وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1817 418403 414247 2026-10-10T07:14:17Z Intisar Ali 8681 418403 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پاڪ ٽائيم]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[آء ايس او 3166-2:پاڪ|پاڪ-ايس ڊي]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 ارب ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|Sindh}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|سندھ}}) [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي. سنڌ [[سنڌي ماڻهو|سنڌي ماڻهن]] جو تاريخي وطن آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌو ماٿري]] جي اهم علائقن مان هڪ رهي آهي. ايراضيءَ جي لحاظ کان سنڌ پاڪستان جو ٽيون نمبر وڏو صوبو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. سنڌ جي اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اتر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر ۾ [[ڀارت]] جون رياستون [[راجسٿان]] ۽ [[گجرات]]، جڏهن ته ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. صوبي جي جاگرافيءَ ۽ آباديءَ تي [[سنڌو درياهه]] جو نمايان اثر آهي. سنڌ جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ڀارت جي راجسٿان ۽ گجرات تائين پکڙيل ريگستاني علائقي سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته صوبي جي اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جو سلسلو]] واقع آهي. سنڌ جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ خشڪ آهي، جنهن ۾ اونهارا سخت گرم ۽ سيارا نسبتاً معتدل رهن ٿا. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي، جيڪو پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ ملڪ جي اهم معاشي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي، جتي ڪيترين ئي ملڪي ۽ بين الاقوامي بئنڪن ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن. پاڪستان جا ٻه اهم سامونڊي بندرگاهه، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، پڻ سنڌ ۾ واقع آهن. صوبي جي معيشت ۾ [[زراعت]] کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن تحت مختلف [[فصل]]، [[ميوو|ميوا]] ۽ [[ڀاڄي|ڀاڄيون]] پيدا ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ هڪ اهم مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي قديم ۽ متنوع [[سنڌي ثقافت|ثقافت]]، ادب، موسيقي ۽ [[تصوف]] جي روايتن جي ڪري مشهور آهي. صوبي ۾ ڪيترن ئي مشهور صوفي بزرگن جون [[مزار]]ون موجود آهن، جيڪي وڏي انگ ۾ عقيدتمندن ۽ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿيون. سنڌ ۾ پاڪستان جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ [[پاڪستان ۾ هندو ڌرم|هندن]] جي آباديءَ جو تناسب سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> صوبي جي گاديءَ واري شهر [[ڪراچي]] جي آبادي نسلي، لساني ۽ مذهبي لحاظ کان انتهائي متنوع آهي. شهر ۾ [[سنڌي ماڻهو|سنڌين]] کان علاوه [[مهاجر (پاڪستان)|مهاجر]]، [[پنجابي ماڻهو|پنجابي]]، [[پشتون ماڻهو|پشتون]]، [[بلوچ ماڻهو|بلوچ]]، [[بنگالي ماڻهو|بنگالي]]، [[برمي ماڻهو|برمي]] ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن. مهاجرن جو وڏو انگ [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] کان پوءِ ڀارت مان لڏي ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> ڪراچي جي نسلي ۽ سياسي پيچيدگين سبب مختلف دورن ۾ شهر ۾ نسلي ۽ فرقيواراڻا تڪرار پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]] جي [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ٻه ماڳ واقع آهن: [[موهن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو تاريخي قبرستان|مڪلي جون تاريخي يادگارون]]. موهن جو دڙو [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي اهم قديم شهري ماڳن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[ٺٽو|ٺٽي]] ڀرسان مڪلي جو تاريخي قبرستان دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> [[برطانوي راڄ]] دوران سنڌ انتظامي طور [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ ڪري [[سنڌ صوبو (1936–1955)|هڪ الڳ صوبو]] قائم ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو، جيڪو 1 اپريل 1936ع کان عمل ۾ آيو. ساڳئي قانون تحت [[برما]] کي برطانوي هندستان کان الڳ ڪرڻ جا انتظام پڻ ڪيا ويا. 1947ع ۾ [[ورهاڱو هندستان|برطانوي هندستان جي ورهاڱي]] ۽ [[پاڪستان جي آزادي|پاڪستان جي قيام]] کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻيو. == نالي جي معنيٰ == {{Main|سنڌ جي نالي جو اشتقاق}} '''سنڌ''' جو نالو [[سنڌو درياهه]] سان لاڳاپيل آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ''سنڌو'' (Sindhu) جو استعمال درياهه، پاڻيءَ جي وڏي وهڪري يا سمنڊ جي معنيٰ ۾ ٿيو آهي.{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} قديم دور ۾ [[ڪابل درياهه]]، گومتي (گومل) ۽ ٻيون نديون سنڌو درياهه جي نظام جو حصو هيون. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي موجب، سنڌو درياهه جي وڏي وهڪري ۽ ويڪري پيٽ سبب قديم آريائي روايت ۾ ان لاءِ ''سنڌو'' جو نالو استعمال ٿيو.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> سنڌ جي نالي جي اشتقاق بابت عالمن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لفظ ''سنڌ'' کي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] اصل سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، ڀارت وگيان جي عالم پادري هيرس جو خيال هو ته سنڌو درياهه جو نالو آريائي آمد کان اڳ موجود دراوڙي آباديءَ رکيو هو ۽ سندن ٻوليءَ ۾ ''سند'' يا ''سندو'' جي معنيٰ ندي يا درياهه هئي. ملڪاڻي موجب، آرين انهيءَ لفظ کي ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' جي صورت ڏني ۽ پوءِ درياهه سان لاڳاپيل ملڪ پڻ سنڌ سڏجڻ لڳو.<ref>ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125</ref> ٻئي طرف ڪيترن ٻولي ماهرن لفظ کي سنسڪرت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي. مونيئر وليمز پنهنجي سنسڪرت لغت ۾ ''سنڌو'' جون معنائون ندي، درياهه ۽ سنڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جي حوالي سان ڏنيون آهن.<ref>williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.</ref> ايڊورڊ ٿارنٽن پڻ 1844ع ۾ ''سنڌ'' يا ''سنڌو'' کي سنسڪرت لفظ قرار ڏيندي ان جي معنيٰ سمنڊ يا پاڻيءَ جو وڏو مجموعو بيان ڪئي.<ref>Thornton, edward, op. cit. p. 199</ref> [[اليگزينڊر ڪننگهام]] موجب، يوناني مصنفن هن علائقي لاءِ ''سنڊو'' جهڙيون صورتون استعمال ڪيون، جيڪي سنسڪرت جي ''سنڌو'' سان لاڳاپيل هيون. هن مطابق سنسڪرت ۾ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ماڻهن لاءِ ''سئنڌَو'' (Saindhava) يا ''سئنڌو'' (Saindhu) جا لفظ استعمال ٿيندا هئا.<ref>ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ ''سَئندَو'' جي معنيٰ سنڌوءَ جي ڪناري تي رهندڙ ماڻهن طور بيان ڪئي آهي.<ref>آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46</ref> ڊاڪٽر غلام علي الانا ''سنڌي'' نالي جي لساني ارتقا کي ''سنڌو'' ۽ ''سئنڌو'' جهڙين قديم صورتن سان ڳنڍيو آهي. سندس خيال موجب، سنڌو ماٿريءَ جي رهاڪن لاءِ استعمال ٿيندڙ ''سئنڌو'' يا ''سئنڌوئي'' جهڙيون صورتون صوتياتي تبديلين کان پوءِ ''سنڌي'' جي موجوده صورت تائين پهتيون.<ref>الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> سراج ميمڻ لفظ ''سنڌ'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظن جي تشريح سنسڪرت جي ڌاتن ۽ صوتياتي تبديلين جي بنياد تي ڪئي آهي. هن ''سنڌ''، ''سنڌو''، ''سِڌو'' ۽ ''سَنڌ'' جهڙين صورتن کي هڪ وسيع لساني سلسلي سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref>ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> دين محمد ڪلهوڙي پڻ لفظ جي اصل بابت هڪ الڳ تشريح پيش ڪئي آهي. سندس خيال موجب، ''سنڌو'' جو تعلق سنسڪرت جي ''ند'' سان ٿي سگهي ٿو، جنهن سان اڳياڙي ۽ پڇاڙي ملڻ کان پوءِ ''سنڌو'' جي صورت وجود ۾ آئي. هيءَ تشريح ٻين اشتقاقي نظرين مان هڪ آهي.<ref>سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.</ref> ايڊون برائنٽ ۽ فرانسس برائنٽ جي حوالي سان پڻ لفظ ''سنڌ'' کي [[قديم دراوڙي ٻولي|قديم دراوڙي]] لساني پس منظر سان ڳنڍڻ جو نظريو پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320</ref><ref>نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون ”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)، مھراڻ رسالو سال 2017، شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو</ref> [[قديم يونان|قديم يوناني]] ليکڪن وٽ سنڌو درياهه جو نالو مختلف يوناني صورتن ۾ آيو، جن مان پوءِ ''انڊس'' جي صورت رائج ٿي. قديم [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۾ ابتدائي /س/ آواز جي /ه/ ۾ تبديليءَ سبب ''سنڌو'' مان ''هندو'' جهڙي صورت پيدا ٿي، جنهن سان اڳتي هلي ''هند'' ۽ ''انڊيا'' جا نالا پڻ تاريخي ۽ لساني طور لاڳاپيل رهيا. اڳوڻي انگريزي استعمال ۾ صوبي جو نالو ''Sind'' پڻ لکيو ويندو هو، جڏهن ته موجوده سرڪاري انگريزي صورت ''Sindh'' آهي. [[پاڪستان]] جي نالي جي تشڪيل ۾ استعمال ٿيل اکر ''س'' سنڌ جي نمائندگي ڪري ٿو. [[چوڌري رحمت علي]] 1933ع جي پنهنجي پمفليٽ ''نائو آر نيور'' ۾ پاڪستان جي نالي جي وضاحت ڪندي سنڌ کي ان نالي جي جزن مان هڪ طور شامل ڪيو هو.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref> === سنڌ بابت تاريخي ۽ تحقيقي رايا === سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، علمي روايتن ۽ تاريخي حدن بابت مختلف دورن جي مؤرخن ۽ محققن مختلف رايا پيش ڪيا آهن. انهن مان ڪيترائي بيان مخصوص تاريخي ڪتابن، مقالن يا روايتي تاريخ نگاريءَ تي ٻڌل آهن ۽ جديد علمي تحقيق ۾ انهن جي تشريح يا قبوليت هڪجهڙي ناهي. ڪجهه مسلم مؤرخن ۽ علمي روايتن ۾ سنڌ کي علم، حڪمت ۽ فڪري سرگرمين جي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. ابن صبيعه سان منسوب بيانن ۾ سنڌين وٽ علم ۽ حڪمت جي ذخيري جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته [[ابو معشر]] سان منسوب روايتن ۾ سنڌين جي فلسفي، حڪمت ۽ علم سان دلچسپي بيان ڪئي وئي آهي. ''اخبار الحڪماءِ'' جي حوالي سان پڻ سنڌ کي علم ۽ حڪمت سان لاڳاپيل خطي طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref> اهڙين روايتن ۾ سنڌ جي علمي اثر بابت وسيع دعوائون پڻ ملن ٿيون، پر انهن کي جديد تاريخي تحقيق جي نتيجن بدران انهن ماخذن ۾ موجود تاريخي روايتن طور ڏٺو وڃي ٿو. سنڌ جي وچئين دور جي علمي مرڪزن ۾ [[ٺٽو]] ۽ [[مڪلي]] خاص اهميت رکن ٿا. سنڌي تاريخ نگاريءَ جي ڪجهه ماخذن موجب، جنگين ۽ پرڏيهي حملن دوران ٺٽي ۽ ڀرپاسي جي درسگاهن ۽ ڪتب خانن کي نقصان پهتو، جنهن سان مقامي علمي ورثو متاثر ٿيو.<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref> === سنڌ ۽ بلوچستان بابت تاريخي نظريا === سنڌ ۽ موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي تاريخي، سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن بابت مختلف مؤرخن جدا جدا نظريا پيش ڪيا آهن. تاريخ جي مختلف دورن ۾ سنڌ، مڪران، قلات، لسٻيلو ۽ سيوي يا سبي مختلف سلطنتن، مقامي رياستن ۽ انتظامي وحدتن جو حصو رهيا آهن؛ تنهنڪري انهن علائقن جون سياسي حدون وقت سان تبديل ٿينديون رهيون. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ جي حوالي سان بيان ڪيو ويو آهي ته بلوچ قبيلن جي مڪران ۽ بلوچستان ڏانهن لڏپلاڻ مختلف تاريخي مرحلن ۾ ٿي ۽ انهن کان اڳ خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت سميت مختلف آباديون رهنديون هيون.<ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ''تاريخ تمدن سنڌ'' ۾ سنڌ ۽ بلوچستان جي تاريخي لاڳاپن بابت وسيع تصور پيش ڪيو آهي. هن ڪجهه دورن جي حوالي سان بلوچستان ۽ خراسان کي ''اقليم سنڌ'' سان لاڳاپيل علائقن طور بيان ڪيو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref> اهڙيون تشريحون مخصوص تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون ۽ مختلف تاريخي دورن جون سياسي يا جاگرافيائي حدون موجوده صوبائي سرحدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. بلوچ قوم جي اصل ۽ لڏپلاڻ بابت پڻ مختلف نظريا موجود آهن. احمد يار بلوچ سان منسوب بيان موجب بلوچن جي بلوچستان ڏانهن آمد مرحليوار ٿي ۽ سندن لڏپلاڻ کي حلب ۽ شام سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref> صادق علي بلوچ زابلستان کي بلوچن جي قديم وطنن مان هڪ قرار ڏنو آهي.<ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref> موسيٰ خان جلال زئي بلوچن جي ڪرمان کان مڪران ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ڪندي جلال خان کي ان روايت سان ڳنڍيو آهي.<ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref> پيڪولين جي حوالي سان پڻ اها روايت بيان ڪئي وئي آهي ته ڪيترائي بلوچ پنهنجو نسلي سلسلو عربن سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب کي پنهنجي قديم وطنن مان هڪ سمجهن ٿا.<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> اهي بلوچ اصل بابت موجود ڪيترن روايتي ۽ تاريخ نگاريءَ وارن نظرين مان آهن ۽ انهن بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ڪامران اعظم جنجوعه جي بيان موجب بلوچن جي ابتدائي تاريخ بابت ڪجهه روايتون کين عربستان، دجله ۽ فرات جي ماٿرين، حلب ۽ ايران سان ڳنڍين ٿيون. هڪ روايت موجب، حلب کان ڪرمان ڏانهن لڏپلاڻ دوران بلوچ مختلف قبيلائي گروهن ۾ ورهايل هئا.<ref>ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48؛ ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref> موجوده بلوچستان ۾ [[مهرڳڙهه]] جهڙا انتهائي قديم آثار قديمه جا ماڳ پڻ واقع آهن، جيڪي ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي آبادين جي مطالعي ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. تاريخ جي مختلف دورن ۾ [[مڪران]]، [[لسٻيلو]]، [[قلات]] ۽ [[سبي]] الڳ سياسي ۽ انتظامي سڃاڻپون رکندا رهيا. لسٻيلي ۽ قلات جي تاريخ ۾ سما، ڄام ۽ بروهي حڪمران گهراڻن جو پڻ اهم ڪردار رهيو آهي. پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ ڪجهه انتظامي حدون تبديل ڪيون ويون. موجوده [[نصيرآباد ڊويزن]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي انتظامي وابستگي پڻ مختلف دورن ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ڪجهه سنڌي ماخذن ۾ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي سميت علائقن جي سنڌ سان اڳوڻي انتظامي وابستگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} === قبل از تاريخي دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} سنڌو ماٿريءَ جي وسيع علائقي ۾ انساني آبادڪاريءَ جا قديم ترين آثار لڳ ڀڳ 7000 ق.م. جا ملن ٿا، جن مان [[مهرڳڙهه]] خاص اهميت رکي ٿو. مهرڳڙهه، جيڪو موجوده [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي شروعاتي زرعي ۽ مستقل آبادين مان هڪ شمار ٿئي ٿو ۽ اڳتي هلي وجود ۾ ايندڙ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي ثقافتي پس منظر سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref> === سنڌو تهذيب جو دور === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} [[فائل:IVC Map.png|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا اهم ماڳ]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|250px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جا آثار]] [[فائل:Panoramic view of the stupa mound and great bath in Mohenjodaro.JPG|thumb|250px|ساڄو|موهن جي دڙي جي [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏي غسل خاني]] ۽ ڀرپاسي وارن آثارن جو منظر]] سنڌو ماٿري جي تهذيب، جنهن کي هڙاپائي تهذيب پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي وڏين قديم تهذيبن مان هڪ هئي. ان جي ترقيءَ جو سلسلو ڪيترن مرحلن مان گذريو، جڏهن ته ان جو پختو شهري مرحلو عام طور تقريباً 2600 ق.م. کان 1900 ق.م. تائين شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus: Urbanism, Economy, and Society'', Cambridge University Press, 2010.</ref> هن تهذيب جو دائرو موجوده [[سنڌ]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۽ اتر اولهه [[ڀارت]] جي وسيع علائقن تائين پکڙيل هو. سنڌو تهذيب جا اهم شهري مرڪز [[موهن جو دڙو]]، [[هڙاپا]]، [[ڍولاويرا]]، [[راکي ڳڙهي]] ۽ [[گنويري والا]] هئا، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا ماڳ سنڌو تهذيب جي شهري ارتقا کان اڳ ۽ ان جي شروعاتي مرحلن جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکن ٿا.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'', AltaMira Press.</ref> ==== شهري رٿابندي ==== سنڌو تهذيب پنهنجي منظم شهري رٿابنديءَ جي ڪري نمايان هئي. موهن جي دڙي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ رستا منظم نموني ترتيب ڏنل هئا، عمارتن ۾ پڪين ۽ ڪچين سرن جو استعمال ٿيندو هو ۽ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ پيچيده نظام موجود هو. ڪيترن گهرن ۾ کوهه، غسل جون جايون ۽ نالين سان ڳنڍيل نيڪاليءَ جون سهولتون پڻ موجود هيون.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref><ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> [[موهن جو دڙو]] هن تهذيب جي شهري منصوبابنديءَ جو سڀ کان نمايان مثال آهي. شهر کي مختلف شهري حصن ۾ ورهايو ويو هو ۽ ان جون عمارتون گهڻو ڪري سرن سان تعمير ٿيل هيون. شهر جون گهٽيون هڪ منظم ترتيب ۾ هڪ ٻئي کي ڪٽينديون هيون ۽ نيڪاليءَ جو نظام رهائشي عمارتن کي وڏين نالين سان ڳنڍيندو هو.<ref>{{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro |work=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |accessdate=6 September 2014}}</ref> موهن جي دڙي جو [[وڏو غسل خانو، موهن جو دڙو|وڏو غسل خانو]] سنڌو تهذيب جي مشهور عمارتن مان هڪ آهي. اهو سرن سان ٺهيل هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض هو، جنهن کي پاڻي روڪڻ لاءِ خاص تعميراتي طريقن سان تيار ڪيو ويو هو. ان جي صحيح سماجي يا مذهبي استعمال بابت يقيني ڄاڻ موجود ناهي، پر آثار قديمه جي ماهرن ان کي شهر جي اهم عوامي عمارتن مان شمار ڪيو آهي.<ref>Marshall, Sir John, ''Mohenjo-daro and the Indus Civilization'', 1931.</ref> ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌو تهذيب جي معيشت جو بنياد زراعت، چوپائي مال، دستڪاري ۽ واپار تي هو. ڪڻڪ، جَوَ ۽ ٻيا فصل پوکيا ويندا هئا، جڏهن ته ڪپهه جي استعمال جا پڻ قديم ثبوت مليا آهن. سنڌو تهذيب جا واپاري لاڳاپا [[ميسوپوٽيميا]] ۽ ڀرپاسي جي ٻين علائقن سان قائم هئا. آثار قديمه مان ملندڙ مهرون، تور جا معياري وٽ، قيمتي پٿر ۽ ٻيون شيون انهن واپاري رابطن جي شاهدي ڏين ٿيون.<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization'', Oxford University Press, 1998.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> ==== فن ۽ دستڪاري ==== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل مشهور پٿر جو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو]] سنڌو تهذيب جا ماڻهو ڌاتوڪاري، ٺڪر جي ٿانون، زيورن، مهرن، پٿر جي ڪاريگري ۽ مجسما سازيءَ ۾ مهارت رکندا هئا. موهن جي دڙي مان مليل ڪانسي جي ننڍڙي عورتاڻي مورتي، جيڪا عام طور ”ناچڻي“ جي نالي سان مشهور آهي، ۽ پٿر جو مشهور مرداڻو مجسمو، جنهن کي روايتي طور ”پادري بادشاهه“ سڏيو وڃي ٿو، هن تهذيب جي فن جا مشهور مثال آهن. انهن روايتي نالن مان انهن شخصيتن جي حقيقي سماجي حيثيت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌو لکت ==== [[فائل:Shiva Pashupati.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل سنڌو تهذيب جي مهر، جنهن تي [[سنڌو لکت]] جون نشانيون موجود آهن]] سنڌو تهذيب جي ماڻهن هڪ نشانين تي ٻڌل [[سنڌو لکت|لکت جو نظام]] استعمال ڪيو. هي لکت مهرن، ننڍين تختين، ٿانون ۽ ٻين شين تي ملي آهي. ان ۾ سوين مختلف نشانيون سڃاتيون ويون آهن، پر اڄ تائين ان کي حتمي طور پڙهڻ يا سمجهڻ ممڪن نه ٿي سگهيو آهي.<ref>Parpola, Asko, ''Deciphering the Indus Script''.</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script.</ref> سنڌو لکت اڃا تائين اڻ پڙهيل هئڻ سبب هن تهذيب جي سياسي نظام، حڪمرانن، ٻولي ۽ مذهبي عقيدن بابت ڄاڻ گهڻو ڪري آثار قديمه مان حاصل ٿيل مادي ثبوتن تي ٻڌل آهي. ==== آبادي ==== سنڌو تهذيب جي مجموعي آباديءَ بابت صحيح انگ موجود ناهي ۽ مختلف محققن جا اندازا مختلف آهن. آثار قديمه جي تحقيق مان ايترو واضح ٿئي ٿو ته پختي هڙاپائي دور ۾ ڪيترائي وڏا شهري مرڪز ۽ سوين ننڍيون آباديون موجود هيون.<ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', Chapter on Demography.</ref><ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref> موهن جو دڙو پنهنجي دور جي وڏن شهري مرڪزن مان هڪ هو ۽ ان جي آثارن جو علائقو سوين هيڪٽرن تائين پکڙيل آهي. ==== زوال ۽ شهري نظام جي تبديلي ==== تقريباً 1900 ق.م. کان پوءِ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي ۾ تدريجي زوال شروع ٿيو. وڏن شهرن جي اهميت گهٽجڻ لڳي، معياري مهرن ۽ وزنن جو استعمال گهٽ ٿيو، ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ تبديليون آيون ۽ آباديءَ جو هڪ حصو ننڍين آبادين ۽ ٻين علائقن ڏانهن منتقل ٿيڻ لڳو.<ref>Wright, Rita P., ''The Ancient Indus'', Cambridge University Press, 2010.</ref><ref>Possehl, Gregory L., ''The Indus Civilization'', AltaMira Press.</ref> هن تبديليءَ کي هاڻي عام طور ڪنهن هڪ اوچتي تباهي يا زلزلي جو نتيجو نه سمجهيو ويندو آهي. جديد تحقيق ۾ ڪمزور ٿيندڙ چوماسي، ڊگهن خشڪ دورن، درياهن جي وهڪرن ۽ رستن ۾ تبديلين، واپاري نظام جي تبديلي ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي عنصرن کي ممڪن سببن طور بحث هيٺ آندو ويو آهي. مختلف علائقن ۾ انهن تبديلين جا اثر به مختلف وقتن ۽ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿيا.<ref>Edwin Bryant (2001). ''The Quest for the Origins of Vedic Culture''. pp. 159–60.</ref> شهري مرڪزن جي زوال باوجود سنڌو تهذيب جي آبادي مڪمل طور ختم نه ٿي. 1900 ق.م. کان پوءِ به ڪيترن علائقن ۾ مقامي ثقافتي روايتون جاري رهيون ۽ آبادي ننڍين ۽ وڌيڪ منتشر آبادين ڏانهن منتقل ٿي. ان ڪري آثار قديمه جي جديد تحقيق ۾ سنڌو تهذيب جي پڄاڻيءَ کي اوچتي ”تباهي“ بدران ڊگهي عرصي واري شهري، معاشي ۽ آباديءَ جي تبديليءَ جي عمل طور پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو. === ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور === {{Main|ويدڪ دور|سپت سنڌو|سنڌو-سئوويرا}} [[فائل:Rigveda MS2097.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[رگ ويد]] جي هڪ قلمي نسخي جا ورق؛ رگ ويد قديم سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل ندين جي ذڪر ڪندڙ شروعاتي ادبي ماخذن مان هڪ آهي]] [[فائل:Rohri.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي موجود [[روهڙي]]؛ قديم روڙڪ يا رورڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ روهڙي واري علائقي سان سڃاتو ويو آهي]] [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي پختي شهري مرحلي جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ آبادين، معيشت ۽ مادي ثقافت ۾ تدريجي تبديليون آيون. ٻئي هزارين سال ق.م. جي پوئين حصي ۽ پهرين هزارين سال ق.م. جي شروعاتي صدين بابت ڄاڻ آثار قديمه سان گڏ [[ويد|ويدڪ]]، ٻڌ ۽ ٻين قديم ادبي روايتن مان پڻ ملي ٿي. هن دور ۾ سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي، ثقافتي ۽ واپاري دنيا جو حصو رهيا. ==== سپت سنڌو ==== [[رگ ويد]] ۾ ''سپت سنڌو'' نالي هڪ جاگرافيائي اصطلاح ملي ٿو، جنهن جي لفظي معنيٰ عام طور ”ستن ندين وارو علائقو“ ڪئي وڃي ٿي. هي اصطلاح سنڌو درياهه ۽ ان جي ڀرپاسي جي درياهي خطي سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. ويدڪ متنن ۾ [[سنڌو درياهه|سنڌو]] کي هڪ اهم ۽ طاقتور درياهه طور بيان ڪيو ويو آهي. سپت سنڌو سان لاڳاپيل ندين جي قطعي فهرست بابت عالمن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي. ويدڪ نالن مان ''شتدرو'' کي عام طور [[ستلج درياهه|ستلج]]، ''پرشڻي'' کي [[راوي درياهه|راوي]]، ''اسڪني'' کي [[چناب درياهه|چناب]]، ''وتستا'' کي [[جهلم درياهه|جهلم]] ۽ ''وپاشا'' کي [[بياس درياهه|بياس]] سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌو پاڻ پڻ ويدڪ جاگرافيءَ جو مرڪزي درياهه هو. مختلف عالمن ستين نديءَ جي سڃاڻپ ۽ خود ''سپت سنڌو'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن؛ تنهنڪري ان کي ڪنهن هڪ مقرر ست-ندي فهرست تائين محدود ڪرڻ احتياط طلب آهي.<ref>Macdonell, Arthur Anthony; Keith, Arthur Berriedale, ''Vedic Index of Names and Subjects'', London, 1912.</ref><ref>Witzel, Michael, "Early Sanskritization: Origins and Development of the Kuru State", ''Electronic Journal of Vedic Studies'', 1995.</ref> ويدڪ ادب ۾ ''سنڌو'' لفظ درياهه جي نالي سان گڏ هڪ وسيع جاگرافيائي تصور طور پڻ استعمال ٿيو. پوئين ويدڪ ۽ قديم سنسڪرت ادب ۾ سنڌو ماٿريءَ جي هيٺين علائقن سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا]] ۽ ٻين سياسي ۽ قبائلي نالن جو ذڪر وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو. ==== سنڌو ۽ سئوويرا ==== پهرين هزارين سال ق.م. دوران هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپيل [[سنڌو-سئوويرا|سنڌو ۽ سئوويرا]] جو ذڪر پوئين ويدڪ، شروعاتي [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]]، [[جين ڌرم|جين]] ۽ سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty'', University of Calcutta.</ref><ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> قديم ماخذن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ڪڏهن الڳ علائقن يا ماڻهن طور ۽ ڪڏهن گڏيل نالي ''سنڌو-سئوويرا'' سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> سنڌو-سئوويرا جو مرڪز هيٺين [[سنڌو ماٿري]] ۾ هو. تاريخي تحقيق موجب ''سنڌو'' جو علائقو سنڌو درياهه ۽ [[سليمان جبل|سليمان جبلن]] جي وچ واري حصي سان، جڏهن ته ''سئوويرا'' کي سنڌوءَ جي اوڀر ۽ هيٺين ماٿريءَ جي ڪجهه حصن سان ڳنڍيو ويو آهي. انهن حدن جي صحيح نوعيت مختلف دورن ۾ بدلجندي رهي ۽ قديم ادبي جاگرافيءَ کي موجوده سياسي سرحدن سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India'', University of Calcutta.</ref> ==== روڙڪ ۽ واپار ==== [[روڙڪ]] (رورڪ يا رورُڪا) سئوويرا جو هڪ اهم قديم شهر ۽ روايتي طور ان جي گاديءَ جو هنڌ ڄاڻايو ويو آهي. ڪيترن محققن روڙڪ کي موجوده [[اروڙ]] ۽ [[روهڙي]] واري علائقي سان سڃاتو آهي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref><ref>Raychaudhuri, Hemchandra, ''Political History of Ancient India''.</ref> شروعاتي ٻڌ ادب ۾ روڙڪ کي هڪ اهم واپاري مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. سنڌو درياهه جي آبي رستن ۽ زميني واپاري راهن جي ڪري هيٺين سنڌو ماٿري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ اولهه طرف ويندڙ واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئي.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989, p. 63.</ref> بعد جي ٻڌ ماخذن ۾ پڻ سئوويرا سان سامونڊي ۽ زميني واپار جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سنڌو ماٿريءَ جي ڊگهي فاصلي واري واپار ۾ اهميت ظاهر ڪن ٿا.<ref>MacLean, Derryl N., ''Religion and Society in Arab Sind'', Brill, 1989.</ref> ==== مهاڀارت ۾ سنڌ ==== [[مهاڀارت]] ۾ ''سنڌو'' ۽ ''سئوويرا'' جو ڪيترن هنڌن تي گڏ ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت ۾ [[جئدرٿ]] کي سنڌو، سئوويرا ۽ شِوي ماڻهن يا علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جئدرٿ [[ڪورو سلطنت|ڪورو]] شهزادي دُشالا جو مڙس ۽ ڪوروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورون جو اتحادي هو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> [[فائل:India 500 BCE.jpg|thumb|250px|کاٻو|تقريباً 500 ق.م. ۾ ڏکڻ ايشيا جو نقشو، جنهن ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي اڀرندي سرحد ۽ سنڌو ماٿريءَ جا قديم علائقا ڏيکاريل آهن]] [[اسڪو پارپولا]] جي مطالعي موجب مهاڀارت ۾ سنڌو ۽ سئوويرا جا نالا اڪثر گڏ ''سنڌو-سئوويرا'' جي صورت ۾ اچن ٿا، جنهن مان ٻنهي علائقن ۽ ماڻهن جي ويجهن سياسي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو اشارو ملي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> مهاڀارت جي جاگرافيائي بيانن ۾ سنڌو ۽ سئوويرا کي ''ڀارت ورش'' جي اتر اولهه وارن علائقن ۽ ماڻهن ۾ شمار ڪيو ويو آهي. مهاڀارت جو موجوده متن ڪيترين صدين دوران مرتب ٿيو؛ ان ڪري ان ۾ بيان ٿيل سياسي جاگرافيءَ کي سڌي طرح ڪنهن هڪ مخصوص تاريخي سال جي سياسي نقشي طور استعمال نٿو ڪري سگهجي. جديد تحقيق مهاڀارت جي آخري تشڪيل کي تقريباً 400 ق.م. کان 400ع تائين هلندڙ هڪ ڊگهي ادبي عمل سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019}}</ref> ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو، جڏهن [[هخامنشي سلطنت]] سنڌوءَ جي ڪجهه علائقن تائين پنهنجو اقتدار وڌايو ۽ ''[[هندوش]]'' نالي هڪ انتظامي علائقو فارسي سلطنت جي ماخذن ۾ ظاهر ٿيو. ان سان سنڌ جي تاريخ جو [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسي دور]] شروع ٿيو. === هخامنشي فارسي دور === {{Main|هخامنشي سلطنت|هندوش}} [[فائل:Achaemenid Empire (flat map).svg|thumb|300px|ساڄو|[[دارا اول]] جي دور ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جو وڌ ۾ وڌ ڦهلاءُ؛ سلطنت اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن تائين پکڙيل هئي]] [[فائل:Darius I the Great's inscription.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[دارا اول]] جي دور جا هخامنشي شاهي ڪتبا سلطنت جي تابع ملڪن بابت اهم بنيادي ماخذ آهن]] ڇهين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[سنڌو ماٿري]] جا ڪجهه علائقا [[هخامنشي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا. [[دارا اول]] جي دور ۾، لڳ ڀڳ 518 ق.م. ڌاري، هخامنشين سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو. قديم فارسي شاهي ڪتبن ۾ هن اوڀرئين علائقي جو نالو ''هندوش'' (Hinduš) ملي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن واڌ غالباً مرحليوار ٿي. [[بهستون ڪتبو|بهستون ڪتبي]] ۾ [[گنڌارا]] جو نالو موجود آهي، پر ''هندوش'' ان فهرست ۾ شامل ناهي؛ دارا جي پوئين ڪتبن ۾ هندوش جو نالو ظاهر ٿئي ٿو. ان بنياد تي ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته گنڌارا تي فارسي اقتدار سنڌوءَ جي هيٺين علائقن کان اڳ قائم ٿيو ۽ پوءِ دارا پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ اوڀر ۽ ڏکڻ طرف وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== دارا اول ۽ سنڌوءَ جي مهم ==== [[هيروڊوٽس]] موجب، دارا اول [[ڪاريانڊا جو اسڪائليڪس|اسڪائليڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ سامونڊي مهم موڪلي، جنهن سنڌو درياهه کان سفر شروع ڪري سمنڊ وسيلي اولهه طرف علائقن جي جاچ ڪئي. هيروڊوٽس ان مهم کان پوءِ دارا طرفان ”هندستانين“ کي تابع ڪرڻ ۽ سمنڊ کي فارسي جهازن لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book IV, 44.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن مهم جي صحيح رستي ۽ مقصد بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهي، پر ان کي هخامنشي سلطنت جي سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] ڏانهن سياسي ۽ سامونڊي واڌ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. دارا جي شاهي ڪتبن مان ''هندوش'' جي هخامنشي سلطنت سان وابستگيءَ جا سڌا ثبوت ملن ٿا. دارا جي نقش رستم واري ''ڊي اين اي'' ڪتبي ۽ ٻين شاهي ڪتبن ۾ هندوش کي سندس حڪمرانيءَ هيٺ ملڪن مان هڪ طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=DARIUS iii. Darius I the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/darius-iii/}}</ref> ==== انتظام ۽ خراج ==== دارا اول هخامنشي سلطنت جي انتظامي ۽ محصولاتي نظام کي منظم ڪيو ۽ مختلف تابع علائقن کان مقرر خراج وصول ڪرڻ جو نظام قائم ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID TAXATION |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-taxation/}}</ref> هيروڊوٽس جي بيان موجب ”هندستاني“ سندس خراج واري نظام جي ويهين ضلعي ۾ شامل هئا ۽ سون جي مٽيءَ جي صورت ۾ 360 ٽيلنٽ ساليانو خراج ادا ڪندا هئا، جيڪو سندس بيان ڪيل سلطنت جي خراجن مان سڀ کان وڏو هو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book III, 94–95.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> بهرحال، هيروڊوٽس جا انگ ۽ سندس انتظامي ورهاست جديد تحقيق ۾ بحث هيٺ آهن؛ تنهنڪري هن ”ويهين ضلعي“ کي سڌي طرح هخامنشي سلطنت جي ويهين ''ساتراپي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> [[سوسا]] ۾ دارا جي محل جي تعمير بابت شاهي ڪتبي ۾ پڻ هندوش جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب محل جي تعمير لاءِ استعمال ڪيل [[عاج]] هندوش سميت اوڀر وارن علائقن مان آندو ويو، جڏهن ته گنڌارا مان مخصوص ڪاٺ آندو ويو هو. اهڙا ثبوت سنڌو ماٿري ۽ سلطنت جي مرڪزي علائقن جي وچ ۾ سامان ۽ وسيلن جي منتقليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ جا سپاهي ==== [[فائل:Apadana Palace Indians.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي نقش نگاريءَ ۾ ڏيکاريل هندوش جو وفد، جيڪو [[هخامنشي سلطنت]] جي اوڀرئين علائقن جي نمائندگي ڪري ٿو]] هخامنشي فوج ۾ سلطنت جي مختلف تابع قومن ۽ علائقن جا فوجي دستا شامل ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ARMY i. Pre-Islamic Iran |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/army-i/}}</ref> هيروڊوٽس موجب، [[خشايارشا اول]] جي 480 ق.م. واري يوناني مهم دوران سندس لشڪر ۾ هندستاني فوجي دستا پڻ شامل هئا. هو انهن سپاهين کي ڪپهه جي پوشاڪ، ڪمند مان ٺهيل ڪمانن ۽ لوهه جي نوڪن وارن تيرن سان هٿياربند بيان ڪري ٿو.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII, 65–66.</ref> انهن ”هندستاني“ دستن ۾ ڪيترا سپاهي خاص طور موجوده سنڌ مان هئا، اهو قديم ماخذن مان يقيني طور طئي نٿو ڪري سگهجي؛ تنهنڪري انهن سڀني کي سڌو سنئون ”سنڌي سپاهي“ قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ مناسب آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سميت ڪجهه سنڌي تاريخي ماخذن ۾ هخامنشي فوج سان سنڌي سپاهين ۽ جنگي هاٿين جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="سيلاني">ڪتاب: ''سنڌ گهمندڙ سيلاني''، سنڌي ادبي بورڊ.</ref> البت، [[خشايارشا اول]] جي يونان تي 480 ق.م. واري حملي ۾ سنڌ مان آندل جنگي هاٿين جي استعمال جو واضح ثبوت هيروڊوٽس جي بيان مان نٿو ملي. ان ڪري اهڙي دعويٰ کي يقيني تاريخي واقعي بدران پوئين تاريخ نگاريءَ ۾ موجود روايت طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>Herodotus, ''Histories'', Book VII.</ref><ref>Briant, Pierre, ''From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire'', Eisenbrauns, 2002.</ref> ==== فارسي اثر ==== هخامنشي اقتدار سنڌو ماٿريءَ کي هڪ اهڙي سلطنتي نظام سان ڳنڍيو، جيڪو اولهه ۾ [[اناطوليا]] ۽ [[مصر]] کان وٺي اوڀر ۾ سنڌوءَ تائين پکڙيل هو. [[پرسيپولس]] مان مليل انتظامي تختين ۾ گنڌارا، هندستان ۽ اراخوسيا سان لاڳاپيل ماڻهن ۽ شاهي عملدارن جا حوالا ملن ٿا، جيڪي سلطنت جي مرڪز ۽ اوڀرئين علائقن جي وچ ۾ ماڻهن جي اچ وڃ جو ثبوت ڏين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[فائل:The Apadana Staircase with the Procession of the Vassals (4686171639).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پرسيپولس]] جي اپادانا محل جي ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش نگاري؛ هتي [[هخامنشي سلطنت]] جي مختلف تابع علائقن جا وفد ڏيکاريل آهن]] هخامنشي دور کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ فارسي انتظامي ۽ ثقافتي اثرن جي هڪ اهم مرحلي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. [[آرامي ٻولي]] هخامنشي سلطنت ۾ وڏي پيماني تي انتظامي رابطي لاءِ استعمال ٿيندي هئي، ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ان جي استعمال کي بعد ۾ [[خروشٺي لکت]] جي ارتقا جي تاريخي پس منظر سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref>Salomon, Richard, ''Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages'', Oxford University Press, 1998.</ref> ==== هخامنشي اقتدار جي پڄاڻي ==== سنڌو ماٿريءَ تي هخامنشي اقتدار جي صحيح مدت بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. پنجين ۽ چوٿين صدي ق.م. جي فارسي ۽ يوناني ماخذن مان اوڀرئين علائقن سان هخامنشي لاڳاپن جو ذڪر جاري رهي ٿو. [[دارا ٽيون|دارا ٽئين]] جي فوج ۾ پڻ هندستاني فوجي دستن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ تائين هخامنشي سلطنت جا سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن سان سياسي يا فوجي لاڳاپا برقرار هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iii. Political and Cultural Relations: Achaemenid period |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iii-relations-achaemenid-period/}}</ref> [[سڪندر اعظم]] جي 327–325 ق.م. واري سنڌو ماٿريءَ جي مهم وقت هخامنشي شاهي انتظام جو سڌو وجود نظر نٿو اچي. ان وقت سنڌو ماٿريءَ ۾ مختلف مقامي حڪمران ۽ سياسي وحدتون موجود هيون. اهڙيءَ ريت سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هخامنشي دور کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] ۽ [[مقدوني سلطنت|مقدوني]] اثر جو مرحلو شروع ٿيو. === يوناني ۽ سلوقي دور === {{Main|سڪندر اعظم|سڪندر اعظم جي هندستاني مهم|سلوقي سلطنت}} [[فائل:Alexander's expedition down the Hydaspes and the Indus to the Indian Ocean. Fleuron T142758-2.png|thumb|300px|ساڄو|[[سڪندر اعظم]] جي هائيڊاسپس کان [[سنڌو درياهه]] وسيلي سمنڊ تائين مهم جو تاريخي نقشو]] چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[هخامنشي سلطنت]] جي زوال کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[سڪندر اعظم]] 330 ق.م. ڌاري هخامنشي سلطنت جي مرڪزي علائقن تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ اوڀر طرف پنهنجي فوجي مهم جاري رکي ۽ 327–326 ق.م. ۾ [[هندوڪش]] پار ڪري اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Books IV–V.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Alexander the Great |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref> ==== سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سڪندر جي پيش قدمي ==== 326 ق.م. ۾ سڪندر جي فوج [[سنڌو درياهه]] پار ڪري پنجاب ڏانهن وڌي. [[ٽيڪسيلا]] جي حڪمران [[امڀي]] سڪندر سان اتحاد ڪيو، جڏهن ته [[پورس]] سندس مزاحمت ڪئي. ساڳئي سال [[جهلم درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيڊاسپس چيو ويو آهي، جي ڪناري تي [[هائيڊاسپس جي جنگ]] لڳي. سڪندر پورس کي شڪست ڏني، پر پوءِ کيس سندس علائقي جو حڪمران برقرار رکيو ۽ سندس اختيار هيٺ وڌيڪ علائقا پڻ ڏنا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V.</ref><ref>Curtius Rufus, ''Histories of Alexander the Great'', Book VIII.</ref> [[فائل:Porus alexander coin.png|thumb|190px|کاٻو|سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو؛ هڪ پاسي گهوڙي سوار ۽ هاٿي تي ويٺل جنگجو ڏيکاريل آهن]] هائيڊاسپس جي جنگ سان لاڳاپيل هڪ مشهور چانديءَ جو سڪو، جيڪو سڪندر جي هندستاني مهم کان پوءِ جاري ڪيو ويو، روايتي طور سڪندر ۽ پورس جي جنگ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. سڪي جي هڪ پاسي گهوڙي سوار کي هاٿي تي سوار ٻن شخصن ڏانهن حملو ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref>Holt, Frank L., ''Alexander the Great and the Mystery of the Elephant Medallions'', University of California Press, 2003.</ref> سڪندر اڳتي [[بياس درياهه]]، جنهن کي يوناني ماخذن ۾ هائيفاسس چيو ويو آهي، تائين پهتو. هتي سندس فوجين وڌيڪ اوڀر طرف وڌڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي ۾ سڪندر واپس موٽيو ۽ سندس فوج سنڌو درياهه جي نظام وسيلي ڏکڻ طرف رواني ٿي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book V, 25–29.</ref> ==== سنڌ ۾ سڪندر جي مهم ==== 325 ق.م. ۾ سڪندر سنڌو درياهه سان ڏکڻ طرف وڌندي موجوده سنڌ جي علائقن ۾ داخل ٿيو. يوناني ماخذن ۾ هن وقت هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪيترن مقامي حڪمرانن ۽ سياسي وحدتن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ [[ميوسيڪانس]]، [[آڪسيڪانس]] ۽ [[سامبس]] سان منسوب علائقا شامل هئا.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 15–17.</ref> انهن مقامي حڪمرانن مان ڪن سڪندر جي بالادستي قبول ڪئي، جڏهن ته ٻين مزاحمت ڪئي. سڪندر انهن علائقن ۾ پنهنجي انتظامي اختيار کي قائم ڪرڻ لاءِ مقامي حڪمرانن ۽ مقدوني عملدارن کي مقرر يا بحال ڪيو. هخامنشي انتظامي روايت جي اثر هيٺ انهن علائقن لاءِ يوناني ماخذن ۾ ''ساتراپي'' ۽ ''ساتراپ'' جا اصطلاح پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب، سنڌ جي هن حصي ۾ ميوسيڪانس، سامبس ۽ آڪسيڪانس جهڙا مقامي حڪمران موجود هئا. سڪندر سامبس کي به هڪ انتظامي عهدي تي مقرر ڪيو، جڏهن ته پوءِ [[ايجينور جو پيٿون]] کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن جو ساتراپ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=ACHAEMENID SATRAPIES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/achaemenid-satrapies/}}</ref> يوناني ماخذن ۾ ''سنڊيمانا'' نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سامبس جي گاديءَ جو هنڌ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 16.</ref> هن شهر جي صحيح موجوده سڃاڻپ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. ==== سنڌوءَ کان عربي سمنڊ تائين ==== سڪندر جي مهم جو هڪ اهم مقصد سنڌو درياهه کان سمنڊ تائين زميني ۽ سامونڊي رستن جي جاچ پڻ هو. سنڌوءَ جي هيٺئين وهڪري تائين پهچڻ کان پوءِ سندس فوج ۽ بحري ٻيڙو درياهه جي ڊيلٽا ڏانهن وڌيا. يوناني ماخذن ۾ [[پٽالا]] نالي شهر ۽ سنڌو درياهه جي ڊيلٽا جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 17–20.</ref> سڪندر پٽالا واري علائقي ۾ بندرگاهن ۽ سامونڊي رستن جي جاچ ڪرائي. پوءِ سندس بحري ٻيڙي کي [[نيارڪس]] جي اڳواڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ کان [[عربي سمنڊ]] ۽ [[فارسي نار]] وسيلي اولهه طرف موڪليو ويو. نيارڪس جي سفر جو احوال [[آريان]] جي ''انڊيڪا'' ۾ محفوظ آهي.<ref>Arrian, ''Indica'', 18–42.</ref> سڪندر پاڻ پنهنجي فوج جي هڪ حصي سان [[گيدروسيا]]، يعني موجوده [[مڪران]]، مان خشڪيءَ رستي اولهه طرف روانو ٿيو. هي سفر سندس مهم جي سڀ کان ڏکين مرحلن مان هڪ ثابت ٿيو ۽ فوج کي پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ سبب وڏو جاني نقصان برداشت ڪرڻو پيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI, 23–27.</ref> ==== سڪندر کان پوءِ ==== [[سڪندر اعظم]] 323 ق.م. ۾ [[بابل]] ۾ وفات ڪئي. سندس موت کان پوءِ سندس وسيع سلطنت لاءِ سندس جرنيلن، جن کي [[ديادوخي]] چيو وڃي ٿو، وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد شروع ٿي. سنڌو ماٿريءَ ۾ سڪندر طرفان قائم ڪيل مقدوني انتظام پڻ گهڻو عرصو مستحڪم نه رهي سگهيو. سڪندر سنڌوءَ جي هيٺين علائقن ۾ [[ايجينور جو پيٿون]] سميت مقدوني عملدار مقرر ڪيا هئا، پر سڪندر جي وفات کان پوءِ علائقي تي مقدوني اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيو.<ref>Arrian, ''Anabasis of Alexander'', Book VI.</ref><ref>Heckel, Waldemar, ''Who's Who in the Age of Alexander the Great'', Blackwell, 2006.</ref> ان ئي دور ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ طاقت حاصل ڪري [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي. قديم يوناني ۽ رومي روايتن مان معلوم ٿئي ٿو ته چندرگپت سڪندر جي جانشينن جي قبضي هيٺ رهيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پڻ پنهنجو اقتدار وڌايو. ==== سلوقس ۽ چندرگپت ==== [[فائل:Seleuco I Nicatore.JPG|thumb|180px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جو مجسمو؛ هو [[سلوقي سلطنت]] جو باني هو]] [[فائل:SeleucosCoin.jpg|thumb|200px|ساڄو|[[سلوقس اول نيڪيٽر]] جي دور جو سڪو]] سڪندر جي جانشينن مان [[سلوقس اول نيڪيٽر]] بابل، ايران ۽ وچ ايشيا جي وڏي حصي تي اقتدار قائم ڪري [[سلوقي سلطنت]] جو بنياد وڌو. لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ سلوقس سنڌو ماٿريءَ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ڏانهن پنهنجي اقتدار کي ٻيهر وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، جتي ان وقت چندرگپت موريا جي طاقت قائم ٿي چڪي هئي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> سلوقس ۽ چندرگپت وچ ۾ ٿيندڙ تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن هڪ معاهدو ڪيو. قديم ماخذن موجب سلوقس پنهنجي اوڀرئين سرحد سان لاڳاپيل ڪجهه علائقا چندرگپت جي اختيار هيٺ اچڻ قبول ڪيا، جڏهن ته چندرگپت کيس 500 جنگي هاٿي ڏنا.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref> انهن علائقن جي صحيح حدن بابت جديد عالمن ۾ بحث موجود آهي، تنهنڪري سنڌ جي هر حصي کي ڪنهن مقرر وقت تائين سڌي سلوقي حڪومت هيٺ قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. هن معاهدي کان پوءِ سلوقي ۽ موريا درٻارن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم ٿيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ڏکڻ ايشيا بابت ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا صرف بعد جي مصنفن وٽ محفوظ اقتباس موجود آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ٽين صدي ق.م. جي شروعات تائين سنڌو ماٿريءَ جو وڏو حصو [[موريا سلطنت]] جي سياسي دائري ۾ شامل ٿي چڪو هو، جنهن سان سنڌ جي قديم تاريخ ۾ [[موريا سلطنت|موريا دور]] جي شروعات ٿي. === موريا سلطنت جو دور === {{Main|موريا سلطنت}} [[فائل:Mauryas map.svg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 250 ق.م. ۾ [[موريا سلطنت]] جو نقشو؛ اولهه ۾ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[سڪندر اعظم]] جي وفات کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ۾ مقدوني اقتدار گهڻو وقت مستحڪم نه رهي سگهيو. چوٿين صدي ق.م. جي پڇاڙيءَ ۾ [[چندرگپت موريا]] اتر هندستان ۾ [[موريا سلطنت]] قائم ڪئي ۽ اڳوڻن مقدوني قبضي هيٺ آيل اتر اولهه وارن علائقن ڏانهن پنهنجو اقتدار وڌايو.<ref>Justin, ''Epitome of Pompeius Trogus'', Book XV.</ref><ref>Romila Thapar, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== چندرگپت موريا ۽ سلوقس ==== لڳ ڀڳ 305 ق.م. ۾ [[سلوقس اول نيڪيٽر]] پنهنجي سلطنت کي اوڀر طرف وڌائيندي سنڌو درياهه پار ڪيو ۽ چندرگپت موريا سان جنگ ڪئي. ان تڪرار کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ هڪ معاهدو ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ سلوقس پنهنجي اوڀرئين علائقن تي دعويٰ جو هڪ حصو چندرگپت جي حق ۾ ڇڏي ڏنو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Appian, ''Syrian Wars'', 55.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=SELEUCUS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/seleucus-kings/}}</ref> قديم ماخذن ۾ هن معاهدي هيٺ منتقل ٿيل علائقن جون صحيح سرحدون واضح ناهن، پر جديد تحقيق عام طور [[گنڌارا]] ۽ سنڌو ماٿريءَ کي چندرگپت جي اقتدار هيٺ آيل علائقن ۾ شمار ڪري ٿي. ڪجهه ماخذ [[پاروپاميسادي]]، [[اراخوسيا]] ۽ [[گيدروسيا]] جي ڪجهه حصن کي پڻ معاهدي سان ڳنڍين ٿا، جيتوڻيڪ انهن علائقن جي صحيح سياسي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIA iv. Political and Cultural Relations: Seleucid, Parthian, Sasanian Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/india-iv-relations/}}</ref> معاهدي جي نتيجي ۾ سلوقس کي 500 جنگي هاٿي مليا، جن بعد ۾ 301 ق.م. جي [[ايپسس جي جنگ]] ۾ سندس فوجي ڪاميابيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref><ref>Plutarch, ''Life of Demetrius'', 28.</ref> قديم ماخذن ۾ ٻنهي حڪمران گهراڻن وچ ۾ شاديءَ سان لاڳاپيل ٺاهه جو پڻ ذڪر ملي ٿو، پر ان جي صحيح نوعيت واضح ناهي.<ref>Strabo, ''Geography'', XV.2.9.</ref> هن سياسي ٺاهه کان پوءِ موريا ۽ سلوقي سلطنتن وچ ۾ سفارتي لاڳاپا قائم رهيا. يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] چندرگپت جي درٻار ۾ رهيو ۽ هن ''انڊيڪا'' نالي ڪتاب لکيو، جنهن جا ڪجهه حصا بعد جي يوناني ۽ رومي مصنفن جي لکڻين ۾ محفوظ رهيا آهن.<ref>Strabo, ''Geography'', Book XV.</ref> ==== موريا انتظام ==== موريا سلطنت قديم ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وسيع سياسي سلطنتن مان هڪ هئي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جڏهن ته [[ٽيڪسيلا]] اتر اولهه جي هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> سنڌو ماٿريءَ جي سلطنت ۾ شموليت سان سنڌ هڪ اهڙي وسيع سياسي ۽ واپاري نظام سان ڳنڍجي وئي، جيڪو اتر اولهه ۾ ايراني سرحدي علائقن کان وٺي [[گنگا]] جي ماٿري ۽ برصغير جي ٻين حصن تائين پکڙيل هو. سنڌو درياهه زميني ۽ آبي آمدرفت لاءِ هڪ اهم رستو هو، جنهن وسيلي اتر اولهه ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي علائقن وچ ۾ رابطا قائم هئا. چندرگپت کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسار]] موريا تخت تي ويٺو. بندوسار جي حڪومت بابت معلومات نسبتاً محدود آهي، پر سندس دور ۾ موريا سلطنت جي وڏي حصي تي مرڪزي اقتدار برقرار رهيو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> ==== اشوڪ جو دور ==== [[فائل:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[اشوڪ]] جي دور جو هڪ يادگاري ٿنڀو؛ اشوڪ پنهنجي فرمانن کي پٿرن ۽ ٿنڀن تي اڪرايو]] بندوسار کان پوءِ [[اشوڪ]] لڳ ڀڳ 268 ق.م. ۾ موريا تخت تي ويٺو. سندس حڪومت موريا سلطنت جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ دستاويزي دور آهي. اشوڪ جا پٿريلا ۽ ٿنڀي فرمان سندس سلطنت جي مختلف علائقن مان مليا آهن، جن ۾ سندس ''ڌم'' بابت پاليسي، حڪومتي اصول، مذهبي رواداري، سماجي ذميوارين ۽ جاندارن ڏانهن عدم تشدد بابت هدايتون شامل آهن.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> تقريباً 260 ق.م. ۾ [[ڪلنگا جنگ]] کان پوءِ اشوڪ جي حڪومتي پاليسيءَ ۾ نمايان تبديلي آئي. سندس تيرهين وڏي پٿريلي فرمان ۾ ڪلنگا جي جنگ سبب ٿيل انساني نقصان تي افسوس جو اظهار ۽ فوجي فتح بدران ''ڌم جي فتح'' کي ترجيح ڏيڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> اشوڪ پاڻ [[ٻڌ ڌرم]] جو پيروڪار بڻيو ۽ سندس سرپرستيءَ هيٺ ٻڌ ڌرم جي واڌ ويجهه ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ڦهلاءَ کي اهم هٿي ملي. تنهن هوندي به سندس ''ڌم'' کي صرف ٻڌ مذهبي عقيدن جو سرڪاري نفاذ سمجهڻ درست ناهي؛ اشوڪ جي فرمانن ۾ مختلف مذهبي گروهن جي عزت، سماجي ذميواري، والدين ۽ بزرگن جي احترام ۽ جاندارن سان مناسب سلوڪ تي پڻ زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> ==== اتر اولهه ۾ اشوڪ جا فرمان ==== [[فائل:Ashoka Rock Edicts Shahbazgarhi by Nisar.JPG|thumb|250px|ساڄو|[[شاهباز ڳڙهي]] ۾ [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪ جا پٿريلا فرمان]]؛ اهي [[خروشٺي لکت]] ۾ لکيل موريا دور جي اهم لکتن مان آهن]] موريا سلطنت جي اتر اولهه وارن علائقن مان اشوڪ جي حڪمرانيءَ جا اهم لکت وارا ثبوت مليا آهن. موجوده [[خيبر پختونخواهه]] جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] مان اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان مليا آهن، جيڪي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] سان لکيل آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM i. In Pre-Islamic Times |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-i/}}</ref> وڌيڪ اولهه ۾ [[قنڌار]] مان اشوڪ جا [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[آرامي ٻولي|آرامي]] ٻولين ۾ فرمان پڻ مليا آهن. انهن فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا سلطنت جي اتر اولهه واري سرحدي علائقي ۾ مختلف ٻولين ۽ ثقافتن جا ماڻهو آباد هئا ۽ شاهي پيغام مقامي آباديءَ جي ٻولين ۽ لکتن مطابق جاري ڪيا ويندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=AŚOKA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/asoka-mauryan-emperor/}}</ref> سنڌ مان هن وقت تائين اشوڪ جو اهڙو مشهور محفوظ شاهي فرمان معلوم نه ٿيو آهي، جيڪو شاهباز ڳڙهي، مانسهره يا قنڌار جي فرمانن جي برابر هجي. ان ڪري سنڌ اندر اشوڪ جي انتظام ۽ ٻڌ ڌرم جي ڦهلاءَ بابت معلومات گهڻو ڪري وسيع موريا سياسي ۽ آثار قديمه واري پس منظر مان اخذ ڪئي وڃي ٿي. ==== ٻڌ ڌرم ==== اشوڪ جي سرپرستيءَ سان [[ٻڌ ڌرم]] جي واڌ ويجهه کي وڏي هٿي ملي. ٻڌ روايتن موجب سندس دور ۾ مختلف علائقن ڏانهن مذهبي مبلغ موڪليا ويا، جڏهن ته سندس پنهنجا فرمان پڻ سلطنت جي سرحدن کان ٻاهر رهندڙ يونانين، ڪمبوجن ۽ ٻين ماڻهن جو ذڪر ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=BUDDHISM iv. Buddhist Sites in Afghanistan and Central Asia |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/buddhism-iv/}}</ref> سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي وڏي پيماني تي آثار قديمه واري موجودگي خاص طور بعد جي صدين ۾ واضح ٿئي ٿي. [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ [[ڪاهو جو دڙو]] جهڙا ٻڌ آثار سنڌ ۾ ٻڌ روايت جي ڊگهي تاريخ جا ثبوت آهن؛ البت انهن بعد وارن ماڳن کي سڌي طرح اشوڪ جي حڪومت سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ آثار قديمه جا ثبوت گهربل آهن. ==== موريا سلطنت جو زوال ==== اشوڪ جي وفات، جيڪا عام طور 232 ق.م. جي لڳ ڀڳ ڄاڻائي وڃي ٿي، کان پوءِ موريا سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿيڻ لڳي. سندس جانشين وسيع سلطنت تي ساڳيو مرڪزي ڪنٽرول برقرار نه رکي سگهيا ۽ مختلف علائقا مرڪزي اقتدار کان پري ٿيڻ لڳا.<ref>Thapar, Romila, ''Aśoka and the Decline of the Mauryas'', Oxford University Press.</ref> تقريباً 185 ق.م. ۾ موريا خاندان جي آخري حڪمران [[برهدرتھ موريا]] کي سندس فوجي سپهه سالار [[پشيمتر شونگ]] قتل ڪري ڇڏيو. پشيمتر ان کان پوءِ [[شونگ سلطنت]] قائم ڪئي، جنهن سان موريا خاندان جي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Shunga dynasty |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica}}</ref><ref>Thapar, Romila, ''The Mauryas Revisited'', K.P. Bagchi.</ref><ref>Majumdar, R. C., ''Ancient India''.</ref> شونگن جي سياسي طاقت بنيادي طور اتر ۽ وچ هندستان جي ڪجهه حصن تائين محدود رهي. سنڌ ۽ اتر اولهه وارا علائقا ان دوران مختلف سياسي تبديلين مان گذريا ۽ ٻي صدي ق.م. ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت|يوناني-باختري]] ۽ پوءِ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] قوتن جي اوڀر طرف توسيع هن خطي جي سياسي تاريخ ۾ نئون مرحلو آندو. === هند-يوناني ۽ يوناني-باختري دور === {{Main|هند-يوناني بادشاهت|يوناني-باختري بادشاهت}} [[فائل:IndoGreekMap.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[هند-يوناني بادشاهت]] ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] [[فائل:Coin of Demetrius I of Bactria.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ڊيميٽريوس اول]] جو سڪو؛ سندس دور ۾ يوناني-باختري اقتدار هندوڪش جي ڏکڻ طرف وڌيو]] [[موريا سلطنت]] جي زوال کان اڳ ئي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[يوناني-باختري بادشاهت]] جي توسيع شروع ٿي چڪي هئي. باختر ۾ يوناني حڪمرانن ٽين صدي ق.م. جي وچ ڌاري [[سلوقي سلطنت]] کان آزادي حاصل ڪئي هئي. ٻي صدي ق.م. جي شروعات ۾ يوناني-باختري حڪمران [[ڊيميٽريوس اول]] هندوڪش پار ڪري ڏکڻ طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو. هن توسيع سان [[گنڌارا]]، [[ٽيڪسيلا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا ٻيا علائقا يوناني حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ آيا.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques: Catalogue Raisonné'', Bibliothèque Nationale, Paris, 1991.</ref><ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> هندوڪش جي اتر ۾ رهندڙ يوناني حڪمرانن لاءِ عام طور ''يوناني-باختري''، جڏهن ته هندوڪش جي ڏکڻ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي حڪومت ڪندڙ سندن شاخن لاءِ ''هند-يوناني'' جو اصطلاح استعمال ڪيو وڃي ٿو. ٻنهي سياسي روايتن جو پاڻ ۾ ويجهو تعلق هو، پر انهن کي هڪ ئي مسلسل بادشاهت سمجهڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڊيميٽريوس اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== [[ڊيميٽريوس اول]] ٻي صدي ق.م. جي شروعات جو هڪ اهم يوناني-باختري حڪمران هو. سندس سڪن تي هاٿيءَ جي کل جهڙو مٿو ڍڪڻ ڏيکاريو ويو آهي، جنهن کي عام طور سندس ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل فتوحات جي علامت طور تعبير ڪيو ويو آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> [[فائل:Demetrius Greek Invasion of India.png|thumb|250px|ساڄو|[[ڊيميٽريوس اول]] سان منسوب هند-يوناني توسيع جو نقشو]] ڊيميٽريوس جي فتوحات جي صحيح حدن بابت عالمن ۾ اختلاف آهي. قديم ادبي ماخذ محدود آهن ۽ هن دور جي سياسي تاريخ جو وڏو حصو [[سڪو|سڪن]]، ڪتبن ۽ آثار قديمه جي بنياد تي ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ان ڪري ڊيميٽريوس طرفان موجوده سنڌ جي مڪمل فتح کي يقيني تاريخي حقيقت طور بيان ڪرڻ مناسب ناهي. ==== اپولوڊوٽس اول ۽ سنڌو ماٿري ==== [[اپولوڊوٽس اول]] شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن مان هڪ هو ۽ سندس سڪا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڏي پيماني تي مليا آهن. سندس سڪن تي هڪ پاسي يوناني ۽ ٻئي پاسي [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] استعمال ڪئي وئي. اهڙي ٻه-ٻوليائي سڪي سازي هند-يوناني حڪمرانن جي مقامي سياسي ۽ معاشي ماحول سان موافقت جو هڪ اهم مثال آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> اپولوڊوٽس اول جي اقتدار جي جاگرافيائي حدن بابت پڻ بحث موجود آهي. سڪن جي ورڇ ۽ بعد جي ڪلاسيڪي جاگرافيائي روايتن جي بنياد تي ڪجهه محقق سندس اقتدار يا اثر کي ڏکڻ طرف سنڌو ماٿري ۽ [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل واپاري علائقن تائين پهتل سمجهن ٿا.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> بهرحال، سنڌ جي مختلف حصن تي هند-يوناني سياسي ڪنٽرول جي نوعيت ۽ مدت بابت ثبوت اڻپورا آهن. قديم يوناني ۽ رومي جاگرافيائي روايتن ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ سامونڊي واپار سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ماخذن ۽ سڪن جي شاهديءَ کي گڏ ڪري ڪجهه مؤرخن هند-يوناني سياسي ۽ تجارتي اثر کي هيٺين سنڌو ماٿريءَ تائين پهتل قرار ڏنو آهي، پر ان کي سڄي سنڌ تي هڪجهڙي ۽ مسلسل حڪومت سمجهڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ==== سڪا ۽ ثقافتي ميلاپ ==== [[فائل:Map of the Indo-Greeks.png|thumb|300px|کاٻو|هند-يوناني حڪمرانن ۽ سندن سياسي اثر سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو]] هند-يوناني تاريخ جي مطالعي لاءِ سڪا سڀ کان اهم ماخذن مان آهن. ڪيترن حڪمرانن جا لکيل تاريخي احوال محفوظ نه رهيا آهن، تنهنڪري سندن حڪومتن جي ترتيب، حدن ۽ باهمي لاڳاپن کي سڪن جي ذخيرن، هڪ ٻئي مٿان ٻيهر ڇاپيل سڪن، سڪي سازيءَ جي نشانين ۽ انهن جي جاگرافيائي ورڇ جي مدد سان ٻيهر جوڙيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> شروعاتي هند-يوناني حڪمرانن [[اگٿوڪليس]]، [[پينٽيليون]] ۽ اپولوڊوٽس اول جي سڪن ۾ يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نمايان آهي. خاص طور ٻه-ٻوليائي سڪن تي سامهون يوناني لکت ۽ پٺيان پراڪرت ٻوليءَ جي خروشٺي لکت استعمال ٿيندي هئي. هند-يوناني علائقن ۾ مقامي وزن جي معيار مطابق سڪا پڻ جاري ڪيا ويا، جيڪي مقامي واپار ۽ آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> انهن سڪن تي يوناني ديوتائن ۽ بادشاهن جي تصويرن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين مقامي علامتن جو استعمال به ملي ٿو. هي سڪي سازي هيليني ۽ ڏکڻ ايشيائي فني، لساني ۽ مذهبي روايتن جي رابطي جو اهم آثار قديمه وارو ثبوت آهي. ==== ميناندر اول ==== [[ميناندر اول]]، جنهن کي ٻڌ روايت ۾ ''ملندا'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، هند-يوناني حڪمرانن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس حڪومت عام طور لڳ ڀڳ 165 کان 130 ق.م. جي وچ ۾ رکي وڃي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ميناندر جي سڪن جو وڏو تعداد ۽ انهن جي وسيع جاگرافيائي ورڇ سندس حڪومت جي سياسي ۽ معاشي اهميت ظاهر ڪري ٿي. هند-يوناني حڪمرانن مان ميناندر کي قديم ڏکڻ ايشيائي ادب ۾ پڻ نمايان حيثيت حاصل آهي.<ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ٻڌ ڪتاب ''[[ملندا پنه]]'' ۾ بادشاهه ملندا ۽ ٻڌ راهب [[ناگسينا]] جي وچ ۾ فلسفيانه سوالن ۽ جوابن جو احوال ڏنو ويو آهي. ملندا کي عام طور ميناندر اول سان سڃاتو وڃي ٿو. ڪتاب ۾ ٻڌ فلسفي، نفس، سڃاڻپ، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نروان بابت بحث شامل آهن. بهرحال، ''ملندا پنه'' کي ميناندر جي حڪومت جو همعصر سياسي تاريخي رڪارڊ سمجهڻ بدران هڪ بعد ۾ مرتب ٿيل ٻڌ فلسفيانه متن طور ڏٺو وڃي ٿو. ميناندر جي سلطنت جي صحيح سرحدن بابت اختلاف موجود آهي. سندس سڪن جي وڏي ورڇ مان پنجاب، گنڌارا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ سندس وسيع اثر ظاهر ٿئي ٿو، پر سنڌ جي سموري علائقي تي سندس سڌي حڪومت جو قطعي ثبوت موجود ناهي.<ref>Narain, A. K., ''The Indo-Greeks'', Oxford University Press, 1957.</ref><ref>Bopearachchi, Osmund, ''Monnaies Gréco-Bactriennes et Indo-Grecques'', Paris, 1991.</ref> ==== باختر ۾ يوناني اقتدار جو خاتمو ==== ميناندر جي دور سان لڳ ڀڳ ساڳئي وقت [[يوڪريٽيڊس اول]] باختر ۾ هڪ طاقتور يوناني حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت دوران باختر ۽ هند-يوناني علائقن جي مختلف يوناني حڪمران گهراڻن وچ ۾ سياسي مقابلو جاري رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> [[هيليوڪليس اول]]، جيڪو لڳ ڀڳ 145 کان 130 ق.م. تائين حڪومت ڪندو رهيو، باختر جو آخري اهم يوناني حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ٻي صدي ق.م. جي وچ ڌاري ۽ پڇاڙيءَ ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[يوئچي]] ۽ ٻين خانه بدوش گروهن جي دٻاءَ هيٺ يوناني-باختري اقتدار ختم ٿيڻ لڳو. لڳ ڀڳ 130 ق.م. تائين باختر ۾ يوناني سياسي حڪمرانيءَ جو خاتمو ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> باختر ۾ يوناني حڪومت جي خاتمي باوجود هندوڪش جي ڏکڻ ۾ [[هند-يوناني بادشاهت|هند-يوناني]] حڪمرانن جي حڪومت جاري رهي. مختلف هند-يوناني خاندانن پنجاب ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي حصن تي پهرين صدي ق.م. تائين حڪومت ڪئي، جڏهن ته [[هند-سٿي]] يا [[سڪا]] حڪمرانن جي توسيع سان سندن سياسي طاقت آهستي آهستي محدود ٿيندي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> === هند-سٿي دور === {{Main|هند-سٿي|سڪا}} [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|ساڄو|[[هند-سٿي]] حڪمرانن سان لاڳاپيل علائقن جو نقشو؛ سنڌو ماٿري، گنڌارا، پنجاب ۽ اولهه هندستان جا علائقا ڏيکاريل آهن]] ٻي ۽ پهرين صدي ق.م. جي وچ واري عرصي ۾ وچ ايشيا مان لڏيندڙ [[سڪا]] يا سٿي قبيلن اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. قديم فارسي ماخذن ۾ انهن خانه بدوش ايراني قبيلن لاءِ ''سڪا''، جڏهن ته يوناني ماخذن ۾ ''سٿين'' جو نالو استعمال ٿيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ حڪومت ڪندڙ انهن سڪا حڪمرانن ۽ سندن خاندانن کي عام طور ''هند-سٿي'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> هند-سٿين جي آمد ڪنهن هڪ حملي يا هڪ ئي وقت ٿيل فتح جو نتيجو نه هئي، پر وچ ايشيا ۾ ڪيترين خانه بدوش قومن جي لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هڪ ڊگهو عمل هو. چيني تاريخي ماخذن موجب [[يوئچي]] جي اولهه طرف لڏپلاڻ سان سڪا گروهن تي دٻاءُ وڌيو، جنهن کان پوءِ انهن مان ڪجهه گروهه ڏکڻ طرف منتقل ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== سڪا قبيلن جي ڏکڻ طرف لڏپلاڻ ==== سڪا قبيلن جون مختلف شاخون مختلف رستن وسيلي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ داخل ٿيون. انهن مان ڪجهه پامير ۽ قراقرم جي جبلن مان گذري [[گلگت]]، ڪشمير ۽ گنڌارا ڏانهن پهتا، جڏهن ته ٻين گروهن جو تعلق [[سيستان]] سان رهيو. سيستان جو نالو پڻ تاريخي طور ''سڪستان''، يعني ”سڪن جي ملڪ“ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> [[مائوس]] جي دور سان لاڳاپيل ڪتبا چلاس ۽ گلگت واري علائقي مان پڻ مليا آهن، جيڪي سڪا حڪمرانن جي هن اترئين رستي سان آمد جا آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> ==== مائوس ==== [[فائل:Drachma of Maues LACMA M.84.110.7 (1 of 2).jpg|thumb|220px|کاٻو|[[مائوس]] جي دور جو چانديءَ جو درهم، لاس اينجلس ڪائونٽي ميوزيم آف آرٽ جي مجموعي مان]] [[مائوس]]، جنهن جو نالو سڪن ۽ ڪتبن ۾ ''موگا'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، ڏکڻ ايشيا جو پهريون اهم هند-سٿي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. سندس حڪومت جي صحيح تاريخ بابت اختلاف موجود آهي، پر جديد تحقيق عام طور کيس تقريباً 120 کان 85 ق.م. جي وچ واري دور سان ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> لڳ ڀڳ 85 ق.م. ڌاري مائوس [[ٽيڪسيلا]] تي قبضو ڪيو ۽ پاڻ لاءِ ”بادشاهن جو وڏو بادشاهه“ جهڙو لقب استعمال ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> سندس اقتدار [[گنڌارا]]، هزاره ۽ ڪشمير جي ڪجهه حصن تائين پکڙيل هو، جڏهن ته مختلف علائقن ۾ هند-يوناني حڪمران به ساڳئي وقت موجود رهيا. ان ڪري هند-سٿين جي اڀار سان سموري هند-يوناني حڪومت هڪ ئي وقت ختم نه ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> مائوس جي سڪن مان يوناني ۽ مقامي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. ڪيترن سڪن تي [[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[پراڪرت]] ٻوليءَ ۾ [[خروشٺي لکت]] گڏ استعمال ٿيل آهي. سڪن تي يوناني ديوتائن سان گڏ هاٿي، ڍڳو ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي نشانين جو استعمال پڻ ملي ٿو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History'', Classical Numismatic Group.</ref> ==== سنڌ ۾ هند-سٿي اثر ==== هند-سٿي تاريخ ۾ سنڌو ماٿريءَ کي خاص اهميت حاصل هئي. هند-سٿي حڪمرانن جي سياسي ۽ معاشي سرگرمين جو دائرو وقت سان گڏ گنڌارا ۽ پنجاب کان سنڌوءَ جي وچين ۽ هيٺين علائقن ڏانهن وڌيو. [[ازيس اول]] سان لاڳاپيل سڪا ٽيڪسيلا، پشڪلاوتي ۽ ''وچين سنڌو واري صوبي'' جي ٽن اهم سڪي سازيءَ جي مرڪزن سان ڳنڍيا ويا آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> سنڌ ۾ هند-سٿي اقتدار جي صحيح شروعات، سياسي حدن ۽ مختلف حڪمرانن جي حڪومت بابت معلومات اڻپوري آهي. ان دور جي تاريخ گهڻو ڪري سڪن، ڪتبن ۽ بعد جي يوناني ۽ رومي جاگرافيائي ماخذن جي بنياد تي ٻيهر جوڙي وئي آهي. تنهنڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪنهن هڪ هند-سٿي حڪمران جي مسلسل مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. [[فائل:Map of the Indo-Scythians.png|thumb|300px|کاٻو|هند-سٿين جي سياسي توسيع سان لاڳاپيل اهم مرڪز؛ نقشي ۾ سنڌوءَ جي هيٺين علائقي ۾ ''ميناگرا'' پڻ ڏيکاريل آهي]] قديم يوناني-رومي ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ واري علائقي کي ''سٿيا'' سان ڳنڍيو ويو آهي ۽ ''[[ميناگرا]]'' نالي شهر جو ذڪر ملي ٿو. ان شهر جي صحيح آثار قديمه واري سڃاڻپ اڃا يقيني ناهي، پر ان بيان مان پهرين صدي عيسويءَ جي لڳ ڀڳ هيٺين سنڌو ماٿريءَ ۽ سڪا سياسي موجودگيءَ جي وچ ۾ تعلق جو اشارو ملي ٿو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ ۽ [[عربي سمنڊ]] تائين رسائي سبب هيٺين سنڌ ڊگهي فاصلي واري واپار لاءِ اهم هئي. سنڌوءَ جي آبي رستي وسيلي اتر اولهه جا علائقا سامونڊي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍيل هئا. ==== ازيس ۽ هند-يوناني اقتدار جو زوال ==== [[ازيس اول]] هند-سٿي تاريخ جي اهم حڪمرانن مان هڪ هو. لڳ ڀڳ پهرين صدي ق.م. جي وچ ڌاري هن مغربي پنجاب ۽ گنڌارا جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس هٿان [[هپوسٽريٽس]] جي شڪست کان پوءِ مغربي پنجاب ۾ هند-يوناني سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ازيس جي سلطنت جو مرڪز پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ ۾ هو. سندس سڪا گنڌارا ۾ پشڪلاوتي، ٽيڪسيلا ۽ وچين سنڌوءَ واري علائقي ۾ جاري ڪيا ويا. انهن سڪن تي اڳوڻي هند-يوناني روايت موجب يوناني ۽ خروشٺي لکتون جاري رهيون، پر بادشاهه جي تصوير بدران گهوڙي تي سوار حڪمران هند-سٿي سڪن جي نمايان علامت بڻيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=AZES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/azes/}}</ref> هند-يوناني اقتدار جو خاتمو هڪ ئي وقت نه ٿيو. سڪا حڪمرانن جي اڀار باوجود ڪجهه هند-يوناني بادشاهتون پنجاب جي ٻين حصن ۾ قائم رهيون. لڳ ڀڳ 10ع ڌاري [[راجوولا]] جي دور ۾ سيالڪوٽ واري علائقي ۾ آخري اهم هند-يوناني سياسي مرڪز پڻ ختم ٿي ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-GREEK DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-greek-dynasty/}}</ref> ==== ڪشهرات ۽ سنڌ ==== هند-سٿي سياسي تاريخ جي هڪ ٻي اهم شاخ [[ڪشهرات]] ساتراپن جي هئي. اهي شروعات ۾ هزاره ۽ گنڌارا سان لاڳاپيل هئا، پر پوءِ سندن هڪ شاخ ڏکڻ طرف سنڌ ۽ [[گجرات]] ڏانهن منتقل ٿي. بعد ۾ [[نهپان]] جي دور ۾ ڪشهرات اقتدار اولهه ۽ وچ هندستان جي وڌيڪ علائقن تائين پکڙيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> انهيءَ ڏکڻ طرف سياسي توسيع سنڌ کي گنڌارا، گجرات ۽ اولهه هندستان جي وسيع واپاري ۽ سياسي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو. بعد ۾ گجرات ۽ اولهه هندستان ۾ سڪا نسل سان لاڳاپيل [[اولهه جا ساتراپ]] ڪيترين صدين تائين هڪ اهم سياسي قوت رهيا. ==== انتظام ۽ ثقافتي تسلسل ==== هند-سٿي حڪمرانن اڳوڻين هخامنشي ۽ هند-يوناني سياسي روايتن مان ڪيترائي عنصر اختيار ڪيا. سندن حڪومت ۾ ''ساتراپ'' ۽ ''مهاساتراپ'' جهڙا لقب استعمال ٿيا، جڏهن ته سڪن تي يوناني ۽ خروشٺي ٻولين جو استعمال جاري رهيو. اهڙيءَ طرح هند-سٿي دور مڪمل ثقافتي تبديلي بدران يوناني، ايراني ۽ ڏکڻ ايشيائي روايتن جي باهمي ميلاپ جو دور پڻ هو.<ref>Senior, Robert C., ''Indo-Scythian Coins and History''.</ref> هند-سٿي حڪمرانن جي دور ۾ [[ٻڌ ڌرم]]، مقامي مذهبي روايتون ۽ يوناني-ايراني فني اثر هڪ ٻئي سان گڏ موجود رهيا. گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سڪن ۽ آثارن ۾ هن ثقافتي رابطي جا نشان نظر اچن ٿا. پهرين صدي ق.م. ۽ پهرين صدي عيسويءَ دوران هند-سٿي سياسي نظام آهستي آهستي مختلف ساتراپن ۽ مقامي حڪمرانن ۾ ورهائجڻ لڳو. ان دوران [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمران اڀريا، جڏهن ته پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشن سلطنت]] جي توسيع سان اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ هند-سٿي سياسي بالادستيءَ جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-SCYTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-scythian-dynasty-1/}}</ref> === ڪوشان سلطنت جو دور === {{Main|ڪوشان سلطنت}} [[فائل:Map of the Kushan Empire.png|thumb|300px|ساڄو|[[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو؛ سلطنت جو مرڪزي علائقو [[باختر]]، [[گنڌارا]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تائين پکڙيل هو]] پهرين صدي عيسويءَ دوران اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪوشان سلطنت]] هڪ وڏي سياسي قوت طور اڀري. ڪوشان اصل ۾ [[يوئچي]] سان لاڳاپيل هڪ حڪمران گروهه هئا، جيڪي وچ ايشيا مان لڏي [[باختر]] ۾ آباد ٿيا هئا. چيني تاريخي ماخذن موجب يوئچي پنجن وڏين سياسي وحدتن ۾ ورهايل هئا، جن مان ڪوشان شاخ آهستي آهستي ٻين تي بالادستي قائم ڪري هڪ وڏي سلطنت جو بنياد وڌو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> ==== ڪجولا ڪڊفيسس ۽ سنڌ ==== [[ڪجولا ڪڊفيسس]] ڪوشان خاندان جو پهريون اهم حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. هن پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري يوئچي جي مختلف شاخن کي پنهنجي اقتدار هيٺ متحد ڪيو ۽ پوءِ هندوڪش جي ڏکڻ طرف پنهنجي سلطنت کي وڌايو. ڪوشان سڪن ۽ چيني تاريخي روايتن موجب سندس فتوحات [[بيگرام]]، [[گنڌارا]]، [[ڪشمير]] ۽ سنڌ تائين پهتيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشانن جي توسيع کان اڳ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا ڪجهه حصا [[هند-پارٿي بادشاهت|هند-پارٿي]] حڪمرانن جي سياسي دائري ۾ هئا. هند-پارٿي حڪمران پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سيستان]] کان سنڌو درياهه تي سنڌ تائين پکڙيل علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، پر پهرين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪوشانن سندن ڪيترن اتر اولهه وارن علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDO-PARTHIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indo-parthian-dynasty-1/}}</ref> سنڌ ۾ ڪوشان اقتدار جي صحيح حدن ۽ انتظامي نوعيت بابت آثار قديمه ۽ لکت وارا ثبوت گنڌارا ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ محدود آهن. ان ڪري موجوده سنڌ جي سموري ايراضيءَ کي ڪوشانن جي هر دور ۾ مسلسل سڌي مرڪزي حڪومت هيٺ ڏيکارڻ احتياط طلب آهي. تنهن هوندي به سنڌو ماٿريءَ جي سياسي ۽ واپاري نظام تي ڪوشان اثر اهم رهيو. ==== سنڌو ماٿري ۽ واپار ==== ڪوشان سلطنت جي جاگرافيائي حيثيت ان کي وچ ايشيا، ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ اهم واپاري واسطو بڻايو. سلطنت جا علائقا [[ريشم رستو|ريشم رستي]] سان ڳنڍيل هئا، جڏهن ته سنڌو درياهه اتر اولهه جي اندرين علائقن کي [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ قدرتي واپاري رستو هو. سنڌو درياهه وسيلي مال هيٺين سنڌ تائين پهچي سامونڊي واپاري رستن سان ڳنڍجي سگهندو هو. پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ڪتاب ''[[ايريٿرين سمنڊ جو پيريپلس]]'' ۾ سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ [[بارباريڪون]] نالي بندرگاهه جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ هندي سمنڊ جي واپاري نظام وچ ۾ اهم مرڪز هو.<ref>''Periplus of the Erythraean Sea'', §§38–39.</ref> هن دور جي وسيع تجارتي نظام وسيلي سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جا علائقا اتر ۾ گنڌارا ۽ وچ ايشيا، اولهه ۾ ايراني دنيا ۽ سامونڊي رستن وسيلي [[رومي سلطنت]] سان ٿيندڙ واپار سان ڳنڍيل رهيا. ==== ويما ڪڊفيسس ==== ڪجولا کان پوءِ ڪوشان اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو. [[ويما ڪڊفيسس]] جي حڪومت دوران ڪوشان سڪي سازيءَ ۾ اهم تبديليون آيون. سندس دور ۾ ڪوشانن سون جا سڪا جاري ڪرڻ شروع ڪيا، جڏهن ته ٽامي جا سڪا پڻ وڏي مقدار ۾ جاري ٿيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ڪوشان سڪن مان سلطنت جي ثقافتي ۽ لساني تنوع جو پڻ پتو پوي ٿو. شروعاتي سڪن تي يوناني ۽ [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ٻولين سان گڏ [[خروشٺي لکت]] استعمال ٿيندي هئي، جڏهن ته بعد ۾ [[باختري ٻولي]] کي يوناني لکت ۾ لکڻ جو رواج نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ڪنشڪ جو دور ==== [[فائل:Kanishka I with Nana.jpg|thumb|240px|کاٻو|[[ڪنشڪ اول]] جو سون جو سڪو؛ پٺئين پاسي ديوي [[نانا]] ڏيکاريل آهي]] [[ڪنشڪ اول]] ڪوشان سلطنت جي سڀ کان مشهور حڪمرانن مان هڪ هو. سندس تخت نشينيءَ جي تاريخ بابت ڊگهي عرصي تائين اختلاف رهيو آهي، پر جديد تحقيق جو هڪ اهم حصو سندس دور جي شروعات تقريباً 127ع سان ڳنڍي ٿو.<ref>Falk, Harry (2001), “The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas”, ''Silk Road Art and Archaeology'', 7, pp. 121–136.</ref> ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشان سلطنت وچ ايشيا، باختر، گنڌارا ۽ اتر هندستان جي وسيع علائقن تي پکڙيل هڪ اهم طاقت هئي. سندس اهم سياسي مرڪزن ۾ [[پشاور|پروشاپور]] ۽ [[مٿرا]] شامل هئا. ڪنشڪ خاص طور [[ٻڌ ڌرم]] جي سرپرستيءَ سان مشهور آهي. سندس دور ۾ گنڌارا ۽ مٿرا ٻڌ فن ۽ مذهبي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ٻڌ روايت ۾ ڪنشڪ کي ٻڌ ڌرم جي وڏي سرپرست طور ياد ڪيو وڃي ٿو، جيتوڻيڪ سندس سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪوشان شاهي مذهبي ثقافت گهڻ رخي هئي.<ref>Rosenfield, John M., ''The Dynastic Arts of the Kushans'', University of California Press, 1967.</ref> ڪنشڪ جي سڪن تي ٻڌ مذهبي شخصيتن سان گڏ ايراني، يوناني ۽ ڏکڻ ايشيائي ديوتائن جون تصويرون پڻ ملن ٿيون. انهن ۾ [[نانا]]، مائو، ميترو ۽ اوئشو جهڙيون شخصيتون شامل آهن. هي سڪا ڪوشان سلطنت جي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ==== ٻڌ ڌرم ۽ سنڌ ==== ڪوشان دور اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جي ترقيءَ جو اهم زمانو هو. خاص طور [[گنڌارا]] ۾ ٻڌ خانقاهن، اسٽوپن ۽ مجسما سازيءَ کي وڏي ترقي ملي. گنڌارا فن ۾ يوناني-رومي، ايراني ۽ مقامي ڏکڻ ايشيائي فني روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ پڻ قديم ۽ وچئين دور جي شروعات تائين ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگيءَ جا آثار مليا آهن. [[ڪاهو جو دڙو]]، [[ٺل مير رڪن]]، [[سڌيرڻ جو ٺل]] ۽ ٻين ماڳن مان سنڌ جي ٻڌ ماضيءَ جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به انهن سڀني آثارن کي سڌي طرح ڪنشڪ جي حڪومت يا ڪوشان شاهي سرپرستيءَ سان منسوب ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مان ڪيترن ماڳن جي تاريخ بعد جي صدين سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ کي سنڌو ماٿريءَ جي وسيع مذهبي ۽ تجارتي رابطن جي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. اتر ۾ گنڌارا ۽ ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين ويندڙ واپاري رستن مذهبي خيالن، ماڻهن ۽ فني روايتن جي منتقليءَ ۾ پڻ ڪردار ادا ڪيو. ==== سماج ۽ آبادي ==== هن دور جي سنڌ ۾ مختلف مقامي ۽ لڏي آيل گروهه آباد هئا. بعد جي لساني ۽ تاريخي مطالعي ۾ [[آهير]] سميت مختلف گروهن جي سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Beames1970">{{cite book |author=John Beames |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ |accessdate=22 March 2011 |year=1970 |publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref> بهرحال، اهڙن قبيلن جي موجودگيءَ کي ڪوشانن جي لڏپلاڻ يا سندن حڪمرانيءَ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ مخصوص تاريخي ثبوت گهربل آهن. ==== ڪوشان سلطنت جو زوال ۽ ساساني توسيع ==== ٽين صدي عيسويءَ جي شروعات تائين ڪوشان سلطنت جي سياسي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي. [[واسوديو اول]] جي حڪومت جي پڇاڙيءَ کان پوءِ ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن تي نئين قائم ٿيل [[ساساني سلطنت]] جو دٻاءُ وڌيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY i. Dynastic History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-i-history/}}</ref> [[اردشير اول]] ۽ سندس جانشين [[شاپور اول]] جي دور ۾ ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، خاص طور [[باختر]]، تي پنهنجو اثر وڌايو. ڪوشان سڪن جي جديد مطالعي موجب واسوديو اول جي دور جي پڇاڙيءَ تائين باختر ساساني توسيع سبب ڪوشانن جي هٿن مان نڪري ويو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> ساساني بالادستي هيٺ اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ [[ڪوشانشاهه]] يا هند-ساساني حڪمرانن جو سلسلو اڀريو، جن جي سڪي سازيءَ ۾ ڪوشان ۽ ساساني ٻنهي روايتن جا عنصر موجود هئا. ان هوندي به ڪوشان خاندان جي حڪومت هڪدم ختم نه ٿي؛ سلطنت جي اوڀر وارن حصن ۾ بعد وارا ڪوشان حڪمران ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ تائين موجود رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> سنڌ جي ٽين صدي عيسويءَ واري سياسي تاريخ بابت ثبوت محدود ۽ پيچيدا آهن. ساساني شهنشاهن سنڌو ماٿريءَ ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو، پر موجوده سنڌ جي سموري علائقي تي سڌي ساساني حڪومت جي تاريخ ۽ نوعيت بابت احتياط ضروري آهي. بعد جي صدين ۾ سنڌ ۾ مقامي، ڪوشان-ساساني ۽ ٻين علائقائي قوتن جي اثر هيٺ نوان سياسي نظام اڀريا. === ساساني دور === {{Main|ساساني سلطنت}} [[فائل:Sasanian Empire 621 A.D.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ساساني سلطنت]] پنهنجي وسيع سياسي دائري جي دور ۾]] [[ساساني سلطنت]] جي قيام ۽ [[ڪوشان سلطنت]] جي ڪمزور ٿيڻ سان ٽين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي تاريخ ۾ ايراني اثر جو هڪ نئون مرحلو شروع ٿيو. [[اردشير اول]] 224ع ۾ [[پارٿي سلطنت]] کي شڪست ڏئي ساساني سلطنت قائم ڪئي ۽ اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> ساساني سلطنت جي اوڀر طرف توسيع هڪ ئي وقت يا هڪجهڙي انتظامي صورت ۾ نه ٿي. ٽين صديءَ دوران ساسانين اڳوڻي ڪوشان سلطنت جي اولهه وارن علائقن، [[سيستان]]، [[مڪران]]، باختر ۽ گنڌارا ڏانهن پنهنجو سياسي اثر وڌايو. سنڌ ۽ هيٺين سنڌو ماٿريءَ سان ساساني لاڳاپن جا پڻ تاريخي ۽ آثار قديمه وارا ثبوت موجود آهن، پر سنڌ جي سموري موجوده ايراضيءَ کي سڄي ساساني دور ۾ هڪ مستقل سڌي صوبي طور بيان ڪرڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== اردشير اول ۽ اوڀر طرف توسيع ==== ساساني روايتن ۽ بعد جي اسلامي تاريخي ماخذن موجب [[اردشير اول]] پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور ۾ اوڀر طرف فوجي مهمون ڪيون. [[طبري]] جي بيان موجب اردشير سيستان، گرگان، ابرشهر، مرو، بلخ ۽ خوارزم ڏانهن وڌيو، جڏهن ته ڪوشان، توران ۽ مڪران جي حڪمرانن سندس بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> بهرحال، انهن بعد جي ادبي روايتن کي ساساني اوڀرئين فتوحات جي صحيح سرحدن جو قطعي ثبوت نه سمجهيو وڃي ٿو. سڪن، ڪتبن ۽ ٻين آثار قديمه جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته ساساني اقتدار اوڀر ۾ مختلف وقتن تي سڌي حڪومت، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي سياسي وحدتن جي صورت ۾ ڪم ڪندو رهيو. ==== شاپور اول ۽ سنڌ ==== [[فائل:Gold coin of Shapur I, Ctesiphon mint.jpg|thumb|230px|کاٻو|[[شاپور اول]] جو سون جو سڪو؛ شاپور جي دور ۾ ساساني اقتدار اوڀر طرف وڌيو]] [[شاپور اول]] (حڪومت 240–270ع) جي دور ۾ ساساني سلطنت اولهه ۽ اوڀر ٻنهي طرفن ۾ وڏي سياسي طاقت بڻجي وئي. شاپور جي [[ڪعبه زردشت]] واري مشهور ڪتبي ۾ سندس سلطنت جي اوڀرئين حدن سان لاڳاپيل علائقن ۾ ڪوشان ملڪ ۽ ''هند'' جو ذڪر ملي ٿو.<ref>Huyse, Philip, ''Die dreisprachige Inschrift Šābuhrs I. an der Kaʿba-i Zardušt'', London, 1999.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> هن ڪتبي ۾ استعمال ٿيل ''هند'' جي صحيح جاگرافيائي حدن بابت تفسير ۾ احتياط ضروري آهي، پر ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان گڏ اهو ساساني سلطنت ۽ سنڌو ماٿريءَ جي وچ ۾ ٽين صدي عيسويءَ کان مضبوط سياسي لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]] موجب شاپور اول جي دور ۾ ''هندستان'' ۽ [[نرسي]] جي دور ۾ سنڌ سان لاڳاپيل ساساني انتظام جا ثبوت موجود آهن. ساڳي ماخذ موجب آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ ۾ ايراني سياسي موجودگيءَ جا ثبوت ملن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ڪوشان شاهه ۽ اوڀرئين انتظام ==== [[فائل:Coin of Hormizd I Kushanshah, British Museum.jpg|thumb|220px|ساڄو|[[هرمز اول ڪوشان شاهه]] جو سڪو؛ [[برٽش ميوزيم]] جي مجموعي مان]] ساسانين اڳوڻي ڪوشان علائقن جي انتظام لاءِ هڪ مخصوص سياسي نظام پڻ قائم ڪيو، جنهن جي حڪمرانن کي ''[[ڪوشان شاهه]]'' چيو ويندو هو. اهي حڪمران ٽين کان چوٿين صدي عيسويءَ دوران اوڀر ايران، افغانستان ۽ گنڌارا جي حصن تي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs/}}</ref> ''ڪوشان شاهه'' جي لقب جو پهريون پڪ سان تاريخ ڏنل ذڪر تقريباً 293ع جي [[پائڪولي ڪتبو|پائڪولي ڪتبي]] ۾ ملي ٿو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي ڪوشان علائقن ۾ ساساني بالادستي هيٺ مقامي يا نيم خودمختيار شاهي انتظام موجود هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ڪوشان شاهن جي سڪن تي ساساني شاهي تاج ۽ آتشدان جهڙيون ايراني علامتون، جڏهن ته اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جا ڪجهه عنصر پڻ ملن ٿا. اهڙي سڪي سازيءَ کي جديد تحقيق ۾ ''ڪوشان-ساساني'' سڪي سازي چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS ii. Kushano-Sasanian Coinage |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-02-coinage/}}</ref> چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ ساساني شهنشاهه [[شاپور ٻيون]] اوڀر ۾ مرڪزي اقتدار ٻيهر مضبوط ڪيو. سڪن جي شاهديءَ موجب 320ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙي يا 330ع واري ڏهاڪي تائين گنڌارا جا ڪجهه علائقا سڌي ساساني حڪومت هيٺ اچي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> ==== سنڌ، مڪران ۽ سامونڊي واپار ==== ساساني دور ۾ سنڌ جي اهميت رڳو زميني سرحدي علائقي طور نه، پر [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپار سان ڳنڍيل خطي طور پڻ هئي. [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ وسيلي سنڌ جا بندرگاهه ايراني نار، مڪران، هندستان جي اولهه سامونڊي ڪناري ۽ هندي سمنڊ جي ٻين تجارتي مرڪزن سان ڳنڍيل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ساساني سلطنت لاءِ [[مڪران]] ۽ سنڌوءَ جو ڇوڙ خاص سامونڊي ۽ فوجي اهميت رکندا هئا. انهن رستن وسيلي ايران کان سنڌ ۽ اڳتي ڏکڻ ايشيا تائين واپاري جهازن جي آمدرفت ممڪن هئي. سنڌ ان لحاظ کان ايراني دنيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي وچ ۾ زميني ۽ سامونڊي رابطي جو اهم علائقو رهي. ==== رتو ڪوٽ ==== سنڌ ۾ ساساني موجودگيءَ سان لاڳاپيل سڀ کان اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان هڪ ''[[رتو ڪوٽ]]'' آهي. اهو قلعو [[ڪراچي]] جي ويجهو [[گهارو]] واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي ڇوڙ سان لاڳاپيل هڪ ٻيٽ تي واقع آهي. قلعي جي چورس رٿا ۽ گول ڪنڊيدار برج ساساني فوجي اڏاوت سان مشابهت رکن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> آثار قديمه جي تحقيق ۾ رتو ڪوٽ کي ممڪن ساساني بنياد قرار ڏنو ويو آهي ۽ ان جي تعمير کي [[بهرام پنجون|بهرام پنجين]] يا سندس ڪنهن جانشين جي دور سان ڳنڍڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>Kervran, Monique, “Forteresses, entrepôts et commerce: une histoire à suivre depuis les ports du Sind et de la Makran jusqu'au Golfe Persique”, 1994, pp. 335–338.</ref> قلعي جي جاگرافيائي جاءِ پڻ اهم هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌوءَ جي ڇوڙ ڀرسان اهڙي فوجي چوڪي ايران کان سنڌ ڏانهن ايندڙ سامونڊي واپاري جهازن جي حفاظت ۽ سامونڊي رستن تي نگرانيءَ لاءِ موزون هئي. ''انسيڪلوپيڊيا ايرانيڪا'' پڻ رتو ڪوٽ جي هن امڪاني سامونڊي ۽ حڪمت عملي واري ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== بهرام گور ۽ ديبل جي روايت ==== بعد جي فارسي ۽ اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[بهرام پنجون]]، جنهن کي ''بهرام گور'' پڻ چيو وڃي ٿو، کي سنڌ ۽ هندستان سان ڳنڍيندڙ قصا ملن ٿا. [[طبري]] ۽ ثعالبي سميت بعد جي ماخذن ۾ هڪ روايت آهي ته سنڌ جي حڪمران بهرام کي [[ديبل]]، مڪران ۽ ڀرپاسي جا علائقا ڏنا هئا.<ref>Ṭabari, tr. Bosworth, ''The History of al-Ṭabarī'', Vol. V, pp. 100–102.</ref> جديد تحقيق انهن روايتن کي لفظي طور تاريخي حقيقت نه ٿي سمجهي، پر رتو ڪوٽ جهڙا ساساني طرز جا آثار ان دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ تي ساساني سياسي ۽ تجارتي دلچسپيءَ جا آزاد آثار قديمه وارا ثبوت مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ==== ساساني سڪا ۽ ثقافتي اثر ==== ساساني ۽ ڪوشان-ساساني سڪن جي اوڀر طرف ورڇ ايران، افغانستان، گنڌارا ۽ سنڌو ماٿريءَ جي معاشي ۽ سياسي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ذريعو آهي. ساساني سڪن جي هڪ پاسي عام طور شهنشاهه جي مخصوص تاج سان تصوير، جڏهن ته ٻئي پاسي [[زرتشتي]] آتشدان ۽ ان جي ٻنهي پاسن کان محافظ ڏيکاريا ويندا هئا. ساساني سياسي ۽ واپاري رابطن سان ايراني فني، سڪي سازيءَ ۽ انتظامي روايتن جا اثر سنڌو ماٿريءَ تائين پهتا. بهرحال، اهڙن ثقافتي اثرن کي سنڌ جي مڪمل ”فارسيائيزيشن“ طور بيان ڪرڻ درست نه ٿيندو؛ سنڌ مقامي ڏکڻ ايشيائي، ايراني ۽ سامونڊي ثقافتي رابطن جو سنگم رهي. ==== وچ ايشيائي حملا ۽ ساساني اقتدار ۾ تبديليون ==== چوٿين ۽ پنجين صدي عيسويءَ دوران وچ ايشيا مان ايندڙ نون سياسي گروهن ساساني سلطنت جي اوڀرئين سرحدن تي دٻاءُ وڌايو. چوٿين صديءَ جي وچ ڌاري خانه بدوش حملن سان ڪوشان شاهن جي سياسي نظام کي وڏو ڌڪ رسيو ۽ [[ڪيداري]] حڪمران باختر ۽ گنڌارا جي ڪجهه حصن ۾ اڀريا.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHANSHAHS i. History |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushanshahs-01/}}</ref> پنجين صديءَ ۾ [[هيفتالي]] وچ ايشيا ۽ اوڀر ايران ۾ هڪ طاقتور قوت بڻيا. 484ع ۾ ساساني شهنشاهه [[پيروز اول]] هيفتالين خلاف جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان ساساني سلطنت جي اوڀرئين پاليسيءَ کي سخت ڌڪ رسيو. پر هيفتالي حملن کان پوءِ **سنڌ سان ساساني لاڳاپا مڪمل طور ختم نه ٿيا**. آثار قديمه ۽ تاريخي ذريعا آخري ساساني دور ۾ پڻ سنڌ سان سياسي ۽ واپاري لاڳاپن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=INDIAN OCEAN |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/indian-ocean/}}</ref> ڇهين صديءَ ۾ [[خسرو اول]] جي دور ۾ ساساني سلطنت ٻيهر مضبوط ٿي ۽ وچ ايشيا ۾ هيفتالي اقتدار خلاف [[اولھ ترڪ خاقانيت|اولھ ترڪن]] سان گڏ ڪارروائي ڪئي. ساڳئي دور ۾ ايران ۽ هندي سمنڊ جي وچ ۾ سامونڊي واپار پڻ جاري رهيو. ==== ساساني دور جي پڄاڻي ==== ستين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ساساني سلطنت [[بازنطيني سلطنت]] سان ڊگهن جنگين ۽ اندروني سياسي بحران سبب ڪمزور ٿي وئي. 630ع واري ڏهاڪي کان [[عرب مسلمانن جي فارس جي فتح|عرب مسلمانن جي فتوحات]] ساساني سلطنت جي مرڪزي علائقن کي تيزيءَ سان ختم ڪري ڇڏيو ۽ 651ع ۾ آخري ساساني شهنشاهه [[يزدگرد ٽيون]] جي وفات سان ساساني شاهي حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=SASANIAN DYNASTY |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty/}}</ref> سنڌ ۾، بهرحال، سياسي ارتقا ايران کان مختلف هئي. هتي مقامي حڪمران گهراڻا موجود رهيا ۽ ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ ۾ [[راءِ گهراڻو]] ۽ پوءِ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ جي اهم سياسي قوتن طور سامهون آيا. ان ڪري سنڌ جي تاريخ ۾ ساساني اثر کان مقامي گهراڻن ڏانهن منتقليءَ کي ڪنهن هڪ مقرر تاريخ تي ٿيل مڪمل اقتدار جي تبديلي بدران هڪ ڊگهي ۽ پيچيده سياسي عمل طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. === گپتا ۽ هُن دور === {{Main|گپتا سلطنت|هُن}} [[فائل:Gupta Empire at peak.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[گپتا سلطنت]] ۽ ان جي ڀرپاسي جون سياسي قوتون؛ سنڌو ماٿريءَ جا اتر اولهه وارا علائقا گپتن جي مرڪزي علائقي کان ٻاهر ڏيکاريل آهن]] چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ وارو دور سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي سياسي تاريخ ۾ پيچيده تبديلين جو زمانو هو. هن عرصي ۾ اوڀر ۽ وچ اتر هندستان ۾ [[گپتا سلطنت]] هڪ وڏي طاقت طور اڀري، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ ان جي اولهه وارن علائقن ۾ [[ساساني سلطنت]]، آخري [[ڪوشان]] حڪمرانن، [[ڪيداري]]، [[الچون هُن|الچون هنن]] ۽ مختلف مقامي حڪمرانن جو اثر موجود رهيو. انهيءَ ڪري سنڌ کي هن سڄي عرصي دوران گپتا سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ پڪا تاريخي ثبوت موجود ناهن. ==== گپتا سلطنت ۽ سنڌو ماٿري ==== [[گپتا سلطنت]] جو بنياد ٽين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۽ چوٿين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ پيو. [[چندرگپت اول]] ۽ خاص طور سندس جانشين [[سامدرگپت]] جي دور ۾ گپتا اقتدار گنگا جي ميدان کان ٻاهر ڪيترن علائقن تائين وڌيو. سامدرگپت جي سياسي فتوحات ۽ ٻين حڪمرانن سان لاڳاپن بابت اهم ترين همعصر ماخذ [[الهه آباد ستون|الهه آباد ستون جو ڪتبو]] آهي. [[فائل:SamudraguptaCoin.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[سامدرگپت]] جو سون جو سڪو]] الهه آباد ستون واري ڪتبي ۾ اتر اولهه سان لاڳاپيل ''ديوپتر-شاهي-شاهانوشاهي''، سڪا ۽ ٻين حڪمرانن جو ذڪر اچي ٿو. انهن کي گپتا سلطنت جي مرڪزي صوبن جي حڪمرانن طور نه، پر سامدرگپت سان سفارتي يا بالادستيءَ جا لاڳاپا رکندڙ ٻاهرين سياسي قوتن طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>Fleet, J. F., ''Inscriptions of the Early Gupta Kings and their Successors'', Corpus Inscriptionum Indicarum, Vol. III, Calcutta, 1888.</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهيءَ شاهديءَ مان گپتا شهنشاهن جي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا تي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر ان مان موجوده سنڌ تي سندن سڌي صوبائي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. ==== سنڌ ۾ ساساني اثر ==== چوٿين صديءَ ۾ سنڌ جي سياسي صورتحال سمجهڻ لاءِ [[ساساني سلطنت]] جي اوڀرئين توسيع پڻ اهم آهي. [[شاپور ٻيون|شاپور ٻئي]] جي حڪومت سان لاڳاپيل وچ فارسي ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ساساني سلطنت جي اوڀرئين سياسي دائري ۾ سنڌ، [[سيستان]] ۽ توران شامل هئا.<ref>{{cite encyclopedia |title=ŠĀPUR II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii/}}</ref> ساساني ۽ مقامي اقتدار جي صحيح نوعيت مختلف وقتن ۽ علائقن ۾ مختلف رهي هوندي. تنهنڪري چوٿين صديءَ جي سنڌ کي گپتا ۽ ساساني سلطنتن جي وچ ۾ سادي نموني ورهايل علائقو سمجهڻ بدران، مختلف مقامي ۽ علائقائي قوتن سان لاڳاپيل سرحدي سياسي خطي طور ڏسڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== چندرگپت ٻيون ۽ اولهه طرف گپتا توسيع ==== [[چندرگپت ٻيون]] جي دور ۾ گپتا سلطنت اولهه طرف وڏي توسيع ڪئي. هن [[اولهه جا ساتراپ|اولهه جي سڪا ساتراپن]] کي شڪست ڏئي مالوا، گجرات ۽ ڀرپاسي جا علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيا. ان سان گپتن کي اولهه هندستان جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن تائين رسائي حاصل ٿي. اولهه ۾ گپتا توسيع باوجود سنڌ جي سڌي فتح يا ان کي گپتا صوبي طور شامل ڪرڻ بابت معتبر همعصر ثبوت واضح ناهن. ان ڪري گجرات ۽ مالوا تي گپتا فتح کي پاڻمرادو سنڌ جي فتح سان برابر قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== ڪيداري ۽ اتر اولهه ۾ تبديليون ==== چوٿين صدي عيسويءَ دوران [[ڪيداري]] نالي وچ ايشيائي حڪمران گروهه باختر، ڪابل ۽ گنڌارا جي سياسي منظرنامي ۾ اڀريو. ڪيدارين اڳوڻي ڪوشان سڪي سازيءَ جون ڪيتريون روايتون اختيار ڪيون ۽ سندن سڪا پڻ ڪوشان نموني سان ويجهي مشابهت رکن ٿا. اتر پنجاب ۾ آخري ڪوشان حڪمرانن کان پوءِ ڪيداري سڪن جو ظاهر ٿيڻ سياسي اقتدار جي تبديليءَ جو اهم سڪي وارو ثبوت آهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=KUSHAN DYNASTY iv. Coinage of the Kushans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/kushan-dynasty-04/}}</ref> انهن تبديلين سبب سنڌو ماٿريءَ جي اترين واپاري ۽ سياسي رابطن تي پڻ اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌ جي اندر ڪيدارين جي سڌي حڪومت جي حدن بابت ثبوت محدود آهن. ==== هُنن جو اڀار ==== [[فائل:Map of the Alkhon Huns and conquests.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[الچون هُن]] جي سلطنت ۽ ڏکڻ ايشيا ڏانهن سندن توسيع جو نقشو]] پنجين صدي عيسويءَ ۾ وچ ايشيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف هُن گروهه اهم سياسي قوت بڻيا. قديم هندستاني ماخذن ۾ انهن لاءِ عام طور ''هُوڻ'' جو نالو استعمال ٿيو، جنهن ڪري مختلف ڪيداري، الچون ۽ هيفتالي گروهن جي سڃاڻپ هميشه واضح ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي وچ ڌاري [[الچون هُن]] ڪابل ۽ ڪاپيسا کان اوڀر طرف وڌي [[گنڌارا]] ۾ داخل ٿيا ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ ڪيدارين کي پوئتي ڌڪيائون. سندن شروعاتي طاقتور حڪمرانن مان [[خنگيلا]] تقريباً 430/440ع کان 470ع تائين سرگرم رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> الچون سڪن تي شروعات ۾ ساساني سڪي سازيءَ جا واضح اثر موجود هئا. بادشاهه جي تصوير سان گڏ پٺئين پاسي ساساني طرز جو آتشدان جاري رهيو، جڏهن ته وقت سان گڏ برهمي لکت ۽ ڏکڻ ايشيائي مذهبي علامتون پڻ شامل ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> ==== گپتا سلطنت تي هُنن جو دٻاءُ ==== [[ڪمارگپت اول]] جي حڪومت جي آخري سال، تقريباً 454–455ع ۾، گپتا سلطنت کي هُن حملي کي منهن ڏيڻو پيو. ولي عهد [[اسڪندگپت]] ان حملي کي روڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو، پر سندس حڪومت دوران اتر اولهه کان حملا جاري رهيا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HEPHTHALITES |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hephthalites/}}</ref> پنجين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ڇهين صديءَ جي شروعات ۾ [[تورامانا]] جي اڳواڻيءَ هيٺ الچون هُن وڌيڪ اوڀر طرف وڌيا. تقريباً 500ع تائين سندن فوجون گپتا سلطنت جي مرڪزي علائقن تائين پهچي ويون هيون.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> تورامانا کان پوءِ [[مهرڪولا]] تقريباً 515–528ع دوران هُنن جو سڀ کان نمايان حڪمران ٿيو. سندس دور ۾ هُن اقتدار اتر اولهه کان اتر هندستان جي ڪيترن حصن تائين پکڙيل هو. مهرڪولا کان پوءِ هندستان ۾ الچون سياسي طاقت ڪمزور ٿي ۽ انهن مان ڪجهه گروهه ٻيهر ڪابل ۽ غزني طرف موٽي ويا.<ref>{{cite encyclopedia |title=HUNNIC COINAGE |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hunnic-coinage/}}</ref> سنڌ تي الچون يا هيفتالي حڪمرانيءَ جي صحيح نوعيت بابت شاهدي اتر پنجاب ۽ گنڌارا جي ڀيٽ ۾ گهٽ واضح آهي. تنهنڪري سنڌ کي سڄي پنجين صديءَ دوران ڪنهن هڪ ''سفيد هُن سلطنت'' جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. ==== مقامي سياسي قوتن جو اڀار ==== پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ دوران گپتا، ساساني، ڪيداري ۽ هُن قوتن ۾ ٿيندڙ تبديلين سان سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پڻ بدلجندي رهي. سنڌ بابت هن عبوري دور جا همعصر لکت وارا ماخذ محدود آهن، جنهن ڪري بعد جي مقامي گهراڻن جي ابتدا ۽ سندن صحيح تاريخ بابت مڪمل تسلسل قائم ڪرڻ ڏکيو آهي. ڇهين صديءَ تائين سنڌ ۾ هڪ مقامي شاهي گهراڻو اڀريو، جنهن کي بعد جي اسلامي تاريخي روايتن ۾ [[راءِ گهراڻو]] چيو ويو آهي. راءِ گهراڻي بابت سڀ کان مشهور تفصيلي بيان گهڻو پوءِ مرتب ٿيل ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو؛ تنهنڪري ان ۾ ڏنل شروعاتي تاريخن ۽ سياسي حدن کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه وارن ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي جي حڪومت سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم مقامي سياسي مرحلن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ ستين صديءَ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] سنڌ ۾ اقتدار ۾ آيو. ==== هرشاوردن ۽ سنڌ ==== ستين صديءَ جي شروعات ۾ اتر هندستان ۾ [[هرشاوردن]] هڪ طاقتور حڪمران طور اڀريو. سندس حڪومت گنگا ۽ جمنا جي ميدانن ۾ وڏي سياسي قوت هئي، پر سنڌ کي هرشا جي سلطنت جو باقاعده صوبو قرار ڏيڻ لاءِ واضح همعصر ثبوت موجود ناهن. چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪيو ۽ سنڌ کي پنهنجي مقامي حڪمران ۽ ٻڌ مذهبي مرڪزن سان هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي علائقي طور بيان ڪيو. ان ڪري هرشا جي سياسي وقار يا اڻسڌي اثر ۽ سنڌ تي سندس سڌي حڪومت ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. === راءِ گهراڻي جو دور === {{Main|راءِ گهراڻو}} [[فائل:Rai Dynasty of Sindh under Rai Shasi II The Last.png|thumb|300px|ساڄو|[[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي دور سان منسوب سنڌ جي رياست جو نقشو]] '''[[راءِ گهراڻو]]''' سنڌ جو هڪ قبل از اسلام حڪمران گهراڻو هو، جنهن بابت معلومات گهڻو ڪري ''[[چچ نامو]]'' ۽ ان تي دارومدار رکندڙ بعد جي فارسي تاريخي روايتن مان ملي ٿي. روايتي تاريخ نگاريءَ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت کي تقريباً ڇهين صدي عيسويءَ کان ستين صديءَ جي شروعات تائين رکيو وڃي ٿو، پر گهراڻي جي قيام جي صحيح تاريخ، ان جي حڪمرانن جي حڪومت جا سال ۽ سلطنت جون قطعي سرحدون همعصر ڪتبن يا ٻين سڌن تاريخي ثبوتن مان معلوم ناهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> راءِ گهراڻي جي اڀار واري زماني ۾ سنڌو ماٿريءَ جي سياسي صورتحال پيچيده هئي. اڳين صدين دوران سنڌ ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جا مختلف حصا [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]]، [[ساساني سلطنت|ساساني]] ۽ وچ ايشيائي حڪمران گروهن جي سياسي اثر هيٺ رهيا هئا. پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ [[ڪيداري]] ۽ [[الچون هُن]] جهڙين قوتن جي اڀار سان اڳوڻيون سياسي بناوتون تبديل ٿيون. انهيءَ پسمنظر ۾ سنڌ ۾ راءِ حڪمرانن جي هڪ مقامي بادشاهت جو ذڪر ملي ٿو. ==== تاريخي ماخذ ==== راءِ گهراڻي بابت سڀ کان تفصيلي بيان ''[[چچ نامو]]'' ۾ ملي ٿو. موجوده ''چچ نامو'' تيرهين صدي عيسويءَ ۾ [[علي ڪوفي]] سان منسوب هڪ فارسي متن آهي. روايتي طور علي ڪوفي دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اڳوڻي عربي ڪتاب جو فارسي ترجمو ڪيو هو. جديد تحقيق ۾، بهرحال، متن جي بڻ، ان جي پراڻن ماخذن ۽ ان ۾ محفوظ ٿيل شروعاتي سنڌ جي تاريخي مواد جي نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ڪجهه جديد محقق ''چچ نامي'' کي تيرهين صديءَ جي سياسي ۽ ادبي ماحول ۾ تيار ٿيل اصل فارسي تصنيف سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا محقق ان ۾ اڳوڻن عربي ۽ مقامي سنڌي تاريخي ماخذن مان محفوظ ٿيل مواد جي موجودگيءَ جو دفاع ڪن ٿا. انهيءَ سبب راءِ گهراڻي بابت ''چچ نامي'' ۾ ڏنل تفصيلن کي استعمال ڪندي ماخذ جي دير سان ترتيب ۽ ٻين آزاد ثبوتن جي کوٽ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. راءِ گهراڻي سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبن ۽ سڪن جي کوٽ سبب هن دور جي سياسي تاريخ مڪمل طور ٻيهر جوڙڻ ڏکيو آهي. سنڌ ۽ ڀرپاسي مان مليل ڪجهه سڪن کي راءِ حڪمرانن سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر اهڙي سڃاڻپ تي ماهرن جو اتفاق ناهي. ==== گاديءَ جو هنڌ ۽ سياسي مرڪز ==== ''چچ نامي'' جي روايت موجب راءِ حڪمرانن جي حڪومت جو مرڪز [[اروڙ]] هو، جيڪو سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري جي ويجهو هڪ اهم شهر هو. اروڙ بعد ۾ پڻ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم رهيو ۽ [[راجا چچ]] ۽ [[راجا ڏاهر]] سان لاڳاپيل روايتن ۾ نمايان جاءِ والاري ٿو. [[اروڙ]] جي جاگرافيائي حيثيت ان کي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ کي ڳنڍيندڙ رستن تي اهم مقام ڏنو. سنڌو درياهه ۽ ان سان لاڳاپيل زميني رستن وسيلي سنڌ جا اندروني علائقا [[ملتان]]، [[مڪران]] ۽ عربي سمنڊ جي سامونڊي واپاري مرڪزن سان ڳنڍيل هئا. ==== سلطنت جون حدون ==== ''چچ نامي'' ۾ راءِ گهراڻي جي سنڌ کي هڪ وڏي بادشاهت طور پيش ڪيو ويو آهي. ان روايت موجب راءِ سلطنت جي مرڪزي علائقي ۾ سنڌو ماٿري شامل هئي، جڏهن ته ان جو سياسي اثر اتر طرف [[ملتان]]، اولهه طرف [[مڪران]] ۽ ٻين سرحدي علائقن تائين پهتل هو. متن ۾ رياست جي مختلف حصن ۽ سرحدي انتظام جو پڻ ذڪر ملي ٿو. بهرحال، انهن بيانن کي جديد قومي يا صوبائي سرحدن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ مناسب ناهي. راءِ گهراڻي جي سموري دور لاءِ اهڙي وسيع علائقي تي مسلسل ۽ هڪجهڙي مرڪزي حڪومت جي تصديق ڪندڙ آزاد همعصر ثبوت محدود آهن. ==== حڪومت ۽ انتظام ==== راءِ رياست جي انتظام بابت ڄاڻ جو وڏو حصو پڻ ''چچ نامي'' مان ملي ٿو. ان ۾ سنڌ کي مرڪزي بادشاهت سان گڏ مختلف علائقائي انتظامي مرڪزن واري رياست طور پيش ڪيو ويو آهي. سرحدي علائقن ۾ مقامي حاڪمن ۽ فوجي عملدارن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن مان اندازو ٿئي ٿو ته حڪومت مرڪز ۽ علائقائي اختيارين جي گڏيل نظام تي ٻڌل هئي. سنڌو درياهه رياست جي مواصلات، زراعت ۽ واپار لاءِ بنيادي اهميت رکندو هو. آبپاشيءَ تي ٻڌل زراعت سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو هئي، جڏهن ته دريائي ۽ زميني رستا اندروني شهرن کي سامونڊي ۽ بين العلاقائي واپار سان ڳنڍيندا هئا. راءِ گهراڻي کي مڪمل طور جديد معنيٰ ۾ مرڪزي ۽ منظم بيروڪريٽڪ رياست قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. تنهنڪري انتظام، محصول ۽ فوج بابت بعد جي ماخذن ۾ ڏنل تفصيلن کي احتياط سان استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== معيشت ۽ واپار ==== سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت راءِ دور جي معيشت لاءِ اهم هئي. [[سنڌو درياهه]] زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو مکيه ذريعو هو، جڏهن ته هيٺين سنڌ جا رستا [[عربي سمنڊ]] سان ڳنڍيل هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي سنڌ جا رابطا ايراني دنيا سان ۽ اتر طرف سنڌو ماٿري وسيلي پنجاب ۽ وچ ايشيا ڏانهن ويندڙ واپاري رستن سان قائم هئا. قديم ۽ اوائلي وچئين دور ۾ سنڌوءَ جي ڇوڙ وارا بندرگاهه هندي سمنڊ جي واپاري نظام جو حصو رهيا هئا. ان وسيع تجارتي پسمنظر سبب راءِ دور جي سنڌ کي پڻ ڏکڻ ايشيا ۽ ايراني دنيا جي وچ واري اهم علائقي طور ڏسي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ راءِ گهراڻي جي مخصوص واپاري پاليسين بابت سڌا ثبوت تمام گهٽ آهن. ==== مذهب ۽ سماج ==== ڇهين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] سنڌ ۾ اڳين صدين کان موجود هو ۽ ڪيترن هنڌن تي ٻڌ خانقاهون ۽ مذهبي برادريون قائم هيون. ان سان گڏ برهمڻي ۽ ٻين مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار پڻ موجود هئا. ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ حڪمرانن ۽ سندن رعيت جي مذهبي سڃاڻپ بابت مختلف تفصيل ملن ٿا. بعد ۾ ستين صديءَ ۾ سنڌ جو سفر ڪندڙ چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] سنڌ ۾ ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي زندگيءَ جو ذڪر ڪيو، جيڪو ان ڳالهه جو آزاد ثبوت آهي ته عرب فتح کان اڳ سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جي نمايان موجودگي جاري هئي. تنهن هوندي به راءِ حڪمرانن جي مخصوص مذهبي پاليسي يا جديد مفهوم واري ''مذهبي رواداري'' بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي پاليسيءَ لاءِ همعصر انتظامي دستاويز موجود ناهن. ==== راءِ حڪمران ==== ''چچ نامي'' جي روايت ۾ راءِ گهراڻي جا پنج حڪمران بيان ڪيا وڃن ٿا. سندن نالن جون صورتون مختلف ترجمن ۽ جديد تصنيفن ۾ مختلف ملن ٿيون. حڪمرانن جي روايتي ترتيب هيٺ ڏجي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برھمڻ گھراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ آباد]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. انهن حڪمرانن لاءِ جديد تصنيفن ۾ ڪڏهن ڪڏهن مخصوص حڪومت جا سال ڏنا وڃن ٿا، پر اهي تاريخون همعصر ڪتبن، سڪن يا ٻين آزاد ماخذن سان يقيني طور ثابت ٿيل ناهن. ان ڪري انهن کي قطعي تاريخن بدران روايتي حڪمرانيءَ جي ترتيب طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. ==== راءِ ساهيرس ٻيو ==== ''چچ نامي'' جي بيان ۾ [[راءِ ساهيرس ٻيو]] بعد وارن راءِ حڪمرانن مان اهم حڪمران طور سامهون اچي ٿو. روايت موجب سندس دور ۾ سنڌ کي ٻاهرين فوجي خطري کي منهن ڏيڻو پيو. ان واقعي جا تفصيل بنيادي طور ''چچ نامي'' تي دارومدار رکن ٿا ۽ انهن جي آزاد همعصر تصديق محدود آهي. راءِ ساهيرس ٻئي کان پوءِ [[راءِ ساهسي ٻيو]] تخت تي ويٺو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران سمجهيو وڃي ٿو. ==== راءِ ساهسي ٻيو ۽ چچ جو عروج ==== [[راءِ ساهسي ٻيو]] جي دور بابت ''چچ نامي'' ۾ نسبتاً وڌيڪ تفصيلي روايت ملي ٿي. ان موجب [[راجا چچ|چچ]] هڪ برهمڻ خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ شروعات ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ سرڪاري ڪم سان وابسته ٿيو. پنهنجي قابليت سبب هو درٻار ۾ اهم حيثيت حاصل ڪندو ويو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جو بحران پيدا ٿيو. راڻي ۽ درٻاري سياست سان لاڳاپيل واقعن کان پوءِ چچ سنڌ جو تخت حاصل ڪيو. هن اقتدار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن ۾ فوجي مهمون ڪيون ۽ هڪ نئين حڪمران خاندان جو بنياد وڌو. هن روايت جي تفصيلن، خاص طور چچ جي تخت حاصل ڪرڻ ۽ راڻيءَ سان سندس تعلق بابت، بنيادي ماخذ ''چچ نامو'' آهي. متن جي دير سان ترتيب سبب جديد تاريخ نگاري انهن واقعن کي مڪمل طور آزاد ۽ همعصر شاهديءَ سان ثابت ٿيل واقعا نٿي سمجهي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو ==== راءِ گهراڻي جو خاتمو آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي وفات ۽ [[راجا چچ]] جي اقتدار حاصل ڪرڻ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. روايتي chronology ۾ هي اقتدار جي تبديلي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات، اڪثر تقريباً 632ع، ۾ رکي وڃي ٿي، پر ان سال کي قطعي همعصر تاريخ سمجهڻ بدران روايتي تاريخ طور پيش ڪرڻ گهرجي. چچ جي تخت نشينيءَ سان سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ٿيو. چچ کان پوءِ سندس ڀاءُ [[چندر]] ۽ پوءِ سندس خاندان جا ٻيا فرد سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمران ٿيا. آخرڪار [[راجا ڏاهر]] هن گهراڻي جو آخري اهم حڪمران ٿيو، جنهن جي حڪومت 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي حملي دوران ختم ٿي. ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻو سنڌ جي قبل از اسلام سياسي تاريخ ۾ اهم جاءِ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌ جي ان دور سان لاڳاپيل آهي جيڪو قديم سلطنتن ۽ اٺين صديءَ جي عرب فتح جي وچ ۾ اچي ٿو. هن دور ۾ سنڌو ماٿري هڪ الڳ سياسي ۽ جاگرافيائي خطي طور برقرار رهي، جنهن جا اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، مڪران ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان لاڳاپا موجود هئا. بهرحال، راءِ دور جي تاريخ لکڻ ۾ ماخذن جي کوٽ هڪ بنيادي مسئلو آهي. گهراڻي بابت تفصيلي روايت ڪيترين صدين پوءِ موجوده صورت اختيار ڪندڙ ''چچ نامي'' مان ملي ٿي، جڏهن ته راءِ حڪمرانن سان يقيني طور منسوب ڪيل ڪتبا ۽ سڪا اڃا تائين دستياب ناهن. ڪجهه سڪن کي راءِ گهراڻي سان ڳنڍڻ جون جديد تجويزون ڏنيون ويون آهن، پر انهن نسبتُن تي ماهرن جو اتفاق موجود ناهي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي حڪمرانن، صحيح تاريخن، انتظام ۽ سلطنت جي سرحدن بابت ڪيترين روايتي دعوائن کي تاريخي امڪان طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === برهمڻ گهراڻي جو دور === {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(تقريباً 632ع – 712ع)'' [[فائل:Sindh 700ad.jpg|thumb|300px|ساڄو|تقريباً 700ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور واري سنڌ ۽ ڀرپاسي جون سياسي قوتون]] [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ نئون حڪمران خاندان اقتدار ۾ آيو، جنهن کي عام طور '''[[برهمڻ گهراڻو]]'''، '''چچ گهراڻو''' يا '''چچ خاندان''' چيو وڃي ٿو. هن خاندان جو بنياد [[راجا چچ]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ، سندس فوجي مهمن ۽ سندس جانشينن بابت سڀ کان تفصيلي روايت ''[[چچ نامو]]'' ۾ محفوظ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' جي موجوده فارسي صورت [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن ان کي 13هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ مرتب ڪيو. روايتي بيان موجب اهو هڪ اڳوڻي عربي تاريخ جو فارسي ترجمو هو. جديد تحقيق ۾ متن جي بڻ ۽ ان ۾ موجود قديم مواد جي نوعيت بابت مختلف رايا آهن، پر اهو قبل از اسلام سنڌ، چچ خاندان ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فتح بابت سڀ کان اهم تفصيلي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |url=https://archive.org/details/bookofconquestch0000asif |publisher=Harvard University Press |year=2016 |isbn=9780674660113}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو مکيه سياسي مرڪز [[اروڙ]] هو. ان دور ۾ سنڌو ماٿريءَ ۾ [[برهمڻ آباد]]، [[سيوستان]]، [[نيرون ڪوٽ]] ۽ سامونڊي ڪناري تي [[ديبل]] جهڙا شهر پڻ سياسي، مذهبي يا تجارتي اهميت رکندا هئا. اتر طرف [[ملتان]] هڪ اهم علائقائي مرڪز هو. ''چچ نامي'' ۾ چچ جي حڪومت ۽ فوجي مهمن کي موجوده سنڌ کان ٻاهر اتر ۽ اولهه وارن سرحدي علائقن تائين بيان ڪيو ويو آهي، پر انهن حدن کي جديد رياستي سرحدن وانگر مقرر سمجهڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> سنڌ جي جاگرافيائي حيثيت هن دور ۾ خاص اهميت رکي ٿي. [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جون شاخون آبپاشي، زراعت ۽ اندروني آمدرفت جو بنياد هيون، جڏهن ته [[ديبل]] جهڙا سامونڊي مرڪز سنڌ کي [[عربي سمنڊ]] جي واپاري نظام سان ڳنڍيندا هئا. اولهه طرف [[مڪران]] وسيلي ايران ۽ عرب دنيا ڏانهن زميني ۽ سامونڊي رابطا موجود هئا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ==== چچ جو اقتدار ۾ اچڻ ==== [[File:Map of the Chachas circa 650 CE.png|thumb|300px|left|تقريباً 650ع ۾ [[برهمڻ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جي حڪمرانيءَ هيٺ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو.]] ''چچ نامي'' جي روايت موجب [[راجا چچ|چچ]] اروڙ سان تعلق رکندڙ هڪ برهمڻ هو، جيڪو راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيو|راءِ ساهسي ٻئي]] جي انتظام سان وابسته ٿيو ۽ آهستي آهستي درٻار ۾ اثر حاصل ڪيائين. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي صورتحال ۾ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ اڳوڻي حڪمران جي بيوهه راڻي سوهندي سان شادي ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ''چچ نامي'' موجب چچ کي اقتدار حاصل ڪرڻ کان پوءِ مختلف مقامي ۽ سرحدي حڪمرانن کي پنهنجي تابع ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلائڻيون پيون. روايت ۾ سندس مهمن جو دائرو [[سيوستان]]، [[برهمڻ آباد]]، اتر سنڌ ۽ مڪران جي سرحدن تائين بيان ڪيو ويو آهي. انهن مهمن جي نتيجي ۾ هن راءِ گهراڻي کان مليل رياستي ڍانچي تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ جي فتوحات ۽ سندس سلطنت جي حدن بابت گهڻو تفصيل ''چچ نامي'' مان ملي ٿو؛ آزاد همعصر ڪتبن ۽ ٻين ماخذن جي کوٽ سبب انهن تفصيلن کي تاريخي روايت جي حيثيت سان پيش ڪيو وڃي ٿو. ==== مذهب ۽ سماج ==== ستين صديءَ جي سنڌ مذهبي لحاظ کان متنوع هئي. [[ٻڌ ڌرم]] ۽ برهمڻي مذهبي روايتون ٻئي موجود هيون، جڏهن ته مختلف شهرن ۽ علائقن ۾ انهن جي سماجي اثر جي نوعيت مختلف هئي. ''چچ نامو'' پاڻ به قبل از اسلام سنڌ جي ٻڌ ۽ برهمڻ حڪمران خاندانن بابت مواد محفوظ ڪري ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> چيني ٻڌ ياتري [[شوان زانگ]] ستين صديءَ جي وچ ڌاري سنڌ جو سفر ڪيو. سندس سفرنامي ۾ سنڌ اندر ٻڌ خانقاهن، راهبن ۽ ٻين مذهبي گروهن جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته چچ گهراڻي جي شروعاتي دور ۾ ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو هو.<ref>{{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World |url=https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsua |publisher=Trübner & Co. |year=1884}}</ref> ==== عربن سان شروعاتي رابطا ==== سنڌ ۽ عرب دنيا جا تجارتي رابطا اسلام کان اڳ به موجود هئا. ستين صديءَ ۾ اسلامي خلافت جي اوڀر طرف توسيع کان پوءِ عرب فوجون [[مڪران]] تائين پهتيون. ''چچ نامو'' ۽ عربي تاريخي روايتون مڪران ۽ سنڌ جي سرحد تي شروعاتي عرب فوجي سرگرمين جو ذڪر ڪن ٿيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> [[راشدون خلافت]] جي دور ۾ مڪران فتح ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي اندر وڌيڪ اڳڀرائي محدود رهي. بعد ۾ [[اموي خلافت]] جي دور ۾ مڪران عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين جو اهم سرحدي مرڪز بڻيو، جنهن سنڌ سان عرب سياسي رابطن کي وڌيڪ سڌو بڻايو. ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانن جي تاريخ ۽ حڪومت جي صحيح سالن بابت مختلف ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. روايتي ترتيب هيٺين ريت ڏني وڃي ٿي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! حڪمران ! روايتي دورِ حڪومت ! مختصر بيان |- | [[راجا چچ]] | تقريباً 632ع–671ع | گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ سنڌ ۾ اقتدار قائم ڪيائين. |- | [[راجا چندر]] | تقريباً 671ع–679ع | چچ جو ڀاءُ، جنهن چچ جي وفات کان پوءِ حڪومت سنڀالي. |- | [[راجا ڏاهر]] | تقريباً 679ع–712ع | چچ جو پٽ ۽ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ سنڌ تي اموي فوجي فتح ٿي. |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> چچ ۽ ڏاهر جي وچ واري جانشينيءَ جي صورتحال سادي نه هئي. چچ جي وفات کان پوءِ سندس ڀاءُ [[راجا چندر|چندر]] اقتدار ۾ آيو. چندر کان پوءِ چچ جي پٽن، خاص طور [[راجا ڏاهر|ڏاهر]]، گهراڻي جي حڪومت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. مختلف علائقن تي خاندان جي ٻين فردن جي اختيار جو ذڪر پڻ ''چچ نامي'' ۾ ملي ٿو. ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[فائل:Raja dahir.jpg|thumb|220px|ساڄو|هڪ هندستاني حڪمران جي ويهين صديءَ جي شروعات واري تصوير، جيڪا اڳ [[راجا ڏاهر]] سان منسوب ڪئي ويندي رهي آهي]] [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري اهم حڪمران هو. هو [[راجا چچ]] جو پٽ هو ۽ ستين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌ جي وڏي حصي تي سندس اقتدار قائم ٿيو. سندس دور تائين [[اموي خلافت]] مڪران تائين پنهنجو اقتدار قائم ڪري چڪي هئي ۽ سنڌ ان جي اوڀرئين سرحد سان لڳندڙ اهم سياسي خطو بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ سنڌ خلاف اموي مهم جا مختلف سبب بيان ٿيل آهن. ''چچ نامي'' جي مشهور روايت موجب سري لنڪا کان ايندڙ هڪ سامونڊي جهاز کي سنڌ جي سامونڊي ڪناري ڀرسان ڦريو ويو ۽ ان واقعي کان پوءِ عراق جي اموي گورنر [[حجاج بن يوسف]] ۽ ڏاهر جي وچ ۾ تڪرار وڌيو. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ هن واقعي کي حملي جو واحد سبب سمجهڻ بدران اموي خلافت جي مڪران تائين اڳڀرائي، سرحدي سياست ۽ هندي سمنڊ جي واپاري رستن جي وسيع پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> ==== سنڌ تي اموي فتح ==== {{Main|محمد بن قاسم جي سنڌ جي فتح}} 711ع يا 712ع ۾ [[حجاج بن يوسف]] جي نگرانيءَ هيٺ نوجوان اموي سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] کي سنڌ ڏانهن موڪليو ويو. سندس فوج مڪران مان اڳتي وڌي پهرين [[ديبل]] جو گهيرو ڪيو ۽ شهر تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ سنڌو ماٿريءَ ڏانهن اڳتي وڌي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ديبل کان پوءِ عرب فوج [[نيرون ڪوٽ]] ۽ [[سيوستان]] ڏانهن وڌي. ڏاهر پنهنجي فوج گڏ ڪري سنڌوءَ جي علائقي ۾ عرب لشڪر جو مقابلو ڪيو. 712ع ۾ ٻنهي فوجن جي فيصلاڪن جنگ ۾ ڏاهر مارجي ويو. سندس موت کان پوءِ به سنڌ جي فتح فوري طور مڪمل نه ٿي؛ محمد بن قاسم کي [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]] ۽ پوءِ [[ملتان]] سميت مختلف مرڪزن تي الڳ فوجي ڪارروايون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990}}</ref> ڏاهر جي موت ۽ سندس خاندان جي مختلف سياسي مرڪزن جي شڪست کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو [[اموي خلافت]] جي انتظام هيٺ آيو. ان سان برهمڻ گهراڻي جي آزاد حڪمراني ختم ٿي ۽ سنڌ جي تاريخ ۾ [[عرب سنڌ|عرب حڪمرانيءَ]] جو دور شروع ٿيو. ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي قبل از اسلام تاريخ جي آخري اهم سياسي مرحلن مان هڪ هو. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جا مختلف سياسي مرڪز هڪ مقامي حڪمران خاندان سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته سنڌ جا زميني ۽ سامونڊي رابطا مڪران، ايراني دنيا، عرب سمنڊ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن سان جاري رهيا. هن دور جي تاريخ جي تعمير ۾ هڪ بنيادي مسئلو ماخذن جي نوعيت آهي. ''چچ نامو'' برهمڻ گهراڻي ۽ عرب فتح بابت سڀ کان تفصيلي بيان مهيا ڪري ٿو، پر ان جي موجوده صورت واقعن کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿي. ان جي باوجود، ان ۾ سنڌ جي مقامي برهمڻي تاريخي روايت سان گڏ عرب فتح بابت اهڙو مواد پڻ محفوظ آهي جيڪو [[البلاذري]]، [[طبري]]، [[يعقوبي]] ۽ ٻين شروعاتي اسلامي مؤرخن جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=MacLean |first=Derryl N. |title=ČAČ-NĀMA |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/cac-nama/ |access-date=24 August 2026}}</ref> 712ع واري اموي فتح سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ وڏي تبديلي آندي. تنهن هوندي به ان کي سنڌ جي اڳوڻي سماجي ۽ ثقافتي نظام جي هڪدم خاتمي طور نه ڏٺو وڃي؛ فتح کان پوءِ به ڪيترائي مقامي انتظامي، زرعي، شهري ۽ مذهبي ڍانچا برقرار رهيا ۽ نئين عرب انتظام سان مختلف صورتن ۾ هم آهنگ ٿيا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برھمڻ گھراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. === عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[ھباري گھراڻو|هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} ===عربن کان پوء=== [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ سنڌ تي اسماعيلي حڪمران خاندانن جي حڪومت هئي. محمود غزنوي، جيڪو سني عقيدي جو وڏو حامي هو، 1025ع ۾ [[ملتان]] ۽ [[اوچ]] تي حملو ڪري اتان جي اسماعيلي حڪمران کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ هن 1026ع ۾ بکر ۽ سيوستان (سيوهڻ) تي قبضي لاءِ پڻ فوج موڪلي. [[سومنات]] جي فتح کان پوءِ هن ڪڇ جي ريگستان مان گذرندي هباري خاندان جي گاديءَ واري هنڌ منصوره جو گهيرو ڪيو ۽ شهر کي ڦري لٽي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو.<ref name="Masumi32-37">{{cite book |last=معصوم بکري |first=مير |title=تاريخ معصومي |location=بمبئي |year=1938 |pages=32–37 }}</ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> غزنوين کان پوءِ جڏهن غوري اقتدار ۾ آيا ته [[معزالدين غوري]] پنهنجي غلام [[ناصرالدين قباچه]] کي ملتان ۽ اوچ جو حاڪم مقرر ڪيو (1206ع–1228ع). معزالدين جي وفات کان پوءِ ناصرالدين قباچه عملي طور خودمختيار حڪمران بڻجي ويو ۽ سيوستان ۽ ديبل تي به قبضو ڪري ورتائين. هن سنڌ جي سامونڊي علائقن وارن تقريباً سڀني شهرن کي پنهنجي حڪومت هيٺ آندو. سنڌ جي مختلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ ستن راجائن قباچه جي بالادستي تسليم ڪئي ۽ کيس خراج ڏيڻ لڳا.<ref name="MubarakAliQubacha78-79">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |pages=78–79 }}</ref><ref name="MubarakAli">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—120-121 }}</ref> قباچه جي دورِ حڪومت ۾ سنڌ تي هڪ وڏي آفت نازل ٿي. [[جلال الدين خوارزم شاهه]] (1220ع–1231ع)، جيڪو [[چنگيز خان]] کان لڳاتار شڪستن کائڻ کان پوءِ سنڌو درياهه پار ڪري سنڌ ۾ داخل ٿيو، پاڻ ته منگولن هٿان شڪست کاڌل، پنهنجي ملڪ جي تباهي ڏٺل ۽ جلاوطنيءَ جي زندگي گذاريندڙ شخص هو، پر سنڌ لاءِ به مصيبت بڻجي آيو. پناهه ۽ امن جي تلاش ڪرڻ بدران هن سنڌ جي شهرن ۽ ڳوٺن تي حملا شروع ڪيا. هن شهرن تي قبضو ڪيو، ماڻهن کي قتل ڪرايو، ديهاتن کي ڦريو، ڳوٺن ۽ شهرن کي باهيون ڏنيون. ٿوري ئي عرصي، يعني 1221ع کان 1223ع تائين، هن سنڌ جي وڏي حصي کي تباهي ۽ برباديءَ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref name="MubarakAliQubacha82">{{cite journal |last=مبارڪ علي |title=Nasir al-Din Qubachah |journal=Journal of the Pakistan Historical Society |date=آڪٽوبر 1982 |page=82 }}</ref></ref>.<ref name="MubarakAli"></ref> === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ارغونن کان پوءِ ترخان اقتدار ۾ آيا، جن جي دور ۾ سنڌ ٻن حصن ۾ ورهائجي وئي. هيٺين سنڌ، جنهن جي گادي [[ٺٽو]] هئي، عيسيٰ خان ترخان (1555ع–1566ع) جي حڪمراني هيٺ هئي، جڏهن⁠تہ مٿين سنڌ، جنهن جي گادي [[بکر]] هئي، سلطان محمود خان (1555ع–1574ع) جي قبضي هيٺ هئي<ref name="MubarakAli"></ref>. سلطان محمود خان، هندستان جي مغل شهنشاهن جي اثر کي متوازن رکڻ لاءِ، [[صفوي سلطنت|ايران جي صفوي بادشاهن]] سان سٺا لاڳاپا قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن قيمتي تحفن سان گڏ ڪيترائي سفارتي وفد ايران ڏانهن موڪليا، ۽ بدلي ۾ کيس پڻ صفوي بادشاهه طرفان قيمتي تحفا حاصل ٿيا.<ref>{{cite book |title=تحفة الڪرام |page=196 }}</ref><ref name="MubarakAli"></ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> ترخانن جي حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو، جڏهن سنڌ [[مغل سلطنت]] جي قبضي ۾ آئي. ترخان خاندان جو آخري حڪمران، [[جاني بيگ ترخان]] (1585ع–1592ع)، مغل درٻار ۾ منصبدار مقرر ٿيو. سندس پٽ [[غازي بيگ ترخان]] [[جهانگير]] جو منظورِ نظر بڻجي ويو ۽ کيس [[قنڌار]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. هن انهيءَ حيثيت ۾ 1608ع کان 1612ع تائين قنڌار جي حڪومت سنڀالي.<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar">{{cite book |last=Ali |first=Mubarak |title=Essays On The History of Sindh |publisher=Fiction House |location=Lahore |year=2005 |pages=—122 }}</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> سنڌ کي ٽن سرڪارن ۾ ورھايو ويو جن مان [[ٺٽو سرڪار]] ۽ [[سيوھڻ سرڪار]] [[ٺٽو صوبو]] جو حصو ھيون ۽ اتر واري [[بکر سرڪار]] [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جو حصو رھي. اھي سرڪارون پرڳڻن ۾ ورھايل ھيون. === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[نادر شاهه افشار]] هندستان تي حملو ڪري [[محمد شاهه مغل]] (1719ع–1748ع) کي شڪست ڏني. شڪست کان پوءِ محمد شاهه، درياءِ اٽڪ جي اولهه وارا پنهنجا علائقا ــ دراجات، شڪارپور، بکر، سيوستان (سيوهڻ)، نصرپور ۽ ٺٽو ــ نادر شاهه جي حوالي ڪري ڇڏيا..<ref name="MubarakAli"></ref> ان کان پوءِ نادر شاهه سنڌ جي ڪلهوڙا حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙي (1719ع–1753ع) کان خراج طلب ڪيو ۽ کيس ڪابل اچي پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪرڻ جو حڪم ڏنو. جڏهن ميان نور محمد ان حڪم جي تعميل نه ڪئي ته نادر شاهه 1740ع ۾ سنڌ تي ڪاهه ڪئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ميان نور محمد عمرڪوٽ جي قلعي ۾ پناهه ورتي، پر نادر شاهه سندس پٺيان عمرڪوٽ پهچي قلعي جو گهيرو ڪري ڇڏيو. جڏهن ميان نور محمد کي بچاءَ جي ڪا اميد نه رهي ته هن هٿيار ڦٽا ڪري ڇڏيا. هن نادر شاهه کي هڪ ڪروڙ رپيا، قيمتي تحفا ۽ ساليانو ويهه لک رپيا خراج ڏيڻ جو واعدو ڪيو. ان کان علاوه ميان نور محمد جا ٽي پٽ يرغمال طور نادر شاهه جي حوالي ڪيا ويا.<ref name="MubarakAli"></ref> نادر شاهه سنڌ کي وڌيڪ ڪمزور ڪرڻ لاءِ ان کي ٽن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. سبي قلات جي حڪمران محبت خان بروهي کي ڏني وئي، شڪارپور صادق محمد خان دائودپوٽي جي حوالي ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ باقي سنڌ ميان نور محمد ڪلهوڙي وٽ رهي<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح نادر شاهه جي حملي کان پوءِ سنڌ کي تمام وڏو نقصان پهتو. هن سنڌ جو گڏ ٿيل خزانو کڻي ويو ۽ ملڪ کي سياسي ۽ مالي طور ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="MubarakAli"></ref>. 1747ع ۾ نادر شاهه قتل ٿي ويو ۽ [[احمد شاهه ابدالي|احمد شاهه دراني]] افغانستان ۽ هندستان ۾ سندس قبضي هيٺ آيل علائقن جو وارث بڻيو. 1753ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] (احمد شاهه ابدالي) سنڌ تي ان بهاني سان ڪاهه ڪئي ته مقرر ڪيل خراج ادا نه ڪيو ويو هو. سنڌ جو حڪمران، جيڪو پاڻ کي ملڪ جي دفاع لاءِ ڪمزور محسوس ڪري رهيو هو، ديوان گدومل جي سربراهيءَ ۾ هڪ سفارتي وفد احمد شاهه وٽ موڪليو<ref name="MubarakAli"></ref>. گدومل افغان بادشاهه سان ڳالهيون ڪري اهو واعدو ڪيو ته سنڌ طرفان خراج باقاعدي ادا ڪيو ويندو. بهرحال، معلوم ائين ٿئي ٿو ته اهو خراج نه ته مڪمل طور ادا ڪيو ويو ۽ نه ئي مقرر وقت تي ادا ڪيو ويندو رهيو<ref name="MubarakAli"></ref>. [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خدا آباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خدا آباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب خان ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خدا آباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلھوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خدا آباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلھوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلھوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلھوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي اها پاليسي، جنهن تحت هو افغان درٻار جي تابعداري قبول ڪندا رهيا ۽ پرڏيهي حملي آورن جي مقابلي ۾ ملڪ جو دفاع ڪرڻ کان پاسو ڪندا رهيا، واضح طور تي ڪلهوڙا خاندان جي اندروني ڪمزوريءَ کي ظاهر ڪري ٿي. هي خاندان عوامي حمايت جي بنياد تي اقتدار ۾ نه آيو هو، بلڪه ان جي حڪومت يا ته [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهن]] جي سرپرستيءَ تي يا [[دراني سلطنت|افغان بادشاهن]] جي مهربانيءَ تي قائم رهي. بار بار ٿيندڙ ذلت ۽ سياسي تذليل جي باوجود ڪلهوڙن نه پنهنجي وسيلن کي منظم ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي، نه ئي اهڙي فوج تيار ڪئي جيڪا پرڏيهي بالادستيءَ جي خلاف مؤثر مزاحمت ڪري سگهي. بعد ۾ ٽالپرن به گهڻي حد تائين ساڳي مفاهمتي ۽ تابعداريءَ واري پاليسي ورثي ۾ حاصل ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-Lahribandar"/> . === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> سنڌ تي پوندڙ سخت ترين آفتن مان هڪ مدد خان جو حملو هو، جيڪو آخري ڪلهوڙا حڪمران [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] (وفات 1805ع) جي ٽالپرن خلاف دعويٰ جي حمايت لاءِ آيو هو. هن بي رحميءَ سان سنڌ ۾ قتلِ عام ۽ ڦرلٽ ڪئي. سندس ظلم ۽ بربريت جا اثر ايترا گهرا هئا جو اڄ تائين سنڌي لوڪ روايتن ۽ لوڪ گيتن ۾ سندس ظلم جي ياد باقي آهي<ref name="MubarakAli"/>. افغانستان کان ايندڙ آخري وڏي آفت [[شاهه شجاع دراني]] جي صورت ۾ ظاهر ٿي، جيڪو 1803ع ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ سنڌ ۾ آيو. هن [[شڪارپور]] ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي وڃايل تخت جي ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ تياريون شروع ڪيون. شڪارپور ۾ سندس قيام شهر واسين لاءِ نهايت نقصانڪار ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لالچ ۽ عياشيءَ سبب مقامي ماڻهن کي وڏيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پيون.<ref name="MubarakAli"></ref>. سنڌ جي ميرن افغانستان جي ان وقت جي حڪمران سردار اعظم خان سان هڪ معاهدو ڪيو ته شاهه شجاع کي سنڌ مان نيڪالي ڏني وڃي. 1820ع–1821ع ۾ اعظم خان سنڌ ۾ آيو ۽ سنڌ جي ميرن کان رهيل خراج جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو. اها رقم ايتري وڏي هئي جو مير ان جي ادائيگي نه ڪري سگهيا، تنهن ڪري هڪ نئين معاهدي تحت [[شڪارپور]] جو شهر افغان حڪمران جي حوالي ڪيو ويو<ref name="MubarakAli"></ref>. شاهه شجاع پنجاب ڏانهن ڀڄي ويو، پر 1832ع–1833ع ۾ هو ٻيهر انگريزن جي مدد سان واپس آيو، جيڪي کيس ٻيهر افغانستان جي تخت تي ويهارڻ ۾ دلچسپي رکندا هئا. انگريزن سنڌ جي ميرن تي دٻاءُ وڌو ته هو شاهه شجاع جي رهيل خراج جي رقم ادا ڪن ته جيئن سندس فوجي مهم جا خرچ پورا ٿي سگهن<ref name="MubarakAli"></ref>. اهڙيءَ طرح سنڌ جي سرزمين تي انگريزن جي مداخلت سان افغانستان ۽ سنڌ جي پراڻن سياسي لاڳاپن جو خاتمو ٿيو، ۽ آخرڪار سنڌ برطانوي اقتدار جو شڪار بڻجي وئي<ref name="MubarakAli"></ref>. ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان ۾: ون يونٽ کان اڳ وارو دور === ''(1947ع–1955ع)'' [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ آزاديءَ کان پوءِ 1955ع تائين سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري طور ڪم ڪندي رهي]] [[فائل:NJV High School, Karachi 11.jpg|thumb|250px|کاٻو|[[اين جي وي هاءِ اسڪول]] جي عمارت، جتي سنڌ جي شروعاتي قانون ساز اداري جون گڏجاڻيون پڻ ٿينديون رهيون]] 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ، برطانوي هندستان جي صوبي مان نئين [[ڊومينين آف پاڪستان]] جو هڪ صوبو بڻجي وئي. ان وقت سنڌ جو آئيني ۽ انتظامي ڍانچو بنيادي طور [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] تحت جاري رهيو. صوبي ۾ گورنر تاج يا پوءِ پاڪستان جي وفاقي سربراهه جو نمائندو هو، جڏهن ته روزمره صوبائي حڪومت [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏي وزير]] ۽ سندس ڪابينا هلائيندي هئي. [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] قانون ساز اداري طور برقرار رهي ۽ آزاديءَ کان پوءِ لڏپلاڻ، آبادڪاري، زمين، تعليم، ماليات ۽ صوبائي انتظام جهڙن مسئلن کي منهن ڏنو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ وقت [[محمد ايوب کهڙو]] سنڌ جو پهريون وڏو وزير بڻيو، جڏهن ته اڳوڻو وڏو وزير [[غلام حسين هدايت الله]] صوبي جو پهريون پاڪستاني گورنر مقرر ٿيو. آزاديءَ کان 1955ع تائين سنڌ جي سياست ۾ حڪومتن جي تيز تبديلي، گورنرن جي مداخلت، پارٽي اندر اختلافن، مهاجرن جي آبادڪاري، ڪراچي جي آئيني حيثيت ۽ وفاق–صوبو لاڳاپن جا مسئلا نمايان رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ورهاڱي، لڏپلاڻ ۽ سماجي تبديليون ==== [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] سنڌ جي آبادي، شهري سماج ۽ معاشي بناوت ۾ تمام وڏي تبديلي آندي. سنڌ پنجاب يا بنگال وانگر سرحدي طور ورهائي نه وئي، پر آباديءَ جي وڏي پيماني تي منتقلي سبب صوبي هڪ قسم جي آباديءَ واري ورهاڱي مان گذريو. هندستان جي مختلف علائقن، خاص طور اتر هندستان، دهلي، يوپي، حيدرآباد دکن ۽ ٻين شهري مرڪزن مان وڏي انگ ۾ مسلمان مهاجر سنڌ پهتا، جڏهن ته سنڌ جي هندن ۽ سکن جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو.<ref>{{cite journal |title=Sindh, 1947 and Beyond |journal=South Asia: Journal of South Asian Studies |year=2016 |doi=10.1080/00856401.2016.1244752}}</ref><ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021 |chapter=Partition, Migration, and ‘Sons of the Soil’}}</ref> شروعات ۾ سنڌ جا ڪيترائي هندو، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾، پنهنجي اباڻي هنڌن تي رهڻ جي اميد رکندا هئا، پر 1947ع جي آخر ۽ جنوري 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۽ ٻين هنڌن تي فرقيواراڻي بيچيني ۽ عدم تحفظ وڌڻ کان پوءِ لڏپلاڻ تيزيءَ سان وڌي. جديد تحقيق موجب سنڌ مان هندن جي وڏي لڏپلاڻ سماجي خوف، ملڪيت جي غيريقيني صورتحال، اقتصادي دٻاءَ ۽ فرقيواراڻي ڇڪتاڻ سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite journal |last1=Afzal |first1=Nasreen |last2=Burdi |first2=Mukhtiar Ahmed |title=Deliberations on Exodus of Hindu Community from Sindh |journal=Ma’arif Research Journal |year=2020 |pages=21–36}}</ref> ٻئي طرف هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي آبادڪاري نئين صوبائي ۽ وفاقي حڪومت لاءِ سڀ کان وڏن انتظامي مسئلن مان هڪ بڻجي وئي. رهائش، کاڌي، روزگار، زمين ۽ ڇڏيل ملڪيتن جي ورڇ لاءِ ڪيمپون ۽ بحاليءَ جا انتظام قائم ڪيا ويا. ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ نئين آباديءَ جي اچڻ سان شهرن جي لساني، تعليمي، انتظامي ۽ معاشي بناوت تيزيءَ سان بدلجي وئي.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |volume=32 |issue=2 |year=2019}}</ref> خاص طور [[ڪراچي]] ۾ تبديلي انتهائي تيز هئي. ورهاڱي کان اڳ شهر جي واپار، تعليم ۽ پيشاور زندگيءَ ۾ سنڌي هندو ۽ ٻيون غير مسلم برادريون نمايان هيون؛ سندن وڏي لڏپلاڻ ۽ اردو ڳالهائيندڙ مسلمان مهاجرن جي اچڻ سان شهر چند سالن اندر هڪ نئين مهاجر اڪثريتي شهري سماج ۾ تبديل ٿي ويو. هن تبديليءَ سان سنڌ جي شهري سياست، روزگار، ملڪيت، ٻولي ۽ نمائندگيءَ بابت نوان سياسي سوال پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== ڪراچي جي سنڌ کان علحدگي ==== [[ڪراچي]] آزاديءَ وقت هڪ ئي وقت سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ پاڪستان جي وفاقي گادي هئي. وفاقي حڪومت جلد ئي شهر کي سڌي مرڪزي انتظام هيٺ آڻڻ جي تجويز ڏني. 24 مئي 1948ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ڪراچي کي وفاقي گادي قرار ڏيڻ واري تجويز منظور ڪئي، جڏهن ته 23 جولاءِ 1948ع کان ''پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ آف دي فيڊرل ڪيپيٽل) آرڊر 1948ع'' تحت ڪراچي ۽ ڀرپاسي جي مقرر علائقي کي سنڌ کان ڌار ڪري [[وفاقي گادي وارو علائقو، پاڪستان|وفاقي گادي وارو علائقو]] بڻايو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref><ref>{{cite court |litigants=Muhammad Abbas v. Essa E. H. Jaffer |reporter=PLD |opinion=Karachi 1 |year=1970}}</ref> ڪراچي جي علحدگي سنڌ جي آزاديءَ کان پوءِ واري سياست جي سڀ کان اهم وفاقي–صوبائي تڪرارن مان هڪ بڻجي وئي. ڪيترن سنڌي نمائندن علحدگيءَ جي مخالفت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچي صوبي جو سڀ کان وڏو بندرگاهه، مالي مرڪز، صنعتي شهر ۽ تاريخي گادي هئي. وفاقي حڪومت ان جي ابتڙ دليل ڏنو ته نئين ملڪ جي قومي گادي لاءِ الڳ انتظام، وسيع وفاقي اختيار ۽ وڏي مالي سرمائي جي ضرورت هئي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ڪراچي ڌار ٿيڻ کان پوءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سنڌ حڪومت جو اهم انتظامي مرڪز بڻيو ۽ صوبائي ادارن جو وڏو حصو اتي منتقل ٿيو. هن تبديليءَ جو سنڌ جي سياسي سڃاڻپ ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي بحث تي ڊگهي مدي وارو اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ==== صوبائي سياست ۽ حڪومتون ==== 1947ع کان 1955ع تائين سنڌ ۾ سياسي عدم استحڪام نمايان رهيو. [[محمد ايوب کهڙو]] آگسٽ 1947ع کان اپريل 1948ع تائين وڏو وزير رهيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[پير الاهي بخش]]، [[محمد يوسف عبدالله هارون]] ۽ [[قاضي فضل الله عبيدالله]] جون حڪومتون قائم ٿيون. ايوب کهڙو مارچ 1951ع ۾ ٻيهر اقتدار ۾ آيو، پر ڊسمبر 1951ع ۾ صوبي ۾ گورنر راڄ لاڳو ڪيو ويو، جيڪو مئي 1953ع تائين جاري رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1953ع ۾ سنڌ ۾ نئين صوبائي چونڊ ٿي ۽ نئين اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[پيرزادو عبد الستار]] 1953ع کان 1954ع تائين وڏو وزير رهيو؛ ان کان پوءِ ايوب کهڙو ٽيون ڀيرو وڏو وزير ٿيو ۽ ون يونٽ جي قيام تائين عهدي تي رهيو. سنڌ اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب 1953ع واري چوٿين اسيمبليءَ جو باقاعده دور سيپٽمبر 1953ع کان مارچ 1955ع تائين رهيو.<ref>{{cite web |title=Fourth Assembly, 1953–1955 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_4th_assembly.pdf |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ]] شروعاتي سالن ۾ مرڪزي جماعت رهي، پر ان جي اندر شخصي ۽ گروهي اختلاف وڌندا رهيا. [[جي. ايم. سيد]] ۽ ٻين سنڌي سياستدانن صوبائي خودمختياري، ڪراچي، زمين ۽ سنڌي سياسي نمائندگيءَ بابت مرڪزي پاليسين تي تنقيد ڪئي. 1953ع کان 1955ع تائين جي. ايم. سيد سنڌ اسيمبليءَ ۾ مخالف ڌر جي اڳواڻ طور درج ٿيل آهي.<ref>{{cite web |title=Former Opposition Leaders |url=https://pas.gov.pk/former-opposition-leaders |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1947ع–1948ع | style="background:#eef5e9;" | آزاديءَ کان پوءِ پهريون وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پير الاهي بخش]] | style="background:#eaf2f8;" | 1948ع–1949ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد يوسف عبدالله هارون]] | style="background:#f4f8fc;" | 1949ع–1950ع | style="background:#eef5e9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[قاضي فضل الله عبيدالله]] | style="background:#eaf2f8;" | 1950ع–1951ع | style="background:#e2f0d9;" | صوبائي حڪومت جو سربراهه |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1951ع | style="background:#eef5e9;" | ٻيو دور |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''گورنر راڄ، ڊسمبر 1951ع – مئي 1953ع''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[پيرزادو عبد الستار]] | style="background:#eaf2f8;" | 1953ع–1954ع | style="background:#e2f0d9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ايوب کهڙو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1954ع–1955ع | style="background:#eef5e9;" | ٽيون دور؛ [[ون يونٽ]] تائين |} <ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا گورنر، 1947ع–1955ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | دور |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام حسين هدايت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | 14 آگسٽ 1947ع – 4 آڪٽوبر 1948ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[شيخ دين محمد]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | آڪٽوبر 1948ع – نومبر 1952ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ميان امين الدين]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | نومبر 1952ع – مئي 1953ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | مئي 1953ع – آگسٽ 1953ع |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[حبيب ابراهيم رحمت الله]] | style="background:#eef5e9; padding:7px;" | آگسٽ 1953ع – جون 1954ع |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#e2f0d9; padding:7px;" | جون 1954ع – 14 آڪٽوبر 1955ع |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== قانون ساز ادارا ==== سنڌ جي صوبائي قانون ساز اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ به برطانوي دور کان ورثي ۾ مليل آئيني فريم ورڪ تحت ڪم ڪندي رهي. 1946ع ۾ چونڊيل اسيمبلي آزاديءَ کان پوءِ شروعاتي صوبائي قانون ساز اداري طور جاري رهي. سنڌ اسيمبلي لڏپلاڻ، بحالي، زمين، محصول، تعليم ۽ صوبائي انتظام سان لاڳاپيل مسئلن تي قانون سازي ۽ بحث جو مرڪز هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ اسيمبليءَ جي سربراهي پڻ تبديل ٿيندي رهي. [[سيد ميران محمد شاهه]] 1948ع تائين اسپيڪر رهيو، جڏهن ته [[آغا بدرالدين خان دراني]] 1949ع کان 1951ع تائين ۽ [[مير غلام علي ٽالپر]] 1953ع کان 1955ع تائين اسپيڪر رهيا.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ==== [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت، ڪراچي؛ هيءَ عمارت پاڪستان جي قيام وقت سنڌ چيف ڪورٽ جو مرڪز هئي]] آزاديءَ وقت صوبي جو اعليٰ عدالتي ادارو '''سنڌ چيف ڪورٽ''' هو. هي عدالت 15 اپريل 1940ع ۾ اڳوڻي جوڊيشل ڪمشنر ڪورٽ کي ترقي ڏئي قائم ڪئي وئي هئي ۽ پاڪستان جي قيام کان پوءِ به صوبي لاءِ اعليٰ سول ۽ فوجداري عدالت طور ڪم ڪندي رهي.<ref>{{cite web |title=History of Sindh High Court |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> 1947ع ۾ [[حاتم بي طيبجي]] سنڌ چيف ڪورٽ جو چيف جج بڻيو. ان وقت عدالت ۾ ڊينس نيل او سليوان، ٽي. وي. ٿاڌاڻي، جارج بيڪسينڊل ڪانسٽنٽائن، حسن علي جي. آغا ۽ منڪشا رستمجي مهر سميت جج شامل هئا. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي سرڪاري تاريخ موجب هي ادارو آزاديءَ کان پوءِ به پنهنجي عدالتي تسلسل سان قائم رهيو ۽ ون يونٽ ٺهڻ کان پوءِ ان جو ادارتي ڍانچو اولهه پاڪستان جي عدالتي نظام ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=Sindh High Court |access-date=24 August 2026}}</ref> هن دور ۾ عدالتي نظام اڃا برطانوي هندستان کان ورثي ۾ مليل قانونن، سول ۽ فوجداري ضابطن ۽ عدالتي ڍانچي تي وڏي حد تائين قائم هو. پاڪستان جي مستقل آئين جي غير موجودگيءَ سبب 1935ع واري ايڪٽ ۽ پاڪستان جي عبوري آئيني حڪمن تحت وفاقي ۽ صوبائي ادارا ڪم ڪندا رهيا. ==== تعليم، ٻولي ۽ ثقافتي تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تعليمي ۽ لساني منظرنامي ۾ پڻ تيز تبديليون آيون. سنڌي هندو استادن، ليکڪن، ناشرن ۽ پڙهيل شهري طبقي جي وڏي لڏپلاڻ سان سنڌي علمي ۽ ادبي ادارن کي نقصان رسيو، جڏهن ته هندستان مان آيل اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن جي آمد سان خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو تعليم ۽ ادب کي نئون ادارتي بنياد مليو.<ref>{{cite book |last=Faiz |first=Asma |title=In Search of Lost Glory: Sindhi Nationalism in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=2021}}</ref> ڪراچي سنڌ کان ڌار ٿيڻ کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي شهري ۽ سرڪاري حيثيت بابت تڪرار وڌيو. ٻوليءَ جي تاريخ تي تحقيق موجب 1948ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ذريعن وارا اسڪول موجود هئا، پر ايندڙ سالن ۾ اردو ذريعي تعليم تيزيءَ سان وڌي. هي تبديليون اڳتي هلي سنڌي ٻولي ۽ صوبائي سڃاڻپ بابت سياسي تحريڪن جي اهم پسمنظر بڻيون.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> [[سنڌ يونيورسٽي]]، جيڪا 1947ع ۾ ڪراچي ۾ قائم ٿي هئي، ڪراچي جي وفاقي انتظام هيٺ وڃڻ کان پوءِ حيدرآباد منتقل ڪئي وئي. ان سان حيدرآباد سنڌ جي اعليٰ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻجڻ لڳو. ٻئي طرف 1951ع ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] قائم ٿيڻ سان وفاقي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ نئون اعليٰ تعليمي ادارو وجود ۾ آيو. سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ هي دور هڪ ئي وقت نقصان ۽ نئين تنظيم جو زمانو هو. هندستان ڏانهن لڏي ويل سنڌي هندو اديبن ۽ دانشورن سنڌي ادب جون نيون مرڪزون بمبئي، ڪڇ، راجسٿان ۽ ٻين هنڌن تي قائم ڪيون، جڏهن ته پاڪستان ۾ سنڌي اديبن، استادن ۽ سياسي ڪارڪنن سنڌي ٻولي، لوڪ ادب ۽ تاريخي سڃاڻپ جي تحفظ کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ شروع ڪئي. ==== زمين، معيشت ۽ شهري تبديليون ==== ورهاڱي کان پوءِ ڇڏيل شهري گهرن، دڪانن، ڪارخانن ۽ زرعي ملڪيتن جو سوال سنڌ جي سياسي معيشت جو مرڪزي مسئلو بڻيو. هندستان لڏي ويل غير مسلم مالڪن جي ملڪيتن کي ''ايويڪيو پراپرٽي'' جي قانوني زمري هيٺ آندو ويو ۽ انهن مان وڏي حصي کي هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن جي بحاليءَ لاءِ استعمال ڪيو ويو. ملڪيت جي ورڇ، دعوائن ۽ شهري زمين جي استعمال سنڌ جي شهرن جي سماجي ۽ اقتصادي بناوت تي ڊگهو اثر وڌو.<ref>{{cite journal |title=Refugee Resettlement and Centre–Province Relations in Pakistan, 1947–49 |journal=Journal of the Punjab University Historical Society |year=2019}}</ref> ڪراچي جي وفاقي گادي بڻجڻ سان وفاقي سرڪاري ملازمن، سفارتخانن، واپاري ڪمپنين، بئنڪن ۽ صنعتي ادارن جي تيز واڌ ٿي، پر ان سان گڏ سنڌ حڪومت شهر جي وڏي محصولي ۽ معاشي بنياد کان محروم ٿي. ان مسئلي سنڌ جي سياسي اڳواڻن ۾ مالي خودمختياري ۽ وفاقي مرڪز سان وسيلن جي ورڇ بابت خدشا پيدا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=The Case of Karachi: A Forgotten Chapter of Political History of Sindh 1947–1970 |year=2022}}</ref> ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ زرعي معيشت، زمينداري ۽ آبپاشي صوبي جي معاشي ڍانچي جا مرڪزي عنصر رهيا. پاڪستان جي شروعاتي سالن ۾ زرعي پيداوار ۽ آبپاشي منصوبن کي وڏي اهميت حاصل رهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ واپار، ننڍي صنعت، بينڪنگ ۽ بندرگاهي سرگرمين جو ڪردار تيزيءَ سان وڌيو. ==== خيرپور رياست ==== ان وقت جي سياسي جاگرافيءَ ۾ [[خيرپور رياست]] کي سنڌ صوبي کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي. خيرپور هڪ [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياست]] طور پاڪستان سان الحاق ڪيو، پر 1947ع کان 1955ع تائين انتظامي طور سنڌ صوبي جو حصو نه هئي. 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت خيرپور سميت اولهه پاڪستان جون نوابي رياستون ۽ صوبا نئين [[اولهه پاڪستان]] صوبي ۾ ضم ڪيا ويا. ===== ون يونٽ ڏانهن اڳڀرائي ===== 1950ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين وفاقي سطح تي اولهه پاڪستان جي صوبن ۽ نوابي رياستن کي هڪ انتظامي وحدت ۾ گڏ ڪرڻ جي تجويز مضبوط ٿي. ان منصوبي جو مقصد سرڪاري طور اولهه ۽ اوڀر پاڪستان جي وچ ۾ آئيني برابري پيدا ڪرڻ، انتظامي خرچ گهٽائڻ ۽ اولهه پاڪستان لاءِ هڪ گڏيل حڪومت قائم ڪرڻ ٻڌايو ويو، پر سنڌ ۾ ان جي مخالفت صوبائي سڃاڻپ، ٻولي، زمين، وسيلن ۽ خودمختياريءَ جي خدشن جي بنياد تي ٿي. 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪئي وئي ۽ ان کي پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبي، بلوچستان سان لاڳاپيل علائقن ۽ نوابي رياستن سان گڏ [[اولهه پاڪستان]] جي نئين صوبي ۾ ضم ڪيو ويو. ان سان 1936ع کان قائم سنڌ جي الڳ صوبائي حڪومت ۽ قانون ساز اداري جو پهريون مرحلو ختم ٿيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ وارو دور === {{Main|ون يونٽ}} ''(14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع)'' 14 آڪٽوبر 1955ع تي [[ون يونٽ]] منصوبي تحت سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو، بلوچستان سان لاڳاپيل انتظامي علائقا ۽ اولهه پاڪستان جون مختلف رياستون ۽ علائقا گڏ ڪري '''[[اولهه پاڪستان]]''' نالي هڪ صوبو قائم ڪيو ويو. ان سان سنڌ جي 1936ع کان قائم الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿي وئي ۽ [[سنڌ اسيمبلي]] پڻ تحليل ٿي وئي. نئين صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[لاهور]] مقرر ڪيو ويو. مرڪزي حڪومت طرفان هن منصوبي جا بنيادي مقصد انتظامي خرچ گهٽائڻ، اولهه پاڪستان جي مختلف انتظامي وحدتن کي هڪ نظام هيٺ آڻڻ ۽ آباديءَ ۾ وڏي [[اوڀر پاڪستان]] ۽ اولهه پاڪستان جي وچ ۾ سياسي برابري قائم ڪرڻ ڄاڻايا ويا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |location=New York |year=1998}}</ref> [[فائل:West Pakistan Map.gif|thumb|300px|کاٻو|[[ون يونٽ]] تحت 1955ع کان 1970ع تائين قائم [[اولهه پاڪستان]] صوبو، جنهن ۾ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ڪري ان کي اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو هو.]] ون يونٽ جو قانوني بنياد ''ايسٽيبلشمينٽ آف ويسٽ پاڪستان ايڪٽ, 1955'' هو، جيڪو ٻي [[پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] 30 سيپٽمبر 1955ع تي منظور ڪيو. نئين سياسي بندوبست هيٺ اوڀر ۽ اولهه پاڪستان کي وفاقي قانونسازيءَ ۾ برابر نمائندگي ڏيڻ جو اصول اختيار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ اوڀر پاڪستان جي آبادي ملڪ جي ڪل آباديءَ جي اڌ کان وڌيڪ هئي. 1956ع جي آئين ۾ به پاڪستان کي اوڀر پاڪستان ۽ اولهه پاڪستان جي ٻن وڏين صوبائي وحدتن تي ٻڌل وفاق طور ترتيب ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Callard |first=Keith |title=Pakistan: A Political Study |url=https://archive.org/details/bwb_Y0-AVW-616 |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1957}}</ref> ==== سنڌ جي صوبائي ادارن جو خاتمو ==== ون يونٽ قائم ٿيڻ سان سنڌ جو الڳ گورنر، وڏو وزير، صوبائي ڪابينا ۽ قانون ساز اسيمبلي ختم ٿي ويا ۽ انهن جا اختيار اولهه پاڪستان جي صوبائي حڪومت ۽ اسيمبلي ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ جا علائقا انتظامي طور اولهه پاڪستان جي نظام ۾ شامل ڪيا ويا، جنهن ڪري 1955ع کان 1970ع تائين سنڌ جو ڪو الڳ وڏو وزير يا گورنر نه هو. سنڌ سان لاڳاپيل نمائندا ان عرصي ۾ [[اولهه پاڪستان جي صوبائي اسيمبلي]] ۽ مرڪزي ادارن ۾ ڪم ڪندا رهيا.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1956ع ۾ اولهه پاڪستان جي عبوري صوبائي اسيمبلي وجود ۾ آئي. [[خان عبدالجبار خان]]، جيڪو ڊاڪٽر خان صاحب جي نالي سان مشهور هو، اولهه پاڪستان جو پهريون وڏو وزير ٿيو. سندس حڪومت کان پوءِ [[سردار عبدالراشد خان]] ۽ پوءِ [[نواب مظفر علي خان قزلباش]] وڏا وزير رهيا. 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪري آئين منسوخ ڪيو ۽ مرڪزي توڙي صوبائي قانون ساز ادارا تحليل ڪيا؛ نتيجي ۾ اولهه پاڪستان جي وڏي وزير جو عهدو به ختم ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== اولهه پاڪستان جا وڏا وزير ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي وابستگي / حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[خان عبدالجبار خان|ڊاڪٽر خان صاحب]] | style="background:#f4f8fc;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 16 جولاءِ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | مسلم ليگ؛ بعد ۾ [[ريپبلڪن پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[سردار عبدالراشد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 16 جولاءِ 1957ع – 18 مارچ 1958ع | style="background:#e2f0d9;" | ريپبلڪن پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مظفر علي خان قزلباش|نواب مظفر علي خان قزلباش]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 مارچ 1958ع – 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | ريپبلڪن پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''7 آڪٽوبر 1958ع تي مارشل لا کان پوءِ وڏي وزير جو عهدو ختم ڪيو ويو''' |} ==== اولهه پاڪستان جا گورنر ==== ون يونٽ واري دور ۾ سنڌ لاءِ الڳ گورنر بدران اولهه پاڪستان جو گورنر مقرر ٿيندو هو. [[مشتاق احمد گرماڻي]] نئين صوبي جو پهريون گورنر هو. بعد ۾ اختر حسين، [[نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] ۽ [[محمد موسيٰ خان]] سميت مختلف شخصيتن اولهه پاڪستان جي گورنر طور ڪم ڪيو. 1958ع کان پوءِ فوجي حڪومت سبب صوبائي انتظام وڌيڪ مرڪزي نوعيت اختيار ڪري ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حڪومتي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[مشتاق احمد گرماڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 14 آڪٽوبر 1955ع – 27 آگسٽ 1957ع | style="background:#eef5e9;" | پارلياماني دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | سيپٽمبر 1957ع – 12 اپريل 1960ع | style="background:#e2f0d9;" | پارلياماني دور؛ پوءِ مارشل لا |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[امير محمد خان|نواب امير محمد خان ڪالاباغ]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 اپريل 1960ع – 18 سيپٽمبر 1966ع | style="background:#eef5e9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد موسيٰ خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 18 سيپٽمبر 1966ع – 20 مارچ 1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان وارو دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[يوسف هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 20 مارچ 1969ع – 25 مارچ 1969ع | style="background:#eef5e9;" | مختصر عبوري دور |} ==== عدالتي تبديليون ==== ون يونٽ سان سنڌ جي عدالتي ڍانچي ۾ پڻ اهم تبديلي آئي. پاڪستان جي قيام وقت موجود '''سنڌ چيف ڪورٽ''' 1955ع تائين سنڌ جي اعليٰ عدالت هئي. ''ھاء ڪورٽ آف ويسٽ پاڪستان (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1955''، جيڪو 14 آڪٽوبر 1955ع کان لاڳو ٿيو، تحت سنڌ چيف ڪورٽ ۽ اولهه پاڪستان جي ٻين اعليٰ عدالتي ادارن جي ججن کي نئين '''[[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]]''' جي ڍانچي ۾ شامل ڪيو ويو. سنڌ لاءِ ڪراچي ۾ عدالتي بينچ ڪم ڪندي رهي، پر سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت واري ادارتي حيثيت ون يونٽ جي خاتمي تائين برقرار نه رهي.<ref>{{cite book |title=High Court of West Pakistan (Establishment) Order, 1955 |year=1955}}</ref> [[فائل:Sindh High Court.JPG|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ سنڌ جي تاريخي اعليٰ عدالت جي عمارت؛ جتي ون يونٽ دوران [[ويسٽ پاڪستان ھاء ڪورٽ]] جي ججن جون بينچون ويھنديون ۽ سنڌ جو ضلعي عدالتي نظام ان نئين ھاء ڪورٽ جي ڍانچي هيٺ آيو.]] هن دور کان ٿورو اڳ پاڪستان جي آئيني تاريخ جو هڪ اهم عدالتي واقعو پڻ سنڌ ۾ پيش آيو هو. 1954ع ۾ گورنر جنرل [[ملڪ غلام محمد]] پهرين آئين ساز اسيمبلي تحليل ڪئي ته ان جي صدر [[مولوي تميز الدين خان]] ان فيصلي کي سنڌ چيف ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو. سنڌ چيف ڪورٽ سندس حق ۾ فيصلو ڏنو، پر وفاقي عدالت بعد ۾ اهو فيصلو رد ڪري ڇڏيو. هي مقدمو پاڪستان جي آئيني ۽ عدالتي تاريخ ۾ انتظاميا، مقننه ۽ عدليه جي اختيارن بابت هڪ اهم ڪيس بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of the National Assembly |url=https://na.gov.pk/en/content.php?id=75 |website=National Assembly of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ سنڌ جي انتظامي حيثيت ==== ڪراچي 1948ع کان سنڌ کان الڳ وفاقي گاديءَ وارو علائقو هو، تنهنڪري ون يونٽ قائم ٿيڻ وقت اهو سڌو سنئون سنڌ جي صوبائي انتظام هيٺ نه هو. 1958ع ۾ اڳوڻو وفاقي گاديءَ وارو علائقو اولهه پاڪستان ۾ شامل ڪيو ويو. ان دوران وفاقي گاديءَ کي پهرين عارضي طور [[راولپنڊي]] ۽ پوءِ نئين تعمير ٿيندڙ [[اسلام آباد]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ڪراچي جي انتظامي حيثيت ۾ انهن تبديلين سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ شهري سياست تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ==== سنڌ ۾ ون يونٽ جي مخالفت ان جي تجويز واري مرحلي کان ئي موجود هئي. مخالف ڌرين جو بنيادي دليل هو ته سنڌ کي اولهه پاڪستان ۾ ضم ڪرڻ سان صوبي جي تاريخي سڃاڻپ، صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت فيصلا ڪرڻ جا الڳ ادارتي اختيار ختم ٿي ويندا. ٻئي پاسي [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ [[پير علي محمد راشدي]] جهڙن اڳواڻن ون يونٽ جي حمايت ڪئي ۽ دليل ڏنو ته گڏيل انتظام سان خرچ گهٽبا، معاشي ترقي تيز ٿيندي ۽ ننڍن علائقن کي وڏي انتظامي وحدت اندر ترقيءَ جا وڌيڪ موقعا ملندا.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[جي. ايم. سيد]] ون يونٽ جي اهم سنڌي مخالفن مان هو. هن مختلف سياسي ڌرين کي گڏ ڪري ون يونٽ مخالف سياسي محاذ ٺاهڻ ۾ حصو ورتو ۽ اولهه پاڪستان جي اسيمبلي اندر پڻ پراڻن صوبن جي بحاليءَ جو مطالبو ڪيو. [[حيدر بخش جتوئي]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] پڻ ون يونٽ جي مخالفت کي پنهنجي هاري تحريڪ، زميني حقن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي مطالبن سان ڳنڍيو. حڪومت طرفان ون يونٽ مخالف تحريڪ سان لاڳاپيل مختلف سياسي اڳواڻن ۽ ڪارڪنن کي وقت بوقت گرفتار يا نظربند پڻ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ون يونٽ جي مخالفت رڳو پارلياماني سياست تائين محدود نه رهي، پر شاگردن، اديبن، هارين، صحافين ۽ ثقافتي تنظيمن تائين پکڙجي وئي. نتيجي ۾ صوبائي خودمختياري ۽ سنڌ جي تاريخي وحدت جو سوال 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست جو اهم موضوع بڻجي ويو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي تحريڪ ==== ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] سنڌ جي سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم نشان بڻجي وئي. سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ کان پوءِ سنڌي اديبن ۽ دانشورن کي خدشو هو ته تعليم، سرڪاري ملازمتن ۽ انتظام ۾ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت ڪمزور ٿيندي. [[سنڌي ادبي سنگت]] سميت مختلف ادبي تنظيمن سنڌيءَ جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت برقرار رکڻ لاءِ مهم هلائي. سنڌي پريس پڻ ٻوليءَ جي مسئلي کي صوبائي خودمختياري ۽ ثقافتي حقن سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=1996}}</ref> [[File:Sindhi.svg|thumb|220px|left|ون يونٽ واري دور ۾ [[سنڌي ٻولي]] جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت جو سوال سنڌ جي ثقافتي سياست جو اهم موضوع بڻيو.]] هن دور ۾ سنڌي ادب ۾ پڻ سياسي ۽ سماجي شعور نمايان ٿيو. شاعرن، اديبن ۽ دانشورن سنڌ جي ٻولي، تاريخ، زمين، ثقافت ۽ صوبائي حقن بابت لکيو. اهڙي ماحول ۾ [[شيخ اياز]] سميت جديد سنڌي ادب سان لاڳاپيل ڪيترن ليکڪن جي شاعري ۽ نثر ۾ سنڌي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ سياسي آزاديءَ جا موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. ون يونٽ خلاف تحريڪ اهڙيءَ طرح سنڌ ۾ سياسي تحريڪ سان گڏ ثقافتي ۽ ادبي تحريڪ جي صورت پڻ اختيار ڪئي.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== زمين، آبپاشي ۽ سماجي تبديليون ==== 1950ع ۽ 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي زرعي معيشت ۾ وڏيون تبديليون آيون. [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جهڙن آبپاشي منصوبن سان نئين زرعي زمين آباد ٿي. انهن زمينن جي ورهاست، آبادڪاري ۽ ٻاهرين علائقن جي ماڻهن کي زمين ڏيڻ سنڌ جي ون يونٽ مخالف سياست جو اهم مسئلو بڻيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ حيدر بخش جتوئي جهڙن اڳواڻن مطالبو ڪيو ته سرڪاري ۽ بئراجي زمينن ۾ مقامي بي زمين هارين کي اوليت ڏني وڃي.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ صنعتڪاري، شهري آبادي ۽ اندروني لڏپلاڻ ۾ واڌ آئي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي، مالي ۽ بندرگاهي مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد سنڌي ٻوليءَ، تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين جو اهم مرڪز بڻيو. انهن معاشي ۽ آباديءَ وارين تبديلين سان سنڌ جي شهري ۽ ٻهراڙيءَ واري سماج ۾ نوان سياسي ۽ طبقاتي لاڳاپا پيدا ٿيا. ==== 1958ع جو مارشل لا ۽ ايوب خان وارو دور ==== 7 آڪٽوبر 1958ع تي صدر [[اسڪندر مرزا]] ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ۽ [[محمد ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ايوب خان اقتدار سنڀالي صدر بڻيو. 1956ع جو آئين منسوخ ٿيڻ سان پارلياماني ادارا ختم ٿيا، پر ون يونٽ برقرار رهيو. 1962ع جي آئين تحت سياسي ادارا ٻيهر قائم ٿيا، پر اولهه پاڪستان هڪ ئي صوبو رهيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ايوب خان جي دور ۾ سنڌ ۾ صنعتي ترقي، آبپاشي، روڊن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن ۾ واڌ ٿي، پر ساڳئي وقت صوبائي خودمختياري، زمينن جي ورهاست، سرڪاري نوڪرين ۽ سنڌي ٻوليءَ بابت شڪايتون سياسي بحث جو حصو رهيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ون يونٽ جي خاتمي جو مطالبو سنڌ جي مخالف ڌر جي اهم مطالبن مان هڪ بڻجي چڪو هو. ==== شاگرد تحريڪ ۽ 4 مارچ ==== 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ جي شاگرد سياست ۾ پڻ صوبائي ۽ تعليمي حقن جا مطالبا وڌيا. '''4 مارچ 1967ع''' وارو شاگرد احتجاج سنڌ جي جديد سياسي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. حيدرآباد ۽ ڄامشوري سان لاڳاپيل شاگردن ۽ پوليس وچ ۾ ٿيل ٽڪراءَ کان پوءِ 4 مارچ سنڌي شاگرد سياست ۽ ون يونٽ مخالف تحريڪ جي علامتي تاريخن مان هڪ بڻجي ويو. بعد وارن سالن ۾ سنڌي سياسي ۽ شاگرد حلقن هن واقعي کي سنڌ جي صوبائي، تعليمي ۽ ثقافتي حقن جي جدوجهد سان ڳنڍيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> ==== ون يونٽ جو خاتمو ۽ سنڌ جي بحالي ==== 1968ع–1969ع جي ملڪ گير سياسي تحريڪ دوران ون يونٽ خلاف مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. مارچ 1969ع ۾ [[محمد ايوب خان]] جي اقتدار ڇڏڻ کان پوءِ جنرل [[يحيٰ خان]] اقتدار سنڀاليو. نئين فوجي حڪومت اولهه پاڪستان جي هڪ صوبي واري ڍانچي کي ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. '''1 جولاءِ 1970ع''' تي ون يونٽ باضابطه طور ختم ڪيو ويو ۽ سنڌ، پنجاب، اتر اولهه سرحدي صوبو ۽ بلوچستان الڳ صوبائي وحدتن طور قائم ٿيا. اهڙيءَ طرح سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت حاصل ڪئي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحاليءَ سان صوبي لاءِ ٻيهر الڳ گورنر، انتظامي مشينري ۽ ٻين صوبائي ادارن جي جوڙجڪ ڪئي وئي. ڊسمبر 1970ع جي عام چونڊن کان پوءِ نئين سياسي بندوبست جو عمل اڳتي وڌيو، جڏهن ته 1973ع جي آئين سان سنڌ جي صوبائي اسيمبلي ۽ پارلياماني حڪومت کي نئين وفاقي آئيني ڍانچي هيٺ مستقل بنياد مليو. ==== ون يونٽ دور جون سنڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff;" | واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 30 سيپٽمبر 1955ع | style="background:#eef5e9;" | آئين ساز اسيمبلي ''Establishment of West Pakistan Act'' منظور ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#e2f0d9;" | ون يونٽ لاڳو؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ۽ سنڌ اسيمبلي ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1956ع | style="background:#eef5e9;" | نئين آئين تحت سنڌ اولهه پاڪستان صوبي جو حصو رهي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1957ع–1958ع | style="background:#e2f0d9;" | اولهه پاڪستان اسيمبلي اندر ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو وڌيڪ مضبوط ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 7 آڪٽوبر 1958ع | style="background:#eef5e9;" | مارشل لا؛ صوبائي پارلياماني حڪومت ۽ وڏي وزير جو عهدو ختم. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1962ع | style="background:#e2f0d9;" | نئون آئين لاڳو؛ ون يونٽ برقرار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 مارچ 1967ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۾ شاگرد تحريڪ سان لاڳاپيل اهم واقعو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1968ع–1969ع | style="background:#e2f0d9;" | ايوب خان خلاف تحريڪ سان گڏ سنڌ ۾ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو مطالبو تيز. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1969ع | style="background:#eef5e9;" | يحيٰ خان اقتدار سنڀاليو ۽ ون يونٽ ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#e2f0d9;" | '''اولهه پاڪستان صوبو ختم؛ سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال.''' |} ==== تاريخي اثر ==== ون يونٽ جو دور سنڌ جي جديد سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيندڙ دورن مان هڪ هو. انتظامي طور سنڌ پندرهن سالن تائين هڪ وڏي صوبي جو حصو رهي، جڏهن ته سياسي سطح تي ان دور صوبائي خودمختياري، وفاقيت، قدرتي وسيلن، پاڻي، زمين، سرڪاري ملازمتن ۽ ٻوليءَ بابت بحث کي وڌيڪ نمايان ڪيو. ون يونٽ جي مخالفت سنڌ ۾ مختلف سياسي، هاري، شاگرد ۽ ادبي تحريڪن کي هڪ گڏيل صوبائي حقن واري سوال سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref><ref>{{cite book |last=Qureshi |first=Aijaz Ahmed |title=Sindh Under One Unit |year=2022}}</ref> 1970ع ۾ سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ اهي مسئلا نئين صوبائي سياست ۾ به برقرار رهيا. سنڌ جي موجوده اسيمبلي پڻ پنهنجي تاريخي بيان ۾ 1955ع جي ون يونٽ سبب سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت ختم ٿيڻ ۽ 1970ع ۾ ان جي بحاليءَ کي صوبي جي آئيني تاريخ جا اهم مرحلا قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh Assembly |url=https://pas.gov.pk/about-sindh-assembly |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ون يونٽ کان پوءِ 1972ع تائين === ''(1 جولاءِ 1970ع – 1972ع)'' [[ون يونٽ]] جي خاتمي سان '''1 جولاءِ 1970ع''' تي سنڌ لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ٿي. صدر جنرل [[يحيٰ خان]] جي حڪومت طرفان جاري ڪيل ''ويسٽ پاڪستان (ڊزوليشن) آرڊر, 1970'' تحت [[اولهه پاڪستان]] جو گڏيل صوبو ختم ڪري سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ اتر اولهه سرحدي صوبو ٻيهر قائم ڪيا ويا. ان انتظامي تبديلي سان سنڌ جون الڳ صوبائي سرحدون ۽ سرڪاري ادارا بحال ٿيا، جڏهن ته اولهه پاڪستان جي صوبائي خدمتن، اثاثن، سرڪاري ملازمن ۽ انتظامي ذميوارين کي نون صوبن ۾ ورهائڻ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press |location=Karachi}}</ref> [[فائل:Pakistan-Sindh-location-map.svg|thumb|250px|کاٻو|1970ع ۾ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ٻيهر پاڪستان جي الڳ صوبي طور بحال ٿي.]] سنڌ جي بحاليءَ سان [[ڪراچي]] ٻيهر صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ صوبائي حڪومت جو مرڪز بڻيو. ون يونٽ کان اڳ ڪراچي ڪجهه عرصي تائين وفاقي گاديءَ وارو علائقو رهيو هو، پر وفاقي گادي راولپنڊي ۽ پوءِ [[اسلام آباد]] منتقل ٿيڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي سنڌ سان انتظامي وابستگي بحال ٿي. ان ڪري 1970ع واري صوبائي بحالي سنڌ جي رڳو سياسي سرحدن جي بحالي نه هئي، پر ڪراچي ۽ باقي سنڌ کي هڪ ئي صوبائي انتظام هيٺ ٻيهر آڻڻ وارو اهم ادارتي مرحلو پڻ هو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> ==== صوبائي انتظام جي بحالي ==== سنڌ جي بحاليءَ وقت ملڪ ۾ [[مارشل لا]] لاڳو هو ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت موجود نه هئي. تنهنڪري پهرين مرحلي ۾ صوبي جو انتظام گورنر ۽ صوبائي سرڪاري مشينري وسيلي هلايو ويو. سنڌ جي سرڪاري رڪارڊ موجب '''نواب افتخار حسين خان ممدوٽ''' 1 جولاءِ 1970ع تي بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو ۽ 22 ڊسمبر 1971ع تائين عهدي تي رهيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1970ع جي بحاليءَ کان پوءِ سنڌ لاءِ الڳ سيڪريٽريٽ، صوبائي کاتا ۽ انتظامي ڍانچو ٻيهر ترتيب ڏنو ويو. اولهه پاڪستان جي گڏيل انتظام هيٺ ڪم ڪندڙ صوبائي ملازمن ۽ کاتن جي ورهاست پڻ ڪئي وئي. ان عمل سان تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، بلديات ۽ ٻين صوبائي معاملن جي انتظامي ذميواري ٻيهر سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيڻ شروع ٿي.<ref>{{cite book |last=Hamid Khan |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> ==== 1970ع جون عام چونڊون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ [[قانوني فريم ورڪ آرڊر، 1970ع]] تحت پاڪستان ۾ بالغ راءِ دهيءَ جي بنياد تي پهريون ڀيرو سڌيون عام چونڊون ڪرايون ويون. سنڌ کي قومي اسيمبليءَ ۾ '''27 عام سيٽون''' ڏنيون ويون، جڏهن ته سنڌ صوبائي اسيمبليءَ لاءِ '''60 عام سيٽون''' مقرر ڪيون ويون.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> 7 ڊسمبر 1970ع تي قومي اسيمبليءَ جون ۽ 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون. [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۽ پنجاب ۾ اهم سياسي قوت طور سامهون آئي. قومي اسيمبليءَ جي سنڌ وارين 27 سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 سيٽون حاصل ڪيون. سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جي 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 سيٽون کٽيون؛ ان ڪري اها سڀ کان وڏي جماعت ته بڻجي وئي، پر پنهنجي سر واضح اڪثريت حاصل نه ڪري سگهي. بعد ۾ آزاد ميمبرن ۽ ٻين جي حمايت سان پارٽي صوبائي حڪومت ٺاهڻ جي قابل ٿي.<ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |location=London |year=1974 |page=128}}</ref> اهي چونڊون سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ اهم هيون، ڇاڪاڻ ته 1955ع کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ جي ماڻهن پنهنجي بحال ٿيل صوبي جي قانون ساز اسيمبليءَ لاءِ نمائندا چونڊيا. چونڊن مان سنڌ اندر هڪ پيچيده سياسي نقشو پڻ سامهون آيو: پيپلز پارٽيءَ کي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن سنڌي آبادي وارن علائقن ۾ مضبوط حمايت حاصل ٿي، جڏهن ته ڪراچي ۽ ٻين شهري حلقن ۾ مذهبي ۽ ٻين سياسي جماعتن پڻ سيٽون حاصل ڪيون. ==== 1971ع جو بحران ۽ سنڌ ==== 1970ع جي چونڊن کان پوءِ وفاقي سطح تي [[عوامي ليگ]] قومي اسيمبليءَ ۾ اڪثريت حاصل ڪئي، جڏهن ته اولهه پاڪستان ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سڀ کان وڏي جماعت بڻجي اڀري. اقتدار جي منتقليءَ بابت عوامي ليگ، پيپلز پارٽي ۽ فوجي حڪومت وچ ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران 1971ع ۾ شدت اختيار ڪئي. اوڀر پاڪستان ۾ فوجي ڪارروائي، گهرو ويڙهه ۽ پوءِ [[هندستان-پاڪستان جنگ 1971ع|پاڪستان-هندستان جنگ]] کان پوءِ 16 ڊسمبر 1971ع تي اوڀر پاڪستان الڳ ٿي [[بنگلاديش]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Choudhury |first=G. W. |title=The Last Days of United Pakistan |publisher=C. Hurst & Company |year=1974}}</ref> ملڪ جي ورهاڱي سنڌ جي سياسي صورتحال تي سڌو اثر وڌو. 20 ڊسمبر 1971ع تي جنرل يحيٰ خان اقتدار [[ذوالفقار علي ڀٽو]] حوالي ڪيو. ڀٽو، جنهن جو سياسي بنياد سنڌ سان پڻ مضبوط هو، پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. ان کان پوءِ وفاق ۽ صوبن ۾ چونڊيل ادارن ڏانهن اقتدار منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ٿيو. ==== سنڌ جا گورنر، 1970ع–1972ع ==== سنڌ جي بحاليءَ کان پوءِ شروعاتي عرصي ۾ صوبي جو انتظام گورنرن جي ذريعي هليو. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست موجب نواب افتخار حسين خان ممدوٽ کان پوءِ ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل گورنر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي / انتظامي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[افتخار حسين خان ممدوٽ|نواب افتخار حسين خان ممدوٽ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 جولاءِ 1970ع – 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | بحال ٿيل سنڌ جو پهريون گورنر؛ فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[رحمان گل|ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل]] | style="background:#eaf2f8;" | 22 ڊسمبر 1971ع – 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | عبوري انتظام؛ ذوالفقار علي ڀٽو جي شروعاتي دور ۾ گورنر |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#f4f8fc;" | 29 اپريل 1972ع کان | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل صوبائي حڪومت ڏانهن منتقليءَ واري دور جو گورنر |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه جي ٻيهر تنظيم ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي اعليٰ عدالتي نظام کي پڻ ٻيهر منظم ڪيو ويو. ون يونٽ دوران سنڌ [[اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ]] جي دائري هيٺ هئي. ''ھاء ڪورٽس (اسٽيبلشمينٽ) آرڊر, 1970'' تحت 1 جولاءِ 1970ع کان اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ ختم ٿي ۽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل '''[[سنڌ ۽ بلوچستان هاءِ ڪورٽ]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي مقرر ٿيو. نئين عدالت کي پنهنجي علائقائي دائري اندر اڳوڻي اولهه پاڪستان هاءِ ڪورٽ وارا اصل، اپيليٽ ۽ ٻيا عدالتي اختيار منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=About High Court |url=https://bhc.gov.pk/beta/introduction/about |website=High Court of Balochistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img34 Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|ڪراچي ۾ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي تاريخي عمارت؛ 1970ع ۾ ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ هتي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جو مرڪزي صدر مقام قائم ٿيو.]] گڏيل هاءِ ڪورٽ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ 30 نومبر 1976ع تائين ڪم ڪندي رهي، جنهن کان پوءِ ٻنهي صوبن لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Introduction of Sindh High Court, Karachi |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چونڊيل صوبائي حڪومت جو قيام ==== 1970ع ۾ صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊجي چڪا هئا، پر 1971ع جي قومي بحران سبب صوبائي پارلياماني حڪومت فوري طور قائم نه ٿي سگهي. 1972ع ۾ سياسي اقتدار چونڊيل نمائندن ڏانهن منتقل ٿيڻ سان سنڌ ۾ پڻ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. '''1 مئي 1972ع''' تي [[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. هو 1955ع ۾ ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جو پهريون وڏو وزير هو ۽ بحال ٿيل صوبي جي پهرين چونڊيل حڪومت جو سربراهه بڻيو.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers, Government of Sindh |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ [[ون يونٽ]] جي خاتمي کان پوءِ 1970ع ۾ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جي حيثيت بحال ٿي.]] [[فائل:Sindh Provincial Assembly 1970.svg|thumb|300px|ساڄو|[[پاڪستان جون عام چونڊون، 1970ع|1970ع جي چونڊن]] کان پوءِ [[سنڌ اسيمبلي]] جي پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] 28 سيٽن سان سڀ کان وڏي جماعت بڻجي.]] ممتاز ڀٽي جي حڪومت سان سنڌ ۾ صوبائي ڪابينا ۽ پارلياماني انتظام ٻيهر فعال ٿيو. نئين حڪومت کي ون يونٽ کان ورثي ۾ مليل انتظامي ڍانچي جي ٻيهر ترتيب، صوبائي ملازمن جي ورهاست، تعليم، ٻولي، زمين، آبپاشي ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي اختلافن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== سياسي ۽ سماجي تبديليون ==== ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي سياست ۾ '''صوبائي خودمختياري''' ۽ '''سنڌي سڃاڻپ''' وڌيڪ نمايان ٿي. ون يونٽ مخالف تحريڪ دوران جيڪي سوال ــ سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، زمينن جي ورهاست، پاڻيءَ جا حق، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي ۽ سنڌ جي وسيلن تي صوبائي اختيار ــ اڀريا هئا، سي هاڻي بحال ٿيل صوبائي ادارن جي پاليسيءَ جا عملي مسئلا بڻجي ويا. ساڳئي وقت سنڌ جي آباديءَ جو سماجي ۽ لساني ڍانچو پيچيده هو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهرن ۾ اردو ڳالهائيندڙ آبادي وڏي انگ ۾ موجود هئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۽ ڪيترن ننڍن شهرن ۾ سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي اڪثريت ۾ هئي. 1970ع جي چونڊن ۾ به اها سماجي ۽ سياسي ورڇ ڪنهن حد تائين نظر آئي. پيپلز پارٽيءَ جي سياسي طاقت سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڌيڪ مضبوط هئي، جڏهن ته ڪراچيءَ جي ڪيترن حلقن ۾ جماعت اسلامي، جمعيت علماءِ پاڪستان ۽ ٻين جماعتن جو اثر موجود هو. ==== سنڌي ٻولي ۽ ثقافتي سياست ==== صوبي جي بحاليءَ کان پوءِ [[سنڌي ٻولي]] جي تعليمي ۽ سرڪاري حيثيت جو سوال ٻيهر صوبائي سياست جي مرڪز ۾ آيو. ون يونٽ دوران سنڌي اديبن، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن ٻوليءَ جي تحفظ کي سنڌ جي صوبائي سڃاڻپ سان ڳنڍيو هو. بحال ٿيل سنڌ اسيمبليءَ کي هاڻي ان سوال تي قانونسازي ڪرڻ جو آئيني ۽ سياسي موقعو مليو. 1972ع ۾ ممتاز ڀٽو جي حڪومت '''''سنڌ (ٽيچنگ, پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج) ايڪٽ, 1972''''' منظور ڪرايو. قانون تحت سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ ان جي سرڪاري استعمال کي وڌائڻ لاءِ قانوني بندوبست ڪيو ويو ۽ سنڌي ۽ اردو کي تعليمي نصاب ۾ پڙهائڻ بابت شقون شامل ڪيون ويون. سرڪاري آفيسن، عدالتن ۽ اسيمبليءَ ۾ سنڌيءَ جي مرحليوار استعمال لاءِ پڻ گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |publisher=Government of Sindh |year=1972}}</ref> ٻوليءَ واري قانون تي خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد جي اردو ڳالهائيندڙ حلقن ۾ سخت ردعمل پيدا ٿيو. جولاءِ 1972ع ۾ سنڌ جي مختلف شهرن ۾ احتجاج ۽ سنڌي-اردو لساني ڇڪتاڻ تشدد ۾ تبديل ٿي. بعد ۾ [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت ۽ صوبائي قيادت ٻنهي ٻولين جي حيثيت بابت وضاحتون ۽ مفاهمتي قدم کنيا. هي واقعو سنڌ جي شهري سياست، سنڌي ۽ اردو ڳالهائيندڙ آبادين جي لاڳاپن ۽ بعد واري لساني سياست تي ڊگهي مدي وارو اثر ڇڏيندڙ واقعو بڻيو. ==== ثقافتي بحالي ==== ون يونٽ جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ، ادب ۽ ثقافت سان لاڳاپيل ادارن ۽ تحريڪن لاءِ پڻ نئون سياسي ماحول پيدا ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي ادبي سنگت]]، يونيورسٽين، رسالن ۽ سنڌي پريس وسيلي سنڌي تاريخ، لوڪ ادب، شاعري ۽ ٻوليءَ بابت سرگرميون وڌيون. ون يونٽ مخالف دور ۾ سنڌي ادب اندر پيدا ٿيل قومي، سماجي ۽ سياسي موضوع 1970ع کان پوءِ به جاري رهيا. [[شيخ اياز]]، [[محمد ابراهيم جويو]] ۽ ٻين اديبن ۽ دانشورن سان لاڳاپيل ادبي تحريڪ ۾ سنڌي ٻولي، تاريخي سڃاڻپ، سماجي انصاف ۽ ثقافتي خودمختياري اهم موضوع رهيا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي صوبائي بحالي سياسي اداري جي بحاليءَ سان گڏ ثقافتي سڃاڻپ جي ٻيهر اظهار جو مرحلو پڻ ثابت ٿي. ===== 1970ع کان 1972ع تائين اهم واقعا ===== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 جولاءِ 1970ع''' | style="background:#eef5e9;" | ون يونٽ ختم؛ '''سنڌ جي الڳ صوبائي حيثيت بحال''' ۽ نواب افتخار حسين خان ممدوٽ گورنر مقرر. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 7 ڊسمبر 1970ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي اسيمبليءَ جون عام چونڊون؛ سنڌ جي 27 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 18 حاصل ڪيون. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 17 ڊسمبر 1970ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جون چونڊون؛ 60 عام سيٽن مان پيپلز پارٽي 28 کٽي سڀ کان وڏي جماعت بڻجي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | قومي سياسي بحران ۽ هندستان-پاڪستان جنگ؛ صوبائي چونڊيل حڪومت جي قيام ۾ دير. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 16 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | اوڀر پاڪستان جي علحدگي ۽ [[بنگلاديش]] جو قيام. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 20 ڊسمبر 1971ع | style="background:#e2f0d9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] پاڪستان جو صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 22 ڊسمبر 1971ع | style="background:#eef5e9;" | ليفٽيننٽ جنرل رحمان گل سنڌ جو گورنر بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 29 اپريل 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] سنڌ جو گورنر مقرر. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | '''1 مئي 1972ع''' | style="background:#eef5e9;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو؛ ون يونٽ کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت بحال.''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، واڌاري ۽ استعمال بابت قانون منظور؛ ان کان پوءِ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |} ==== تاريخي اهميت ==== 1970ع کان 1972ع وارو مختصر عرصو سنڌ جي جديد تاريخ ۾ '''ادارتي بحاليءَ ۽ سياسي منتقليءَ''' جو دور هو. 1955ع ۾ ختم ڪيل سنڌ جي صوبائي وحدت ٻيهر قائم ٿي، ڪراچي صوبي جي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور واپس آيو، سنڌ جي الڳ انتظامي مشينري ۽ قانون ساز اداري جي بحاليءَ جو عمل شروع ٿيو ۽ اعليٰ عدليه کي سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ جي صورت ۾ نئون ڍانچو ڏنو ويو. 1970ع جي چونڊن سنڌ کي لڳ ڀڳ پندرهن سالن کان پوءِ پنهنجي الڳ صوبائي نمائندگي ڏني، جڏهن ته 1972ع ۾ ممتاز علي ڀٽي جي حڪومت جي قيام سان پارلياماني صوبائي حڪومت عملي طور بحال ٿي. ساڳئي وقت ٻولي، شهري ۽ ٻهراڙي نمائندگي، زمين، روزگار ۽ صوبائي وسيلن بابت سوال نئين سنڌي سياست جا مرڪزي موضوع بڻيا. ان ڪري هي دور هڪ طرف ون يونٽ واري مرڪزيت کان صوبائي خودمختياريءَ ڏانهن منتقلي هو، ته ٻئي طرف سنڌ جي ايندڙ ڏهاڪن جي لساني، سماجي ۽ شهري سياست جي جوڙجڪ جو بنيادي مرحلو پڻ هو. === 1972ع کان 1988ع تائين وارو دور === ''(1972ع–1988ع)'' [[فائل:Zulfikar Ali Bhutto Portrait (cropped).jpg|thumb|220px|ساڄو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ سنڌ ۽ پاڪستان جي سياست تي سندس [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جو گهرو اثر رهيو.]] 1972ع کان 1988ع تائين سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ ثقافتي تاريخ ڪيترن مختلف مرحلن مان گذري. شروعاتي دور ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي چونڊيل صوبائي حڪومت، [[1973ع جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت صوبائي پارلياماني ادارن جي قيام ۽ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي حيثيت کي وڌائڻ جي ڪوششن سان نمايان رهيو. 5 جولاءِ 1977ع تي جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ اسيمبلي تحليل ٿي ۽ تقريباً اٺن سالن تائين صوبائي پارلياماني حڪومت معطل رهي. 1983ع ۾ [[تحريڪ بحالي جمهوريت|تحريڪ بحالي جمهوريت]] سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ وڏي عوامي مزاحمت جي صورت اختيار ڪئي، جڏهن ته 1985ع جي غيرجماعتي چونڊن سان صوبائي اسيمبلي ۽ وڏي وزير جو عهدو ٻيهر بحال ٿيو. 1980ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ آباديءَ جي تبديلي، افغان جنگ جا اثر، لساني سياست ۽ نئين شهري جماعتن جي اڀار سنڌ جي سياسي ڍانچي کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref><ref>{{cite book |last=Rahman |first=Tariq |title=Language and Politics in Pakistan |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> ==== ممتاز علي ڀٽو جي حڪومت ==== [[ممتاز علي ڀٽو]] 1 مئي 1972ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ اها سنڌ جي پهرين چونڊيل صوبائي حڪومت هئي. سندس حڪومت کي صوبائي انتظام جي ٻيهر جوڙجڪ، سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت، سرڪاري ملازمتن ۾ نمائندگي، تعليم، زمين ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي توازن جهڙن معاملن کي منهن ڏيڻو پيو. ==== 1973ع جو آئين ۽ صوبائي ادارا ==== 10 اپريل 1973ع تي قومي اسيمبلي نئون آئين منظور ڪيو ۽ 14 آگسٽ 1973ع تي [[1973ع جو آئين|آئين]] نافذ ٿيو. ان سان پاڪستان ۾ وفاقي پارلياماني نظام قائم ٿيو ۽ سنڌ کي ٻين صوبن سان گڏ هڪ آئيني وفاقي وحدت جي حيثيت ملي. آئين تحت صوبائي اسيمبلي قانونسازيءَ جو ادارو، وڏو وزير صوبائي حڪومت جو سربراهه ۽ گورنر آئيني سربراهه بڻيو. باقي اختيارن جي اصول تحت ڪيترائي اهڙا معاملا جيڪي وفاقي فهرست ۾ شامل نه هئا، صوبن جي دائري ۾ آيا.<ref>{{cite book |last=Khan |first=Hamid |title=Constitutional and Political History of Pakistan |publisher=Oxford University Press}}</ref> 1973ع جي آئين سان [[سنڌ اسيمبلي]] کي صوبائي قانون ساز اداري جي مستحڪم آئيني حيثيت ملي. صوبي جي ڪابينا اسيمبليءَ ڏانهن جوابده هئي، جڏهن ته گورنر وزيراعظم جي صلاح تي صدر طرفان مقرر ٿيندو هو. سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ صوبائي خودمختياري، پاڻي، قدرتي وسيلا، ٻولي ۽ انتظامي اختيار هاڻي آئيني فريم ورڪ اندر سياسي بحث جا موضوع بڻيا. آئين صوبائي ٻولين جي واڌاري لاءِ پڻ گنجائش رکي. ان ڪري 1972ع وارو سنڌي ٻولي ايڪٽ 1973ع جي آئيني فريم ورڪ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جي سرڪاري ۽ تعليمي واڌاري لاءِ اهم قانوني بنياد بڻيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> ==== غلام مصطفىٰ جتوئي جي حڪومت ==== ڊسمبر 1973ع ۾ [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] ممتاز علي ڀٽو کان پوءِ سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ 5 جولاءِ 1977ع تائين عهدي تي رهيو. سندس دور ۾ پيپلز پارٽيءَ جي صوبائي حڪومت سنڌ جي انتظامي ڍانچي، تعليم، آبپاشي، ترقياتي منصوبن ۽ ٻهراڙيءَ جي سياسي تنظيم تي ڌيان ڏنو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي وفاقي حڪومت طرفان صنعتن، بئنڪن، تعليمي ادارن ۽ ٻين شعبن جي قوميائي پاليسين جا اثر سنڌ تي به پيا. ڪراچي، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز هو، انهن پاليسين جو اهم مرڪز بڻيو. قوميائي سان رياست جو صنعت ۽ بئنڪنگ ۾ ڪردار وڌيو، پر خانگي ڪاروباري حلقن ۾ ان بابت تنقيد پڻ پيدا ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan: Background Notes |publisher=U.S. Department of State |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/pakistan/151007.htm}}</ref> ==== 1977ع جون چونڊون ۽ فوجي قبضو ==== مارچ 1977ع ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون ٿيون. پيپلز پارٽي وڏي اڪثريت حاصل ڪئي، پر مخالف ڌر جي [[پاڪستان قومي اتحاد]] چونڊن ۾ وڏي پيماني تي ڌانڌلي جا الزام لڳايا ۽ نتيجن کي رد ڪيو. احتجاج ۽ حڪومت-مخالف تحريڪ وڌڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977ع تي فوج جي سربراهه جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] ''آپريشن فيئر پلي'' ذريعي حڪومت ختم ڪري مارشل لا لاڳو ڪيو. قومي ۽ صوبائي اسيمبليون تحليل ڪيون ويون ۽ سنڌ ۾ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref><ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press |year=1998}}</ref> [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] جي وڏ وزارت ختم ٿي ۽ صوبو گورنر ۽ مارشل لا انتظام هيٺ اچي ويو. 1977ع کان 1985ع تائين سنڌ ۾ ڪو چونڊيل وڏو وزير يا فعال صوبائي اسيمبلي موجود نه هئي. ==== سنڌ جا وڏا وزير، 1972ع–1988ع ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سياسي حيثيت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | 1 مئي 1972ع – 20 ڊسمبر 1973ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]]؛ بحال ٿيل سنڌ جو پهريون چونڊيل وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 ڊسمبر 1973ع – 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff; padding:8px;" | '''مارشل لا ۽ صوبائي پارلياماني حڪومت جي معطلي، 5 جولاءِ 1977ع – 6 اپريل 1985ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right; padding:7px;" | [[سيد غوث علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 6 اپريل 1985ع – 6 اپريل 1988ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي 1985ع جي چونڊن کان پوءِ وڏو وزير |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right; padding:7px;" | [[اختر علي غلام قاضي]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 1988ع – 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري سياسي مرحلي ۾ وڏو وزير؛ بعد ۾ نگران حيثيت |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Chief Ministers of Sindh}}</ref> ==== گورنرن ۽ فوجي انتظام جو دور ==== 1972ع کان 1977ع تائين سنڌ ۾ مير رسول بخش ٽالپر، بيگم رعنا لياقت علي خان ۽ ٻين گورنرن صوبائي آئيني سربراهن طور ڪم ڪيو. 1977ع جي فوجي قبضي کان پوءِ گورنر جو عهدو فوجي انتظام سان وڌيڪ ڳنڍجي ويو ۽ ڪيترن رٽائرڊ يا حاضر سروس فوجي آفيسرن کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |- ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | لڳ ڀڳ دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | style="background:#eaf2f8;" | 1972ع–1973ع | style="background:#eef5e9;" | چونڊيل پيپلز پارٽي حڪومت |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رعنا لياقت علي خان|بيگم رعنا لياقت علي خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1973ع–1976ع | style="background:#e2f0d9;" | آئيني صوبائي گورنر |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[نواب دلاور خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 1976ع–1977ع | style="background:#eef5e9;" | ڀٽو دور جو آخري مرحلو |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[عبدالقادر شيخ|جسٽس عبدالقادر شيخ]] | style="background:#f4f8fc;" | 1977ع–1978ع | style="background:#e2f0d9;" | مارشل لا جي شروعاتي دور |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[ايس. ايم. عباسي|ليفٽيننٽ جنرل ايس. ايم. عباسي]] | style="background:#eaf2f8;" | 1978ع–1984ع | style="background:#eef5e9;" | فوجي انتظام |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[جهانداد خان|ليفٽيننٽ جنرل جهانداد خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 1984ع–1987ع | style="background:#e2f0d9;" | فوجي / عبوري سياسي مرحلو |- | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 1987ع–جون 1988ع | style="background:#eef5e9;" | ضياءُ دور |- | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | جون–سيپٽمبر 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 1988ع جي عبوري دور |} <ref>{{cite book |title=Pakistan: Who is Who and What is What |chapter=Governors of Sindh}}</ref> ==== عدليه ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ ==== 1970ع کان سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ گڏيل هاءِ ڪورٽ ڪم ڪندي رهي، جنهن جو مرڪزي صدر مقام ڪراچي هو. 1976ع ۾ آئيني ۽ عدالتي انتظامي تبديليءَ کان پوءِ سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ الڳ هاءِ ڪورٽون قائم ڪيون ويون ۽ ڪراچي ۾ موجود عدالت '''[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]''' جي نالي سان سنڌ جي الڳ اعليٰ عدالت بڻجي وئي.<ref>{{cite web |title=Introduction and History |url=https://sindhhighcourt.gov.pk/introduction.php |website=High Court of Sindh}}</ref> 1973ع جي آئين تحت سنڌ هاءِ ڪورٽ کي آئيني درخواستن، سول ۽ فوجداري اپيلن ۽ ماتحت عدليه تي نگراني جا اختيار حاصل هئا. 1977ع کان پوءِ مارشل لا ۽ آئيني حڪمن سبب اعليٰ عدليه جو سياسي ۽ آئيني ڪردار پيچيده ٿي ويو؛ 1973ع جو آئين معطل رهيو ۽ فوجي حڪومت طرفان ڪيترائي آئيني حڪم جاري ڪيا ويا. 1985ع ۾ آئين ترميمن سان بحال ٿيو، جنهن سان صوبائي ۽ وفاقي عدالتون ٻيهر تبديل ٿيل آئيني ڍانچي اندر ڪم ڪرڻ لڳيون.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== 1979ع ۾ ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ سنڌ ==== 4 اپريل 1979ع تي اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي قتل جي ڪيس ۾ ڦاهي ڏني وئي. ڀٽو جو تعلق لاڙڪاڻي سان هو ۽ پيپلز پارٽي سنڌ ۾ وڏي عوامي حمايت رکندي هئي؛ ان ڪري سندس ڦاسي سنڌ جي سياسي نفسيات ۽ وفاق سان لاڳاپن تي گهرو اثر وڌو. سنڌ جي ڪيترن سياسي حلقن ۾ ضياءُ حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ ڀٽو خاندان پيپلز پارٽيءَ جي مزاحمتي سياست جو مرڪز بڻيو.<ref>{{cite book |last=Chandio |first=Amir Ali |title=Politics of Sindh under Zia Government}}</ref> [[فائل:Bhutto 1974.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[ذوالفقار علي ڀٽو]]؛ 1979ع ۾ سندس ڦاسيءَ کان پوءِ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف سياسي مخالفت وڌيڪ شدت اختيار ڪئي.]] ==== تحريڪ بحالي جمهوريت ==== {{Main|تحريڪ بحالي جمهوريت}} 1981ع ۾ پيپلز پارٽي ۽ ٻين مخالف جماعتن [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم ڪئي، جنهن جو مقصد مارشل لا جو خاتمو، 1973ع جي آئين جي بحالي ۽ آزاد چونڊون ڪرائڻ هو. شروعات ۾ تحريڪ جي سرگرمي محدود رهي، پر آگسٽ 1983ع ۾ شروع ڪيل سول نافرمانيءَ جي مهم سنڌ، خاص طور ٻهراڙيءَ وارن ضلعن ۾، وڏي عوامي تحريڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> سنڌ ۾ پيپلز پارٽيءَ سان گڏ [[عوامي تحريڪ]] ۽ مختلف کاٻي ڌر جي تنظيمن هارين، شاگردن ۽ سياسي ڪارڪنن کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 14 آگسٽ 1983ع کان سول نافرماني تيز ٿي ۽ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ جلوس، گرفتاريون ۽ پوليس يا فوج سان ٽڪراءَ ٿيا. تحقيق موجب هڪ مهيني اندر هزارين سياسي ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا ۽ سنڌ ملڪ ۾ ايم آر ڊي جو سڀ کان وڌيڪ سرگرم مرڪز بڻجي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Sodhar |first1=Zahid Hussain |last2=Samreen |title=A Historical Study of Role of the Left in the Movement for Restoration of Democracy |journal=Pakistan Journal of Social Research |year=2021}}</ref> ضياءُ حڪومت تحريڪ کي سختيءَ سان دٻايو، جڏهن ته مخالف ڌر ان کي صوبائي خودمختياري، جمهوري حقن ۽ سياسي نمائندگيءَ جي وسيع مسئلن سان ڳنڍيو. سنڌ ۾ ايم آر ڊي جي شدت ان حقيقت سان پڻ لاڳاپيل هئي ته ڀٽو جي ڦاسيءَ کان پوءِ پيپلز پارٽيءَ لاءِ صوبي ۾ وڏي همدردي موجود هئي ۽ فوجي حڪومت ۾ سنڌين جي سياسي نمائندگي بابت شڪايتون وڌيون هيون.<ref>{{cite book |last=Haqqani |first=Husain |title=Pakistan: Between Mosque and Military |publisher=Carnegie Endowment for International Peace}}</ref> ==== 1985ع جون غيرجماعتي چونڊون ==== 1984ع جي صدارتي ريفرنڊم کان پوءِ جنرل ضياءُ الحق 1985ع ۾ قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جون چونڊون پارٽي وابستگيءَ کان سواءِ ڪرايون. ايم آر ڊي جي جماعتن، جن ۾ پيپلز پارٽي شامل هئي، انهن چونڊن جو بائيڪاٽ ڪيو. ان جي باوجود چونڊن سان سنڌ اسيمبلي تقريباً اٺن سالن کان پوءِ ٻيهر وجود ۾ آئي ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> 1985ع ۾ 1973ع جو آئين ''روائيول آف دي ڪانسٽيٽيوشن آرڊر'' ۽ پوءِ [[اٺين ترميم]] سان بحال ڪيو ويو. ان ترميم صدر جي اختيارن کي نمايان طور وڌايو ۽ وفاقي سياسي نظام ۾ صدارتي مداخلت جي گنجائش وڌائي، جڏهن ته صوبائي پارلياماني ادارا پڻ ٻيهر ڪم ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite web |title=Constitutional History of Pakistan |url=https://constitutionnet.org/country/pakistan |website=ConstitutionNet}}</ref> ==== شهري سنڌ، لڏپلاڻ ۽ نئين لساني سياست ==== 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي جي آبادي ۽ سماجي بناوت تيز رفتاريءَ سان تبديل ٿي. [[سوويت-افغان جنگ]] کان پوءِ افغانستان مان وڏي تعداد ۾ پناهگير پاڪستان آيا ۽ انهن مان هڪ حصو ڪراچي ۽ سنڌ جي ٻين شهري علائقن ۾ آباد ٿيو. ساڳئي عرصي ۾ ملڪ جي ٻين صوبن مان پڻ روزگار لاءِ ڪراچي ڏانهن لڏپلاڻ جاري رهي. شهري آباديءَ، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ روزگار تي دٻاءَ سان گڏ هٿيارن ۽ منشيات جي واپار ۾ واڌ بابت پڻ رپورٽون سامهون آيون. انهن عنصرن ڪراچيءَ ۾ مختلف نسلي ۽ لساني برادرين وچ ۾ سياسي مقابلي ۽ تشدد کي وڌايو.<ref>{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=St. Martin's Press}}</ref> 1978ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ اردو ڳالهائيندڙ شاگردن جي تنظيم [[آل پاڪستان مهاجر اسٽوڊنٽس آرگنائيزيشن]] قائم ٿي. 1984ع ۾ ان سان لاڳاپيل قيادت [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي شهري سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، جي وڏي سياسي قوت بڻجي وئي. ان جي اڀار سان سنڌ جي سياست ۾ سنڌي-مهاجر ۽ شهري-ٻهراڙي سياسي تقسيم وڌيڪ ادارتي صورت اختيار ڪئي. 1985ع ۽ 1986ع دوران ڪراچيءَ ۾ ٽرانسپورٽ، زمين ۽ آباديءَ جي مقابلي سان لاڳاپيل لساني تڪرار وڌيا. 1986ع ۾ اردو ڳالهائيندڙ ۽ پشتون آبادين وچ ۾ شديد فسادن سان شهر جي سياسي صورتحال وڌيڪ خراب ٿي. اهڙن واقعن ۽ شهري عدم تحفظ مهاجر قومي موومينٽ جي عوامي بنياد وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. ==== تعليم، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ ==== 1970ع ۽ 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌي ادب، صحافت، شاعري ۽ ثقافتي تنظيمن ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. [[سنڌي ادبي سنگت]]، سنڌي رسالن، اخبارن ۽ يونيورسٽين سنڌي ٻولي، تاريخ ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي بحث کي جاري رکيو. 1972ع واري ٻولي ايڪٽ سنڌيءَ کي تعليمي ۽ صوبائي ادارن ۾ وڌيڪ قانوني جاءِ ڏني، جيتوڻيڪ ان جي عملي نفاذ جو درجو مختلف ادارن ۽ دورن ۾ مختلف رهيو.<ref>{{cite report |last=Rahman |first=Tariq |title=Language Planning and Politics in Pakistan |publisher=Sustainable Development Policy Institute}}</ref> [[شيخ اياز]]، [[ابراهيم جويو]]، [[رسول بخش پليجو]] ۽ ٻين اديبن ۽ سياسي دانشورن سان لاڳاپيل فڪري ماحول ۾ سنڌي ٻولي، زمين، عورتن جي حقن، هارين، وفاقيت ۽ جمهوريت بابت لکڻ وڌيو. مارشل لا جي دور ۾ سنسرشپ ۽ سياسي پابندين باوجود سنڌي ادب ۽ شاعريءَ ۾ مزاحمتي موضوع نمايان رهيا. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ثقافتي سڃاڻپ ۽ سياسي مخالفت هڪ ٻئي سان ويجهيون ٿي ويون. سنڌي لوڪ ورثي، اجرڪ، ٽوپي، شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعري ۽ تاريخي شخصيتن کي سياسي ۽ ثقافتي علامتن طور وڌيڪ استعمال ڪيو ويو. ==== سماجي ۽ معاشي تبديليون ==== هن دور ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري معيشت جو بنياد زراعت ۽ آبپاشي رهيو، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ صنعت، واپار ۽ خدمتن جو شعبو وڌندو رهيو. [[گڊو بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ سنڌو درياهه جي آبپاشي نظام سنڌ جي زراعت لاءِ بنيادي اهميت رکندا هئا. ٻهراڙيءَ ۾ زمين جي غيربرابر ورڇ، هارين جي حقن ۽ وڏن زميندارن جي سياسي اثر بابت بحث جاري رهيو. [[سنڌ هاري ڪاميٽي]] ۽ ٻين کاٻي ڌر جي تنظيمن زرعي سڌارن، هارين جي حقن ۽ سرڪاري زمينن جي ورڇ جا مطالبا جاري رکيا. شهري سنڌ ۾ صنعتي واڌ سان گڏ غيررسمي آبادين، ٽرانسپورٽ، پاڻي، رهائش ۽ روزگار جا مسئلا وڌيا. ڪراچيءَ جي تيز آباديءَ واري واڌ صوبائي سياست ۾ وسيلن، بلدياتي ادارن ۽ نمائندگيءَ بابت نوان تڪرار پيدا ڪيا. ==== 1988ع ۽ فوجي دور جي پڄاڻي ==== 29 مئي 1988ع تي صدر ضياءُ الحق وزيراعظم [[محمد خان جوڻيجو]] جي وفاقي حڪومت ۽ قومي اسيمبلي کي برطرف ڪيو. ان جا اثر صوبائي سياست تي پڻ پيا ۽ سنڌ ۾ غوث علي شاهه جي حڪومت ختم ٿي. [[اختر علي غلام قاضي]] مختصر عرصي لاءِ وڏي وزير ۽ پوءِ نگران انتظام جو حصو رهيو. 17 آگسٽ 1988ع تي جنرل ضياءُ الحق جهاز حادثي ۾ مارجي ويو. ان کان پوءِ ملڪ ۾ عام چونڊن جو رستو هموار ٿيو. 16 نومبر 1988ع جي قومي چونڊن ۽ پوءِ صوبائي چونڊن ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] سنڌ ۾ ٻيهر وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي. 2 ڊسمبر 1988ع تي [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو، جنهن سان سنڌ ۾ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. ==== 1972ع–1988ع جون اهم تاريخون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | تاريخ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | سنڌ سان لاڳاپيل واقعو |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1 مئي 1972ع | style="background:#eef5e9;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] چونڊيل وڏي وزير طور حڪومت سنڀالي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | جولاءِ 1972ع | style="background:#e2f0d9;" | سنڌي ٻوليءَ بابت قانون منظور ۽ ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ لساني احتجاج ۽ ڇڪتاڻ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1973ع | style="background:#eef5e9;" | 1973ع جو وفاقي پارلياماني آئين نافذ؛ سنڌ جي صوبائي ادارن کي نئون آئيني بنياد مليو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | ڊسمبر 1973ع | style="background:#e2f0d9;" | [[غلام مصطفىٰ جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1976ع | style="background:#eef5e9;" | سنڌ ۽ بلوچستان جي گڏيل هاءِ ڪورٽ کي ورهائي الڳ [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] قائم ڪئي وئي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 5 جولاءِ 1977ع | style="background:#e2f0d9;" | ضياءُ الحق جو فوجي قبضو؛ سنڌ اسيمبلي ۽ چونڊيل صوبائي حڪومت ختم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 4 اپريل 1979ع | style="background:#eef5e9;" | [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي ڦاهي ڏني وئي؛ سنڌ ۾ فوجي حڪومت خلاف مخالفت وڌيڪ مضبوط ٿي. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1981ع | style="background:#e2f0d9;" | [[تحريڪ بحالي جمهوريت]] قائم. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 14 آگسٽ 1983ع | style="background:#eef5e9;" | ايم آر ڊي جي سول نافرمانيءَ واري تحريڪ؛ سنڌ ان جو سڀ کان اهم مرڪز بڻيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1984ع | style="background:#e2f0d9;" | [[مهاجر قومي موومينٽ]] قائم، جنهن سان شهري سنڌ جي سياست ۾ نئين قوت جو اڀار ٿيو. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 1985ع | style="background:#eef5e9;" | غيرجماعتي چونڊون؛ سنڌ اسيمبلي بحال ۽ [[سيد غوث علي شاهه]] وڏو وزير ٿيو. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 1986ع | style="background:#e2f0d9;" | ڪراچيءَ ۾ شديد لساني ۽ شهري تڪرار؛ شهري سياسي تنظيمن جي اثر ۾ واڌ. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 29 مئي 1988ع | style="background:#eef5e9;" | جوڻيجو حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ جي سياسي انتظام ۾ ٻيهر عبوري تبديليون. |- | style="background:#d6eaf8; text-align:center;" | 17 آگسٽ 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | جنرل ضياءُ الحق جي وفات؛ نئين عام چونڊن لاءِ رستو هموار. |- | style="background:#eaf2f8; text-align:center;" | 2 ڊسمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | [[قائم علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو ۽ چونڊيل پارلياماني حڪومت جو نئون دور شروع ٿيو. |} === 1988ع کان هاڻوڪي دور تائين === 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ چونڊيل حڪومتن جي بحالي، مرڪزي حڪومتن جي برطرفين، گورنر راڄ، فوجي حڪومت، مڪاني حڪومتن جي نون تجربن، [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ وڌندڙ صوبائي خودمختياري، ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي ڊگهي صوبائي بالادستي جهڙا مرحلا شامل آهن. ساڳئي عرصي دوران [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جي شهري سياست، لساني ۽ جماعتِي مقابلي، اندروني لڏپلاڻ، آباديءَ جي تيز واڌ، تعليم ۽ صحت جي صوبائي پاليسين، سنڌي ٻوليءَ جي ادارتي واڌاري ۽ بار بار ٿيندڙ ٻوڏن سنڌ جي سماجي ۽ معاشي بناوت تي گهرو اثر وڌو. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 55.7 ملين ٿي چڪي هئي، جيڪا 2017ع جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 7.8 ملين وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي؛ 1988ع کان پوءِ صوبائي پارلياماني سياست جو مرڪزي ادارو]] [[فائل:Karachi Skyline.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] جو جديد شهري منظر؛ 1988ع کان پوءِ شهر سنڌ جي آبادي، صنعت، واپار ۽ سياسي تبديلين جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو]] ==== جمهوري حڪومتن جي بحالي، 1988ع–1990ع ==== جنرل [[محمد ضياءُ الحق]] جي وفات کان پوءِ نومبر 1988ع ۾ عام چونڊون ٿيون ۽ پاڪستان ۾ پارلياماني حڪومت بحال ٿي. سنڌ ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي سياسي قوت طور سامهون آئي ۽ [[قائم علي شاهه]] 2 ڊسمبر 1988ع تي وڏو وزير بڻيو. شروعاتي طور پيپلز پارٽي ۽ [[مهاجر قومي موومينٽ]] وچ ۾ سياسي تعاون قائم ٿيو، جنهن جو مقصد خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي نمائندگيءَ جي مسئلن کي گڏيل سياسي بندوبست ذريعي حل ڪرڻ هو. بهرحال، ٻنهي جماعتن وچ ۾ نوڪرين، مڪاني حڪومت، امن امان ۽ سياسي اختيارن بابت اختلاف جلد وڌي ويا.<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> 1990ع ۾ صدر [[غلام اسحاق خان]] وزيراعظم [[بينظير ڀٽو]] جي وفاقي حڪومت برطرف ڪئي ۽ سنڌ اسيمبلي پڻ ختم ڪئي وئي. قائم علي شاهه جي حڪومت جي خاتمي کان پوءِ [[آفتاب شعبان ميراڻي]] مختصر عرصي لاءِ وڏو وزير رهيو ۽ پوءِ [[ڄام صادق علي]] نگران ۽ بعد ۾ چونڊيل وڏي وزير طور اقتدار ۾ آيو. 1990ع جي چونڊن ۾ پيپلز پارٽي سنڌ اسيمبليءَ ۾ سڀ کان وڏي اڪيلي جماعت رهي، پر ڄام صادق علي مخالف جماعتن، آزاد ميمبرن ۽ مهاجر قومي موومينٽ جي حمايت سان حڪومت قائم ڪئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ==== 1990ع واري ڏهاڪي جي سياسي ۽ امن امان واري صورتحال ==== 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، شديد سياسي ۽ لساني تشدد، جماعتن جي هٿياربند ڌڙن، ڏوهاري نيٽ ورڪن ۽ رياستي ڪارروائين سبب متاثر ٿيو. سنڌ جي شهري سياست ۾ مهاجر قومي موومينٽ هڪ اهم قوت بڻجي وئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي، مختلف سنڌي قومپرست جماعتون ۽ مقامي سياسي خاندان اثرانداز رهيا. سنڌي قومپرست سياست ۾ [[جي. ايم. سيد]]، [[رسول بخش پليجو]]، [[قادر مگسي]] ۽ ٻين اڳواڻن صوبائي خودمختياري، زمين، پاڻي، ٻولي ۽ سنڌ جي وسيلن بابت تحريڪون جاري رکيون. 1992ع ۾ وفاقي حڪومت طرفان سنڌ ۾ وڏي فوجي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ڪارروائي شروع ڪئي وئي، جيڪا شروعاتي طور ڏوهارين ۽ ڌاڙيلن خلاف هئي پر بعد ۾ ڪراچيءَ ۾ مهاجر قومي موومينٽ جي تنظيمي ڍانچي ۽ هٿياربند ڌڙن خلاف پڻ وڌي. ان دور ۾ انساني حقن جي تنظيمن سياسي گرفتارين، تشدد ۽ غيرقانوني حراست بابت خدشا ظاهر ڪيا.<ref>{{cite report |title=Pakistan: Political arrests in Sindh province |publisher=Amnesty International |year=1992}}</ref> ڄام صادق علي جي وفات کان پوءِ [[مظفر حسين شاهه]] مارچ 1992ع ۾ وڏو وزير ٿيو. 1993ع جي چونڊن کان پوءِ [[عبدالله شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ حڪومت قائم ڪئي. سندس دور ۾ ڪراچيءَ ۾ پوليس ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جون ڪارروايون تيز ٿيون. 1996ع ۾ وفاقي سطح تي بينظير ڀٽو جي ٻي حڪومت جي برطرفيءَ سان سنڌ حڪومت پڻ ختم ڪئي وئي ۽ [[ممتاز علي ڀٽو]] نگران وڏو وزير مقرر ٿيو. 1997ع جي چونڊن کان پوءِ [[لياقت علي جتوئي]] سنڌ جو وڏو وزير بڻيو. آڪٽوبر 1998ع ۾ سنڌ ۾ گورنر راڄ لاڳو ٿيو، جنهن سان چونڊيل صوبائي حڪومت ختم ٿي وئي. 12 آڪٽوبر 1999ع تي جنرل [[پرويز مشرف]] جي فوجي قبضي کان پوءِ سنڌ سميت ملڪ جا چونڊيل ادارا معطل ٿي ويا.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== فوجي حڪومت ۽ مڪاني حڪومتن جي نئين جوڙجڪ، 1999ع–2008ع ==== 1999ع کان 2002ع تائين سنڌ ۾ صوبائي اسيمبلي ۽ چونڊيل وڏو وزير موجود نه هئا ۽ صوبي جو انتظام فوجي حڪومت جي مقرر ڪيل گورنر ۽ صوبائي انتظامي مشينري ذريعي هليو. جنرل مشرف جي حڪومت 2001ع ۾ ملڪ ۾ نئون مڪاني حڪومت وارو نظام لاڳو ڪيو، جنهن تحت ضلعن، تعلقن ۽ يونين ڪائونسلن ڏانهن ڪجهه انتظامي ۽ مالي اختيار منتقل ڪيا ويا. ڪراچيءَ کي نئين نظام تحت '''سٽي ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ ڪراچي''' ۾ تبديل ڪيو ويو، جنهن سان شهر جي مڪاني انتظام، انفراسٽرڪچر، روڊن ۽ ميونسپل خدمتن ۾ وڏي ادارتي تبديلي آئي. سنڌ جي ٻين ضلعن ۾ پڻ ضلعي ناظمن ۽ مڪاني ڪائونسلن جو نظام قائم ٿيو. هن نظام جي حامين ان کي مقامي سطح تي اختيارن جي منتقلي قرار ڏنو، جڏهن ته مخالفن جو خيال هو ته ان سان صوبائي حڪومت جا ڪيترائي اختيار وفاقي فوجي حڪومت جي ٺاهيل مقامي ادارن ڏانهن منتقل ٿيا. 2002ع جي عام چونڊن کان پوءِ سنڌ اسيمبلي ٻيهر بحال ٿي. [[علي محمد مهر]] ڊسمبر 2002ع ۾ وڏو وزير بڻيو ۽ 2004ع ۾ سندس جاءِ [[ارباب غلام رحيم]] ورتي. هن دور ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] ۽ مهاجر قومي موومينٽ، جيڪا بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] سڏجڻ لڳي، سنڌ جي صوبائي ۽ شهري سياست ۾ اهم اتحادي جماعتون رهيون.<ref>{{cite web |title=Former Leader of the House |url=https://www.pas.gov.pk/former-leader-of-the-house |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 2007ع–2008ع: جمهوري منتقلي ==== 2007ع جي آخر ۾ پاڪستان جي سياسي بحران سنڌ تي گهرو اثر وڌو. 27 ڊسمبر 2007ع تي [[بينظير ڀٽو]] راولپنڊي ۾ قتل ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌ جي ڪيترن شهرن ۾ شديد احتجاج، باهه لڳائڻ، ٽرانسپورٽ ۽ سرڪاري ملڪيتن کي نقصان ۽ عام زندگيءَ ۾ خلل پيدا ٿيو. 2008ع جي عام چونڊن ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ واضح اڪثريت حاصل ڪئي ۽ [[قائم علي شاهه]] اپريل 2008ع ۾ ٻيهر وڏو وزير بڻيو. ان کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ ۾ ڊگهي عرصي تائين مرڪزي صوبائي جماعت بڻجي وئي ۽ 2008ع، 2013ع، 2018ع ۽ 2024ع جي چونڊن کان پوءِ حڪومت ٺاهيندي رهي.<ref>{{cite web |title=Past Assemblies |url=https://www.pas.gov.pk/ |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ارڙهين ترميم ۽ وڌندڙ صوبائي خودمختياري ==== 2010ع ۾ [[ارڙهين آئيني ترميم]] پاڪستان جي وفاقي ڍانچي ۾ وڏي تبديلي آندي. گڏيل قانون ساز فهرست ختم ٿيڻ سان تعليم، صحت، ثقافت، سماجي ڀلائي، ماحول ۽ ڪيترن ٻين شعبن بابت اختيار وڌيڪ وڏي حد تائين صوبن ڏانهن منتقل ٿيا. سنڌ لاءِ هي تبديلي خاص اهميت واري هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ صوبائي حڪومت کي انهن شعبن ۾ پنهنجي پاليسين ۽ ادارن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ جو وسيع اختيار مليو. ارڙهين ترميم کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ صحت، تعليم، مڪاني حڪومت، ثقافت، عورتن ۽ ٻارن جي حقن ۽ سماجي تحفظ بابت وڏي تعداد ۾ نوان قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ منظور ٿيل قانونن ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ'''، '''سنڌ مينٽل هيلٿ ايڪٽ'''، '''سنڌ ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز ڪنٽرول، علاج ۽ تحفظ ايڪٽ'''، '''سنڌ نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ ايڪٽ''' ۽ '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ''' شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |website=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2013ع]] تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪميٽي ۽ يونين ڪائونسل جهڙا مڪاني ادارا قانوني ڍانچي ۾ آندا ويا. بعد ۾ 2015ع ۽ پوءِ 2023ع ۾ مڪاني چونڊن ذريعي نيون مڪاني ڪائونسلون قائم ٿيون.<ref>{{cite web |title=Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== عدليه ۽ قانوني ادارا ==== [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] هن سڄي دور ۾ صوبي جي اعليٰ آئيني، سول ۽ فوجداري عدالت رهي. عدالت جي ڪراچيءَ ۾ مکيه سيٽ سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت مختلف هنڌن تي سرڪٽ بينچن يا رجسٽري انتظامن ذريعي عدالتي رسائي وڌائي وئي. صوبائي ماتحت عدليه ڊسٽرڪٽ ۽ سيشن عدالتن، سول عدالتن، فيملي عدالتن ۽ ٻين خصوصي عدالتن تي مشتمل رهي. 1994ع ۾ '''سنڌ جوڊيشل اڪيڊمي''' کي قانوني بنياد ڏنو ويو، جنهن جو مقصد ججن ۽ عدالتي عملدارن جي تربيت ۽ عدالتي انتظام جي معيار کي بهتر ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Judicial Academy Act |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=1994 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شهري تشدد کان پوءِ دهشتگرديءَ سان لاڳاپيل ڪيسن لاءِ خصوصي عدالتن جو استعمال پڻ وڌيو. 2007ع جي عدالتي بحران ۽ وڪيلن جي تحريڪ ۾ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار، ڪراچي بار ۽ ٻين وڪيل تنظيمن فعال ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ عدليه جي بحاليءَ واري قومي تحريڪ جو اثر سنڌ جي عدالتي ۽ سياسي ماحول تي پڻ پيو. ==== سياسي حڪومتون ۽ وڏا وزير ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ چونڊيل حڪومتن سان گڏ ڪيترائي نگران دور ۽ گورنر راڄ جا مرحلا آيا. سرڪاري سنڌ حڪومت جي فهرست موجب هن عرصي جا وڏا وزير هيٺين ريت رهيا آهن:<ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | وڏو وزير ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | دور ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / جماعت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 2 ڊسمبر 1988ع – 25 فيبروري 1990ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[آفتاب شعبان ميراڻي]] | style="background:#eaf2f8;" | 26 فيبروري 1990ع – 5 آگسٽ 1990ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ڄام صادق علي]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 1990ع – 5 مارچ 1992ع | style="background:#eef5e9;" | شروعات ۾ نگران؛ پوءِ اتحادي حڪومت |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مظفر حسين شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 مارچ 1992ع – 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | اتحادي حڪومت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي مدد شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ–آڪٽوبر 1993ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[عبدالله شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | آڪٽوبر 1993ع – نومبر 1996ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[ممتاز علي ڀٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 1996ع – فيبروري 1997ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[لياقت علي جتوئي]] | style="background:#eaf2f8;" | فيبروري 1997ع – آڪٽوبر 1998ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ |- ! colspan="3" style="background:#b45f06; color:#ffffff;" | '''گورنر راڄ ۽ پوءِ فوجي حڪومت، 1998ع–2002ع''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[علي محمد مهر]] | style="background:#f4f8fc;" | ڊسمبر 2002ع – جون 2004ع | style="background:#eef5e9;" | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ارباب غلام رحيم]] | style="background:#eaf2f8;" | جون 2004ع – نومبر 2007ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان مسلم ليگ (ق) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | style="background:#f4f8fc;" | نومبر 2007ع – اپريل 2008ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | اپريل 2008ع – مارچ 2013ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[زاهد قربان علوي]] | style="background:#f4f8fc;" | مارچ–مئي 2013ع | style="background:#eef5e9;" | نگران |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[قائم علي شاهه]] | style="background:#eaf2f8;" | مئي 2013ع – جولاءِ 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | جولاءِ 2016ع – مئي 2018ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[فضل الرحمان]] | style="background:#eaf2f8;" | جون–آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | آگسٽ 2018ع – آگسٽ 2023ع | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[مقبول باقر]] | style="background:#eaf2f8;" | آگسٽ 2023ع – فيبروري 2024ع | style="background:#e2f0d9;" | نگران |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[مراد علي شاهه]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 فيبروري 2024ع – هاڻوڪو | style="background:#eef5e9;" | پاڪستان پيپلز پارٽي |} <ref>{{cite web |title=History – List of All Chief Ministers |url=https://cm.sindh.gov.pk/history |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع تائين [[مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي ۽ سندس موجوده حڪومت پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي 2008ع کان جاري صوبائي سياسي بالادستيءَ جو تسلسل آهي.<ref>{{cite web |title=Our Team |url=https://cm.sindh.gov.pk/chief-ministers-team |website=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== 1988ع کان سنڌ جا گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center; background:#ffffff;" |+ '''1988ع کان سنڌ جا گورنر''' |- ! style="background:#1f4e78; color:#ffffff; padding:8px;" | نمبر ! style="background:#7030a0; color:#ffffff; padding:8px;" | گورنر ! style="background:#2e75b6; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو سنڀالڻ ! style="background:#548235; color:#ffffff; padding:8px;" | عهدو ڇڏڻ ! style="background:#c55a11; color:#ffffff; padding:8px;" | حيثيت / مختصر نوٽ |- | style="background:#eaf2f8;" | 18 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[اشرف ڊبليو. تاباني]] | style="background:#eaf2f8;" | 5 جنوري 1987ع | style="background:#eef5e9;" | 23 جون 1988ع | style="background:#fdf2e9;" | 1988ع جي شروعات تائين عهدي تي رهيو |- | style="background:#d6eaf8;" | 19 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[رحيم الدين خان|جنرل رحيم الدين خان]] | style="background:#f4f8fc;" | 24 جون 1988ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر؛ ضياءُ الحق جي دور جي پڇاڙي |- | style="background:#eaf2f8;" | 20 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[قادرالدين احمد|جسٽس قادرالدين احمد]] | style="background:#eaf2f8;" | 12 سيپٽمبر 1988ع | style="background:#eef5e9;" | 18 اپريل 1989ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ جج؛ جمهوري منتقليءَ وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 21 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[فخرالدين جي. ابراهيم|جسٽس فخرالدين جي. ابراهيم]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 اپريل 1989ع | style="background:#e2f0d9;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#fbe5d6;" | رٽائرڊ جج ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 6 آگسٽ 1990ع | style="background:#eef5e9;" | 18 جولاءِ 1993ع | style="background:#fdf2e9;" | پهريون دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 23 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[حڪيم محمد سعيد]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جولاءِ 1993ع | style="background:#e2f0d9;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#fbe5d6;" | تعليمي، سماجي ۽ طبي شخصيت |- | style="background:#eaf2f8;" | 22 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمود هارون]] | style="background:#eaf2f8;" | 23 جنوري 1994ع | style="background:#eef5e9;" | 21 مئي 1995ع | style="background:#fdf2e9;" | ٻيو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 24 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪمال الدين اظفر]] | style="background:#f4f8fc;" | 22 مئي 1995ع | style="background:#e2f0d9;" | 16 مارچ 1997ع | style="background:#fbe5d6;" | سياستدان ۽ قانوندان |- | style="background:#eaf2f8;" | 25 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[معين الدين حيدر|ليفٽيننٽ جنرل (ر) معين الدين حيدر]] | style="background:#eaf2f8;" | 17 مارچ 1997ع | style="background:#eef5e9;" | 17 جون 1999ع | style="background:#fdf2e9;" | رٽائرڊ فوجي آفيسر |- | style="background:#d6eaf8;" | 26 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[ممنون حسين]] | style="background:#f4f8fc;" | 19 جون 1999ع | style="background:#e2f0d9;" | 12 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ پاڪستان جو صدر بڻيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 27 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عظيم دائودپوٽو|ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو]] | style="background:#eaf2f8;" | 25 آڪٽوبر 1999ع | style="background:#eef5e9;" | 24 مئي 2000ع | style="background:#fdf2e9;" | فوجي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 28 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد ميان سومرو]] | style="background:#f4f8fc;" | 25 مئي 2000ع | style="background:#e2f0d9;" | 26 ڊسمبر 2002ع | style="background:#fbe5d6;" | بعد ۾ سينيٽ چيئرمين ۽ نگران وزيراعظم رهيو |- | style="background:#eaf2f8;" | 29 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[عشرت العباد خان|ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | style="background:#eaf2f8;" | 27 ڊسمبر 2002ع | style="background:#eef5e9;" | 10 نومبر 2016ع | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 14 سال؛ سنڌ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8;" | 30 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[سعيد الزمان صديقي|جسٽس (ر) سعيد الزمان صديقي]] | style="background:#f4f8fc;" | 11 نومبر 2016ع | style="background:#e2f0d9;" | 11 جنوري 2017ع | style="background:#fbe5d6;" | اڳوڻو چيف جسٽس پاڪستان |- | style="background:#eaf2f8;" | 31 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[محمد زبير]] | style="background:#eaf2f8;" | 2 فيبروري 2017ع | style="background:#eef5e9;" | 3 آگسٽ 2018ع | style="background:#fdf2e9;" | مسلم ليگ (ن) جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#d6eaf8;" | 32 | style="background:#eadcf0; text-align:right; padding:7px;" | [[عمران اسماعيل]] | style="background:#f4f8fc;" | 27 آگسٽ 2018ع | style="background:#e2f0d9;" | 18 اپريل 2022ع | style="background:#fbe5d6;" | پاڪستان تحريڪ انصاف جي وفاقي حڪومت وارو دور |- | style="background:#fff2cc;" | — | style="background:#fff2cc; text-align:right; padding:7px;" | [[آغا سراج دراني]] | style="background:#fff2cc;" | 20 اپريل 2022ع | style="background:#fff2cc;" | 9 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#ffe699;" | '''قائم مقام گورنر'''؛ سنڌ اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#eaf2f8;" | 34 | style="background:#f3e5f5; text-align:right; padding:7px;" | [[ڪامران ٽيسوري|محمد ڪامران خان ٽيسوري]] | style="background:#eaf2f8;" | 10 آڪٽوبر 2022ع | style="background:#eef5e9;" | 12 مارچ 2026ع | style="background:#fdf2e9;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] سان لاڳاپيل؛ سنڌ جو 34هون گورنر |- | style="background:#d9ead3;" | 35 | style="background:#d9ead3; text-align:right; padding:7px;" | '''[[محمد نهال هاشمي|سيد محمد نهال هاشمي]]''' | style="background:#d9ead3;" | '''13 مارچ 2026ع''' | style="background:#d9ead3;" | '''عهدي تي موجود''' | style="background:#b6d7a8;" | '''سنڌ جو موجوده ۽ 35هون گورنر؛ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] سان لاڳاپيل''' |} <ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Jailed PA speaker becomes acting Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1685798 |work=Dawn |date=20 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite news |title=Tessori sacked as PML-N stalwart Nehal Hashmi made Sindh governor |url=https://www.dawn.com/news/1981494 |work=Dawn |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گورنر ==== گورنر 1973ع جي آئين تحت صوبي جو آئيني سربراهه آهي ۽ صدر طرفان وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ٿيندو آهي. 1988ع کان پوءِ سنڌ ۾ عدالتي، فوجي، سياسي ۽ ڪاروباري پسمنظر رکندڙ مختلف شخصيتون گورنر رهيون. خاص طور [[عشرت العباد خان]] ڊسمبر 2002ع کان نومبر 2016ع تائين لڳ ڀڳ چوڏهن سال گورنر رهيو، جيڪو سنڌ جي تاريخ جي ڊگهن گورنري دورن مان هڪ هو.<ref>{{cite web |title=Former Governors |url=https://governor.sindh.gov.pk/former-governor |website=Governor of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018ع کان 2022ع تائين [[عمران اسماعيل]]، پوءِ 2022ع کان مارچ 2026ع تائين [[ڪامران ٽيسوري]] گورنر رهيو. 13 مارچ 2026ع تي [[محمد نهال هاشمي]] سنڌ جي 35هين گورنر طور حلف کنيو ۽ 2026ع تائين عهدي تي موجود آهي.<ref>{{cite web |title=محمد نہال ہاشمی نے گورنر سندھ کے عہدہ کا حلف اٹھالیا |url=https://governor.sindh.gov.pk/news/mhmd-nal-ashmi-n-gornr-snd-k-aad-ka-hlf-aalia |website=Governor of Sindh |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪراچي ۽ شهري سياست ==== 1988ع کان پوءِ سنڌ جي سياسي تبديلين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] سان لاڳاپيل رهيو. شهر جي تيز آباديءَ، اندروني ۽ بين الصوبائي لڏپلاڻ، غيررسمي آبادين، زمين، پاڻي، ٽرانسپورٽ، روزگار ۽ مڪاني حڪومت جي اختيارن بابت مسئلن سبب شهري سياست پيچيده ٿي وئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مهاجر قومي موومينٽ ۽ بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ]] ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ وڏي چونڊيل قوت رهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي مڪاني حڪومت واري دور ۾ ڪراچي ۾ ميئر يا ناظم جي اداري کي وڏي سياسي اهميت ملي. بعد ۾ [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، پاڪستان پيپلز پارٽي، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جماعتن شهر جي چونڊيل ۽ مڪاني سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2013ع کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن جي منظوري سان رينجرز ۽ پوليس جون ٽارگيٽيڊ ڪارروايون تيز ٿيون. انهن ڪاررواين سان منظم سياسي ۽ ڏوهاري تشدد ۾ گهٽتائي آئي، جڏهن ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي اختيارن، سياسي گرفتارين ۽ شهري نمائندگيءَ بابت بحث جاري رهيو. [[فائل:Sindh Assembly 2018.svg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌ اسيمبلي]] جي 2018ع واري پارٽي وار جوڙجڪ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] وڏي اڪثريت سان صوبائي حڪومت قائم ڪئي]] ==== آبادي ۽ شهريڪاري ==== 1981ع کان پوءِ سنڌ جي آباديءَ ۾ تيز واڌ جاري رهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب سنڌ جي آبادي 1981ع ۾ لڳ ڀڳ 19.0 ملين، 1998ع ۾ 30.4 ملين، 2017ع ۾ 47.9 ملين ۽ 2023ع ۾ تقريباً 55.7 ملين ٿي وئي. سرڪاري آدمشماري هن تيز واڌ کي قدرتي آباديءَ جي واڌ سان گڏ لڏپلاڻ ۽ آباديءَ جي رفتار سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي هن آباديءَ جي واڌ جو سڀ کان اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تيزيءَ سان آبادي وڌي. شهريڪاريءَ سان صنعت، واپار، مالي خدمتن ۽ تعميراتي سرگرمين ۾ واڌ ٿي، پر پاڻي، صفائي، رهائش، ٽرانسپورٽ ۽ شهري منصوبابنديءَ تي پڻ دٻاءُ وڌيو. ==== تعليم ==== 1990ع کان پوءِ سنڌ جي تعليم ۾ سرڪاري اسڪولن جي توسيع، خانگي تعليمي شعبي جي تيز واڌ، يونيورسٽين جي تعداد ۾ اضافو ۽ اعليٰ تعليم جي ادارتي پکيڙ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ اسڪول ۽ اعليٰ تعليم جي وڏي پاليسي ذميواري صوبي ڏانهن منتقل ٿي. 2013ع ۾ '''سنڌ ٻارن جي مفت ۽ لازمي تعليم جو حق ايڪٽ''' منظور ڪيو ويو، جنهن 5 کان 16 سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم بابت قانوني ذميواري مقرر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان دور ۾ سرڪاري يونيورسٽين ۽ ميڊيڪل، انجنيئرنگ، قانون ۽ ڪاروباري تعليم جي ادارن ۾ پڻ واڌ ٿي. تعليم ۾ واڌ باوجود شهري ۽ ٻهراڙي، مردن ۽ عورتن ۽ مختلف ضلعن وچ ۾ وڏا فرق برقرار رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ 10 سالن يا ان کان مٿي عمر جي ماڻهن جي خواندگي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي؛ مردن ۾ 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 50.21 سيڪڙو. شهري علائقن ۾ اها شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙيءَ ۾ صرف 38.14 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 Sindh – Education |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> تازن سالن ۾ اسڪولن جي انتظام کي وڌيڪ مقامي سطح تي منتقل ڪرڻ، استادن جي تربيت، اسڪول ڪلسٽرنگ، نصاب ۽ ڊيٽا بنياد تي منصوبابنديءَ لاءِ به سڌارا ڪيا ويا. يونيسيف موجب هڪ پائلٽ پروگرام هيٺ 14 ضلعن ۾ 400 اسڪولن کي 20 ڪلسٽرن ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد فيصلن ۽ بجيٽ اختيارن کي اسڪولن جي ويجهو منتقل ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |publisher=UNICEF |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== صحت ==== صحت جي شعبي ۾ 1990ع کان پوءِ بنيادي صحت مرڪزن، ضلعي اسپتالن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، حفاظتي ٽڪن ۽ ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن جي پروگرامن ۾ واڌ ٿي. 2010ع جي ارڙهين ترميم کان پوءِ صحت جو وڏو انتظامي ۽ قانون ساز اختيار سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کان پوءِ صوبي ڪيترائي مخصوص صحت قانون منظور ڪيا. 2013ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ذهني صحت، ايڇ آءِ وي ۽ ايڊز، عضون جي پيوندڪاري، نون ڄاول ٻارن جي اسڪريننگ، ماءُ جي کير ۽ ٻارن جي غذائيت بابت قانون منظور ڪيا.<ref>{{cite web |title=Gazette Legislation – Acts 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع جي سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي موجب ٻارن جي موت جي شرح 2014ع جي 104 في 1,000 زنده ڄمڻ کان گهٽجي 46 في 1,000 ٿي، جڏهن ته ماهر صحت عملي جي موجودگيءَ ۾ ٿيندڙ ولادتون 65 سيڪڙو کان وڌي لڳ ڀڳ 83 سيڪڙو ٿيون. ساڳي سروي مطابق ٻارن جي قد ۾ واڌ جي گهٽتائي يعني stunting ۾ نمايان سڌارو نه ٿيو ۽ 20–24 سالن جي عورتن مان لڳ ڀڳ هڪ چوٿون حصو 18 سالن کان اڳ شادي ڪري چڪو هو.<ref>{{cite web |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |publisher=UNICEF |date=16 July 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2020ع جي [[ڪووڊ-19 وبا]] سنڌ جي صحت جي نظام لاءِ نئون وڏو امتحان هئي. اسپتالن ۾ آئسوليشن، ٽيسٽنگ، ايمرجنسي بسترا، ويڪسينيشن ۽ وبائي نگرانيءَ جا نظام وڌايا ويا، جڏهن ته لاڪ ڊائون ۽ تعليمي ادارن جي بندش سان روزگار ۽ تعليم پڻ متاثر ٿيا. ==== ثقافت، سنڌي ٻولي ۽ ورثي جو تحفظ ==== 1990ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ ٻولي ۽ ثقافت جي ادارتي تحفظ ۾ واڌ ٿي. 1991ع ۾ '''[[سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، ترق == جاگرافي == {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ جو قدرتي منظر]] [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|250px|ساڄو|سنڌ جو نقشو]] سنڌ [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ جي ڪل ايراضي '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' (تقريباً 54,407 چورس ميل) آهي.<ref>{{cite web |title=Social Indicators of Pakistan 2021 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/social_statistics/publications/Social_Indicators_of_Pakistan_2021.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ملڪ جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ واقع آهي ۽ لڳ ڀڳ 23° کان 29° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67° کان 71° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اتر ۽ اتر اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اولهه ۽ اتر اولهه ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]، اوڀر ۾ [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا ڀارتي علائقا، ڏکڻ اوڀر ۾ [[رڻ ڪڇ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهن. صوبي جو مرڪزي جغرافيائي عنصر [[سنڌو درياهه]] آهي، جنهن جي هيٺين ماٿريءَ سنڌ جي زرعي ميدانن، آبادين ۽ تاريخي شهري مرڪزن جي ارتقا ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ [[هيٺيون سنڌو طاس|هيٺين سنڌو طاس]] جو اهم حصو آهي. سنڌو درياهه اتر کان ڏکڻ طرف وهندي سڄي صوبي کي تقريباً ٻن وڏن حصن ۾ ورهائي ٿو ۽ آخر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] وسيلي عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. درياهه جي تاريخي وهڪرن ۽ ٻوڏن ذريعي جمع ٿيل واري، گاد ۽ چيڪي مٽيءَ سان سنڌ جا وسيع اليويل ميدان وجود ۾ آيا آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === طبعي بناوت === [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو منظر؛ اولهه سنڌ جو جابلو خطو سنڌ جي اهم طبعي علائقن مان هڪ آهي]] [[فائل:Mangrove Forest Sindh.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سنڌو ڊيلٽا]] ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ هي سامونڊي ٻيلن وارو نظام سنڌ جي ساحلي ماحوليات جو اهم حصو آهي]] طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ کي عام طور چار وڏن علائقن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر ۽ لاڳاپيل جابلو خطو]]، وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جو وسيع اليويل ميدان، اوڀر ۾ [[ٿر ريگستان]] ۽ ان سان لاڳاپيل وارياسي علائقا، ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي پٽي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اولهه سنڌ جي جابلو علائقي ۾ کيرٿر، پٻ ۽ لڪي سان لاڳاپيل ٽڪرين ۽ جبلن جا سلسلا ملن ٿا. وچ وارو علائقو سنڌوءَ جي قديم ۽ موجوده ٻوڏن سان ٺهيل هموار ميدانن تي مشتمل آهي. اوڀر طرف ٿر ۽ نارا وارياسي خطا آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ڊيلٽائي ميدان، لوڻياٺ زمين، کاريون ڍنڍون، سامونڊي کاريون ۽ [[مينگروو]] ٻيلن جا علائقا ملن ٿا.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي زمين جو وڏو حصو سنڌو درياهه جي آبپاشيءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ حڪومت جي پاڻي پاليسي موجب صوبي ۾ سنڌو طاس جي ڪئنالن هيٺ ايندڙ ايراضي تقريباً '''5 ملين هيڪٽر''' آهي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو بڻجي ٿي؛ باقي وڏي ايراضي ريگستان، ڪوهستان، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻين برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/SindhWaterPolicy |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي زرعي معيشت ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو بنيادي ڪردار آهي. انهن بئراجن ۽ ڪئنالن وسيلي سنڌوءَ جو پاڻي صوبي جي وسيع ميداني علائقن تائين پهچايو وڃي ٿو. [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|280px|کاٻو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ کي سنڌ جي وسيع ڪئنال نظام ڏانهن ورهائيندڙ اهم آبپاشي ڍانچو]] === روايتي جاگرافيائي ڀاڱا === سنڌ جي تاريخي ۽ ثقافتي جاگرافيءَ ۾ صوبي کي مختلف روايتي علائقن ۾ پڻ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * [[سرو، سنڌ|سرو]] — اتر سنڌ؛ * [[سنڌ جو وچولو|وچولو]] — وچ سنڌ؛ * [[لاڙ، سنڌ|لاڙ]] — هيٺين ۽ ڏاکڻي سنڌ؛ * [[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] — اولهه وارو جابلو ۽ نيم خشڪ خطو؛ * [[ٿر]] ۽ ٻين وارياسي علائقن تي مشتمل ريگستاني سنڌ. هي ورهاست جديد انتظامي ضلعن بدران تاريخي، ثقافتي، آبي ۽ طبعي خصوصيتن تي ٻڌل آهي.<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref> === سنڌوءَ جو ميداني علائقو === سنڌو درياهه جو ميداني علائقو سنڌ جي سڀ کان وڌيڪ آباد ۽ زرعي طور اهم حصن مان آهي. هي ميدان درياهه جي هزارين سالن جي وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان ٺهيو آهي. مختلف هنڌن تي هن ميداني نظام ۾ پراڻا درياهي پيٽ، مياندر، قدرتي بند، هيٺاهين کڏون ۽ ٻوڏ وارا ڪچا علائقا ملن ٿا. سنڌ ۾ '''ڪچو''' انهن علائقن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي درياهه جي حفاظتي بندن ۽ مکيه وهڪري جي وچ ۾ واقع آهن ۽ وڏي ٻوڏ وقت پاڻي هيٺ اچي سگهن ٿا. ان جي ابتڙ بندن کان ٻاهر واري نسبتاً مستقل آبادي ۽ آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' سڏيو وڃي ٿو. اولهه واري پاسي، خاص طور دادو، ڄامشورو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جي ڪجهه علائقن ۾، کيرٿر جبلن کان ايندڙ برساتي نالن ۽ سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وچ وارو هيٺاهون علائقو '''ڪڇو''' يا '''ڪاڇو''' سڏيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Topography of Dadu District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-dadu/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ريگستان === [[فائل:Thar desert in cloudy weather.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جو جهڙالي موسم ۾ منظر؛ چوماسي کان پوءِ ٿر جي نباتاتي بناوت عارضي طور تبديل ٿي وڃي ٿي]] [[فائل:The Thar Desert.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ريگستان]] جون وارياسي ڀٽون]] سنڌ جي اوڀر ۽ اتر اوڀر حصن ۾ وسيع خشڪ ۽ نيم خشڪ وارياسي علائقا موجود آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ 62 سيڪڙو جاگرافيائي ايراضي ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ ٻين خشڪ علائقن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] آهن. اهي پاڻ ۾ جاگرافيائي طور ڳنڍيل وارياسي نظام جو حصو آهن ۽ ڪن ماخذن ۾ نارا ۽ اڇڙو ٿر کي وڏي ٿر ريگستاني نظام جا علائقائي حصا پڻ سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ريگستاني علائقا |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! ريگستان ! لڳ ڀڳ ايراضي ! اهم علائقا ! خاصيتون |- | [[ٿر ريگستان]] | وسيع بين الاقوامي ريگستان؛ سنڌ ان جي اولهه حصي تي مشتمل آهي | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | هندستان جي [[راجستان]] تائين پکڙيل وڏي ٿر ريگستاني نظام جو حصو؛ وارياسي ڀٽون، موسمي چراگاهه ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ زراعت |- | [[نارا ريگستان]] | تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' | خيرپور، سانگهڙ ۽ اوڀر سنڌ جا ڀرپاسي وارا حصا | تقريباً 26°–28° اتر ۽ 68°–70° اوڀر وچ ۾ واقع نيم خشڪ وارياسو خطو؛ وارياسي ڀٽون ۽ هيٺاهيون ''پٽ'' نما زمينون<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> |- | [[اڇڙو ٿر]] | تقريباً '''4,800 چورس ڪلوميٽر''' | خاص طور [[سانگهڙ ضلعو]]، [[کپرو تعلقو]]، ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل علائقا | اڇي يا هلڪي رنگ جي واري سبب ''اڇڙو ٿر'' سڏجي ٿو؛ پاڻيءَ جي کوٽ ۽ لوڻياٺ زميني پاڻي هن علائقي جون اهم خاصيتون آهن<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> |} === ٿر ريگستان === [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ واقع آهي ۽ سرحد پار [[راجستان]] جي وڏي ٿر ريگستان جو تسلسل آهي. سنڌ اندر ان جو وڏو حصو ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ضلعن ۾ آهي. علائقي جي سطح تي ڊگهيون وارياسي ڀٽون، وچ وارا هيٺاهان ميدان ۽ برساتي چراگاهه عام آهن. ٿر ۾ مستقل درياهه موجود ناهن ۽ پاڻيءَ جو وڏو حصو برسات، کوهن ۽ زيرزمين ذخيرن مان حاصل ٿئي ٿو. چوماسي جي سٺي برسات دوران ريگستان جي ڪيترن حصن ۾ گاهه، جڙي ٻوٽيون ۽ موسمي فصل پيدا ٿين ٿا، جڏهن ته گهٽ برسات وارن سالن ۾ ڏڪار جا خطرا وڌي وڃن ٿا. === نارا ريگستان === [[نارا ريگستان]] سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي پٽيءَ ۾ واقع آهي. سائنسي مطالعي موجب اهو تقريباً '''23,000 چورس ڪلوميٽر''' ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ 26° کان 28° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68° کان 70° اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ اچي ٿو. هتي اوچائي عام طور 50 کان 115 ميٽر سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي.<ref>{{cite journal |title=Nara Desert, Pakistan. Part I: Soils, Climate, and Vegetation |journal=Journal of Arid Environments |volume=61 |issue=1 |pages=27–45}}</ref> نارا جي منظرنامي ۾ مستحڪم ۽ حرڪت ڪندڙ وارياسي ڀٽون، انهن جي وچ ۾ هيٺاهيون واديون ۽ ''پٽ'' نالي هموار علائقا ملن ٿا. نارا ڪئنال ۽ ان جي شاخن ويجهن علائقن ۾ آبادڪاري ۽ آبپاشيءَ جي واڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. === اڇڙو ٿر === [[اڇڙو ٿر]]، جنهن کي ''اڇو ريگستان'' پڻ چيو وڃي ٿو، خاص طور سانگهڙ ضلعي جي اوڀر واري حصي ۽ کپرو تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ان جو نالو واريءَ جي هلڪي يا اڇي رنگ سبب پيو. جديد رپورٽن موجب هي ريگستان تقريباً 4,800 چورس ڪلوميٽر تائين پکڙيل آهي ۽ اتر طرف خيرپور ۽ گهوٽڪي سان لاڳاپيل وارياسي علائقن تائين وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=World Water Day serves a stark reminder on Thar's thirst |url=https://www.dawn.com/news/1613974 |work=Dawn |date=22 March 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> اڇڙي ٿر ۾ زيرزمين پاڻيءَ جو وڏو حصو لوڻياٺ آهي ۽ آبادي گهڻو ڪري برساتي پاڻي، کوهن ۽ مالداريءَ تي دارومدار رکي ٿي. [[چوٽياري ذخيرو]] هن ريگستان جي اولهه واري ڪناري سان لاڳاپيل اهم آبي علائقن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Socio Economic Assessment Study |url=https://www.wwf.org.pk/foreverindus/pdf/socioeconomic_assessment_07.pdf |publisher=WWF-Pakistan |year=2008 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبل ۽ جابلو علائقا === سنڌ جا وڏا جابلو علائقا بنيادي طور صوبي جي اولهه ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهن. اولهه ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ انهن سان لاڳاپيل پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان جا پهاڙي علائقا آهن، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون واقع آهن. حيدرآباد ڀرسان [[گنجو ٽڪر]] هڪ الڳ پٿريلو ريج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === کيرٿر جبلن جو سلسلو === [[فائل:Kirthar Mountains.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]]؛ سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ واري جابلو پٽي]] [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبل]] سنڌ ۽ بلوچستان جي وچ ۾ هڪ نمايان قدرتي حد ٺاهين ٿا. هي سلسلو اتر کان ڏکڻ طرف سوين ڪلوميٽر پکڙيل آهي ۽ سنڌ اندر قمبر شهدادڪوٽ، دادو، ڄامشورو ۽ ڪراچيءَ جي اولهه وارن جابلو علائقن سان لاڳاپيل آهي. کيرٿر ۾ گهڻو ڪري چن پٿر، واري پٿر ۽ ٻين تلڇٽي پٿرن جا سلسلا ملن ٿا. سنڌ حڪومت جي ارضياتي دستاويزن موجب صوبي جي اولهه ۾ کيرٿر ۽ پٻ جا جبل، اتر طرف لڪي سلسلو ۽ ڪوهستاني علائقا سنڌ جي اهم پٿريلي بناوتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بلند مقام ==== [[فائل:Kute Ji Kabar Mount Of Dogs Grave Highest Peak Khirthar Range in Sindh.jpg|thumb|230px|ساڄو|[[ڪتي جي قبر]]، کيرٿر سلسلي جي اتر سنڌ واري بلند جابلو علائقي ۾ واقع چوٽي]] سنڌ اندر کيرٿر سلسلي جي بلند ترين حصن بابت مختلف ماخذن ۾ مختلف نالا ۽ ماپون ڏنيون ويون آهن. قمبر شهدادڪوٽ واري کيرٿر علائقي ۾ '''ڪُتي جي قبر''' نالي چوٽيءَ جي اوچائي تقريباً 2,065–2,100 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي، جڏهن ته دادو واري حصي ۾ ڪجهه وڌيڪ بلند چوٽين جون پڻ رپورٽون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Topography of Kamber-Shahdadkot District |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-shahdadkot/ |website=Pakistan Almanac |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري ڪنهن هڪ چوٽيءَ کي بنا مضبوط سرڪاري سروَي جي سنڌ جي قطعي ''بلند ترين چوٽي'' قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي. ==== گورک هِل ==== [[فائل:Gorakh Hill.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[گورک هل]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۾ لڳ ڀڳ 1,734 ميٽر اوچائيءَ تي واقع جابلو ماڳ]] [[گورک هل]] دادو ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جي هڪ بلند پليٽو تي واقع آهي. ان جي اوچائي سمنڊ جي سطح کان تقريباً '''5,688 فوٽ''' (1,734 ميٽر) آهي.<ref>{{cite news |title=A lesser hill station |url=https://www.dawn.com/news/1692232/a-lesser-hill-station |work=Dawn |date=30 May 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> گورک سنڌ جي سڀ کان مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ آهي ۽ ان جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن جي ڀيٽ ۾ گهڻي ٿڌي رهي ٿي. === ڪارونجهر === [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]]] [[ڪارونجهر]] جون ٽڪريون [[ننگرپارڪر]]، ٿرپارڪر ضلعي ۾ واقع آهن. اهي ٿر جي وارياسي منظرنامي جي وچ ۾ گرينائيٽ جي قديم پٿريلي اڀارن طور نمايان آهن. سنڌ حڪومت جي ارضياتي منصوبن ۾ ڪارونجهر کي ننگرپارڪر جي گرينائيٽ سان لاڳاپيل هڪ مخصوص ارضياتي خطو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪارونجهر جون ٽڪريون رڳو طبعي جغرافيائي لحاظ کان نه، پر ٿرپارڪر جي تاريخ، مذهبي ماڳن، لوڪ روايتن ۽ مقامي ثقافت جي حوالي سان پڻ اهم آهن. === گنجو ٽڪر === [[گنجو ٽڪر]] [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان واقع هڪ پٿريلو ريج آهي. اهو کيرٿر جهڙو ڊگهو جبلن جو سلسلو نه، پر سنڌوءَ جي ميداني علائقي مان اڀرندڙ هڪ مقامي پٿريلي بناوت آهي. گنجو ٽڪر حيدرآباد جي طبعي ۽ تاريخي منظرنامي جو حصو رهيو آهي. === ارضيات === سنڌ جي ارضيات ۾ وڏي تنوع موجود آهي. اولهه ۽ ڏکڻ اولهه ۾ کيرٿر، پٻ، لڪي ۽ ڪوهستان واري پٽيءَ ۾ ڪريٽيشس کان پليوسين دور تائين مختلف تلڇٽي پٿر ملن ٿا. انهن ۾ پٻ واري پٿر، راڻي ڪوٽ گروپ، لڪي، کيرٿر، ناري، گاج ۽ منڇر فارميشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Provincial Monsoon Contingency Plan 2015 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/14.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي جي وچين حصي تي نسبتاً نئين دور جي سنڌوءَ جي اليويل مٽي غالب آهي، جڏهن ته ڏکڻ اوڀر ۾ ننگرپارڪر جي ڪارونجهر علائقي ۾ قديم گرينائيٽ پٿر ملن ٿا. سنڌ جي ارضياتي بناوت تيل، قدرتي گئس، ڪوئلي، چن پٿر، گرينائيٽ ۽ ٻين معدني وسيلن جي موجودگيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. === ميداني علائقا === [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ سنڌوءَ جي ڪنارن تي آباد ميداني علائقا سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ شهري ارتقا ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.]] سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياهه]] ۽ ان جي قديم وهڪرن جي آندل اليويل لٽ سان ٺهيل وسيع ميداني علائقن تي مشتمل آهي. هي ميدان اتر کان ڏکڻ تائين صوبي جي مرڪزي حصي ۾ پکڙيل آهن ۽ سنڌ جي آبادي، زراعت ۽ تاريخي شهرن جو بنيادي خطو آهن. سنڌوءَ جي بار بار وهڪرن، ٻوڏن ۽ گاد جي جمع ٿيڻ سان چيڪي، لٽائتي ۽ وارياسي مٽيءَ جا مختلف قسم وجود ۾ آيا آهن، جن مان گهڻا آبپاشي هيٺ انتهائي زرعي اهميت رکن ٿا. سنڌوءَ جي ميداني علائقي جي وڏي حصي ۾ [[سکر بئراج]]، [[گڊو بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] سان ڳنڍيل ڪئنالن جو وسيع نظام موجود آهي. هي آبپاشي نظام ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، ڀاڄين ۽ ٻين فصلن جي پوک لاءِ بنيادي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جي زرعي ۽ آباديءَ واري مرڪزيت جو وڏو حصو انهيءَ هيٺين سنڌو ميدان سان لاڳاپيل آهي. [[فائل:Indus river Sukkur barrage sunset.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[سکر بئراج]] وٽ [[سنڌو درياهه]]؛ بئراج سنڌ جي ڪئنالي آبپاشي نظام جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي.]] ==== ڪچو ۽ پڪو ==== سنڌو درياهه سان لڳو لڳ حفاظتي بندن جي اندر واقع ٻوڏ واري ميدان کي عام طور '''ڪچو''' چيو وڃي ٿو. ڪچي جا علائقا درياهه جي پاڻيءَ جي سطح وڌڻ وقت ٻوڏ هيٺ اچي سگهن ٿا ۽ ٻوڏ کان پوءِ اتي نئين زرخيز لٽ جمع ٿيندي رهي ٿي. ان ڪري ڪچي ۾ موسمي زراعت، چراگاهه ۽ درياهي ٻيلن جا علائقا ملن ٿا. حفاظتي بندن کان ٻاهر واري مستقل آبادي ۽ وڏي آبپاشي واري زمين کي عام طور '''پڪو''' چيو وڃي ٿو. پڪي جا ميدان ٻوڏ کان نسبتاً محفوظ آهن ۽ سنڌ جي مستقل زرعي، شهري ۽ ڳوٺاڻي آبادين جو وڏو حصو هتي واقع آهي. === ڪاڇو === [[فائل:Indus River and Manchhar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ [[منڇر ڍنڍ]]؛ ٻنهي جي وچ ۾ ڪئنالن، ٻوڏ وارن ميدانن ۽ زرعي زمينن جو جڙيل آبي نظام نظر اچي ٿو]] [[ڪاڇو]] سنڌ جي اولهه واري حصي ۾ [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] ۽ سنڌوءَ جي مرڪزي ميدانن جي وچ ۾ واقع هڪ وسيع نيم خشڪ پهاڙي پيرن وارو ميداني خطو آهي. اهو خاص طور [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] جي اولهه وارن علائقن سان لاڳاپيل آهي. ڪاڇي جي مٽي سنڌوءَ جي سڌي اليويل لٽ بدران گهڻو ڪري کيرٿر جبلن مان ايندڙ موسمي نين، برساتي وهڪرن ۽ ٻوڏن جي آندل گاد، بجري ۽ واريءَ سان ٺهي ٿي. انهيءَ ڪري ڪاڇي جي زميني بناوت سنڌوءَ جي هموار ميدان کان وڌيڪ اڻبرابر ۽ مختلف قسم جي آهي. [[فائل:Women in Sindh.jpg|thumb|280px|ساڄو|اولهه سنڌ جو نيم خشڪ منظر؛ ڪاڇي ۽ ڪوهستان سان لاڳاپيل علائقن ۾ پاڻيءَ جي دستيابي وڏي حد تائين برساتي وهڪرن ۽ ذخيرن تي دارومدار رکي ٿي]] ڪاڇو عام طور خشڪ خطو آهي، پر چوماسي يا کيرٿر ۾ تيز برساتن دوران [[نائي گاج]]، نائي نلي، نائي انگائي ۽ ٻين موسمي نين ۾ وهڪرا پيدا ٿين ٿا. اهي نيون جبلن مان گاد ۽ پاڻي کڻي ڪاڇي جي هيٺاهين ميدانن ۾ پکڙجن ٿيون. مناسب برسات وارن سالن ۾ اهي وهڪرا زمين کي زرخيز بڻائين ٿا ۽ جوئر سميت مختلف خريف فصلن جي پوک ممڪن بڻائين ٿا.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ مستقل ڪئنالي آبپاشي محدود آهي، تنهنڪري زرعي سرگرميءَ جو وڏو حصو برسات، نين جي پاڻي ۽ زيرزمين پاڻيءَ تي دارومدار رکي ٿو. مقامي طور نين جي وهڪري کي ننڍن مٽيءَ جي بندن يا ''واڪرن'' ذريعي مختلف زرعي علائقن ڏانهن موڙڻ جو روايتي طريقو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref>{{cite news |title=Water resource management in 'kutcha' areas |url=https://www.dawn.com/news/25070/water-resource-management-in-kutcha-areas |work=Dawn |date=5 March 2002 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪاڇي ۾ آبادي سنڌوءَ جي مرڪزي ميدان جي ڀيٽ ۾ گهٽ ۽ وڌيڪ پکڙيل آهي. ڪيترن هنڌن تي مالداري، برساتي زراعت ۽ موسمي لڏپلاڻ مقامي معيشت جا اهم حصا آهن. تيز برساتن دوران کيرٿر مان ايندڙ اوچتا ٻوڏ وهڪرا روڊن، ڳوٺن ۽ زرعي زمينن کي پڻ متاثر ڪندا آهن؛ 2023ع ۽ 2024ع ۾ نائي گاج ۽ ٻين نين جي ٻوڏن سبب ڪاڇي جا ڪيترائي ڳوٺ عارضي طور زميني رابطن کان ڪٽجي ويا هئا.<ref>{{cite news |title=Major drains across Kachho belt flooded amid downpour |url=https://www.dawn.com/news/1763877 |work=Dawn |date=10 July 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Flooding in Sindh's Gaj River submerges roads in 200 Kachho villages after heavy rain in Kirthar range |url=https://www.dawn.com/news/1855992 |work=Dawn |date=31 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪاڇو کان منڇر ڍنڍ تائين === [[فائل:Mohanas of Manchar Lake.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان سان لاڳاپيل مهاڻن جي روايتي آبي زندگي]] [[فائل:Lake Manchar (2003).jpg|thumb|250px|کاٻو|سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو ميداني علائقو.]] ڪاڇي جو ڏاکڻو ۽ اوڀر وارو حصو [[منڇر ڍنڍ]] سان ويجهي جغرافيائي وابستگي رکي ٿو. منڇر سنڌوءَ جي اولهه طرف هڪ قدرتي هيٺاهين ۾ واقع آهي ۽ ان جي اولهه ۾ کيرٿر جبل، ڏکڻ ۾ لڪي ٽڪريون ۽ اوڀر ۾ سنڌوءَ جو ميداني علائقو آهي.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[نائي گاج]] سميت کيرٿر مان ايندڙ ڪيترائي موسمي وهڪرا ڪاڇي مان گذري آخرڪار منڇر ڍنڍ تائين پهچن ٿا. نائي گاج منڇر لاءِ تاريخي طور اهم مٺي پاڻيءَ جي ذريعن مان هڪ رهي آهي.<ref>{{cite news |title=The beauty of Dadu |url=https://www.dawn.com/news/1606111/the-beauty-of-dadu |work=Dawn |date=8 February 2021 |access-date=24 August 2026}}</ref> منڇر جو پاڻي سنڌو درياهه سان پڻ ڳنڍيل آهي؛ ڍنڍ ڊنسٽر ۽ اڙل واهن وسيلي سنڌوءَ سان پاڻيءَ جي ڏي وٺ ڪندي رهي آهي. ان ڪري ڪاڇي، منڇر ۽ سنڌوءَ جو ميداني نظام هڪ ٻئي سان جڙيل قدرتي آبي ۽ زميني نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite news |title=Environment: Life on the lake |url=https://www.dawn.com/news/882075 |work=Dawn |date=24 January 2010 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڏاکڻا ميداني ۽ ڊيلٽائي علائقا === سنڌوءَ جو مرڪزي ميدان ڏکڻ طرف آهستي آهستي هيٺاهين ۽ وڌيڪ هموار ٿيندو وڃي ٿو ۽ آخرڪار [[سنڌو ڊيلٽا]] جي وسيع ميداني نظام ۾ تبديل ٿئي ٿو. هن حصي ۾ پراڻا درياهي پيٽ، سامونڊي کاريون، لوڻياٺ زمين، ٽائڊل کاريون ۽ مينگروو وارا علائقا گڏ ملن ٿا. هيٺين سنڌ جي ميدانن ۾ درياهي لٽ ۽ سامونڊي عمل ٻنهي جو اثر موجود آهي. ڊيلٽا ۾ پاڻيءَ ۽ گاد جي مقدار ۾ تبديليون زمين جي بناوت، ساحلي ڪٽاءَ، لوڻياٺ ۽ مينگروو ٻيلن جي پکيڙ تي سڌو اثر وجهن ٿيون. === سامونڊي پٽي === {{Main|سنڌ جو سامونڊي ڪنارو|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Coast of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ڀرسان [[عربي سمنڊ]] جو ساحلي منظر؛ سنڌ جي سامونڊي پٽي صوبي جي ڏاکڻي حد بڻائي ٿي.]] سنڌ جو سامونڊي ڪنارو [[عربي سمنڊ]] جي اترئين حصي سان لڳل آهي. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ ڪوسٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] موجب صوبي جي ساحلي پٽي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ '''350 ڪلوميٽر''' آهي. هي سامونڊي خطو انتظامي طور [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جي ساحلي علائقن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://scda.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Coastal Development Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ساحلي جاگرافيءَ کي وسيع طور ٻن مختلف حصن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: اولهه ۾ ڪراچيءَ سان لاڳاپيل نسبتاً پٿريلا، وارياسا ۽ شهري ساحل؛ ۽ اوڀر ۾ [[سنڌو ڊيلٽا]] جو وسيع هيٺاهون علائقو، جيڪو درياهي شاخن، سامونڊي ڪريڪن، گپ وارن ميدانن، مينگروو ٻيلن ۽ ڊيلٽائي ٻيٽن تي مشتمل آهي. اوڀرئين پاسي هي سامونڊي نظام [[سر ڪريڪ]] تائين وڃي ٿو. === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو ڊيلٽا}} [[سنڌو ڊيلٽا]] سنڌو درياهه جي ڇوڙ وٽ ٺهيل وسيع ڊيلٽائي نظام آهي. سنڌوءَ جي درياهي گاد، سامونڊي لهرن ۽ مدوجزر جي گڏيل عمل سان هتي ڪريڪ، گپ وارا ميدان، لوڻياٺ دلدل، مينگروو ٻيلا ۽ ننڍا وڏا ڊيلٽائي ٻيٽ وجود ۾ آيا آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب مينگروو ٻيلا خاص طور اهڙن سامونڊي مصبن ۽ مدوجزر وارن علائقن ۾ وڌن ٿا، جيڪي عام سامونڊي سطح ۽ بلند مد واري سطح جي وچ ۾ اچن ٿا.<ref name="SFD-mangroves"/> ڊيلٽا سنڌ جي سامونڊي حياتياتي تنوع ۽ مڇيگيريءَ لاءِ انتهائي اهم آهي. مڇين ۽ جهينگن جون ڪيتريون تجارتي جنسون پنهنجي حياتيءَ جي شروعاتي مرحلن ۾ مينگروو ۽ ڪريڪ ماحول کي نرسري طور استعمال ڪن ٿيون. ساڳئي وقت هي علائقو مقامي مهاڻن ۽ ساحلي آبادين جي روزگار ۽ خوراڪ جو اهم ذريعو آهي.<ref name="SFD-mangroves"/> === ٻيٽ === [[فائل:Manora Karachi.jpg|thumb|280px|ساڄو|[[منهوڙو]]، ڪراچيءَ جي سامونڊي ڪناري وٽ واقع تاريخي ٻيٽ]] [[فائل:Karachi, Charna Island.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[چرنا ٻيٽ]]، ڪراچيءَ جي اولهه ۾ [[عربي سمنڊ]] ۾ واقع سامونڊي ٻيٽ.]] [[فائل:Charna Island Karachi Arabian Sea.JPG|thumb|300px|کاٻو|[[عربي سمنڊ]] ۾ [[چرنا ٻيٽ]] جو منظر.]] سنڌ جي سامونڊي پٽي، ڪراچيءَ جي بندرگاهي علائقي ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ ڪيترائي ٻيٽ، ٽاپو نما زميني ٽڪرا ۽ مدوجزر سان ٺهندڙ گپ وارا ٻيٽ موجود آهن. انهن جي شڪل ۽ ايراضي سامونڊي لهرن، گاد جي جمع ٿيڻ، ساحلي ڪٽاءَ ۽ درياهي وهڪرن سبب وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي. ڪراچيءَ ڀرسان مشهور سامونڊي ٻيٽن ۽ ٽاپن ۾ [[منهوڙو]]، [[بابا ٻيٽ]]، [[ڀٽ ٻيٽ]]، [[بُنڊل ٻيٽ]] ۽ [[بُڊو ٻيٽ]] شامل آهن. منهوڙو ڪراچي بندرگاهه جي داخلي حصي وٽ واقع تاريخي آباديءَ وارو ٻيٽ آهي، جڏهن ته بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ قديم مهاڻن جي آبادين سان لاڳاپيل آهن. بُنڊل ۽ بُڊو ٻيٽ ڪورنگي ۽ ڦٽي ڪريڪ واري ڊيلٽائي نظام سان لاڳاپيل آهن ۽ انهن جي چوڌاري سامونڊي گپ وارا ميدان ۽ مينگروو ماحول موجود آهي. سنڌو ڊيلٽا جي اوڀرئين حصي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا ڊيلٽائي ٻيٽ ۽ گپ وارا ٽاپا موجود آهن. اهي سامونڊي پکين، مڇين، جهينگن ۽ ٻين جاندارن لاءِ رهائش ۽ خوراڪ جا علائقا مهيا ڪن ٿا ۽ ڪيترن هنڌن تي مينگروو نباتات سان ڍڪيل آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> ساحلي ٻيٽن ۽ ڊيلٽائي علائقن جي ماحولياتي حالت جو دارومدار سنڌوءَ مان ايندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد، سامونڊي مدوجزر، لوڻياٺ ۽ انساني سرگرمين تي آهي. ان ڪري سنڌ جي ٻيٽن کي رڳو الڳ زميني ٽڪرن بدران وسيع [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ سامونڊي ماحولياتي نظام جي حصي طور ڏٺو وڃي ٿو. == آبهوا == {{Main|سنڌ جي آبهوا}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|ساڄو|[[جيڪب آباد ضلعو]]، جيڪو مٿين سنڌ جي انتهائي گرم ۽ خشڪ آبهوا واري علائقي ۾ واقع آهي.]] سنڌ جي آبهوا مجموعي طور '''گرم، خشڪ کان نيم خشڪ''' نوعيت جي آهي، پر [[عربي سمنڊ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[ٿر ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]]، اوچائي ۽ سمنڊ کان فاصلي سبب صوبي جي مختلف حصن جي گرمي پد، گهم ۽ برسات ۾ نمايان علائقائي فرق ملي ٿو. [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] جي خطري ۽ آفتن واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ '''128.8 ملي ميٽر''' آهي، جڏهن ته سراسري وڌ ۾ وڌ موسمي گرمي پد سياري ۾ لڳ ڀڳ 27.08 °C کان خشڪ اونهاري ۾ 43.32 °C تائين رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي آبهوا تي [[ڏکڻ ايشيائي چوماسو|ڏکڻ ايشيائي چوماسي]]، اولهندي موسمي نظامن، عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هوائن ۽ خشڪ براعظمي هوائن جو اثر پوي ٿو. برسات جو وڏو حصو اونهاري جي چوماسي دوران پوي ٿو، جڏهن ته سياري ۽ بهار ۾ اولهندي موسمي نظام ڪڏهن ڪڏهن اتر ۽ اولهه سنڌ ۾ برسات آڻين ٿا. سنڌ ۾ برسات نه رڳو مجموعي طور گهٽ آهي، پر سال کان سال ان ۾ تمام گهڻو ڦيرڦار پڻ ٿئي ٿو؛ انهيءَ ڪري صوبو هڪ ئي وقت [[ڏڪار]]، تيز وسڪارن، شهري ٻوڏن ۽ درياهي ٻوڏن جهڙن متضاد موسمي خطرن کي منهن ڏئي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === علائقائي موسمي فرق === روايتي سنڌي جاگرافيءَ ۾ آبهوا جي فرق کي سمجهڻ لاءِ سنڌ کي '''[[سرو، سنڌ|سرو]]'''، '''[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]''' ۽ '''[[لاڙ، سنڌ|لاڙ]]''' جي علائقن ۾ ورهايو ويندو آهي. سرو مٿين سنڌ، وچولو وچ سنڌ ۽ لاڙ هيٺين يا ڏاکڻي سنڌ سان لاڳاپيل آهن. هي ورهاست جديد موسميات جي رسمي درجابندي نه، پر سنڌ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي علائقائي ورهاست آهي. '''مٿين سنڌ'''، خاص طور [[جيڪب آباد]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، سمنڊ کان پري هجڻ سبب انتهائي گرم ۽ نسبتاً خشڪ آهن. هتي مئي ۽ جون دوران گرمي پد اڪثر 45 °C کان مٿي وڃي ٿو ۽ انتهائي گرم لهرن دوران 50 °C کان به وڌي سگهي ٿو. جيڪب آباد ۾ تاريخي طور 52 °C کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿي چڪو آهي.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment – Jacobabad |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/603581508344261114/pdf/SFG3674-EA-P154987-Box405303B-PUBLIC-Disclosed-10-18-17.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Pakistan - Sindh - Jacobabad.svg|thumb|220px|کاٻو|سنڌ ۾ [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] جو هنڌ؛ مٿين سنڌ ملڪ جي انتهائي گرم علائقن مان هڪ آهي.]] '''وچ سنڌ''' ۾ [[سکر]]، [[نوابشاهه|شهيد بينظير آباد]]، [[سانگهڙ]]، [[مٽياري]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جهڙا علائقا شامل آهن. هتي به اونهارو تمام گرم رهي ٿو، پر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه طرف وڌڻ سان عربي سمنڊ مان ايندڙ هوائن جو اثر وڌڻ لڳي ٿو. اونهاري ۾ ڏينهن گرم ۽ خشڪ ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته رات جو گرمي پد ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان گهٽجي سگهي ٿو. '''هيٺين سنڌ''' يا لاڙ، جنهن ۾ [[ڪراچي]]، [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]، [[سجاول ضلعو|سجاول]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] جا ساحلي علائقا شامل آهن، عربي سمنڊ جي سامونڊي اثر هيٺ آهي. هتي اونهاري جو وڌ ۾ وڌ گرمي پد عام طور مٿين سنڌ کان گهٽ رهي ٿو، پر هوا ۾ گهم وڌيڪ هجڻ ڪري محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سامونڊي هير ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد جي فرق کي پڻ محدود ڪري ٿي. [[گورک هل]]، کيرٿر جي بلند علائقن ۽ ٻين اوچن هنڌن جي آبهوا سنڌ جي ميداني علائقن کان مختلف آهي. اوچائي سبب هتي سياري ۾ گرمي پد تمام گهٽ ٿي سگهي ٿو ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڄمڻ واري نقطي جي ويجهو پهچي ٿو. === موسمياتي کاتو === {{Main|پاڪستان موسميات کاتو}} سنڌ ۾ موسم جي سرڪاري نگراني [[پاڪستان موسميات کاتو]] ڪري ٿو. کاتو صوبي جي مختلف موسمي مرڪزن تان گرمي پد، برسات، هوا جي رخ ۽ رفتار، گهم، فضائي دٻاءَ ۽ ٻين موسمي عنصرن بابت انگ اکر گڏ ڪري ٿو. سنڌ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، جيڪب آباد، نوابشاهه، سکر، لاڙڪاڻو، بدين، ڇور ۽ ٻين هنڌن تي موسمي مشاهدي سان لاڳاپيل مرڪز موجود رهيا آهن. موسميات کاتو چوماسي، گرمي جي لهرن، سامونڊي طوفانن، تيز برساتن، خشڪ سالي ۽ ٻين انتهائي موسمي حالتن بابت اڳڪٿيون ۽ خبرداريون جاري ڪري ٿو. صوبي اندر اهڙين خبردارين کي آفتن جي تياري ۽ هنگامي انتظام لاءِ [[صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي سنڌ]] ۽ ضلعي انتظاميا پڻ استعمال ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Provincial Disaster Management Authority Sindh |url=https://pdma.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون موسمون === سنڌ ۾ روايتي طور سيارو، بهار، اونهارو ۽ چوماسي وارو عرصو سڃاتو وڃي ٿو، پر صوبي جي خشڪ ۽ گرم آبهوا سبب اونهارو ٻين موسمن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڊگهو ۽ نمايان آهي. '''سيارو''' عام طور ڊسمبر کان فيبروري تائين رهي ٿو. ساحلي علائقن ۾ سيارو نرم هوندو آهي، جڏهن ته مٿين سنڌ ۽ کيرٿر جي بلند علائقن ۾ راتيون گهڻو ٿڌيون ٿي سگهن ٿيون. اتر سنڌ ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٿڌيون براعظمي هوائون گرمي پد ۾ تيز گهٽتائي آڻين ٿيون. '''بهار''' نسبتاً مختصر موسمي مرحلو آهي، جيڪو فيبروري جي آخر کان مارچ تائين نمايان رهي ٿو. مارچ کان گرمي تيزيءَ سان وڌڻ شروع ٿئي ٿي ۽ اپريل تائين صوبي جي گهڻن اندرين علائقن ۾ گرم موسم قائم ٿي وڃي ٿي. '''اونهارو''' اپريل کان سيپٽمبر تائين سنڌ جي سڀ کان نمايان موسم آهي. مئي ۽ جون عام طور سال جا سڀ کان گرم مهينا آهن. مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ هن عرصي دوران ڏينهن جو گرمي پد 45 °C کان مٿي وڃڻ عام آهي، جڏهن ته شديد گرمي جي لهرن ۾ جيڪب آباد، سبي سان لڳندڙ سرحدي علائقن ۽ شهيد بينظير آباد جهڙن هنڌن تي انتهائي گرمي رڪارڊ ٿي سگهي ٿي. سنڌو طاس بابت عالمي بئنڪ جي مطالعي ۾ پڻ جيڪب آباد، ڪشمور ۽ شڪارپور کي اونهاري ۾ سنڌ جي گرم ترين علائقن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite book |title=Groundwater in Pakistan's Indus Basin: Present and Future Prospects |publisher=World Bank |url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstreams/9fecf962-d3ad-5cec-909e-af3e7539dc02/download |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چوماسي وارو عرصو''' عام طور جولاءِ کان سيپٽمبر تائين سڀ کان وڌيڪ سرگرم رهي ٿو. هن عرصي ۾ گرمي ڪجهه گهٽجي ٿي، پر هوا ۾ گهم وڌي سگهي ٿي. چوماسي جي برساتن جي مقدار ۽ ورڇ ۾ سال کان سال وڏو فرق اچي ٿو. === سنڌ جو چوماسو === [[فائل:Flooding in Pakistan (MODIS 2022-08-24).jpg|thumb|300px|ساڄو|آگسٽ 2022ع ۾ سيٽلائيٽ تان ڏٺل سنڌ ۾ وڏي پيماني واري ٻوڏ؛ غيرمعمولي چوماسي برساتن صوبي جي وسيع حصن کي پاڻي هيٺ آندو.]] سنڌ ۾ چوماسي جي برسات جو بنيادي ذريعو [[هندي سمنڊ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لاڳاپيل ڏکڻ اولهه چوماسي جو نظام آهي. پاڪستان جي ڏاکڻي ۽ اوڀرئين حصن ۾ اونهاري جي چوماسي جو اهم عرصو جون کان سيپٽمبر تائين رهي ٿو، جڏهن ته سنڌ ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات عام طور جولاءِ ۽ آگسٽ جي موسمي نظامن سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> چوماسي جي اثر جي شدت سڄي سنڌ ۾ هڪجهڙي ناهي. ڏکڻ اوڀر سنڌ، خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[بدين ضلعو|بدين]] ۽ ڀرپاسي وارا علائقا، چوماسي جي نظامن مان نسبتاً وڌيڪ برسات حاصل ڪري سگهن ٿا، جڏهن ته اولهه ۽ اتر اولهه سنڌ مجموعي طور وڌيڪ خشڪ آهن. ٿر ۾ چوماسي جي برسات ماحولياتي ۽ معاشي لحاظ کان خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ چراگاهن، برساتي زراعت، زيرزمين پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مالداريءَ جو وڏو حصو موسمي برسات سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي سراسري گهٽ برسات باوجود ڪجهه سالن ۾ چوماسي جا طاقتور نظام تمام گهڻي برسات آڻي سگهن ٿا. 2022ع ۾ غيرمعمولي چوماسي سنڌ جي وسيع ميداني علائقن ۾ تباهه ڪندڙ ٻوڏ پيدا ڪئي. اهڙيءَ طرح 2020ع ۾ ڪراچيءَ ۾ آگسٽ دوران لڳ ڀڳ 490 ملي ميٽر برسات رڪارڊ ٿيڻ سان ان وقت شهر لاءِ آگسٽ جي غيرمعمولي برسات جو رڪارڊ قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan (MODIS 2020-10-11) |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_(MODIS_2020-10-11).jpg |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Still submerged, nearly six months on from the initial flooding (5330445429).jpg|thumb|300px|کاٻو|2010ع جي غيرمعمولي چوماسي ۽ سنڌوءَ جي ٻوڏ کان پوءِ سنڌ جو پاڻي هيٺ آيل علائقو.]] چوماسي جون شديد برساتون سنڌ ۾ ٻن مختلف قسمن جي ٻوڏن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون. سنڌوءَ جي مٿئين طاس مان ايندڙ وڏي وهڪري سان '''درياهي ٻوڏ''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ مختصر وقت اندر شديد برسات '''شهري ٻوڏ''' پيدا ڪري سگهي ٿي. کيرٿر ۽ ڪوهستاني علائقن ۾ شديد برساتن سان نين ۽ برساتي نالن ۾ اوچتو وهڪرو وڌڻ سبب '''اوچتي ٻوڏ''' پڻ اچي سگهي ٿي. === برسات === سنڌ پاڪستان جي گهٽ برسات وارن صوبن مان هڪ آهي. صوبائي خطري واري ائٽلس موجب سنڌ جي سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 128.8 ملي ميٽر آهي.<ref>{{cite web |title=Hazard & Risk Atlases |url=https://pdma.gos.pk/hazard-risk-atlases/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي موسمي انگن ۾ جيڪب آباد جهڙن خشڪ علائقن لاءِ سالياني برسات لڳ ڀڳ 110 ملي ميٽر ۽ بدين لاءِ لڳ ڀڳ 222 ملي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي؛ انهن علائقن جي سالياني برسات جو وڏو حصو جولاءِ کان سيپٽمبر واري چوماسي دوران پوي ٿو.<ref>{{cite web |title=Environmental Assessment |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/478491468146962443/pdf/E15030vol-08.pdf |publisher=World Bank |year=2007 |access-date=24 August 2026}}</ref> بهرحال، سراسري انگ سنڌ جي برساتي نظام جي انتهائي ڦيرڦار کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن. ڪنهن سال ٿر ۽ ٻين علائقن ۾ ڏڪار جهڙيون حالتون ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته ڪنهن ٻئي سال ساڳين علائقن ۾ معمول کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ برسات پئجي سگهي ٿي. === سامونڊي اثر === [[عربي سمنڊ]] سنڌ جي ڏاکڻي حصي جي آبهوا کي معتدل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين جهڙن علائقن ۾ سامونڊي هير اونهاري دوران ڏينهن جي انتهائي گرمي کي مٿين سنڌ جي ڀيٽ ۾ محدود رکي ٿي، پر ساڳئي وقت گهم وڌائي ٿي. ان ڪري ساحلي سنڌ ۾ مطلق گرمي پد جيڪب آباد يا شهيد بينظير آباد کان گهٽ هجڻ باوجود محسوس ٿيندڙ گرمي گهڻي ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جو اثر اندرئين سنڌ ڏانهن وڌندي آهستي آهستي گهٽجي ٿو. نتيجي طور اتر سنڌ ۾ ڏينهن ۽ رات، توڙي اونهاري ۽ سياري جي گرمي پد جو فرق ساحلي سنڌ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهي. === گرمي جون لهرون === سنڌ ۾ [[گرمي جي لهر|گرمي جون لهرون]] اهم موسمي ۽ صحت عامه جو خطرو آهن. خاص طور مئي ۽ جون ۾ مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترن ڏينهن تائين 46–49 °C يا ان کان وڌيڪ گرمي برقرار رهي سگهي ٿي. [[ڪراچي ۾ 2015ع جي گرمي جي لهر]] دوران وڏي پيماني تي جاني نقصان ٿيو، جنهن کان پوءِ گرمي جي لهرن لاءِ اڳواٽ خبرداري، اسپتالن جي تياري، ٿڌڪار مرڪزن ۽ عوامي آگاهيءَ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Climate Change Profile of Pakistan |url=https://pdma.gos.pk/Documents/Disaster_Managment_Books/climate-change-profile-pakistan.pdf |publisher=Asian Development Bank |year=2017 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سامونڊي طوفان === سنڌ جي ساحلي پٽي [[عربي سمنڊ]] ۾ ٺهندڙ [[مداري طوفان|مداري طوفانن]] ۽ شديد سامونڊي موسمي نظامن کان پڻ متاثر ٿي سگهي ٿي. اهڙن نظامن سان تيز هوائون، شديد برسات، سامونڊي لهرن جي چاڙهه ۽ هيٺاهين ساحلي علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿئي ٿو. ڪراچي، ٺٽو، سجاول ۽ بدين ساحلي طوفانن جي خطري سان لاڳاپيل اهم ضلعا آهن. 2024ع جي چوماسي دوران عربي سمنڊ ۾ پيدا ٿيل غيرمعمولي سامونڊي نظام ۽ طوفان '''اسنا''' سنڌ جي ساحلي ۽ ڏاکڻي علائقن جي برسات تي اثر وڌو؛ صوبائي آفتن جي انتظامي اٿارٽي موجب آگسٽ جي پوئين اڌ ۾ صوبي جي ڪيترن حصن ۾ ڳري برسات ٿي.<ref>{{cite web |title=Monsoon 2024 in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2025/03/11/monsoon-2024-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=11 March 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا جي تبديلي === [[موسمي تبديلي]] سنڌ جي آبهوا ۽ انتهائي موسمي واقعن تي وڌندڙ اثر وجهي رهي آهي. سنڌ حڪومت جي 1981ع کان 2022ع تائين جي گرمي پد ۽ برسات جي انگن جي تجزيي موجب مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ گرمي پد ۾ نمايان واڌ جو رجحان ڏٺو ويو آهي، جڏهن ته مجموعي برسات ۾ پڻ تبديلي ۽ خاص طور مٿين ۽ وچ سنڌ ۾ واڌ جو رجحان رڪارڊ ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |date=29 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> موسمي تبديليءَ سان سنڌ لاءِ شديد گرمي، ڊگهيون گرمي جون لهرون، غير يقيني چوماسي، مختصر وقت ۾ شديد برسات، شهري ۽ درياهي ٻوڏ، ڏڪار، ساحلي طوفان ۽ سامونڊي سطح ۾ واڌ جهڙا خطرا اهم بڻجي رهيا آهن. انهن تبديلين جا اثر زراعت، آبپاشي، پيئڻ جي پاڻي، مالداري، صحت عامه، ساحلي آبادين ۽ [[سنڌو ڊيلٽا]] جي ماحولياتي نظام تي پئجي سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=Observable Impacts of Global Warming in Sindh |url=https://pdma.gos.pk/2023/11/29/observable-impacts-of-global-warming-in-sindh/ |publisher=Provincial Disaster Management Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبهوا ۽ قدرتي نباتات === سنڌ جي قدرتي نباتات صوبي جي خشڪ آبهوا، مٽيءَ جي نوعيت ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ٿر، نارا، ڪوهستان ۽ مٿين سنڌ جي خشڪ علائقن ۾ ڏڪار برداشت ڪندڙ ٻوٽا ۽ ڪنڊيدار وڻڪار غالب آهن. [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[ٻير]]، [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]] جهڙا ٻوٽا مختلف خشڪ ۽ وارياسي ماحولن ۾ ملن ٿا. [[سنڌو درياهه]] جي ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌيڪ دستيابي سبب وڻڪار نسبتاً وڌيڪ گهاٽي آهي، جڏهن ته سنڌو ڊيلٽا ۽ ساحلي کارين علائقن ۾ لوڻياٺ پاڻيءَ سان هم آهنگ [[مينگروو]] ٻيلن جي واڌ ٿئي ٿي. اهڙيءَ ريت سنڌ ۾ نباتات جي ورڇ رڳو گرمي پد سان نه، پر برسات، زميني پاڻي، درياهي ٻوڏ، مٽيءَ جي لوڻياٺ ۽ آبپاشيءَ سان پڻ ڳنڍيل آهي. == نباتات ۽ حياتيات == {{Main|سنڌ جي نباتات|سنڌ جي حيوانات}} [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img04.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ ''يوفوربيا ڪيڊوسيفوليا''؛ اولهه سنڌ جي خشڪ جابلو نباتات جو مثال.]] سنڌ جي نباتات ۽ جهنگلي حيات ان جي انتهائي متنوع طبعي ماحول سان جڙيل آهي. صوبي ۾ [[سنڌو درياهه]] جا دريائي ٻيلا ۽ ڪچي جا علائقا، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[نارا ريگستان]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان جا خشڪ جابلو علائقا، آبپاشي وارا ميدان، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، [[سنڌو ڊيلٽا]] جا کاري پاڻيءَ وارا ڪريڪ ۽ [[عربي سمنڊ]] جو سامونڊي ماحول شامل آهن. انهن مختلف ماحولياتي نظامن سبب صوبي ۾ خشڪ علائقن جي ٻوٽن کان وٺي مينگروو، آبي نباتات، دريائي ٿڻائتن، ريگستاني هرڻن، لڏپلاڻ ڪندڙ پکين، سامونڊي ڪُمين، مڇين ۽ ٻين آبي جيوت تائين وڏي حياتياتي ورائٽي ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جيوجاگرافيائي طور ڏکڻ ايشيا جي خشڪ ۽ نيم خشڪ اولهه وارن علائقن جي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري هتي هندستاني برصغير، ايراني-بلوچستاني ۽ سامونڊي عربي علائقن سان لاڳاپيل نباتاتي ۽ حيواني عنصر گڏ ملن ٿا. سنڌو درياهه ۽ ان جون آبي زمينون وچ ۽ اتر ايشيا کان ايندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ پڻ اهم رهائش ۽ سياري جا ماڳ آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه ماحولياتي نظام === سنڌ جي حياتياتي تنوع کي عام طور پنجن وڏن ماحولياتي نظامن ۾ ڏسي سگهجي ٿو: سنڌوءَ جا دريائي ۽ ٻوڏ وارا ٻيلا، ٿر ۽ نارا جا ريگستاني علائقا، کيرٿر ۽ ڪوهستان جو جابلو خطو، مٺي پاڻيءَ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻيون، ۽ سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪنارو. هر ماحولياتي نظام پنهنجي مخصوص نباتات ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] 1974ع ۾ قائم ٿيو ۽ تقريباً 3,087 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. پارڪ خشڪ جبلن، وادين، جهنگلي ٻوٽن ۽ قدرتي چشمن تي مشتمل آهي ۽ سنڌ آئيبيڪس، يوريل، چنڪارا ۽ ٻين خشڪ علائقي جي جانورن لاءِ اهم محفوظ رهائش آهي.<ref>{{cite web |title=Kirthar National Park |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Kirthar_National_Park |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Kirthar park.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جو قدرتي منظر؛ پارڪ سنڌ جي اهم خشڪ جابلو ماحولياتي نظامن مان هڪ آهي.]] === نباتات === سنڌ جي گهڻي ايراضي خشڪ يا نيم خشڪ هجڻ ڪري قدرتي نباتات عام طور گرمي، گهٽ برسات، لوڻياٺ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ برداشت ڪندڙ وڻن، جهنگن، ٻوٽن ۽ گاهن تي مشتمل آهي. ان جي ابتڙ سنڌوءَ جي ڪچي، واهن جي ڪنارن، آبپاشي وارن علائقن ۽ ڍنڍن جي ڀرسان نسبتاً گهاٽي وڻڪار ملي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني ۽ ڪچي علائقن ۾ [[ٻٻر]]، لئي، ڪنڊي ۽ ٻين دريائي ۽ خشڪ علائقي جي وڻن جي موجودگي تاريخي طور اهم رهي آهي. ريگستاني علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار]]، [[ڦوڳ]]، کپ، ٻير ۽ ٻيا خشڪ سال برداشت ڪندڙ ٻوٽا عام آهن. کيرٿر ۽ ڪوهستان ۾ ڪنڊيدار جهنگ، ''Euphorbia'' جون جنسون ۽ خشڪ جابلو ٻوٽا ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> آبپاشي ۽ آبادڪاريءَ سان گڏ سنڌ ۾ [[نم]]، [[انب]]، [[ڄمون]]، [[گدامڙي]]، [[سھانجڻو]]، [[بڙ]]، [[پپل]]، کجور، ڪيلا، امرود ۽ چيڪو جهڙا مقامي يا پوکيل وڻ پڻ وڏي پيماني تي ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي قدرتي جهنگلي نباتات بدران باغباني يا شهري وڻڪاريءَ جو حصو آهن. ==== سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه نمايان وڻ ۽ ٻوٽا |- style="background:#66BB6A; color:white; text-align:center;" ! سنڌي نالو ! سائنسي نالو ! مکيه ماحول ! حيثيت / اهميت |- | [[ڪنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ٿر، نارا ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو اهم وڻ؛ ڇانوَ، چارو ۽ ٻارڻ |- | [[ٻٻر]] | ''Vachellia nilotica'' (''Acacia nilotica'') | دريائي ميدان، ڪچو ۽ آبپاشي وارا علائقا | ڪاٺ، ڇانوَ ۽ دريائي ٻيلن ۾ اهم وڻ |- | لئي / آسري | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياٺ، دريائي ۽ خشڪ زمين | لوڻ برداشت ڪندڙ مقامي وڻ |- | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ نيم خشڪ علائقا | ريگستاني ٻوٽو؛ ميوا ۽ روايتي استعمال |- | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | ٿر ۽ خشڪ ميدان | مقامي خشڪ علائقي جو وڻ |- | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | سامونڊي، لوڻياٺ ۽ خشڪ علائقا | ڏندن جي صفائي ۽ روايتي استعمال لاءِ مشهور |- | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ميدان ۽ خشڪ علائقا | ڦر ڏيندڙ مقامي يا پوکيل وڻ |- | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | آباد ۽ شهري علائقا | ڇانوَ ۽ روايتي دوائن لاءِ عام |- | [[ديوي (وڻ)|ديوي / ولائتي ڪنڊي]] | ''Prosopis juliflora'' | شهري، بنجر ۽ دريائي علائقا | متعارف ڪرايل ۽ ڪيترن علائقن ۾ تيزيءَ سان پکڙجندڙ جارح نسل |- | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌو ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪريڪ | سنڌ جي مينگروو وڻڪار جي غالب جنس |} === ٻيلا === {{Main|سنڌ جا ٻيلا}} سنڌ جي ٻيلن ۽ قدرتي نباتات جي ورڇ تي صوبي جي خشڪ ۽ نيم خشڪ آبهوا، [[سنڌو درياهه]]، ٻوڏن، آبپاشي نظام، سامونڊي لوڻياٺ ماحول ۽ مختلف زميني بناوتن جو گهرو اثر پوي ٿو. گهٽ برسات ۽ نيم گرم آبهوا سبب سنڌ جا ٻيلا پاڪستان جي وڌيڪ برسات وارن علائقن جي ٻيلن کان نوعيت ۾ مختلف آهن. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي جا مکيه ٻيلائي نظام '''دريائي ٻيلا'''، '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ '''[[مينگروو]] ٻيلا''' آهن؛ ان کان سواءِ چراگاهي علائقا، سماجي ٻيلڪاري، شهري ٻيلڪاري ۽ روڊن ۽ واهن جي ڪنارن تي وڻڪاري پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://sindhforests.gov.pk/page-faq |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي قدرتي وڻڪار ۾ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]]، [[لئي]]، [[ٻير]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]] ۽ ٻيا خشڪ آبهوا سان مطابقت رکندڙ وڻ ۽ ٻوٽا شامل آهن. سامونڊي پٽي ۽ ڪريڪن ۾ لوڻياٺ پاڻي برداشت ڪندڙ مينگروو نباتات ملي ٿي، جڏهن ته ڍنڍن، ڍورن ۽ ٻين آبي علائقن ۾ آبي ۽ نيم آبي ٻوٽن جون مختلف جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Fauna and Flora of Sindh |url=https://sindhforests.gov.pk/page-funna-and-flora |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== دريائي ٻيلا ==== [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي ٻوڏ واري ڪچي ۾ موجود ٻيلن کي '''دريائي ٻيلا''' يا مقامي طور '''ڪچي جا ٻيلا''' چيو وڃي ٿو. انهن ٻيلن جي قدرتي واڌ تاريخي طور سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه، ٻوڏ ۽ درياهي پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ ٻيلي کاتي موجب صوبي ۾ کاتي جي انتظام هيٺ دريائي ٻيلن جو رقبو تقريباً '''241,198 هيڪٽر''' آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> دريائي ٻيلن ۾ تاريخي طور [[ٻٻر]] (''Vachellia nilotica''؛ اڳ ''Acacia nilotica'') سميت درياهي ميدانن سان مطابقت رکندڙ وڻن ۽ ٻوٽن جون جنسون ملنديون رهيون آهن. اهي ٻيلا جهنگلي جيوت لاءِ رهائش، مال لاءِ چارو، ڪاٺ ۽ مقامي آباديءَ لاءِ ٻين قدرتي وسيلن جي فراهميءَ سان گڏ درياهي ڪنارن جي استحڪام، گاد جي جمود ۽ ٻوڏ واري ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ پڻ ڪردار ادا ڪن ٿا. دريائي ٻيلن جي صحت جو سڌو تعلق سنڌو درياهه جي قدرتي ٻوڏن ۽ پاڻيءَ جي دستيابيءَ سان آهي. بئراجن، حفاظتي بندن، درياهي وهڪري ۾ تبديلي، غيرقانوني ڪاٽ ۽ زمين تي قبضي سبب ڪيترن دريائي ٻيلن جي قدرتي ٻيهر واڌ متاثر ٿي آهي. ==== آبپاشي وارا ٻيلا ==== سنڌ ۾ جديد بئراج ۽ ڪئنال نظام جي قيام کان پوءِ سرڪاري زمينن تي منظم '''آبپاشي وارا ٻيلا''' ۽ وڻڪاريون قائم ڪيون ويون. 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ آبپاشي نظام جي وڏي پيماني تي توسيع ٿي، جنهن کان پوءِ [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] جي ڪمانڊ علائقن ۾ پڻ وڻڪاريءَ لاءِ پاڻي مختص ڪيو ويو.<ref name="SFD-irrigated">{{cite web |title=Irrigated Plantations |url=https://sindhforests.gov.pk/page-irrigated-plantations |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب آبپاشي وارن سرڪاري ٻيلن جو رقبو لڳ ڀڳ '''82,195 هيڪٽر''' آهي ۽ انهن کي محفوظ سرڪاري ٻيلن جي حيثيت ڏني وئي آهي. انهن ۾ [[ٻٻر]]، [[يوڪلپٽس]]، [[ٽالهي]] يا شيشم (''Dalbergia sissoo'')، سيمر ۽ ٻين وڻن جون جنسون پوکيون وڃن ٿيون.<ref name="SFD-irrigated"/> آبپاشي وارن ٻيلن جو مقصد رڳو ڪاٺ جي پيداوار نه، پر زمين جي تحفظ، واٽر ٽيبل جي انتظام، هوا روڪڻ، ماحولياتي بهتري ۽ مقامي جهنگلي حيات لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ پڻ آهي. انهن ٻيلن جي ڪارڪردگي پاڻيءَ جي باقاعده فراهميءَ سان ڳنڍيل هجڻ ڪري واهن جي پاڻيءَ ۾ کوٽ يا غير يقيني ورڇ سندن واڌ تي اثر وجهي سگهي ٿي. ==== مينگروو ٻيلا ==== {{Main|سنڌ جا مينگروو ٻيلا|سنڌو ڊيلٽا}} [[فائل:Mangrove-Keti Bundar.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪيٽي بندر]] جا مينگروو؛ لوڻياٺ سامونڊي پاڻي، جزر مد ۽ درياهي گاد سان ٺهيل ڊيلٽائي ماحول]] سنڌ جا [[مينگروو]] ٻيلا [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي ڪريڪن ۽ [[ڪراچي]] جي ڪجهه ساحلي علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي پاڪستان جي مينگروو وڻڪار جو سڀ کان وڏو حصو ٺاهين ٿا ۽ دنيا جي نمايان خشڪ آبهوا وارن مينگروو نظامن مان هڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=International Day for the Conservation of the Mangrove Ecosystem |url=https://iucn.org/story/202507/international-day-conservation-mangrove-ecosystem-message-mr-mahmood-akhtar-cheema |publisher=IUCN |date=26 July 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٻيلي کاتي موجب سنڌو ڊيلٽا جو مجموعي مينگروو ماحولياتي خطو تقريباً '''600,000 هيڪٽر''' تي مشتمل آهي. هي انگ سڄي ڊيلٽائي مينگروو ماحولياتي علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؛ ان کي لازمي طور موجوده گهاٽي وڻڪار جي اصل ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="SFD-mangroves">{{cite web |title=Mangroves |url=https://sindhforests.gov.pk/page-mangroves |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مينگروو جي غالب جنس '''اڇو تمر''' (''ايويسينيا مرينا'') آهي. سنڌ ٻيلي کاتي ۽ تاريخي رامسر دستاويزن ۾ ''رائزو فورا ميوڪروناٽا''، ''سيريوپس ٽيگل'' ۽ ''ايجيسيراس ڪارنيڪيوليٽم'' پڻ سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو نباتات ۾ درج ٿيل آهن؛ بهرحال انهن جي موجوده قدرتي ورڇ ۽ مقدار ''ايويسينيا مرينا'' جي ڀيٽ ۾ تمام محدود آهي.<ref name="SFD-mangroves"/><ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> مينگروو ٻيلا مڇين، جهينگن، ڪيڪڙن، پکين ۽ ٻين سامونڊي جاندارن لاءِ خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ جا علائقا مهيا ڪن ٿا. اهي سامونڊي لهرن، طوفاني چاڙهه ۽ ساحلي ڪٽاوَ خلاف قدرتي رڪاوٽ طور ڪم ڪن ٿا، سامونڊي تلڇٽ کي مستحڪم ڪن ٿا ۽ ڪاربان جي ڊگهي مدي واري ذخيرن ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=World Environment Day – Defenders of the Coast |url=https://www.wwfpak.org/take_action/world_environment_day |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا جي مينگروو ماحول جي صحت جو گهرو تعلق سنڌو درياهه مان سمنڊ تائين پهچندڙ مٺي پاڻي ۽ گاد سان آهي. درياهي وهڪري ۾ گهٽتائي، وڌندڙ سامونڊي لوڻياٺ، سمنڊ جي زمين ڏانهن چاڙهه، صنعتي ۽ شهري آلودگي، چرڻ، ٻارڻ لاءِ ڪاٺ جو استعمال ۽ ساحلي ترقي هن ماحولياتي نظام لاءِ اهم خطرا رهيا آهن.<ref name="SFD-mangroves"/> سنڌ ٻيلا ۽ جهنگلي حيات کاتو، [[آءِ يو سي اين]]، [[ورلڊ وائيڊ فنڊ فار نيچر|ڊبليو ڊبليو ايف]] ۽ مقامي برادريون مختلف دورن ۾ مينگروو بحالي، ٻيهر وڻڪاري ۽ ساحلي ماحول جي بحاليءَ جا منصوبا هلائينديون رهيون آهن. 2026ع ۾ ڪراچيءَ جي ساحلي علائقن ۾ پڻ نئين مينگروو بحاليءَ جا منصوبا شروع ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Mangrove restoration begins on Karachi coast |url=https://iucn.org/story/202606/mangrove-restoration-begins-karachi-coast |publisher=IUCN |date=5 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== چراگاهي ۽ خشڪ علائقن جي وڻڪار ==== سنڌ جا سڀئي قدرتي وڻڪار وارا علائقا روايتي معنى ۾ گهاٽا ٻيلا نه آهن. [[ٿر ريگستان]]، [[نارا ريگستان]]، [[ڪاڇو]]، [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر]] ۽ ڪوهستان ۾ خشڪ جهنگ، ڪنڊيدار وڻڪار، موسمي گاهه ۽ چراگاهه وسيع ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. انهن علائقن ۾ [[ڪنڊي]]، [[ڪرڙ]]، [[ڄار (وڻ)|ڄار]]، [[ٻير]]، لئي، ڦوڳ، کپ ۽ ٻيون خشڪ سال برداشت ڪندڙ جنسون مقامي ماحول جو بنيادي حصو آهن. اهي خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه جهنگلي حيات، خاص طور [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، ريگستاني پکين ۽ مالداريءَ لاءِ اهم آهن. چراگاهن تي حد کان وڌيڪ چرڻ، ڪاٺ جي ڪٽائي، خشڪي ۽ زمين جي استعمال ۾ تبديلي قدرتي نباتات تي دٻاءُ وڌائين ٿا. ==== سماجي ۽ شهري ٻيلڪاري ==== سنڌ ٻيلي کاتي جي ذميوارين ۾ سرڪاري ٻيلن کان علاوه سماجي ٻيلڪاري، خانگي زمينن تي وڻڪاري، واهن ۽ روڊن جي ڪنارن تي وڻ لڳائڻ ۽ شهري علائقن ۾ سبز علائقن جي واڌ پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ شهري وڻڪاري گرميءَ جي شدت گهٽائڻ، هوا جي معيار بهتر ڪرڻ، مٽي ۽ ڌوڙ کي روڪڻ ۽ شهري جيوتن لاءِ ننڍيون رهائشون مهيا ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. بهرحال شهري وڻڪاريءَ ۾ مقامي ۽ ماحول سان مطابقت رکندڙ جنسن جي چونڊ اهم آهي؛ غير مقامي تيزيءَ سان پکڙجندڙ جنسون، جهڙوڪ [[ديوي (وڻ)|ديوي]] (''Prosopis juliflora'')، ڪجهه علائقن ۾ مقامي نباتات تي دٻاءُ وجهي سگهن ٿيون. ==== ٻيلن جي انتظام ۽ تحفظ ==== سنڌ جي ٻيلن جو سرڪاري انتظام [[سنڌ ٻيلي کاتو|سنڌ ٻيلي کاتي]] جي ذميواري آهي. کاتو دريائي، آبپاشي ۽ مينگروو ٻيلن جي انتظام، نئين وڻڪاري، ٻيهر ٻيلڪاري، ٻيلن جي زمين جي تحفظ، غيرقانوني ڪاٽ جي روڪٿام ۽ جهنگلي حيات سان لاڳاپيل رهائشن جي بهتريءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Functions of the Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/page-sfd-functions |publisher=Sindh Forest Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻيلن کي پاڻيءَ جي کوٽ، درياهي ٻوڏن ۾ گهٽتائي، غيرقانوني ڪاٽ، سرڪاري زمينن تي قبضي، حد کان وڌيڪ چرڻ، باهه، سامونڊي چاڙهه، آلودگي ۽ موسمي تبديليءَ کان خطرا آهن. انهن مسئلن سبب ٻيلن جي انتظام ۾ صرف وڻ لڳائڻ بدران درياهي وهڪرن، آبي نظام، مقامي جيوت، زمين جي استعمال ۽ مقامي برادرين جي روزگار کي گڏيل نموني ڏسڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم ٻيلائي نظام |- style="background:#66BB6A; color:white;" ! ٻيلائي نظام ! اهم هنڌ ! اندازي / سرڪاري ايراضي ! اهم نباتات ! ماحولياتي اهميت |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | دريائي ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌوءَ جي ڪچي جا علائقا | style="background:#E0F2F1;" | تقريباً 241,198 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | ٻٻر، لئي ۽ دريائي وڻڪار | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ٻوڏ وارو ماحول، جهنگلي حيات، ڪاٺ ۽ چراگاهه |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | آبپاشي وارا ٻيلا | style="background:#DCEDC8;" | بئراجن ۽ ڪئنالن جي ڪمانڊ علائقن ۾ | style="background:#B2DFDB;" | تقريباً 82,195 هيڪٽر | style="background:#FFECB3;" | ٻٻر، ٽالهي، يوڪلپٽس، سيمر | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | منظم وڻڪاري، ڪاٺ، زمين ۽ ماحولياتي تحفظ |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | مينگروو ٻيلا | style="background:#F1F8E9;" | سنڌو ڊيلٽا، ڪريڪ ۽ ڪراچي ساحل | style="background:#E0F2F1;" | ڊيلٽائي ماحولياتي خطو تقريباً 600,000 هيڪٽر | style="background:#FFF8E1;" | اڇو تمر غالب؛ ٻيون مينگروو جنسون محدود | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | ساحلي تحفظ، مڇين ۽ جهينگن جون نرسريون، ڪاربان |- | style="background:#C8E6C9; text-align:right;" | خشڪ جهنگ ۽ چراگاهه | style="background:#DCEDC8;" | ٿر، نارا، ڪاڇو، کيرٿر ۽ ڪوهستان | style="background:#B2DFDB;" | متفرق ۽ وسيع علائقو | style="background:#FFECB3;" | ڪنڊي، ڪرڙ، ڄار، ٻير، ڦوڳ | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مالداري، ريگستاني ۽ جابلو جيوت جي رهائش |} <ref>{{cite web |title=Sindh Forest Department |url=https://sindhforests.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref name="SFD-irrigated"/> <ref name="SFD-mangroves"/> === حيوانات === {{Main|سنڌ جي حيوانات}} سنڌ جي جهنگلي حيات ۾ ريگستاني ۽ جابلو ٿڻائتا، سنڌو درياهه سان وابسته آبي ٿڻائتا، سامونڊي جيوت، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي، سرڻا، مڇيون ۽ آبي بي مهر جاندار شامل آهن. سنڌ جي جيوت جي ورڇ ۾ پاڻيءَ جي دستيابي بنيادي عنصر آهي: کيرٿر ۽ ٿر ۾ خشڪ علائقن سان موافق جاندار، سنڌوءَ ۽ ڍنڍن ۾ آبي جيوت، جڏهن ته ڊيلٽا ۽ سامونڊي ڪناري تي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ سان موافق جاندار ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ٿڻائتا ==== [[فائل:PK Kirthar NP asv2020-02 img09.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]] ۾ يوريل؛ کيرٿر سنڌ جي اهم جابلو جهنگلي حياتي رهائشن مان هڪ آهي.]] سنڌ جي نمايان جهنگلي ٿڻائتن ۾ [[سنڌ آئيبيڪس]]، [[يوريل]]، [[چنڪارا]]، [[ڪارو هرڻ]]، [[ڦاڙهو]]، جهنگلي سوئر، بگھڙ، [[گدڙ]]، [[لومڙ]]، [[پٽي دار چراخ]]، جهنگ ٻلو، [[ڪاراڪل]]، نورئڙو، سيڙهه ۽ مختلف قسمن جا چمڙا ۽ ڪُئا شامل آهن. انهن جي موجوده ورڇ هڪجهڙي ناهي؛ ڪيترن نسلن جون مضبوط آباديون مخصوص محفوظ علائقن تائين محدود آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ آئيبيڪس]] (''Capra aegagrus blythi'') سنڌ جي کيرٿر جبلن سان نمايان طور وابسته آهي. کيرٿر نيشنل پارڪ ۽ ان سان لاڳاپيل محفوظ علائقا سنڌ آئيبيڪس ۽ يوريل جي تحفظ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. تاريخي طور سنڌ ۾ [[ايشيائي چيتو]] ۽ ٻين وڏن گوشت خور جانورن جو ذڪر ملي ٿو، پر چيتو سنڌ مان گهڻو اڳ ختم ٿي چڪو آهي. پراڻن ذريعن ۾ پلنگ جي سنڌ اندر موجودگيءَ جا بيان ملن ٿا، پر موجوده مستند آباديءَ بابت دعوائون جديد سروي کان سواءِ احتياط سان ڪرڻ گهرجن. ==== سنڌو ٻلهڻ ==== {{Main|سنڌو درياهه جي ٻلهڻ}} [[فائل:Indus river Dolphin , The National Aquatic Animal of Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'')، سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ جو انتهائي مخصوص ٿڻائتو.]] [[سنڌو درياهه جي ٻلهڻ]] (''Platanista minor'') سنڌو درياهه جي مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ ٻلهڻ آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان نمايان ۽ تحفظ جي لحاظ کان اهم جاندارن مان هڪ آهي. بئراجن ۽ ڊيمن جي تعمير تاريخي طور ان جي رهائش کي الڳ الڳ درياهي حصن ۾ ورهائي ڇڏيو، جنهن سبب ان جي اچ وڃ محدود ٿي ۽ آباديءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan National Report to UNCED 1992 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1991-001.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[گڊو بئراج]] ۽ [[سکر بئراج]] جي وچ وارو درياهي حصو سنڌو ٻلهڻ جي اهم ترين رهائشن مان آهي ۽ ان جي تحفظ لاءِ محفوظ علائقو قائم ڪيو ويو. تحفظ، شڪار جي پابندي، بچاءَ جي ڪاررواين ۽ آباديءَ جي نگرانيءَ سان تاريخي گهٽتائيءَ کان پوءِ ان جي تعداد ۾ بهتري رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite report |title=Report of the Workshop on the Conservation of the Ganges River Dolphin and Indus River Dolphin |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/SSC-OP-023.pdf |publisher=IUCN Species Survival Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ٻلهڻ جون اکيون انتهائي ننڍيون ۽ بصري صلاحيت محدود آهي؛ اهو گدلي درياهي پاڻيءَ ۾ رستو ڳولڻ ۽ خوراڪ پڪڙڻ لاءِ بنيادي طور آواز جي بازگشت، يعني ايڪولوڪيشن، استعمال ڪري ٿو. === پکي === سنڌ جي سنڌو ماٿري، ڍنڍون، ڌٻڻيون، سامونڊي ڪريڪ ۽ ريگستاني علائقا مقامي توڙي لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ اهم رهائش آهن. سنڌ [[مرڪزي ايشيائي فلائي وي]] سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جي رستن تي واقع هجڻ ڪري سياري دوران وچ ۽ اتر ايشيا کان وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جا پکي سنڌ جي ڍنڍن، ڊيلٽا ۽ ٻين آبي زمينن ڏانهن اچن ٿا. [[هاليجي ڍنڍ]] ڏکڻ پاڪستان جي اهم پکين جي افزائش، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ وارن هنڌن مان هڪ آهي. رامسر جي جائزي موجب اها تاريخي طور 50,000 کان 100,000 پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Haleji Lake – Ramsar Site |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RAM/RAM_018_PK_en.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪينجهر ڍنڍ]] پڻ بين الاقوامي اهميت واري آبي زمين آهي. رامسر جي فهرست موجب اها نسل وڌائڻ، لڏپلاڻ دوران آرام ۽ سياري گذارڻ لاءِ اهم آهي ۽ تاريخي ڳڻپ ۾ 140,000 تائين پاڻيءَ جي پکين کي سهارو ڏيندي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عام يا موسمي طور ملندڙ پکين ۾ مختلف بدڪون، هنج، ڪونجون، ٻگهه، ڪانئرا، پيڻ، پاڻي ڪڪڙيون، ٽٽيهر، سينڊ پائپر، باز، عقاب، سرڻيون، ڳجهون، تتر، چڪور، مور ۽ ٻيا ريگستاني ۽ آبي پکي شامل آهن. [[هوبره تلور]] ٿر ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ سياري جو لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهي. ان کي شڪار، رهائش جي تبديلي ۽ ٻين دٻائن سبب تحفظ جي ضرورت آهي. === رڙهندڙ جانور === سنڌ جي سرڻن ۾ نانگ، سانڊا، ڳوهن، اسڪنڪ، زميني ۽ مٺي پاڻيءَ جا ڪڇون، سامونڊي ڪُميون ۽ [[واڳون]] شامل آهن. خشڪ ٿر ۽ کيرٿر کان وٺي نارا جي آبي زمينن ۽ سامونڊي ڪنارن تائين مختلف رهائشن سبب سرڻن جي به نمايان تنوع ملي ٿي.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[واڳون]] (''Crocodylus palustris'') سنڌ جي ڪجهه ڍنڍن، نارن، تلائن ۽ محفوظ آبي علائقن ۾ ملي ٿو. ان کي فقط هاليجي ڍنڍ تائين محدود سمجهڻ درست ناهي؛ تاريخي ۽ جديد تحفظ واري ادب ۾ نارا واري نظام سميت سنڌ جي ٻين آبي علائقن ۾ به ان جي موجودگي درج ٿيل آهي.<ref>{{cite report |title=Crocodiles: An Action Plan for their Conservation |url=https://portals.iucn.org/library/efiles/documents/1992-008.pdf |publisher=IUCN |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[انڊين ڪوبرا]]، ڪريٽ ۽ وائپر خاندانن جون زهريليون جنسون پڻ ملن ٿيون. پراڻين عوامي روايتن ۾ نانگن بابت ڪيترائي غير سائنسي بيان ملن ٿا؛ مثال طور سمهندڙ ماڻهوءَ جو ''ساهه چوسڻ''. اھا ڪنهن بہ نانگ جي حياتياتي خاصيت نه آهي. ==== سامونڊي ڪُميون ==== ڪراچيءَ جي [[هاڪس بي]] ۽ [[سينڊزپٽ]] سميت سنڌ جا ڪجهه سامونڊي ڪنارا سامونڊي ڪُمين لاءِ اهم آهن. موجوده نگرانيءَ ۾ [[سائي سامونڊي ڪُمي]] (''Chelonia mydas'') سنڌ جي سامونڊي ڪنارن تي باقاعده آنا ڏيندڙ نمايان جنس آهي.<ref>{{cite web |title=Marine turtles |url=https://www.wwfpak.org/our_work_/biodiversity/marine_turtles/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊبليو ڊبليو ايف-پاڪستان]] [[هاڪس بي]] کي پاڪستان جي اهم سائي سامونڊي ڪُمي جي آنا لاهڻ واري ساحلن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سامونڊي ڪُمين کي مڇيگيريءَ جي ڄارن ۾ اتفاقي ڦاسڻ، گم ٿيل يا ڇڏيل ڄارن، پلاسٽڪ، ساحلي ترقي، روشنيءَ جي آلودگي ۽ آنن لاھڻ واري جاء جي بگاڙ کان خطرا آهن.<ref>{{cite web |title=WWF Blog – Green turtle nesting at Hawks Bay |url=https://www.wwfpak.org/knowledge_hub_/wwf_blog/ |publisher=WWF-Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> زيتوني رڊلي ڪُمي (''Lepidochelys olivacea'') پاڪستاني سامونڊي پاڻيءَ ۾ ملي سگهي ٿي. === مڇيون ۽ آبي حيات === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي مڇين جي حيات ٻن وڏن نظامن سان لاڳاپيل آهي: سنڌو درياهه، ڍنڍن ۽ واهن جي مٺي پاڻيءَ واري ماهيگيري، ۽ [[عربي سمنڊ]]، سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪن جي سامونڊي ۽ کاري پاڻيءَ واري ماهيگيري. ڊيلٽا جا مينگروو ڪريڪ ڪيترين مڇين، جهينگن ۽ ڪرسٽيشين جي ننڍپڻ ۽ افزائش لاءِ نرسري رهائش مهيا ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands – Indus Delta |url=https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/RISrep/PK1284RIS.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سامونڊي مڇين ۾ پاپليٽ، سرمئي، سارڊين، سول، بمبئي ڊڪ، ٽونا، ميڪرَل ۽ ٻيون تجارتي جنسون شامل آهن، جڏهن ته سنڌو ۽ مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۾ موراکو، ڪرڙو، ٿيلهو، سنگهاري ۽ ٻين مقامي مڇين جون جنسون ملن ٿيون. ==== پلو ==== [[پلو]] يا هلسا (''Tenualosa ilisha'') سنڌ جي سڀ کان مشهور مڇين مان آهي. هي سامونڊي ۽ مهاجر مڇي آهي، جيڪا افزائش لاءِ عربي سمنڊ مان سنڌو درياهه ڏانهن مٿي چڙهي ٿي. سنڌوءَ ۾ بئراجن جي تعمير، درياهي وهڪري جي گهٽتائي، پاڻيءَ جي معيار ۾ تبديلي ۽ مهاجرت جي رستي ۾ رڪاوٽن پلي جي تاريخي ورڇ ۽ پيداوار تي اثر وڌو آهي. سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي مناسب وهڪري جو برقرار رهڻ پلي، ٻين مهاجر مڇين، جهينگن ۽ سامونڊي-دريائي ماحول جي صحت لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو. === ڍنڍون ۽ آبي زمينون === سنڌ جون ڍنڍون، ڍورا، ڪريڪ ۽ دريائي ٻوڏ وارا علائقا مڇين، آبي نباتات، مگرن، ڪُمين ۽ وڏي تعداد ۾ پاڻيءَ جي پکين لاءِ اهم رهائش آهن. بين الاقوامي اهميت وارين سنڌ جي آبي زمينن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، [[ڊريگهه ڍنڍ]]، [[ديھ اڪرو-II]]، [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ [[سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو]] سميت ڪيترائي رامسر ماڳ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Annotated List of Wetlands of International Importance – Pakistan |url=https://rsis.ramsar.org/sites/default/files/rsiswp_search/exports/Ramsar-Sites-annotated-summary-Pakistan.pdf |publisher=Ramsar Sites Information Service |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منڇر ڍنڍ]] تاريخي طور سنڌ جي سڀ کان اهم مٺي پاڻيءَ جي ماهيگيري ۽ آبي حياتي نظامن مان رهي آهي، پر پاڻيءَ جي معيار، نيڪاليءَ جي لوڻياٺ پاڻي، ڏڪار ۽ درياهي وهڪري ۾ تبديليءَ سبب ان جي ماحولياتي حالت سخت دٻاءَ هيٺ رهي آهي. === حياتياتي تحقيق جي تاريخ === سنڌ جي جهنگلي حيات بابت سائنسي دستاويزڪاري 19هين صديءَ دوران وڌيڪ منظم ٿي. اليگزينڊر برنس، وليم ٿامس بلئنفورڊ، ايلن آڪٽيوين هيوم، فرانسس ڊي، جيمس اي مري، يوجين اوٽس، ايڊورڊ هيملٽن ايٽڪن ۽ بعد ۾ ڪلاڊ بي ٽائيسهرسٽ ۽ ٻين فطرتدانن سنڌ ۽ ڀرپاسي جي پکين، ٿڻائتن، مڇين ۽ سرڻن بابت مشاهدا ۽ فهرستون تيار ڪيون. انهن شروعاتي ڪمن مان ڪيترائي نوآبادياتي دور جي جيوگرافيائي ۽ فطري تاريخ جي مطالعي جو حصو هئا. 20هين صديءَ ۾ پاڪستاني يونيورسٽين ۽ تحقيقاتي ادارن سنڌ جي مڇين، ڪرسٽيشين، پيراسائٽولوجي، حشرات ۽ ٻين جاندارن تي وڌيڪ تحقيق ڪئي. پراڻن تاريخي انگن، جهڙوڪ ٿڻائتن يا پکين جي ''ڪل جنسن'' جي تعداد، کي موجوده حياتياتي فهرست سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ٽيڪسانومي، ورڇ ۽ تحفظ واري حيثيت ۾ وقت سان تبديليون آيون آهن.<ref>ممتاز مهر، ''سنڌ صدين کان''، ثقافتي مرڪز ڀٽ شاهه، 1982ع.</ref> === جهنگلي حيات جو تحفظ === سنڌ ۾ حياتياتي تنوع جي تحفظ لاءِ نيشنل پارڪ، وائلڊ لائيف سينڪچري، گيم رزرو، رامسر آبي زمينون ۽ نسل مخصوص محفوظ علائقا قائم ڪيا ويا آهن. [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جابلو حيات، سنڌو ٻلهڻ محفوظ علائقو دريائي ٻلهڻ، جڏهن ته هاليجي، ڪينجهر ۽ سنڌو ڊيلٽا آبي پکين، مڇين، مينگروو ۽ سامونڊي حيات جي تحفظ لاءِ اهم آهن. حياتياتي تنوع کي مکيه خطرا رهائش جي تباهي ۽ ٽڪرا ٽڪرا ٿيڻ، پاڻيءَ جي کوٽ، درياهه جي قدرتي وهڪري ۾ تبديلي، آلودگي، غيرقانوني شڪار ۽ واپار، حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ، ناگوار پرڏيهي جنسون، شهري توسيع ۽ [[موسمي تبديلي]] آهن.<ref>{{cite report |title=State of Environment and Development Sindh |url=https://iucn.org/sites/default/files/import/downloads/sindh_soed.pdf |publisher=IUCN Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌو ڊيلٽا ۾ مٺي پاڻيءَ جي گهٽتائي، سامونڊي چاڙهه ۽ ساحلي ٻوڏ زمين، زراعت، مينگروو ۽ مقامي ماهيگير برادرين تي گڏيل اثر وجهن ٿا. WWF-Pakistan ۽ IUCN جديد تحفظ منصوبن ۾ مينگروو بحالي، سامونڊي جيوت، مڇين جي نرسري علائقن ۽ مقامي برادرين جي شموليت تي زور ڏنو آهي.<ref>{{cite web |title=Participatory Conservation Plans for the Indus Delta |url=https://www.wwfpak.org/?384599/Speakers-term-conservation-plans-essential-for-the-protection-of-threatened-wildlife-and-coastal-resources= |publisher=WWF-Pakistan |date=3 April 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> == سياسي نظام == {{Main|سنڌ حڪومت|سنڌ جي سياست}} [[فائل:Sindh assembly.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي صوبائي قانون ساز اداري جو مرڪز.]] سنڌ جو سياسي ۽ حڪومتي نظام [[پاڪستان جو آئين|1973ع جي آئين]] تحت وفاقي پارلياماني نظام جو حصو آهي. سنڌ پاڪستان جي چئن وفاقي صوبن مان هڪ آهي ۽ ان وٽ پنهنجي چونڊيل [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير]]، صوبائي ڪابينا، [[سنڌ جو گورنر|گورنر]]، صوبائي انتظاميه ۽ آئين ۽ وفاقي قانونن تحت قائم عدالتي ۽ مڪاني ادارا موجود آهن. آئين جي آرٽيڪل 129 موجب صوبي جو انتظامي اختيار گورنر جي نالي ۾ صوبائي حڪومت استعمال ڪري ٿي، جيڪا وڏي وزير ۽ صوبائي وزيرن تي مشتمل هوندي آهي ۽ وڏي وزير جي ذريعي ڪم ڪندي آهي. آرٽيڪل 130 تحت وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪابينا گورنر کي سندس آئيني ڪمن جي ادائگيءَ ۾ مدد ۽ صلاح فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Constitution of the Islamic Republic of Pakistan |url=https://na.gov.pk/uploads/documents/1431341153_169.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |at=Articles 129–130 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي سطح تي قانون ساز اختيار [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] وٽ، انتظامي اختيار وڏي وزير ۽ ڪابينا وٽ، جڏهن ته عدالتي اختيار [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] ۽ ماتحت عدالتن سميت آئيني عدالتي نظام وٽ آهي. مڪاني سطح تي ميٽروپوليٽن، ميونسپل، ٽائون ۽ يونين سطح جا ادارا صوبائي قانونن تحت ڪم ڪن ٿا. === صوبائي حڪومتي نظام === سنڌ حڪومت جو انتظامي مرڪز [[ڪراچي]] ۾ آهي. وڏي وزير جي سربراهيءَ ۾ صوبائي ڪابينا مختلف کاتن جهڙوڪ گهرو، قانون، ماليات، تعليم، صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، زراعت، توانائي، منصوبابندي ۽ ترقي، صنعت، معدنيات ۽ ٽرانسپورٽ کي سنڀالي ٿي. صوبي جو چيف سيڪريٽري سول انتظاميه جو اعليٰ ترين بيوروڪريٽڪ عملدار آهي ۽ صوبائي سيڪريٽريٽ ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Government of Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ [[سيد مراد علي شاهه]] سنڌ جو وڏو وزير آهي. سنڌ حڪومت جي سرڪاري ويب سائيٽ کيس موجوده وڏي وزير طور درج ڪري ٿي، جڏهن ته موجوده ڪابينا ۾ صحت، مڪاني حڪومت، آبپاشي، گهرو ۽ قانون، تعليم، ٽرانسپورٽ، توانائي، زراعت ۽ ٻين کاتن جا صوبائي وزير شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sindh Cabinet |url=https://cm.sindh.gov.pk/sindh-cabinet |publisher=Chief Minister Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="180"> فائل:Syed Murad Ali Shah Cabinet.jpg|[[سيد مراد علي شاهه]]، [[سنڌ جو وڏو وزير|وڏو وزير سنڌ]] <!-- گورنر سيد نهال هاشمي جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- اسپيڪر سيد اويس قادر شاهه جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> <!-- چيف جسٽس جسٽس ظفر احمد راجپوت جي تصديق ٿيل Commons تصوير هتي شامل ڪئي وڃي --> </gallery> === گورنر === {{Main|سنڌ جو گورنر}} [[سنڌ جو گورنر]] وفاقي آئيني عهديدار آهي. آئين جي آرٽيڪل 101 تحت گورنر کي صدر، وزيراعظم جي صلاح تي مقرر ڪري ٿو. عام پارلياماني حالتن ۾ گورنر گهڻو ڪري آئيني ۽ رسمي سربراهه طور ڪم ڪري ٿو، جڏهن ته روزاني صوبائي حڪومت وڏي وزير ۽ ڪابينا هلائين ٿا. مارچ 2026ع ۾ [[سيد محمد نهال هاشمي]] کي سنڌ جو 35هون گورنر مقرر ڪيو ويو. صدر پاڪستان 12 مارچ 2026ع تي وزيراعظم جي صلاح تي سندس مقرري منظور ڪئي ۽ 13 مارچ تي سنڌ هاءِ ڪورٽ جي چيف جسٽس کانئس حلف ورتو.<ref>{{cite web |title=President approves appointment of Nehal Hashmi as Governor of Sindh |url=https://www.radio.gov.pk/12-03-2026/president-approves-appointment-of-nehal-hashmi-as-governor-sindh |publisher=Radio Pakistan |date=12 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Nehal Hashmi takes oath as Governor of Sindh |url=https://radio.gov.pk/13-03-2026/nehal-hashmi-sworn-in-as-sindh-governor |publisher=Radio Pakistan |date=13 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === وڏو وزير === {{Main|سنڌ جو وڏو وزير}} وڏو وزير سنڌ جي چونڊيل صوبائي حڪومت جو سربراهه آهي. آئين جي آرٽيڪل 130 تحت صوبائي اسيمبلي پنهنجي ميمبرن مان وڏي وزير کي چونڊي ٿي. وڏو وزير ڪابينا جي سربراهي ڪري ٿو، صوبائي پاليسيءَ جي عام رخ جو تعين ڪري ٿو ۽ مختلف وزارتن ۽ کاتن جي انتظامي هم آهنگيءَ جو ذميوار هوندو آهي. 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ [[سيد مراد علي شاهه]] ٻيهر وڏي وزير طور چونڊيو ويو ۽ 2026ع تائين عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Chief Minister Sindh |url=https://www.sindh.gov.pk/chief-minster |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ صوبائي اسيمبلي === {{Main|سنڌ صوبائي اسيمبلي}} [[فائل:Sindh Assembly House.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] جي عمارت، ڪراچي.]] سنڌ صوبائي اسيمبلي صوبي جي هڪ ايواني قانون ساز اداري آهي. پاڪستان جي آئين جي آرٽيڪل 106 تحت سنڌ اسيمبلي ۾ '''168 ميمبر''' آهن، جن مان '''130 عام سيٽون'''، '''29 عورتن لاءِ مخصوص سيٽون''' ۽ '''9 غير مسلم شهرين لاءِ مخصوص سيٽون''' آهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |at=Article 106 seat allocation |access-date=24 August 2026}}</ref> عام سيٽن تي ميمبر سڌي چونڊ ذريعي چونڊيا وڃن ٿا، جڏهن ته عورتن ۽ غير مسلمانن لاءِ مخصوص سيٽون سياسي جماعتن کي عام سيٽن تي سندن چونڊيل ميمبرن جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. اسيمبلي قانون سازي، صوبائي بجيٽ جي منظوري، حڪومت کان سوال، قراردادون، قائم ڪميٽيون، قانون ساز بل ۽ سرڪاري پاليسين جي پارلياماني نگرانيءَ جا ڪم سرانجام ڏئي ٿي. موجوده اسيمبلي 2024ع جي عام چونڊن کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ ان جو مدو "2024 – till date" درج آهي.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://www.pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسپيڪر ۽ ڊپٽي اسپيڪر === اسپيڪر اسيمبلي جي اجلاس جي صدارت، ايوان جي نظم، پارلياماني ضابطن جي تشريح ۽ اسيمبلي سيڪريٽريٽ جي نگرانيءَ سان لاڳاپيل بنيادي آئيني عهديدار آهي. اسپيڪر جي غيرموجودگيءَ ۾ ڊپٽي اسپيڪر ايوان جي صدارت ڪري ٿو. 25 فيبروري 2024ع تي [[سيد اويس قادر شاهه]] سنڌ اسيمبلي جو اسپيڪر چونڊيو ويو. سنڌ اسيمبلي موجب هن 111 ووٽ حاصل ڪيا، جڏهن ته سندس مقابلي واري اميدوار کي 36 ووٽ مليا. ساڳئي تاريخ کان [[اينٿوني نويد]] ڊپٽي اسپيڪر طور عهدو سنڀالي رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Speaker – Syed Awais Qadir Shah |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر === سنڌ جي قانون ساز اسيمبلي جي اسپيڪر جو عهدو 1937ع ۾ سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور قانون ساز اداري جي قيام کان پوءِ وجود ۾ آيو. سنڌ اسيمبلي جي سرڪاري تاريخي فهرست موجب پهريون اسپيڪر '''ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني''' هو؛ ان ڪري سيد ميران محمد شاهه کي پهريون اسپيڪر لکڻ درست ناهي.<ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#4A235A; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ قانون ساز / صوبائي اسيمبلي جا اسپيڪر |- ! style="background:#6C3483; color:white;" | نمبر ! style="background:#2874A6; color:white;" | اسپيڪر ! style="background:#148F77; color:white;" | مدت ! style="background:#B9770E; color:white;" | تاريخي نوٽ |- | style="background:#F4ECF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ديوان بهادر ڀوڄ سنگهه گردنومل پهلاجاني]] | style="background:#E8F6F3;" | 28 اپريل 1937ع – 15 فيبروري 1938ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | سنڌ قانون ساز اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد ميران محمد شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1938ع – 1948ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | مختلف اسيمبلين ۾ ٽن مرحلن دوران اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو |- | style="background:#F4ECF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 8 مارچ 1949ع – 29 ڊسمبر 1951ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پاڪستان جي قيام کان پوءِ واري صوبائي اسيمبلي جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[مير غلام علي ٽالپر]] | style="background:#D5F5E3;" | 14 سيپٽمبر 1953ع – 21 مارچ 1955ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ وارو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[پير قربان علي شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 26 مارچ 1955ع – 14 آڪٽوبر 1955ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ون يونٽ کان اڳ آخري اسپيڪر |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | ون يونٽ سبب سنڌ صوبائي اسيمبلي موجود نه رهي، 14 آڪٽوبر 1955ع – 1 جولاءِ 1970ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غلام رسول خان کيهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 2 مئي 1972ع – 30 مارچ 1977ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ون يونٽ جي خاتمي کان پوءِ بحال ٿيل سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 31 مارچ 1977ع – 4 جولاءِ 1977ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 1977ع جي مارشل لا کان اڳ مختصر دور |- | colspan="4" style="background:#D5DBDB; font-weight:bold;" | صوبائي پارلياماني سرگرمين جو مارشل لا وارو وقفو، 1977ع – 1985ع |- | style="background:#EBDEF0;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[عبدالله حسين هارون]] | style="background:#D5F5E3;" | 6 اپريل 1985ع – 31 مارچ 1986ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#E8F6F3;" | 6 اپريل 1986ع – 1 ڊسمبر 1988ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد عبدالله شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 1 ڊسمبر 1988ع – 5 نومبر 1990ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | 1988ع کان پوءِ بحال ٿيل جمهوري دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[عبدالرزاق خان]] | style="background:#E8F6F3;" | 5 نومبر 1990ع – 19 آڪٽوبر 1993ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | نائين اسيمبلي واري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[غوث بخش خان مهر]] | style="background:#D5F5E3;" | 1993ع – 1997ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ڏهين اسيمبليءَ جو اسپيڪر |- | style="background:#F4ECF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نواب مرزا (وڪيل)|نواب مرزا]] | style="background:#E8F6F3;" | 1997ع – 1998ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | يارهين اسيمبليءَ جي شروعاتي دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد مظفر حسين شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 2002ع – 2007ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | ٻيو دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[نثار احمد کهڙو]] | style="background:#E8F6F3;" | 2008ع – 2013ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | 2008ع کان پوءِ واري جمهوري دور جو اسپيڪر |- | style="background:#EBDEF0;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#D5F5E3;" | 2013ع – 2018ع | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | پهريون دور |- | style="background:#F4ECF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[آغا سراج خان دراني]] | style="background:#E8F6F3;" | 2018ع – 2023ع | style="background:#FEF5E7; text-align:right;" | ٻيو مسلسل اسيمبلي دور |- | style="background:#EBDEF0;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | [[سيد اويس قادر شاهه]] | style="background:#D5F5E3;" | 25 فيبروري 2024ع – موجوده | style="background:#FDEBD0; text-align:right;" | موجوده اسپيڪر |} <ref>{{cite web |title=Speaker’s of Sindh Legislative Assembly |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/Speakers.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Former Speakers |url=https://www.pas.gov.pk/former-speakers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Speaker |url=https://www.pas.gov.pk/speaker |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === موجوده سياسي جوڙجڪ === سنڌ جي موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي. سنڌ اسيمبلي جي 2026ع واري سرڪاري پارٽي-جوڙجڪ موجب پيپلز پارٽي وٽ 117 ميمبر، [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] وٽ 37، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] وٽ 5، آزاد ميمبر 3 ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان]] وٽ هڪ ميمبر درج آهي.<ref>{{cite web |title=Party Composition – 2024 till date |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#922B21; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ اسيمبلي جي موجوده پارٽي جوڙجڪ |- ! style="background:#B03A2E; color:white;" | سياسي جماعت / حيثيت ! style="background:#1F618D; color:white;" | موجوده ميمبر ! style="background:#117A65; color:white;" | پارلياماني حيثيت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] | style="background:#D6EAF8;" | 117 | style="background:#D5F5E3;" | حڪومتي اڪثريت |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]] | style="background:#AED6F1;" | 37 | style="background:#ABEBC6;" | مخالف ڌر جي وڏي جماعت |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] | style="background:#D6EAF8;" | 5 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |- | style="background:#F5B7B1; text-align:right;" | آزاد | style="background:#AED6F1;" | 3 | style="background:#ABEBC6;" | آزاد ميمبر |- | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | [[جماعت اسلامي پاڪستان]] | style="background:#D6EAF8;" | 1 | style="background:#D5F5E3;" | مخالف ڌر |} <ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === وفاق سان تعلق === سنڌ پاڪستان جي وفاقي نظام جو آئيني صوبو آهي. وفاق ۽ صوبي جي اختيارن جي ورڇ 1973ع جي آئين، خاص طور وفاقي قانون ساز فهرست ۽ [[ارڙهين آئيني ترميم]] کان پوءِ صوبن ڏانهن منتقل ڪيل معاملن جي بنياد تي طئي ٿئي ٿي. تعليم، صحت، زراعت، مڪاني حڪومت، ثقافت ۽ ڪيترائي سماجي ۽ انتظامي شعبا بنيادي طور صوبائي اختيار هيٺ آهن، جڏهن ته دفاع، پرڏيهي معاملا، ڪرنسي، بين الصوبائي ۽ بين الاقوامي واپار جا ڪيترائي پهلو ۽ وفاقي ٽيڪسيشن وفاق جي اختيار ۾ آهن. وفاق ۽ صوبن وچ ۾ گڏيل نوعيت جي معاملن لاءِ [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] اهم آئيني ادارو آهي. پاڻي، بجلي، قدرتي گئس ۽ بين الصوبائي معاملن جهڙا سوال وفاقي-صوبائي سياست ۾ سنڌ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. سنڌ کي وفاقي آمدنيءَ مان حصو [[قومي مالياتي ايوارڊ]] تحت ملي ٿو، جڏهن ته صوبو پنهنجي ٽيڪسن ۽ غير ٽيڪسي آمدنيءَ جا ذريعا پڻ رکي ٿو. قدرتي گئس، تيل، پاڻيءَ جي ورڇ، بندرگاهن، توانائي منصوبن ۽ مالي وسيلن جي ورڇ سنڌ ۽ وفاق جي لاڳاپن ۾ وقت بوقت سياسي بحث جا اهم موضوع رهيا آهن. === چونڊ نظام === سنڌ ۾ قومي ۽ صوبائي چونڊون [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي نگرانيءَ هيٺ ٿين ٿيون. 2023ع جي آخري حلقه بندي 2023ع واري ڊجيٽل آدمشماري جي سرڪاري نتيجن جي بنياد تي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |date=30 November 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === قومي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ لاءِ [[قومي اسيمبلي پاڪستان|قومي اسيمبلي]] جون '''61 عام سيٽون''' مختص آهن. ان کان علاوه سنڌ جي سياسي جماعتن لاءِ عورتن جون '''14 مخصوص قومي اسيمبلي سيٽون''' صوبي جي عام سيٽن تي حاصل ڪيل پارٽي نمائندگيءَ جي تناسب سان ورهايون وڃن ٿيون. قومي اسيمبلي ۾ غير مسلمانن جون 10 مخصوص سيٽون سڄي پاڪستان لاءِ گڏيل قومي فهرست تي آهن، اهي صوبي وار مقرر ناهن.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماريءَ جي 55,696,147 آباديءَ جي بنياد تي سنڌ جي قومي اسيمبلي جي هڪ عام تڪ لاءِ سراسري آبادي quota تقريباً '''913,052''' مقرر ٿي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === صوبائي اسيمبلي جا تڪ === سنڌ صوبائي اسيمبلي جون '''130 عام چونڊ تڪ''' آهن. عورتن لاءِ 29 ۽ غير مسلمانن لاءِ 9 مخصوص سيٽن سان اسيمبلي جي ڪل آئيني طاقت 168 ميمبرن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=Final Delimitation 2023 |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/2/Delimitation%202023/Form-7%20National%20Assembly%20-%20Dated%2031-11-2023.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي حلقه بنديءَ لاءِ سنڌ جي هڪ صوبائي عام تڪ جو سراسري آبادي ڪوٽا تقريباً '''428,432''' ماڻهو هئي.<ref>{{cite web |title=An Introduction to Election Commission of Pakistan |url=https://www.ecp.gov.pk/storage/files/2/Special%20Initiatives%202020-2025/AN%20INTRODUCTION%20BOOK%20Final-A.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني حڪومتي نظام === {{Main|سنڌ ۾ مڪاني حڪومت}} سنڌ ۾ مڪاني حڪومت جو بنيادي قانوني ڍانچو '''سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 2013ع''' ۽ ان ۾ وقت بوقت ڪيل ترميمن تي ٻڌل آهي. هن قانون تحت صوبي ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي جهڙا مڪاني ادارا قائم ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مڪاني ادارن جا بنيادي ڪم شهري صفائي، مقامي رستا، گهٽيون، پارڪ، اسٽريٽ لائيٽ، قبرستان، بازارون، عوامي صحت جا ڪجهه مقامي پهلو، پاڻي ۽ نيڪال سان لاڳاپيل خدمتون، بلدياتي منصوبابندي، عمارتن ۽ عوامي جڳهن جي انتظام ۽ ٻين مڪاني سهولتن تائين پکڙيل آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ ۾ ميٽروپوليٽن ۽ ميونسپل ڪارپوريشنن لاءِ لازمي ۽ اختياري ڪمن جون الڳ فهرستون ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 – Schedule II |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع ۾ سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون ۾ وڌيڪ ترميمون ڪيون ويون، جيڪي مڪاني ادارن جي جوڙجڪ ۽ انتظام سان لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Local Government (Third Amendment) Act, 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |date=2 October 2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مڪاني ادارن جي موجوده جوڙجڪ === [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب سنڌ ۾ مختلف ضلعن ۾ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، ميونسپل ڪارپوريشن، ضلعي ڪائونسل، ميونسپل ڪميٽي، ٽائون ڪميٽي، يونين ڪائونسل ۽ يونين ڪميٽي قائم آهن. ڪراچي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن سان گڏ 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن، جڏهن ته حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي اهم مڪاني حڪومتي ادارن جا قسم |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | سربراهه ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#EAF2F8;" | ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | style="background:#EEF5E9;" | وڏي ميٽروپوليٽن شهر | style="background:#F3E5F5;" | ميئر | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | وڏي شهري علائقي جي بلدياتي پاليسي، شهري خدمتون ۽ رابطا |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪارپوريشن | style="background:#E2F0D9;" | وڏا شهري علائقا | style="background:#EADCF0;" | ميئر / چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري بلدياتي انتظام ۽ مقامي خدمتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ضلعي ڪائونسل | style="background:#EEF5E9;" | ڳوٺاڻو ضلعي علائقو | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڳوٺاڻن علائقن ۾ مقامي ترقي ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#D6EAF8;" | ميونسپل ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | وچولي درجي جا شهر | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | شهري صفائي، رستا، بازارون ۽ بلدياتي سهولتون |- | style="background:#EAF2F8;" | ٽائون ڪميٽي | style="background:#EEF5E9;" | ننڍا شهر ۽ قصبا | style="background:#F3E5F5;" | چيئرمين | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | بنيادي مقامي بلدياتي خدمتون |- | style="background:#D6EAF8;" | يونين ڪائونسل / يونين ڪميٽي | style="background:#E2F0D9;" | پاڙي يا ڳوٺن جي سطح | style="background:#EADCF0;" | چيئرمين | style="background:#FBE5D6; text-align:right;" | بنيادي مقامي نمائندگي ۽ ننڍي سطح جون خدمتون |} <ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون === [[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] سنڌ جي سڀ کان وڏي بلدياتي اداري مان هڪ آهي. اها ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن سطح جي بلدياتي معاملن، وڏن شهري رستن، پارڪن، ڪجهه ميونسپل سهولتن، شهري رابطا ۽ وڏي سطح جي بلدياتي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ لوڪل گورنمينٽ قانون تحت ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن جو سربراهه ميئر هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Local Government Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000156.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ]] جي موجوده فهرست موجب ڪراچي ضلعي نظام ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن، 7 ميونسپل ڪارپوريشن ۽ 209 يونين ڪميٽيون درج آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments – Karachi |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ميونسپل ڪارپوريشنون === سنڌ ۾ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي سميت وڏن شهري علائقن ۾ ميونسپل ڪارپوريشنون قائم آهن. سنڌ لوڪل گورنمينٽ بورڊ جي موجوده فهرست موجب حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ هڪ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن درج آهي، جڏهن ته ڪراچي ۾ 7 ميونسپل ڪارپوريشنون موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Local Governments |url=https://slgb.lgdsindh.gov.pk/local-govts/ |publisher=Sindh Local Government Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ميونسپل ڪارپوريشنن جا ڪم عام طور شهري صفائي، رستن ۽ گهٽين جي مرمت، پارڪن، عوامي جڳهن، بازارن، اسٽريٽ لائيٽ، ڪجهه مقامي صحت ۽ ماحولياتي خدمتن، بلدياتي منصوبابندي ۽ مقامي ٽيڪسن ۽ فيسن جي انتظام تائين پکڙيل آهن. === ترقياتي اٿارٽيون === سنڌ جي وڏي شهري توسيع ۽ رهائشي رٿابندي لاءِ مختلف ترقياتي اٿارٽيون قائم ڪيون ويون آهن. انهن جو ڪم عام بلدياتي ادارن کان مختلف هوندو آهي؛ ترقياتي اٿارٽيون شهرن يا علائقن جي ماسٽر پلاننگ، نون رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن، زمين جي ترقي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري توسيع تي ڌيان ڏين ٿيون. [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] 1957ع ۾ قائم ٿي ۽ ڪراچي امپروومينٽ ٽرسٽ جي جاءِ ورتائين. اداري جو تاريخي مقصد ڪراچيءَ جي ماسٽر پلان تحت ترقي، نون ٽائون شپ ۽ رهائشي اسڪيمن جي قيام ۽ شهري زمين جي ترقي هو.<ref>{{cite web |title=How KDA was Established |url=https://kda.gos.pk/Docs/CMS/file/Khadim%20Magazine/October-2018/054-Karachi%20Civic%20Centre.pdf |publisher=Karachi Development Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻين شهري ترقياتي ادارن ۾ حيدرآباد، ملير، لياري، لاڙڪاڻي ۽ ٻين علائقن سان لاڳاپيل ترقياتي اٿارٽيون پڻ شامل آهن. [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] جي بحالي لاءِ 2013ع ۾ صوبائي قانون منظور ڪيو ويو، جڏهن ته [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] لاءِ پڻ ساڳئي سال بحالي ۽ ترميم وارو قانون منظور ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Larkana Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Lyari Development Authority (Revival and Amending) Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جون ڪجهه اهم ترقياتي اٿارٽيون |- ! style="background:#76448A; color:white;" | اٿارٽي ! style="background:#2874A6; color:white;" | علائقو ! style="background:#148F77; color:white;" | بنيادي ڪم |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماسٽر پلاننگ، رهائشي ۽ تجارتي اسڪيمن ۽ شهري زمين جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | شهري توسيع، رهائشي اسڪيمن ۽ ترقياتي رٿابندي |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[ملير ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي جو ملير ۽ اوڀر وارو علائقو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | رهائشي رٿابندي ۽ نون شهري علائقن جي ترقي |- | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[لياري ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | رهائشي، انفراسٽرڪچر ۽ شهري بحاليءَ سان لاڳاپيل رٿائون |- | style="background:#F4ECF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | style="background:#EAF2F8;" | لاڙڪاڻو | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | لاڙڪاڻي جي شهري رٿابندي ۽ ترقي |} === پاڻي ۽ نيڪال جون شهري ڪارپوريشنون === 2023ع ۾ سنڌ حڪومت ڪيترن وڏن شهرن لاءِ الڳ پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشن قانون منظور ڪيا. انهن ۾ حيدرآباد، ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد، لاڙڪاڻو ۽ سکر جون پاڻي ۽ نيڪال ڪارپوريشنون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Acts 2023 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2023 |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا شهري پاڻي جي فراهمي، سيوريج ۽ نيڪال جي خدمتن کي بلدياتي نظام کان وڌيڪ مخصوص ادارياتي ڍانچي هيٺ منظم ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا. === صوبائي اليڪشن ڪميشن === [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جو سنڌ لاءِ صوبائي دفتر ڪراچي ۾ قائم آهي. صوبائي اليڪشن ڪمشنر وفاقي اليڪشن ڪميشن جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهي ۽ صوبي ۾ قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊن جي انتظام، ووٽر فهرستن، حلقه بندين، چونڊ عملي ۽ چونڊ ضابطن جي عملدرآمد ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو. اليڪشن ڪميشن جي 2026ع واري سرڪاري فهرست موجب سنڌ جو موجوده صوبائي اليڪشن ڪمشنر '''اعجاز انور چوهان''' آهي.<ref>{{cite web |title=ECP Officers – Provincial Election Commissioner Sindh |url=https://ecp.gov.pk/index.php/notifications/officers |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي اليڪشن ڪمشنر سنڌ جو دفتر پاڪستان سيڪريٽريٽ، بلاڪ 44-اي، شاهراهه عراق، صدر، ڪراچي ۾ واقع آهي. اليڪشن ڪميشن جي سرڪاري ڊائريڪٽري ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن جا ريجنل ۽ ضلعي اليڪشن ڪمشنر پڻ درج آهن.<ref>{{cite web |title=Telephone Numbers and Office Addresses – Sindh |url=https://ecp.gov.pk/storage/files/1/Sindh%20office%20address.PDF |publisher=Election Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سياسي تنظيمون === سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ قومي، صوبائي، شهري ۽ علائقائي سياسي جماعتن جو اهم ڪردار رهيو آهي. موجوده صوبائي سياست ۾ [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] سڀ کان وڏي جماعت آهي، جڏهن ته [[متحده قومي موومينٽ پاڪستان]]، [[پاڪستان تحريڪ انصاف]]، [[جماعت اسلامي پاڪستان]] ۽ ٻيون جماعتون پڻ مختلف علائقن ۾ سياسي نمائندگي رکن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Party Composition |url=https://www.pas.gov.pk/members/party-composition |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي سياسي ڌارا ۾ قومپرست ۽ علائقائي تنظيمن پڻ تاريخي ڪردار ادا ڪيو آهي. انهن جو اثر خاص طور سنڌي ٻولي، صوبائي خودمختياري، پاڻي، زمين، وسيلن جي ورڇ، مڪاني حڪومت ۽ وفاق–صوبائي لاڳاپن جهڙن مسئلن تي سياسي بحث ۾ نظر اچي ٿو. سنڌ ۾ سياسي تنظيمون مختلف نوعيت جون آهن: ڪجهه قومي سطح جون جماعتون آهن، ڪجهه شهري يا علائقائي بنيادن تي ڪم ڪن ٿيون، جڏهن ته ڪجهه قومپرست يا نظرياتي تحريڪون چونڊ سياست کان ٻاهر پڻ سرگرم رهيون آهن. سڀني تنظيمن جي چونڊ يا پارلياماني حيثيت هڪجهڙي ناهي؛ ان ڪري انهن کي موجوده اسيمبلي جي جماعتن سان گڏ هڪ ئي درجي ۾ رکڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. === سول سوسائٽي ۽ غير سرڪاري تنظيمون === سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمون ۽ سول سوسائٽي جا ادارا تعليم، صحت، غربت گهٽائڻ، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، انساني حقن، آفتن جي امداد، ماحوليات، ڳوٺاڻي ترقي، پاڻي ۽ صفائي، قانوني مدد ۽ سماجي تحفظ جي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿا. غير سرڪاري تنظيمن جو قانوني ڍانچو مختلف قانونن تحت ٿي سگهي ٿو، جن ۾ سوسائٽيز رجسٽريشن، ڪمپني قانون تحت غير منافع بخش تنظيمون، ٽرسٽ ۽ رضاڪاراڻيون سماجي ڀلائي تنظيمون شامل آهن. صوبائي سطح تي سماجي ڀلائي ۽ لاڳاپيل سرڪاري ادارا اهڙين تنظيمن جي رجسٽريشن ۽ نگرانيءَ ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا. سنڌ ۾ سول سوسائٽي جو ڪردار خاص طور 2010ع ۽ 2022ع جهڙين وڏين ٻوڏن، صحت جي هنگامي حالتن، تعليم، عورتن جي حقن ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي منصوبن ۾ نمايان رهيو آهي. ڪيترين مقامي ۽ قومي تنظيمن سرڪاري ادارن، بين الاقوامي ڊونرن ۽ مقامي برادرين سان گڏجي سماجي خدمتون ۽ بحاليءَ جا منصوبا هلائي رهيا آهن. === غير سرڪاري تنظيمن جا اهم شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#117A65; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غير سرڪاري تنظيمن جا اهم ڪم |- ! style="background:#148F77; color:white;" | شعبو ! style="background:#2874A6; color:white;" | عام سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | تعليم | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | اسڪول، غير رسمي تعليم، شاگردن جي مدد، استاد تربيت |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | صحت | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ڪلينڪ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ويڪسينيشن، طبي ڪيمپون |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | غربت ۽ روزگار | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | مهارتي تربيت، مائڪرو فنانس، ننڍا ڪاروبار ۽ ڳوٺاڻي ترقي |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | انساني حق | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | قانوني مدد، عورتن، ٻارن ۽ اقليتن جا حق |- | style="background:#E8F6F3; text-align:right;" | ماحوليات | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | پاڻي، مينگروو، آبهوا، قدرتي وسيلن جو تحفظ |- | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | آفتن جي امداد | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | ٻوڏ، ڏڪار ۽ ٻين آفتن دوران امداد ۽ بحالي |} == انتظامي ورهاست == {{Main|سنڌ جون انتظامي ورهاستون}} [[فائل:Pakistan Sindh districts map.svg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جا ضلعا؛ نقشي ۾ ضلعن کي سندن لاڳاپيل ڊويزنن موجب مختلف رنگن سان ڏيکاريو ويو آهي.]] سنڌ [[پاڪستان]] جي چئن صوبن مان هڪ آهي ۽ انتظامي طور ڊويزنن، ضلعن، تعلقن يا تحصيلن، سب ڊويزنن ۽ ان کان هيٺين انتظامي ۽ مڪاني يونٽن ۾ ورهايل آهي. صوبي جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪراچي]] آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ وقت سنڌ ۾ '''6 ڊويزنون، 30 ضلعا ۽ 138 تعلقا يا تحصيلون''' موجود هيون. ان کان هيٺ 272 قانونگو حلقا/سپروائيزري تپيدار سرڪل، 1,455 پٽوار سرڪل/تپا/يونين ڪائونسلون ۽ 5,690 ديهون يا ڳوٺاڻيون آباديون درج ڪيون ويون.<ref name="SindhCensusReport2023">{{cite report |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> انتظامي لحاظ کان هر ڊويزن جي سربراهي [[ڪمشنر]] ڪندو آهي، جڏهن ته ضلعي انتظام جو مرڪزي عملدار [[ڊپٽي ڪمشنر]] هوندو آهي. ڊپٽي ڪمشنر ضلعي سطح تي مختلف صوبائي کاتن ۽ انتظامي سرگرمين جي هم آهنگيءَ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ڪل آبادي '''55,696,147''' هئي، جيڪا 2017ع جي 47,854,510 جي ڀيٽ ۾ وڌي هئي. صوبي جي آباديءَ جي سراسري سالياني واڌ جي شرح 2017ع کان 2023ع دوران 2.57 سيڪڙو رهي. سنڌ جي 30,056,739 آبادي شهري ۽ 25,639,408 ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي، يعني صوبي جي لڳ ڀڳ '''53.97 سيڪڙو آبادي شهري''' هئي.<ref name="SindhCensus2023">{{cite report |title=Population and Housing Census 2023: Provincial Census Report – Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊويزنون === [[فائل:Sindh-Divisions-Map.png|thumb|300px|کاٻو|سنڌ جون 6 انتظامي ڊويزنون ۽ انهن جا مرڪز. ڀنڀور ڊويزن اڃان عمل ۾ ناھي ۽ اھا حيدرآباد ڊويزن جو حصو آھي]] سنڌ جون ڇهه انتظامي ڊويزنون [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]، [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر ڊويزن|سکر]] آهن. آباديءَ جي لحاظ کان ڪراچي سڀ کان وڏي ڊويزن آهي؛ 2023ع ۾ ان جي آبادي 20.38 ملين کان وڌيڪ هئي، جيڪا سنڌ جي ڪل آباديءَ جي ٽئين حصي کان به وڌيڪ هئي.<ref name="SindhCensus2023" /> شهري آباديءَ جي تناسب ۾ پڻ ڊويزنن جي وچ ۾ وڏو فرق آهي. 2023ع ۾ ڪراچي ڊويزن جي '''92.57 سيڪڙو''' آبادي شهري هئي، جڏهن ته حيدرآباد ۾ 37.28 سيڪڙو، سکر ۾ 33.92 سيڪڙو، لاڙڪاڻي ۾ 30.63 سيڪڙو، شهيد بينظيرآباد ۾ 29.27 سيڪڙو ۽ ميرپورخاص ڊويزن ۾ 19.38 سيڪڙو آبادي شهري علائقن ۾ رهندي هئي. ان لحاظ کان ڪراچي کان سواءِ سنڌ جون باقي سڀ ڊويزنون آباديءَ جي بناوت ۾ اڪثريتي طور ڳوٺاڻيون آهن.<ref name="SindhCensus2023" /> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#174A7E; color:white; font-size:115%;" | '''سنڌ جون انتظامي ڊويزنون — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#4472C4; color:white;" ! ڊويزن ! انتظامي مرڪز ! ضلعا ! آبادي 2023ع ! آبادي 2017ع ! شهري آبادي % |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ڪراچي ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[ڪراچي]] | 7 | 20,382,881 | 16,024,894 | 92.57% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[حيدرآباد ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 9 | 11,659,246 | 10,596,049 | 37.28% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[لاڙڪاڻو]] | 5 | 7,093,706 | 6,190,926 | 30.63% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[سکر ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[سکر]] | 3 | 6,010,041 | 5,542,270 | 33.92% |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | style="background:#E2F0D9;" | [[نوابشاهه]] | 3 | 5,930,649 | 5,275,426 | 29.27% |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[ميرپور خاص ڊويزن]] | style="background:#EBF1DE;" | [[ميرپورخاص]] | 3 | 4,619,624 | 4,224,945 | 19.38% |- style="background:#FFF2CC; font-weight:bold;" | سنڌ | [[ڪراچي]] | 30 | 55,696,147 | 47,854,510 | 53.97% |} <ref name="SindhCensus2023" /> === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} سنڌ جا 30 ضلعا ڇهن ڊويزنن ۾ ورهايل آهن. موجوده انتظامي ڍانچي ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] سڀ کان وڌيڪ، يعني ست ضلعا رکي ٿي، جڏهن ته حيدرآباد ڊويزن ۾ نو، لاڙڪاڻي ۾ پنج ۽ ميرپورخاص، شهيد بينظيرآباد ۽ سکر ڊويزنن ۾ ٽي ٽي ضلعا شامل آهن.<ref name="SindhCensusReport2023" /> ڪراچي جي انتظامي جوڙجڪ ۾ گذريل ڏهاڪن دوران نمايان تبديليون آيون آهن. موجوده ڪراچي ڊويزن [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]]، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]]، [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]]، [[ملير ضلعو|ملير]] ۽ [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] ضلعن تي مشتمل آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ انهن ستن ضلعن کي الڳ انتظامي يونٽن طور شمار ڪيو ويو.<ref name="PBSdistrict2023">{{cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_1_sindh_districts.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا — آدمشماري 2023ع''' |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! ڊويزن ! ضلعو ! صدر مقام ! آبادي 2023ع |- | 1 || style="background:#D9EAF7;" rowspan="9"| [[حيدرآباد ڊويزن]] || [[بدين ضلعو|بدين]] || [[بدين]] || 1,947,081 |- | 2 || [[دادو ضلعو|دادو]] || [[دادو، پاڪستان|دادو]] || 1,742,320 |- | 3 || [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] || 2,432,540 |- | 4 || [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] || [[ڪوٽڙي]] || 1,117,308 |- | 5 || [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] || [[مٽياري]] || 849,383 |- | 6 || [[سجاول ضلعو|سجاول]] || [[سجاول]] || 839,292 |- | 7 || [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] || [[ٽنڊو الهيار]] || 922,012 |- | 8 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] || [[ٽنڊو محمد خان]] || 726,119 |- | 9 || [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] || [[ٺٽو]] || 1,083,191 |- | 10 || style="background:#E2F0D9;" rowspan="7"| [[ڪراچي ڊويزن]] || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] || [[ڪراچي]] || 3,822,325 |- | 11 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] || [[ڪراچي]] || 3,950,031 |- | 12 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] || [[ڪراچي]] || 2,329,764 |- | 13 || [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] || [[ڪراچي]] || 2,679,380 |- | 14 || [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] || [[ڪياماڙي]] || 2,068,451 |- | 15 || [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || [[ڪورنگي]] || 3,128,971 |- | 16 || [[ملير ضلعو|ملير]] || [[ملير]] || 2,403,959 |- | 17 || style="background:#FCE4D6;" rowspan="5"| [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] || [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] || [[جيڪب آباد]] || 1,174,097 |- | 18 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] || [[قمبر]] || 1,514,869 |- | 19 || [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || 1,233,957 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || 1,784,453 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] || [[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] || 1,386,330 |- | 22 || style="background:#E4DFEC;" rowspan="3"| [[ميرپور خاص ڊويزن]] || [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || 1,681,386 |- | 23 || [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] || [[مٺي]] || 1,778,407 |- | 24 || [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] || [[عمرڪوٽ]] || 1,159,831 |- | 25 || style="background:#FFF2CC;" rowspan="3"| [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] || [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] || [[نوشهروفيروز]] || 1,777,082 |- | 26 || [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] || [[سانگهڙ]] || 2,308,465 |- | 27 || [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] || [[نوابشاهه]] || 1,845,102 |- | 28 || style="background:#DDEBF7;" rowspan="3"| [[سکر ڊويزن]] || [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] || [[ميرپور ماٿيلو]] || 1,772,609 |- | 29 || [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] || [[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] || 2,597,535 |- | 30 || [[سکر ضلعو|سکر]] || [[سکر]] || 1,639,897 |} <ref name="PBSdistrict2023" /> === انتظامي ڍانچو === صوبائي حڪومت کان هيٺ ڊويزن انتظامي هم آهنگيءَ جو وڏو علائقائي درجو آهي. ڊويزن جي سربراهي ڪمشنر ۽ ضلعي جي سربراهي ڊپٽي ڪمشنر ڪندو آهي. ضلعي کان هيٺ تعلقا يا تحصيلون ۽ سب ڊويزنون قائم آهن، جڏهن ته زميني محصول ۽ رڪارڊ جي انتظام لاءِ سپروائيزري تپيدار سرڪل، تپا ۽ ديهون استعمال ٿين ٿيون.<ref name="SindhCensusReport2023" /> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ۾ '''5,690 ڳوٺاڻيون آباديون/ديهون''' درج ڪيون ويون. انهن مان 1,756 جي آبادي 5,000 يا ان کان وڌيڪ ۽ 2,292 جي آبادي 2,000 کان 4,999 ماڻهن جي وچ ۾ هئي. هي انتظامي ۽ آباديءَ وارو ڍانچو سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن جي وسيع پکيڙ کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> === شهري ۽ ڳوٺاڻي ورهاست === سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي رکندڙ صوبن مان هڪ آهي. 2023ع ۾ صوبي جي 55.70 ملين آباديءَ مان 30.06 ملين شهري ۽ 25.64 ملين ڳوٺاڻي علائقن ۾ رهندي هئي. شهري آباديءَ جو صوبائي تناسب 2017ع جي 51.89 سيڪڙو مان وڌي 2023ع ۾ 53.97 سيڪڙو ٿيو.<ref name="SindhCensus2023" /> شهريت جي ورڇ صوبي اندر انتهائي غير برابر آهي. ڪراچي ڊويزن تقريباً مڪمل طور شهري آهي، جڏهن ته ٿرپارڪر، سجاول ۽ سنڌ جي ڪيترن اترين ۽ وچولي ضلعن ۾ آباديءَ جو وڏو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهي ٿو. ان ڪري سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هڪ طرف ڪراچي جهڙو وڏي آباديءَ وارو شهري ميٽروپوليٽن علائقو ۽ ٻئي طرف سنڌوءَ جي زرعي ميدانن، ڊيلٽا، ڪاڇي ۽ ٿر جا گهٽ شهري آباديءَ وارا وسيع علائقا شامل آهن.<ref name="PBSdistrict2023" /> === سنڌ جا وڏا شهر === {{Main|سنڌ جا شهر}} [[ڪراچي]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ، سڀ کان وڏو شهري مرڪز ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ان کان پوءِ حيدرآباد سنڌ جو ٻيو وڏو شهري مرڪز آهي. سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه، جيڪب آباد، خيرپور، شڪارپور ۽ ٻين شهرن جو علائقائي واپار، تعليم، صحت، صنعت ۽ ضلعي انتظام ۾ اهم ڪردار آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ شهري آباديءَ جا انگ '''شهري آبادي (urban locality)''' جي سرڪاري حدن مطابق گڏ ڪيا ويا آهن؛ تنهنڪري انهن کي ضلعي جي ڪل آباديءَ سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="PBSUrban2023">{{cite web |title=Table 2: Urban Localities by Population Size and their Population by Sex, Annual Growth Rate and Household Size, Census-2023, Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_2_sindh_province.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === انتظامي ورهاست جي تاريخ === سنڌ جي انتظامي سرحدن ۽ ضلعن جي جوڙجڪ وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. آباديءَ ۾ واڌ، شهري پکيڙ ۽ انتظامي ضرورتن سبب پراڻن ضلعن مان نوان ضلعا قائم ڪيا ويا. خاص طور ڪراچي جي تيز شهري واڌ سبب ان جي ضلعي ڍانچي ۾ ڪيترائي ڀيرا تبديليون آيون ۽ موجوده وقت ۾ ڪراچي ڊويزن ستن ضلعن تي مشتمل آهي. [[ڪياماڙي ضلعو]] قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي ضلعن جو مجموعي تعداد 30 ٿي ويو، جنهن کي 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ موجوده ضلعي ڍانچي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="SindhCensusReport2023" /> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} == زرعي معيشت== {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} [[فائل:Hyderabad (Wheat Farms).jpg|thumb|300px|ساڄو|[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ڀرسان ڪڻڪ جا زرعي کيت؛ سنڌ جي آبپاشي وارن ميدانن ۾ [[ڪڻڪ]] ربيع جو اهم فصل آهي.]] سنڌ جي معيشت، خوراڪي نظام ۽ ڳوٺاڻي سماج ۾ [[زراعت]] بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي جو زرعي نظام گهڻو ڪري [[سنڌو درياهه]] ۽ ان سان ڳنڍيل بئراجن ۽ ڪئنالن تي دارومدار رکي ٿو، جڏهن ته [[ٿر ريگستان|ٿر]]، [[ڪاڇو|ڪاڇي]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ برساتي زراعت ۽ مالداري پڻ اهم آهن. سنڌ حڪومت موجب صوبي جي لڳ ڀڳ '''4.87 ملين هيڪٽر''' زمين پوک هيٺ اچي ٿي، جيڪا سنڌ جي ڪل جاگرافيائي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ [[خريف]] ۽ [[ربيع]] ٻئي زرعي موسمون آهن. ڪڻڪ، چانور، ڪپهه ۽ ڪمند صوبي جا وڏا فصل آهن، جڏهن ته ٻاجهري، جوئر، مڪئي، چڻا، دالون، سرنهن، ڪينولا، سورج مُکي، تر، گوار، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پڻ پوکيا وڃن ٿا. باغبانيءَ ۾ [[انب]]، [[کجور]]، [[ڪيلو]]، امرود، چيڪو، پپيتو ۽ ٻيا ميوا اهم آهن. مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ سنڌ جي وسيع زرعي معيشت جا اهم لاڳاپيل شعبا آهن.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/agriculture-statistics |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري صوبائي آدمشماري رپورٽ ۾ ڏنل زرعي انگن موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ تقريباً '''1.20 ملين هيڪٽر'''، چانور 708,983 هيڪٽر، ڪمند 279,694 هيڪٽر ۽ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي. ساڳئي ذريعي موجب ڪڻڪ جي پيداوار لڳ ڀڳ 4.04 ملين ٽن، چانورن جي 2.42 ملين ٽن ۽ ڪمند جي 18.34 ملين ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي مربوط زرعي آدمشماري موجب پاڪستان جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، ڪپهه جو 28 سيڪڙو ۽ چانورن جو 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> سنڌ حڪومت پڻ صوبي کي پاڪستان جي چانور، ڪمند، ڪپهه ۽ ڪڻڪ جي پيداوار ۾ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي علائقا ۽ فصلن جي ورڇ === سنڌ ۾ فصلن جي جاگرافي مٽي، آبپاشي، گرمي پد، لوڻياٺ ۽ برسات جي مقدار مطابق مختلف آهي. سنڌ حڪومت جي زرعي درجابندي موجب مٿين سنڌ جي لاڙڪاڻي ۽ شڪارپور وارن علائقن ۾ چانور نمايان فصل آهي، جڏهن ته سکر ۽ خيرپور ۾ ڪڻڪ، ڪپهه، سرنهن ۽ سورج مُکي جهڙا نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصل پوکيا وڃن ٿا. وچ سنڌ، خاص طور شهيد بينظير آباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ ۽ ڀرپاسي جي ميدانن ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ تيلدار فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هيٺين سنڌ ۾ ٽنڊو محمد خان، بدين، ٺٽي ۽ ڀرپاسي جا آبپاشي وارا علائقا ڪمند ۽ چانورن لاءِ موزون آهن، جڏهن ته ميرپورخاص، ٽنڊوالهيار ۽ سانگهڙ ۾ ڪپهه، ڪڻڪ ۽ باغباني نمايان آهي. ٿر ۽ ڪاڇي جهڙن برسات تي دارومدار رکندڙ علائقن ۾ ٻاجهري، جوئر، گوار، تر ۽ ارنڊي جهڙا خشڪي برداشت ڪندڙ فصل اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Wheat crop- Daharki-Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڏهرڪي]] ڀرسان ڪڻڪ جو فصل، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ مٿين سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ۾ ڪڻڪ اهم ربيع فصل آهي.]] === اهم فصل === سنڌ جا چار مکيه تجارتي ۽ خوراڪي فصل [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪپهه]] ۽ [[ڪمند]] آهن. ڪڻڪ ربيع جو بنيادي خوراڪي فصل آهي، جڏهن ته چانور ۽ ڪپهه خريف ۾ پوکيا وڃن ٿا. ڪمند ڊگهي عرصي وارو نقدآور فصل آهي ۽ سنڌ جي کنڊ صنعت لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2e7d32; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم فصل |- ! style="background:#1b5e20; color:white; padding:7px;" | فصل ! style="background:#33691e; color:white; padding:7px;" | زرعي موسم ! style="background:#558b2f; color:white; padding:7px;" | اهم علائقا ! style="background:#827717; color:white; padding:7px;" | بنيادي استعمال / اهميت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪڻڪ]] | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سکر، گهوٽڪي، خيرپور، سانگهڙ، شهيد بينظير آباد ۽ ٻيا آبپاشي وارا ضلعا | style="background:#fffde7; text-align:right;" | بنيادي خوراڪي اناج |- | style="background:#c8e6c9;" | [[چانور]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪ ۽ برآمد |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ڪپهه]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | سانگهڙ، ميرپورخاص، مٽياري، ٽنڊوالهيار، شهيد بينظير آباد ۽ خيرپور | style="background:#fffde7; text-align:right;" | ڪپڙي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال |- | style="background:#c8e6c9;" | [[ڪمند]] | style="background:#dcedc8;" | سالياني / خريف سان لاڳاپيل | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | گهوٽڪي، بدين، ٽنڊو محمد خان، ٺٽو، سجاول، حيدرآباد ۽ ڀرپاسي | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | کنڊ ۽ لاڳاپيل صنعت |- | style="background:#e8f5e9;" | [[ٻاجهري]] | style="background:#f1f8e9;" | خريف | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | ٿرپارڪر، عمرڪوٽ ۽ ٻين برساتي علائقن | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪ، چارو؛ خشڪي برداشت ڪندڙ فصل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[جوئر]] | style="background:#dcedc8;" | خريف | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | ٿر، ڪاڇو ۽ مختلف نيم خشڪ علائقا | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | اناج ۽ جانورن جو چارو |- | style="background:#e8f5e9;" | [[سرنهن]] ۽ ڪينولا | style="background:#f1f8e9;" | ربيع | style="background:#f9fbe7; text-align:right;" | مٿين ۽ وچين سنڌ | style="background:#fffde7; text-align:right;" | خوراڪي تيل |- | style="background:#c8e6c9;" | [[سورج مُکي]] | style="background:#dcedc8;" | مختلف پوک جا دور | style="background:#f0f4c3; text-align:right;" | بدين، سانگهڙ ۽ ٻين آبپاشي علائقن | style="background:#fff9c4; text-align:right;" | خوراڪي تيل |} <ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪڻڪ === [[ڪڻڪ]] سنڌ جو سڀ کان اهم ربيع فصل ۽ بنيادي خوراڪي اناج آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪڻڪ 1,202,475 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ پيداوار 4,043,166 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ ۾ سنڌ ملڪ جي ڪڻڪ هيٺ مجموعي ايراضيءَ جو لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو رکي ٿي.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === چانور === [[فائل:Recently sown paddy fields in Sindh, Pakistan, December 2010 (5331068220).jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ تازو پوکيل چانورن جا کيت.]] [[چانور]] سنڌ جو اهم خريف ۽ برآمدي فصل آهي. اهو خاص طور سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري مٿين سنڌ ۽ هيٺين سنڌ جي ڪجهه آبپاشي علائقن ۾ پوکيو وڃي ٿو. 2020–21ع ۾ چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق ملڪ جي چانورن هيٺ مجموعي ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو لڳ ڀڳ 27 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪپهه === [[ڪپهه]] سنڌ جي صنعتي زراعت لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها صوبي ۽ ملڪ جي ڪپڙي، ڌاڳي ۽ جننگ صنعت لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿي. 2020–21ع ۾ سنڌ ۾ ڪپهه 474,818 هيڪٽر تي پوکي وئي ۽ سرڪاري انگن ۾ پيداوار 1,861,785 ڳٺا ڄاڻائي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع جي زرعي آدمشماريءَ مطابق پاڪستان جي ڪپهه هيٺ مجموعي پوکيل ايراضيءَ مان سنڌ جو حصو تقريباً 28 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=Agricultural Census 2024: Main Findings Report |url=https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026 |archive-date=28 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251028075755/https://www.pbos.gov.pk/sites/default/files/agriculture/agri_census_2024/Agricultural_Census_Main_Findings_Report.pdf |url-status=dead }}</ref> === ڪمند === [[ڪمند]] سنڌ جي اهم نقدآور فصلن مان آهي ۽ صوبي جي کنڊ جي ڪارخانن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪري ٿو. 2020–21ع ۾ ڪمند 279,694 هيڪٽر تي پوکيو ويو ۽ پيداوار 18,335,533 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب صوبي جو پاڪستان جي ڪمند جي قومي پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 29 سيڪڙو آهي.<ref>{{cite web |title=About Agriculture Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/about |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === باغباني === سنڌ جي مختلف آبهوا ۽ آبپاشي علائقن سبب باغبانيءَ ۾ وڏي تنوع موجود آهي. [[ميرپورخاص]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا انب، [[خيرپور]] کجور، جڏهن ته ٺٽو، سجاول، ٽنڊو محمد خان ۽ ٻين هيٺين سنڌ جي علائقن ۾ ڪيلي جي باغباني نمايان آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صوبائي رپورٽ موجب 2021–22ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار '''386,973 ٽن'''، ڪيلي جي '''123,263 ٽن''' ۽ کجور جي '''219,925 ٽن''' هئي.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Table 2.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڀاڄين ۽ مصالحن ۾ بصر، ٽماٽو، ڀينڊي، مرچ، ميها، واڱڻ ۽ ٻيا فصل پوکيا وڃن ٿا. عمرڪوٽ ۽ ميرپورخاص واري پٽي خاص طور ڳاڙهي مرچ جي پوک لاءِ مشهور آهي. === خشڪ ۽ برساتي زراعت === [[فائل:Beautful field of Bajhra and korar in kertee.jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي خشڪ علائقي ۾ ٻاجهري ۽ مقامي نباتات؛ [[ٿر]] ۾ زراعت جو وڏو حصو چوماسي جي برسات تي دارومدار رکي ٿو.]] سنڌ جي سڄي زراعت ڪئنالي آبپاشي هيٺ ناهي. ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪاڇو ۽ ڪوهستان جي ڪيترن حصن ۾ برساتي يا ''باراني'' زراعت ڪئي وڃي ٿي. ٿر ۾ سٺي چوماسي کان پوءِ ٻاجهري، گوار، تر، جوئر ۽ ٻين خشڪي برداشت ڪندڙ فصلن جي پوک ٿيندي آهي. ڪاڇي ۾ کيرٿر مان ايندڙ موسمي نين جي پاڻيءَ ۽ گاد سان موسمي زراعت ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Function of Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/function-of-department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> برسات جي وڏي سالياني ڦيرڦار سبب انهن علائقن جي زرعي پيداوار آبپاشي وارن ميدانن کان وڌيڪ غير يقيني آهي. ڏڪار وارن سالن ۾ فصلن سان گڏ مالداري پڻ متاثر ٿئي ٿي. === مالداري ۽ پولٽري === {{Main|سنڌ ۾ مالداري}} مالداري سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت، خوراڪي تحفظ ۽ گهريلو آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهي. صوبي ۾ مينهون، ڳئون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ پولٽري وڏي پيماني تي پاليو وڃي ٿو. سنڌ حڪومت جو [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو|لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي خوراڪي تحفظ، روزگار، غربت گهٽائڻ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ سان ڳنڍيل شعبا قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://livestock.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Livestock & Fisheries Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي صوبائي آدمشماري رپورٽ موجب 2020–21ع دوران سنڌ ۾ تقريباً 15.8 ملين جانورن کي ويڪسين ڏني وئي، جنهن مان صوبي ۾ جانورن جي صحت جي خدمتن جي وڏي پيماني جو اندازو ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |at=Section 2.22 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر، نارا ۽ ڪوهستان جهڙن خشڪ علائقن ۾ مالداري فصلن جي ڀيٽ ۾ گهريلو معيشت جو وڌيڪ اهم حصو ٿي سگهي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ جانور موسمي چراگاهن ۽ مقامي نباتات کي استعمال ڪري سگهن ٿا. === ماهيگيري === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي زرعي ۽ قدرتي وسيلن واري معيشت ۾ سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري پڻ اهم آهي. صوبي وٽ [[عربي سمنڊ]] جي ساحلي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، سنڌو درياهه، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ ڪيترائي ٻيا آبي ذخيرا موجود آهن. مڇي ۽ جهينگي جي پيداوار ساحلي آبادين، مهاڻن ۽ پروسيسنگ ۽ برآمدي صنعت لاءِ روزگار فراهم ڪري ٿي. سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو ماهيگيريءَ کي خوراڪي ۽ برآمدي پيداوار، روزگار ۽ ڳوٺاڻي معاشي ترقيءَ سان لاڳاپيل اهم شعبي طور سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Livestock & Fisheries Department |url=https://livestock.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي تحقيق، ٻج ۽ جديد ٽيڪنالاجي === سنڌ ۾ زرعي تحقيق ۽ توسيع جو مقصد بهتر ٻج، فصلن جون نيون جنسون، بيمارين ۽ جيتن جي روڪٿام، پيداوار ۾ واڌ ۽ پاڻيءَ جي وڌيڪ مؤثر استعمال کي فروغ ڏيڻ آهي. زراعت کاتي جي ماتحت '''[[سنڌ ايگريڪلچر ريسرچ]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچر ايڪسٽينشن]]'''، '''[[سنڌ ايگريڪلچرل انجنيئرنگ]]'''، '''[[سنڌ آن فارم واٽر مينيجمينٽ]]'''، '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]'''، '''[[سنڌ ڪين ڪمشنر]]''' ۽ [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] جهڙا ادارا ۽ شعبا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Work of Each Department |url=https://agri.sindh.gov.pk/work-of-each-dept |publisher=Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''[[سنڌ ڪراپ رپورٽنگ سروس]]''' ضلعي وار خريف ۽ ربيع فصلن جي پوکيل ايراضي، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار جا تخمينا تيار ڪري ٿي. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] موجب سنڌ ۾ ڪڻڪ، ڪپهه ۽ چانورن بابت پوکيل ايراضيءَ جا تخمينا نمونياتي سروي ذريعي تيار ڪيا وڃن ٿا ۽ آخري صوبائي انگ '''[[پروونشل ايگريڪلچر اسٽيٽسٽڪس ڪوآرڊينيشن بورڊ]]''' کان منظور ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Agriculture Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/web/?page_id=10374 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي پاليسي ۽ تبديليون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ زراعت بابت اهم پاليسي ۽ انتظامي ذميواريون صوبائي حڪومت ڏانهن منتقل ٿيون. سنڌ حڪومت ان پسمنظر ۾ '''سنڌ ايگريڪلچر پاليسي 2018–2030''' تيار ڪئي، جيڪا فصلن سان گڏ مالداري، ماهيگيري ۽ ٻيلن کي پڻ وسيع زرعي ۽ ڳوٺاڻي معيشت جو حصو سمجهي ٿي. پاليسيءَ ۾ پيداوار وڌائڻ، خوراڪي ۽ غذائي تحفظ، موسمي پائيداري، جديد ٽيڪنالاجي، مارڪيٽن تائين رسائي ۽ پاڻيءَ جي مؤثر استعمال تي زور ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> زرعي مشينري، بهتر ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن ۽ جديد آبپاشي طريقن جي استعمال سان پيداوار وڌائڻ جا موقعا پيدا ٿيا آهن، پر انهن تائين رسائي سڀني آبادگارن لاءِ هڪجهڙي ناهي. ننڍن آبادگارن لاءِ قرض، معياري ٻج، مشينري، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڻيءَ تائين رسائي اڃا اهم پاليسي مسئلا آهن. === زمينداري ۽ آبادگاري === سنڌ جي زرعي سماج ۾ زمين جي ملڪيت تاريخي طور غيربرابر رهي آهي. وڏا زميندار، وچولا آبادگار، ننڍا زمين مالڪ ۽ بي زمين هاري صوبي جي ڳوٺاڻي سماجي ڍانچي جا مختلف حصا آهن. زمين جي ملڪيت، هاري–زميندار لاڳاپا، زرعي اجرت، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ قرض تائين رسائي سنڌ جي زرعي سياست ۽ ڳوٺاڻي سماج جا ڊگهي عرصي وارا مسئلا رهيا آهن. ميڪانيڪي زراعت ۽ شهري لڏپلاڻ سان ڳوٺاڻي مزدوريءَ جي بناوت ۾ پڻ تبديليون آيون آهن، پر فصل پوکڻ، ڪپهه چونڊڻ، ڀاڄين، باغن ۽ مالداريءَ ۾ عورتن ۽ خانداني مزدوريءَ جو ڪردار اڃا اهم آهي. === موسمي تبديلي ۽ زرعي خطرا === سنڌ جي زراعت گرمي جي لهرن، ڏڪار، غير يقيني چوماسي، درياهي ۽ برساتي ٻوڏ، پاڻيءَ جي کوٽ، زمين جي لوڻياٺ ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي کان متاثر ٿئي ٿي. خاص طور 2010ع، 2011ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن فصلن، چوپائي مال، آبپاشي ڍانچي ۽ ڳوٺاڻي آبادين کي وڏي نقصان پهچايو. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|300px|کاٻو|سنڌ ۾ سورج مُکي جو فصل؛ پاڻيءَ جي محدود دستيابي وارن علائقن ۾ تيلدار ۽ نسبتاً گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن جي اهميت وڌي رهي آهي.]] سنڌ جي زرعي پاليسيءَ ۾ انهيءَ سبب فصلن جي تنوع، گهٽ پاڻي گهرندڙ فصلن، جديد آبپاشي، بهتر ٻج، پاڻيءَ جي بچت ۽ موسمي خطري جي انتظام تي زور وڌيو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SWAT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم زرعي ادارا === سنڌ جي زرعي نظام ۾ ڪيترائي ادارا الڳ الڳ ڪم ڪن ٿا. '''[[زراعت، سپلاءِ ۽ اگهن وارو کاتو]]''' فصلن، زرعي تحقيق، توسيع، ٻجن، مارڪيٽن ۽ آن فارم واٽر مينيجمينٽ سان لاڳاپيل آهي؛ '''[[سنڌ آبپاشي کاتو]]''' بئراجن، ڪئنالن، پاڻيءَ جي ورڇ ۽ ٻوڏ جي انتظام جو ذميوار آهي؛ '''[[لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]]''' مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيريءَ کي سنڀالي ٿو؛ جڏهن ته '''[[سنڌ خوراڪ کاتو]]''' خوراڪي ذخيرن ۽ خاص طور ڪڻڪ جي خريداري ۽ انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون انجام ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Government Departments |url=https://www.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم صوبائي ادارو آهي. ان کان سواءِ زرعي تحقيقاتي ادارا، [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]]، [[سنڌ ڪين ڪمشنر]]، [[سنڌ مارڪيٽنگ ۽ ڪراپ رپورٽنگ سروس]] جهڙا ادارا مختلف فني ۽ انتظامي ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sub Departments |url=https://agri.sindh.gov.pk/sub-departments |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == صنعت == {{Main|سنڌ جي معيشت|سنڌ ۾ صنعت}} [[فائل:SITE Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سائٽ، ڪراچي|سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ، ڪراچي]]؛ سنڌ جي قديم ۽ وڏن منظم صنعتي علائقن مان هڪ]] [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] جو ڪنٽينر ٽرمينل؛ بندرگاهي رسائي سنڌ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جو اهم بنياد آهي]] سنڌ پاڪستان جي سڀ کان اهم صنعتي، واپاري ۽ مالي علائقن مان هڪ آهي. صوبي جي صنعتي سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ مرڪوز آهي، پر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[ٽنڊو آدم]]، [[شهيد بينظير آباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]] ۽ ٻين علائقن ۾ پڻ صنعتي مرڪز ۽ منظم صنعتي اسٽيٽون قائم آهن. سنڌ جي پيداواري معيشت ۾ ڪپڙي، خوراڪ ۽ مشروبات، دواسازي، ڪيميائي شين، ڀاڻ، پيٽروليم، گاڏين، لوهه ۽ اسٽيل، سيمينٽ، رٻڙ ۽ پلاسٽڪ، چمڙي، انجنيئرنگ ۽ صارفين جي شين جون صنعتون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Manufacturing Sector |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] موجب ملڪ جي وڏي پيماني واري پيداواري يونٽن جو لڳ ڀڳ '''34 سيڪڙو''' سنڌ ۾ واقع آهي. سنڌ جي صنعتي حيثيت ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، قومي شاهراهن، ريلوي، هوائي اڏي ۽ وڏي شهري منڊيءَ جو بنيادي ڪردار آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان وڏي پيماني واري صنعت بابت '''ماهانه صنعتي پيداوار ۽ روزگار سروي''' جاري ڪئي وڃي ٿي. هي سروي صنعتي پيداوار، روزگار ۽ پيداوار جي مقدار ۾ تبديلي بابت صوبائي انگ اکر فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: سنڌ جو صنعتي ۽ مالي مرڪز === [[ڪراچي]] سنڌ ۽ پاڪستان جي صنعتي، مالي، بندرگاهي ۽ ڪاروباري سرگرمين جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر ۾ [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ صنعتي علائقو]]، ڪورنگي، لانڍي، اتر ڪراچي، فيڊرل بي ايريا، بن قاسم ۽ پورٽ قاسم جهڙا وڏا صنعتي ڪلسٽر موجود آهن. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ لميٽيڊ 1947ع ۾ قائم ڪئي وئي هئي، جنهن جو مقصد زمين، رستا، پاڻي، بجلي، گئس، ريلوي، گودامن، نيڪال ۽ ٻين سهولتن سان منظم صنعتي علائقا قائم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي. موجوده پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي ضم ٿيڻ سان ٺهي، جڏهن ته ان جو ڪارپوريٽ مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Stock Exchange Limited |url=https://www.psx.com.pk/ |publisher=Pakistan Stock Exchange |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچيءَ جي صنعتي ۽ تجارتي اهميت جو هڪ وڏو سبب ٻن وڏن سامونڊي بندرگاهن جي ويجهڙائي آهي. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب [[ڪراچي بندرگاهه]] پاڪستان جي مجموعي واپار جو اڌ کان وڌيڪ حصو سنڀالي ٿو ۽ اتي ڪنٽينر، خشڪ سامان ۽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> === پيداواري صنعت === سنڌ جي پيداواري صنعت ۾ وڏي پيماني ۽ ننڍي پيماني ٻئي قسم جون صنعتون شامل آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري صنعت کي انهن ڪارخانن جي صورت ۾ ماپي ٿو، جيڪي فيڪٽريز قانون تحت رجسٽر ٿيل يا رجسٽريشن جا اهل آهن. قومي وڏي پيماني واري پيداوار ۾ ڪپڙي، لباس، خوراڪ، پيٽروليم، ڪيميائي شين، دواسازي، سيمينٽ، اسٽيل ۽ گاڏين جا شعبا اهم آهن.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2025–26ع دوران پاڪستان جي وڏي پيماني واري صنعتي پيداوار مجموعي طور 4.98 سيڪڙو وڌي. قومي سطح تي گاڏين، خوراڪ، لباس، پيٽروليم، سيمينٽ ۽ برقي اوزارن ۾ واڌ ٿي، جڏهن ته ڪپڙي، ڪيميائي شين، دواسازي ۽ لوهه ۽ اسٽيل جي ڪجهه شعبن ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي. اهي انگ سڄي پاڪستان جا آهن، پر سنڌ جي صنعتي ڍانچي ۾ به اهي سڀئي شعبا اهم هجڻ سبب قومي رجحان صوبي جي صنعت لاءِ پڻ لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries for June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم پيداواري شعبا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي شعبا |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | شعبو ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | اهم صنعتي مرڪز ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | اهم پيداوار / سرگرمي |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، حيدرآباد، ڪوٽڙي، نوري آباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڌاڳو، ڪپڙو، لباس، گهرن جو ڪپڙو، جننگ ۽ پروسيسنگ |- | style="background:#d6eaf8;" | لوهه ۽ اسٽيل | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | بن قاسم، ڪراچي ۽ ٻين صنعتي علائقن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | اسٽيل جون شيون، ري رولنگ، انجنيئرنگ ۽ ڌاتوءَ جي تياري |- | style="background:#eaf2f8;" | گاڏين جي صنعت | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ آٽو پارٽس |- | style="background:#d6eaf8;" | دواسازي | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي، ڪورنگي، لانڍي ۽ سائٽ | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | گوريون، ڪيپسول، شربت، انجيڪشن ۽ ٻيون دوائون |- | style="background:#eaf2f8;" | ڪيميائي ۽ ڀاڻ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي، بن قاسم، گهوٽڪي ۽ ٻين صنعتي مرڪزن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ڀاڻ، تيزاب، صابڻ، ڊٽرجنٽ، صنعتي ڪيميائي شيون |- | style="background:#d6eaf8;" | پيٽروليم ۽ ريفائننگ | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ساحلي صنعتي علائقا | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | ريفائننگ، ٻارڻ، لبريڪنٽ ۽ پيٽروليم شين جي اسٽوريج |- | style="background:#eaf2f8;" | سيمينٽ ۽ غير ڌاتي معدنيات | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڄامشورو، نوري آباد ۽ ٻين چن پٿر وارن علائقن | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | سيمينٽ، ماربل، پٿر ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#d6eaf8;" | خوراڪ ۽ مشروبات | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | سڄي سنڌ؛ خاص طور ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ خيرپور | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | کنڊ، چانور، تيل، کجور، ميوا، مشروبات، کير ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ |- | style="background:#eaf2f8;" | رٻڙ ۽ پلاسٽڪ | style="background:#eef5e9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد | style="background:#fdf2e9; text-align:right;" | ٽائر، پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو ۽ صنعتي سامان |- | style="background:#d6eaf8;" | چمڙي ۽ لباس | style="background:#e2f0d9; text-align:right;" | ڪراچي ۽ ٻين شهري مرڪزن | style="background:#fbe5d6; text-align:right;" | چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل شيون |} === ڪپڙي جي صنعت === [[ڪپڙي جي صنعت]] سنڌ جي سڀ کان اهم پيداواري شعبن مان هڪ آهي. سنڌ حڪومت جي موجوده سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ '''600 کان وڌيڪ ٽيڪسٽائيل ملون''' آهن، جن سان 300,000 کان وڌيڪ مزدور لاڳاپيل ڄاڻايا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh at a Glance |url=https://business.gos.pk/ |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار، ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهي سهولتن، جننگ ۽ اسپننگ صنعت، ڪپڙو ٺاهڻ، رنگائي، ڇپائي، لباس ۽ گهرن جي ڪپڙي جي ڪارخانن سبب ٽيڪسٽائيل جي مڪمل پيداوار زنجير موجود آهي. ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد ۽ نوري آباد هن صنعت جا اهم مرڪز آهن.<ref>{{cite web |title=Textile Industry |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪپڙي ۽ لباس جي صنعت پاڪستان جي برآمداتي معيشت جو وڏو حصو آهي، تنهنڪري سنڌ جي بندرگاهن سان ويجهڙائي صوبي جي ٽيڪسٽائيل يونٽن کي خام مال جي درآمد ۽ تيار مال جي برآمد ۾ لاجسٽڪ فائدو ڏئي ٿي. === اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت === [[فائل:Pakistan Steel Mills.png|thumb|200px|ساڄو|[[پاڪستان اسٽيل ملز]] جو نشان؛ ڪراچي جي بن قاسم علائقي ۾ قائم ملڪ جو تاريخي وڏو گڏيل اسٽيل پلانٽ]] سنڌ جي اسٽيل ۽ انجنيئرنگ صنعت جو سڀ کان مشهور ادارو [[پاڪستان اسٽيل ملز]] آهي، جيڪو ڪراچيءَ جي بن قاسم واري علائقي ۾ قائم ڪيو ويو. هي ادارو ملڪ ۾ ڳري اسٽيل صنعت جو بنيادي سرڪاري منصوبو هو، پر ان جون پيداواري ڪارروايون '''2015ع کان بند''' آهن.<ref>{{cite web |title=National Assembly Question on Pakistan Steel Mills |url=https://www.na.gov.pk/uploads/documents/questions/6970931f0c9c1_583.pdf |publisher=National Assembly of Pakistan |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۽ 2026ع ۾ وفاقي حڪومت پاڪستان اسٽيل ملز جي بحالي يا ساڳئي علائقي ۾ نئين اسٽيل پلانٽ جي قيام لاءِ روسي ۽ ٻين سيڙپڪارن سان ڳالهيون شروع ڪيون. فيبروري 2026ع ۾ صنعت ۽ پيداوار واري وفاقي وزارت ٻڌايو ته بحاليءَ لاءِ هڪ روڊ ميپ تيار ڪيو ويو ۽ ڪيترن سيڙپڪارن دلچسپي ظاهر ڪئي.<ref>{{cite web |title=Comprehensive Roadmap Finalized for Pakistan Steel Mills Revival |url=https://moip.gov.pk/NewsDetail/ZDg0OGU3YzItYmVlMS00M2MxLWI3YTktMTFjOWIxMTJmZGY2 |publisher=Ministry of Industries and Production |date=9 February 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان اسٽيل کان سواءِ ڪراچيءَ ۾ اسٽيل ري رولنگ، شيٽ، پائپ، تار، ڌاتوءَ جي ٺهيل شين، انجنيئرنگ ۽ مشينري سان لاڳاپيل ڪيترائي خانگي ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. === گاڏين جي صنعت === سنڌ ۾ گاڏين جي اسمبلي ۽ آٽو پارٽس جي صنعت خاص طور ڪراچي ۽ بن قاسم جي صنعتي علائقن ۾ مرڪوز آهي. صوبي ۾ ڪارون، ٽرڪون، بسون، موٽر سائيڪلون ۽ مختلف آٽو پارٽس ٺاهيندڙ يا اسمبل ڪندڙ ادارا ڪم ڪن ٿا. پاڪستان جي گاڏين واري صنعت 2024–25ع ۽ 2025–26ع ۾ اڳئين گهٽتائي کان پوءِ ٻيهر واڌ ڏٺي. وفاقي اقتصادي سروي موجب جولاءِ–مارچ 2024–25ع ۾ گاڏين جي شعبي جي قومي پيداوار 40 سيڪڙو وڌي، جڏهن ته PBS موجب مڪمل مالي سال 2025–26ع ۾ قومي آٽو موبائيل پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو واڌ ٿي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25: Manufacturing and Mining |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance, Government of Pakistan |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quantum Index of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> اقتصادي سروي موجب ڪراچيءَ ۾ نئين برقي گاڏين جي اسمبلي پلانٽ سميت برقي ۽ هائبرڊ گاڏين ۾ سيڙپڪاري پڻ وڌي رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Pakistan Economic Survey 2024-25 |url=https://www.finance.gov.pk/survey/chapter_25/3_Manufacturing_and_Mining.pdf |publisher=Ministry of Finance |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === دواسازي جي صنعت === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي دواسازي جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. ڪورنگي، لانڍي، سائٽ ۽ ٻين صنعتي علائقن ۾ ڪيترائي قومي ۽ گهڻ قومي دواسازي جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي صنعتي سروي ۾ دواسازي هڪ الڳ وڏي پيماني واري صنعتي درجي طور شامل آهي، جنهن ۾ گوريون، شربت، انجيڪشن، ڪيپسول ۽ مرهم جهڙيون شيون ماپيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع ۾ قومي وڏي پيماني واري دواسازي جي پيداوار ۾ گهٽتائي رڪارڊ ٿي، پر سنڌ ۾ موجود وڏو پيداواري بنياد صوبي کي هن شعبي ۾ اهم حيثيت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Summary of Provisional Quantum Index Numbers of Large Scale Manufacturing Industries June 2026 |url=https://www.pbs.gov.pk/summary-of-provisional-quantum-index-numbers-of-large-scale-manufacturing-industries-qim-for-june-2026/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪيميائي ۽ ڀاڻ جي صنعت === ڪيميائي صنعت ۾ تيزاب، صنعتي ڪيميائي شيون، صابڻ، ڊٽرجنٽ، رنگ، پلاسٽڪ جي خام مال ۽ ٻين شين جي پيداوار شامل آهي. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي وڏي پيماني واري صنعتي سروي ۾ ڪيميائي ۽ ڀاڻ صوبي جي اهم صنعتي درجن مان آهن.<ref>{{cite web |title=Monthly Industrial Production and Employment |url=https://sbos.sindh.gov.pk/monthly-industrial-production-employment-mipe |publisher=Sindh Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اترين ۽ ساحلي صنعتي علائقن ۾ ڀاڻ، ڪيميائي ۽ پيٽروڪيميڪل صنعتن جي موجودگي قدرتي گئس، بندرگاهي سهولتن ۽ زرعي منڊي سان لاڳاپيل آهي. === پيٽروليم ۽ ريفائننگ === سنڌ ۾ ڪراچي ۽ سامونڊي صنعتي پٽي پيٽروليم درآمد، اسٽوريج، ريفائننگ ۽ ورڇ جو وڏو مرڪز آهي. ڪراچي بندرگاهه وٽ مائع پيٽروليم لاءِ الڳ برٿ آهن ۽ بندرگاهه ذريعي خام تيل ۽ پيٽروليم شين جي وڏي مقدار جي آمدرفت ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Overview of Karachi Port |url=https://kpt.gov.pk/pages/89/overview-of-karachi-port |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|300px|کاٻو|ڪراچيءَ جو تيل بندرگاهه؛ سنڌ جي ريفائننگ، پيٽروليم ۽ ڪيميائي صنعت لاءِ بندرگاهي ڍانچو اهم آهي]] === سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد === سنڌ ۾ چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ ٻين معدنيات جي دستيابيءَ سبب سيمينٽ ۽ تعميراتي مواد جي صنعت ترقي ڪئي آهي. ڄامشورو، نوري آباد ۽ ڀرپاسي جا ارضياتي علائقا هن صنعت لاءِ اهم خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس وڏي پيماني واري پيداوار ۾ سيمينٽ کي ''غير ڌاتي معدني شين'' جي درجي ۾ ماپي ٿو. قومي سطح تي مالي سال 2025–26ع ۾ سيمينٽ جي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 7.4 سيڪڙو واڌ رڪارڊ ٿي.<ref>{{cite web |title=Industry Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/industry-2/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === رٻڙ ۽ پلاسٽڪ === ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين صنعتي شهرن ۾ پلاسٽڪ پيڪنگ، پائپ، گهريلو سامان، صنعتي جزا، رٻڙ جون شيون ۽ ٽائر ٺاهڻ جا ڪارخانا ڪم ڪن ٿا. پلاسٽڪ صنعت جو گهرو تعلق خوراڪ، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، تعمير، گاڏين ۽ صارفين جي شين جي صنعتن سان آهي. === چمڙي جي صنعت === سنڌ جي چمڙي واري صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ جانورن جي کلن جي صفائي ۽ پروسيسنگ، چمڙو، جوتا، دستانا، بيگز ۽ تيار ٿيل چمڙي جون شيون شامل آهن. ڪراچي بندرگاهه ۽ برآمداتي انفراسٽرڪچر سبب هن صنعت کي بين الاقوامي مارڪيٽن تائين رسائي ملي ٿي. === سافٽويئر ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي === [[معلوماتي ٽيڪنالاجي]] سنڌ جي روايتي پيداواري صنعت کان مختلف خدمتي صنعت آهي، پر جديد صنعتي معيشت ۾ ان جو ڪردار وڌي رهيو آهي. ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو آءِ ٽي ۽ سافٽويئر مرڪز آهي، جتي سافٽويئر ڪمپنيون، مالي ٽيڪنالاجي ادارا، آن لائين واپار، ڪال سينٽر، ٽيڪنالاجي شروعاتي ڪمپنيون ۽ ڊجيٽل خدمتون ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب ڪراچي ۾ يونيورسٽين، ٽيليڪميونيڪيشن، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيڪنالاجي ماحول جي موجودگي آءِ ٽي شعبي جي واڌ کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Information and Technology |url=https://www.business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === زرعي بنيادن واري صنعت === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي پيداواري صنعت جو هڪ وڏو حصو زرعي خام مال سان ڳنڍيل آهي. چانور، ڪپهه، ڪمند، ڪڻڪ، کجور، ميوا، ڀاڄيون، کير ۽ تيلدار فصل مختلف زرعي پروسيسنگ صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي کي پاڪستان جي زرعي پيداوار ۾ هڪ اهم حصو ڏيندڙ صوبو قرار ڏئي ٿي، ۽ ان ڪري زرعي شين ۾ وڌيڪ قدر شامل ڪرڻ، خوراڪ جي پروسيسنگ، پيڪنگ، ٿڌي ذخيرن ۽ برآمدي پروسيسنگ کي صنعتي توسيع جا اهم شعبا سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ڪپهه جننگ ۽ ڪپڙي سان لاڳاپيل صنعت ==== سنڌ جي ڪپهه جي پيداوار ڪيترن ضلعن ۾ جننگ ڪارخانن کي خام مال فراهم ڪري ٿي. جننگ کان پوءِ ڪپهه جو ريشو اسپننگ، ويونگ، رنگائي ۽ لباس جي صنعت ڏانهن منتقل ٿئي ٿو، جڏهن ته ٻج مان تيل ۽ جانورن جي خوراڪ سان لاڳاپيل ضمني شيون پيدا ٿين ٿيون. ==== چانورن جا ڪارخانا ==== مٿين ۽ هيٺين سنڌ جي چانور پيدا ڪندڙ علائقن ۾ رائس ملون چانورن جي ڇل ڪڍڻ، درجابندي، پالش، پيڪنگ ۽ برآمد لاءِ تياري جو ڪم ڪن ٿيون. لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، شڪارپور، جيڪب آباد، ڪشمور، بدين ۽ ٺٽو چانور جي پيداوار ۽ پروسيسنگ سان لاڳاپيل اهم علائقا آهن. ==== کنڊ جي صنعت ==== سنڌ جي ڪمند پيدا ڪندڙ ضلعن ۾ ڪيترائي کنڊ جا ڪارخانا قائم آهن. هي صنعت ڪمند مان کنڊ سان گڏ مولاسس، بگاس ۽ ٻين ضمني شين جي پيداوار ڪري ٿي. بگاس کي ڪجهه ڪارخانن ۾ بجلي يا ٻاڦ پيدا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو. ==== خوراڪ جي پروسيسنگ ==== سنڌ ۾ اٽي، کائڻ واري تيل، بسڪيٽن، مشروبات، کير، مصالحا، منجمد خوراڪ، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ ۽ پيڪنگ جون صنعتون موجود آهن. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] خاص طور کجور، ميون، ڀاڄين ۽ ٻين زرعي شين جي پروسيسنگ لاءِ ترقي ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماهيگيري ۽ سامونڊي خوراڪ جي صنعت === {{Main|سنڌ ۾ ماهيگيري}} سنڌ جي عربي سمنڊ واري سامونڊي پٽي، [[سنڌو ڊيلٽا]]، مينگروو ڪريڪ، درياهن ۽ ڍنڍن سبب سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي ماهيگيري صوبي جي اهم پيداواري ۽ برآمداتي سرگرمي آهي. مڇي ۽ جهينگي جي صفائي، منجمد ڪرڻ، پيڪنگ ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪارخانا خاص طور ڪراچي جي مڇي بندرگاهه ۽ ساحلي صنعتي علائقن ڀرسان مرڪوز آهن. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري مواد مطابق سنڌ پاڪستان جي سامونڊي ۽ تازي پاڻيءَ جي مڇي وسيلن جو وڏو حصو رکي ٿي، پر اهڙن سيڪڙن جا انگ مختلف سالن ۽ طريقن مطابق تبديل ٿي سگهن ٿا؛ ان ڪري ماهيگيريءَ جي تازي پيداوار لاءِ سرڪاري ماهيگيري ۽ PBS انگن کي ترجيح ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=About Sindh |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === ننڍيون، غير رسمي ۽ هنري صنعتون === وڏي پيماني واري صنعت کان سواءِ سنڌ ۾ ننڍيون، گهرن تي ٻڌل ۽ غير رسمي صنعتون پڻ وڏي انگ ۾ موجود آهن. انهن ۾ هٿ جي ڪپڙي، ڀرت، اجرڪ، رلي، ڪاٺ جو ڪم، ڌاتوءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانو، چمڙي جون شيون، فرنيچر، خوراڪ جي ننڍي پروسيسنگ، ورڪشاپون ۽ شهري مرمتي خدمتون شامل آهن. [[ڪراچي]] ۾ غير رسمي معيشت روزگار جو هڪ وڏو ذريعو رهي آهي. World Bank جي مطالعي موجب 2011ع جي هڪ اندازي ۾ شهر جي مجموعي روزگار جو تقريباً 67 سيڪڙو غير رسمي شعبي سان لاڳاپيل هو؛ ان ۾ خدمتن سان گڏ ننڍي پيداواري ۽ ڪاروباري سرگرميون پڻ شامل هيون.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي پيداوار روزگار ۽ ننڍن ڪاروبارن جي تعداد جي لحاظ کان اهم آهي، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي، في ڪارڪن پيداوار ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت کان گهڻو ننڍي آهي. === هنري صنعت === {{Main|سنڌي دستڪاري}} سنڌ جي هنري صنعت صوبي جي ثقافتي معيشت جو اهم حصو آهي. [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، [[رلي]]، ڀرت، هٿ سان ٺهيل ڪپڙو، مٽيءَ جا ٿانو، نيري ٽائلن جو ڪم، ڪاٺ تي نقش نگاري، ٽوڪريون ۽ چمڙي جون روايتي شيون مختلف علائقن سان لاڳاپيل آهن. هنري صنعت گهڻو ڪري ننڍي يا گهرن تي ٻڌل پيداوار جي صورت ۾ هلي ٿي ۽ عورتن، ڳوٺاڻن ڪاريگرن ۽ خانداني ڪاروبارن لاءِ روزگار جو ذريعو آهي. سياحت، شهري مارڪيٽن، آن لائين واپار ۽ برآمد سان هن شعبي لاءِ نوان مارڪيٽ رابطا پيدا ٿيا آهن. === صنعتي اسٽيٽون ۽ زون === [[سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽس لميٽيڊ]] صوبي جي مختلف شهرن ۾ منظم صنعتي اسٽيٽون هلائي ٿي. سرڪاري رڪارڊ موجب ان جا صنعتي علائقا ڪراچي، سپر هاءِ وي، نوري آباد، ڪوٽڙي، حيدرآباد، ٽنڊو آدم، نوابشاهه، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Office Contacts |url=https://site.com.pk/?page_id=927 |publisher=Sindh Industrial Trading Estates Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#7030a0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون |- ! style="background:#5b2c6f; color:white; padding:7px;" | نالو ! style="background:#2874a6; color:white; padding:7px;" | هنڌ ! style="background:#148f77; color:white; padding:7px;" | نوعيت ! style="background:#b9770e; color:white; padding:7px;" | اهم سرگرميون |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سائٽ، ڪراچي|سائٽ ڪراچي]] | style="background:#eaf2f8;" | ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | منظم صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | ڪپڙو، ڪيميائي، انجنيئرنگ، خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ مختلف پيداوار |- | style="background:#ebdef0;" | ڪورنگي–لانڍي صنعتي علائقا | style="background:#d6eaf8;" | ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | وڏا شهري صنعتي ڪلسٽر | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، چمڙو، دواسازي، کاڌ خوراڪ، پلاسٽڪ ۽ گاڏين جا حصا |- | style="background:#f4ecf7;" | پورٽ قاسم صنعتي علائقو | style="background:#eaf2f8;" | بن قاسم، ڪراچي | style="background:#e8f6f3;" | بندرگاهي صنعتي علائقو | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | اسٽيل، آٽو، ڪيميائي، توانائي، پيٽروليم ۽ ڳري صنعت |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] | style="background:#d6eaf8;" | لانڍي، ڪراچي | style="background:#d5f5e3;" | برآمداتي پروسيسنگ زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | لباس، اليڪٽرانڪس، ڪيميائي، خوراڪ، آءِ ٽي ۽ برآمداتي پيداوار |- | style="background:#f4ecf7;" | [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] | style="background:#eaf2f8;" | خيرپور | style="background:#e8f6f3;" | خاص اقتصادي زون | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | زرعي خوراڪ، کجور، پيڪنگ، ڀاڻ ۽ هلڪي انجنيئرنگ |- | style="background:#ebdef0;" | [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] | style="background:#d6eaf8;" | ٺٽو ضلعو | style="background:#d5f5e3;" | سي پيڪ ترجيحي اقتصادي زون | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | اسٽيل، گاڏيون، ڪيميائي، دواسازي، ٽيڪسٽائيل، اليڪٽرانڪس ۽ تعميراتي مواد |- | style="background:#f4ecf7;" | نوري آباد صنعتي اسٽيٽ | style="background:#eaf2f8;" | ڄامشورو ضلعو | style="background:#e8f6f3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fef5e7; text-align:right;" | سيمينٽ، خوراڪ، انجنيئرنگ ۽ مختلف صنعتون |- | style="background:#ebdef0;" | ڪوٽڙي صنعتي اسٽيٽ | style="background:#d6eaf8;" | ڄامشورو / ڪوٽڙي | style="background:#d5f5e3;" | صنعتي اسٽيٽ | style="background:#fdebd0; text-align:right;" | ڪپڙو، خوراڪ، ڪيميائي ۽ هلڪي صنعت |} <ref>{{cite web |title=SITE |url=https://industries.sindh.gov.pk/site |publisher=Industries & Commerce Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص اقتصادي زون === [[سنڌ اڪنامڪ زونز مينيجمينٽ ڪمپني]] خاص اقتصادي زونن ۽ صنعتي ڪلسٽرن جي ترقي لاءِ قائم ڪئي وئي آهي. [[خيرپور خاص اقتصادي زون]] 140 ايڪڙ تي قائم ڪيو ويو ۽ خاص طور زرعي خوراڪ، کجور، ميون ۽ ڀاڄين جي پروسيسنگ، پيڪنگ ۽ هلڪي انجنيئرنگ لاءِ رٿيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Khairpur Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/ksez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڌاٻيجي خاص اقتصادي زون]] لاءِ سنڌ حڪومت ٺٽي ضلعي ۾ 1,530 ايڪڙ زمين مختص ڪئي. هي سي پيڪ جي صنعتي تعاون وارن ترجيحي منصوبن مان هڪ آهي ۽ پورٽ قاسم کان تقريباً 22 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رٿيل شعبن ۾ اسٽيل فائونڊري، گاڏيون ۽ آٽو پارٽس، ڪيميائي ۽ دواسازي، اليڪٽرانڪس، ٽيڪسٽائيل، گودام، تعميراتي مواد ۽ صارفين جون شيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Dhabeji Special Economic Zone |url=https://web2.sezmc.gos.pk/dsez.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت حيدرآباد ۽ سکر ۾ نون صنعتي انڪليوز تي پڻ ڪم اڳتي وڌايو، جن ۾ زرعي پروسيسنگ، انجنيئرنگ شين ۽ هلڪي صنعتن تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur & Hyderabad Industrial Enclaves |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-hyderabad-industrial-enclaves-are-central-to-sindhs-economic-future-these-projects-will-strengthen-the-provinces-industrial-base-particularly-in-agro-processing-engineeri/ |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |date=23 October 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون === [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] لانڍي صنعتي علائقي جي ڀرسان واقع آهي. [[ايڪسپورٽ پروسيسنگ زونز اٿارٽي]] موجب پهريون ۽ ٻيو مرحلو گڏجي 305 ايڪڙ تي مشتمل آهن، جڏهن ته ٽيون مرحلو وڌيڪ 80 ايڪڙ تي ترقي هيٺ آهي.<ref>{{cite web |title=EPZA at a Glance |url=https://epza.gov.pk/epza-at-a-glance/ |publisher=Export Processing Zones Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> زون جي پهرين مرحلي ۾ لباس سڀ کان نمايان صنعت رهي آهي، جڏهن ته اليڪٽرانڪس، ڪيميائي شيون ۽ ٻيون برآمداتي صنعتون پڻ موجود آهن. 2024–25ع دوران ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون مان برآمدات تقريباً '''672.93 ملين آمريڪي ڊالر''' هيون.<ref>{{cite report |title=Project Background – Karachi Export Processing Zone |url=https://epza.gov.pk/wp-content/uploads/2025/09/RFPFIN1.pdf |publisher=Export Processing Zones Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بندرگاهون، لاجسٽڪس ۽ صنعتي واپار === [[فائل:Kharachi Port (cropped).JPG|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ سامونڊي واپاري سهولتون.]] [[فائل:Karachi port trust.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] سان لاڳاپيل بندرگاهي علائقو.]] [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] سنڌ جي صنعت کي بين الاقوامي سامونڊي واپار سان ڳنڍين ٿا. انهن بندرگاهن ذريعي پيٽروليم، ڪيميائي شيون، ڪوئلو، مشينري، اسٽيل، اناج، ڪنٽينر ۽ مختلف صنعتي خام مال ۽ تيار ٿيل شيون منتقل ٿين ٿيون. پورٽ قاسم جي ڀرسان 12,000 ايڪڙ کان وڌيڪ صنعتي ۽ تجارتي زمين صنعتي سرگرمين لاءِ مخصوص ڪئي وئي آهي، جنهن سبب بن قاسم وارو خطو ڳري صنعت، گاڏين، اسٽيل، توانائي ۽ ڪيميائي پيداوار جو اهم مرڪز بڻيو آهي.<ref>{{cite web |title=Competitive Advantages |url=https://web2.sezmc.gos.pk/competitive-advantages.html |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي روزگار ۽ غير رسمي شعبي جو ڪردار === سنڌ جي صنعت وڏي پيماني واري ڪارخانن سان گڏ ننڍن ڪاروبارن، ورڪشاپن ۽ غير رسمي پيداوار تي پڻ ٻڌل آهي. ڪراچيءَ بابت [[عالمي بينڪ]] جي تحقيق موجب شهر ملڪ جي مينيوفيڪچرنگ روزگار جي اهم مرڪزن مان آهي، پر غير رسمي روزگار پڻ وڏي پيماني تي موجود آهي.<ref>{{cite book |title=Transforming Karachi into a Livable and Competitive Megacity |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/503701519291571040/pdf/123628-PUB-PUBLIC-date-02-20-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي صنعتن ۾ ڪم ڪندڙ ماڻهن ۽ ننڍين يونٽن جو تعداد گهڻو ٿي سگهي ٿو، پر سرمائي، ٽيڪنالاجي ۽ قدر ۾ اضافي جي لحاظ کان وڏي پيماني واري رسمي صنعت غالب رهي ٿي. غير رسمي شعبي جي مڪمل پيداوار بابت جامع صوبائي انگ محدود آهن. === صنعتي پاليسي ۽ چئلينج === سنڌ جي صنعت کي وڏي مقامي منڊي، بندرگاهن، قدرتي وسيلن، زرعي خام مال ۽ شهري مهارتن جا فائدا حاصل آهن، پر توانائي جي قيمت، پاڻيءَ جي کوٽ، انفراسٽرڪچر جي سار سنڀال، ٽرانسپورٽ، صنعتي آلودگي، مهارتن جي کوٽ ۽ ڪاروباري ضابطن جا مسئلا مقابلي جي صلاحيت تي اثرانداز ٿين ٿا. [[عالمي بينڪ]] جي سنڌ جابز اينڊ ڪامپيٽيٽوِنس پروگرام جي تجزيي ۾ پراڻي صنعتي انفراسٽرڪچر، ڪاروباري ضابطن، مهارتن جي عدم مطابقت ۽ ڪارخانن جي گهٽ پيداوار کي سنڌ جي صنعتي مقابلي لاءِ اهم رڪاوٽون ڄاڻايو ويو.<ref>{{cite report |title=Sindh Jobs and Competitiveness Program for Results |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/728841517924219411/pdf/PID-Sindh-Jobs-and-Competitiveness-Program-for-Results-Feb-2018.pdf |publisher=World Bank |year=2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت خاص اقتصادي زونن، برآمداتي پروسيسنگ زون، ڪاروباري ضابطن جي ڊجيٽلائزيشن ۽ صنعتي انفراسٽرڪچر جي بحالي کي سيڙپڪاري ۽ پيداوار وڌائڻ جي حڪمت عمليءَ جو حصو بڻايو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Economic Zones Management Company |url=https://sezmc.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> == معدنيات ۽ قدرتي وسيلا == {{Main|سنڌ جا قدرتي وسيلا|سنڌ ۾ معدنيات}} [[فائل:CAPELLA C02 SM SLC HH 20210202112819 20210202112823 - Thumbnail image.png|thumb|300px|ساڄو|[[ٿر ڪوئلي جو ميدان]]، [[اسلام ڪوٽ تعلقو]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]]؛ سيٽلائيٽ تصوير.]] سنڌ معدني ۽ توانائي وسيلن جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي ارضياتي بناوت ۾ [[ٿر ريگستان]] جي [[لگنائيٽ]] ڪوئلي، سنڌو طاس جي تلڇٽي بناوتن ۾ [[قدرتي گئس]] ۽ خام تيل، اولهه سنڌ ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]] ۽ شيل، جڏهن ته [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] علائقي ۾ گرينائيٽ جا ذخيرا شامل آهن. ان کان سواءِ سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، مختلف قسم جي مٽي ۽ تعميراتي پٿر پڻ سنڌ جي صنعتي معدنيات ۾ شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 2021–22ع جي معدني شماريات ۾ صوبي جي 9 ضلعن مان لڳ ڀڳ 20 قسمن جي معدنيات جي کوٽائي يا پيداوار درج ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا معدني وسيلا توانائي، سيمينٽ، تعميراتي مواد، ڪيميائي صنعت، ڀاڻ، شيشي، سيرامڪس، بجلي پيدا ڪرڻ ۽ ٻين پيداواري شعبن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا. معدنيات جي کوٽائي، ليز، رائلٽي ۽ پيداوار بابت انگ [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل صوبائي ادارن وٽ گڏ ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] ارضياتي نقشا، معدني سروي، ڊرلنگ ۽ وسيلن جي ڳولا جو قومي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://gsp.gov.pk/who-we-are/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوئلو === {{Main|سنڌ ۾ ڪوئلو|ٿر ڪوئلي جو ميدان}} [[فائل:Pakistan - Sindh - Tharparkar.svg|thumb|250px|کاٻو|سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جو هنڌ؛ [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] هن ضلعي ۾ واقع آهي.]] سنڌ پاڪستان جي اهم ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. صوبي جا نمايان ڪوئلي جا ميدان [[ٿر ڪوئلي جو ميدان|ٿر]]، [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان|لاڪڙا]]، سونڊا، جهرڪ، اونگر، ميٽنگ–جهمپير ۽ بدين–ميرپورخاص واري پٽيءَ ۾ واقع آهن. [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] موجب لاڪڙا جو وڏو ڪوئلي وارو ميدان 1962ع ۾ دريافت ڪيو ويو، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سونڊا ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به وڏي پيماني تي ڪوئلي جي وسيلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Brief Review of the Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/Mineral-wealth-of-Pakistan-1991.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] سنڌ جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو وسيلو آهي. اهو [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ٿر ريگستان]] ۾ واقع آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ذخيري جي وڏي پيماني واري سڃاڻپ 1991ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان ۽ آمريڪي اداري [[يو ايس ايڊ]] جي گڏيل تحقيق سان ٿي.<ref>{{cite web |title=GSP Achievements – Thar Coal |url=https://gsp.gov.pk/gsp-achievements/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ارضياتي سروي جي تخمينن موجب ٿر ڪوئلي جي ميدان ۾ '''175 ارب ٽنن کان وڌيڪ''' ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن. هتان جو ڪوئلو بنيادي طور [[لگنائيٽ]] قسم جو آهي. ڪوئلي جون تهون مختلف هنڌن تي ٿولهه ۽ کوٽائي ۾ فرق رکن ٿيون، ۽ ٿر جو ذخيرو پاڪستان جي سڀ کان وڏن مقامي توانائي وسيلن مان شمار ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 21هين صديءَ ۾ ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي شروع ٿيڻ سان هي وسيلو پاڪستان جي بجلي پيدا ڪرڻ واري شعبي ۾ استعمال ٿيڻ لڳو. مختلف بلاڪن ۾ کليل کاڻين سان گڏ ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر قائم ڪيا ويا آهن. ان سان گڏ زميني پاڻيءَ جي استعمال، هوا جي معيار، زمين جي استعمال، مقامي آبادين ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن سبب ماحولياتي انتظام پڻ هن شعبي جو اهم مسئلو بڻيو آهي. ==== لاڪڙا ۽ سونڊا جا ڪوئلي جا ميدان ==== [[لاڪڙا ڪوئلي جو ميدان]] [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ واقع سنڌ جي پراڻن تجارتي ڪوئلي وارن علائقن مان هڪ آهي. جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جي تحقيق سان لاڪڙا، سونڊا، جهرڪ، اونگر ۽ انڊس ايسٽ علائقن ۾ ڪوئلي جون تهون سڃاتيون ويون آهن. ٿر جي وڏي پيماني واري کليل کاڻ جي ابتڙ لاڪڙا ۾ تاريخي طور نسبتاً ننڍي پيماني تي زيرزمين کاڻين ذريعي ڪوئلو ڪڍيو ويندو رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=An Overview of Mineral Resources of Pakistan |url=https://gsp.gov.pk/wp-content/uploads/2026/02/An-overview-of-Mineral-Resources-of-Pakistan-1995.pdf |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== بدين–ميرپورخاص ڪوئلي وارو علائقو ==== [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] جي بدين ڪوئلي واري منصوبي هيٺ بدين ۽ ميرپورخاص جي لڳ ڀڳ '''2,500 چورس ڪلوميٽر''' اڻ ڳوليل علائقي ۾ 15 بور هول ڪيا ويا. سڀني بور هولن ۾ مختلف کوٽائين تي ڪوئلي جون تهون مليون ۽ مجموعي طور 78 تهون رڪارڊ ٿيون. ڪيميائي تجزيي موجب هي ڪوئلو پڻ لڳنائيٽ درجي جو آهي ۽ معيار ۾ ٿر جي ڪوئلي سان مشابهت رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان موجب هن ڳولايل بلاڪ لاءِ لڳ ڀڳ '''33.893 ملين ٽن ثابت ٿيل'''، '''305.082 ملين ٽن اشارتي''' ۽ '''4,219.498 ملين ٽن تخميني''' ڪوئلي جا وسيلا ڄاڻايا ويا آهن. اهي معدني وسيلن جا درجا آهن؛ سموري مقدار کي اقتصادي طور قابلِ کوٽائي ذخيرو قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes – Badin Coal Project |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === قدرتي گئس === [[فائل:Qadirpur gas field.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[گهوٽڪي ضلعو]]؛ سنڌ جي اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ.]] سنڌ پاڪستان جي اهم [[قدرتي گئس]] پيدا ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي ارضياتي بناوتن ۾ ڪيترائي گئس فيلڊ ۽ ڳولا بلاڪ موجود آهن، خاص طور [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]، [[دادو ضلعو|دادو]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۽ هيٺين سنڌ جي ٻين علائقن ۾. سنڌ جي مشهور گئس فيلڊن ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]]، مزاراڻي، ميانو، ساوان، لطيف، تاججل، شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، آدم، آدم ويسٽ، فضل، ڪبير، هداڦ، رحمان ۽ رزق شامل آهن. [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جي موجوده فيلڊ فهرست ۾ سنڌ ۾ ڪنڌڪوٽ، مزاراڻي، هالا بلاڪ، گمبٽ سائوٿ ۽ شاهه بندر سميت ڪيترن گئس فيلڊن جي پيداوار ۽ ترقيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[قادرپور گئس فيلڊ]] گهوٽڪي ضلعي ۾ واقع پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ آهي، جتي [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني لميٽيڊ]] گئس جي پيداوار ۽ پروسيسنگ جا پلانٽ هلائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Qadirpur Gas Field/Plant, District Ghotki, Sindh |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/tender-file/SOR-TOR-QP-1-3744.pdf |publisher=Oil and Gas Development Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== گمبٽ سائوٿ، هالا ۽ مزاراڻي ==== [[پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ]] جو گمبٽ سائوٿ–هالا–مزاراڻي اثاثو سنڌ جي موجوده گئس پيداوار ۽ ڳولا جو اهم مرڪز آهي. گمبٽ سائوٿ بلاڪ ۾ شاهه دادپور، شاهه دادپور ويسٽ، شاهه دادپور ايسٽ، ڪبير ۽ هداڦ جهڙا فيلڊ شامل آهن، جڏهن ته هالا بلاڪ ۾ آدم، آدم ويسٽ ۽ فضل شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Hala/Gambat South/Mazarani |url=https://www.ppl.com.pk/content/halagambat-southmazarani |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> نومبر 2025ع ۾ پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گمبٽ سائوٿ، سانگهڙ ۾ گئس پروسيسنگ فيسليٽي-II جي خام گئس سنڀالڻ جي گنجائش 55 مان وڌائي '''60 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن''' ڪئي. ڪمپني موجب ان سان لڳ ڀڳ 5 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني اضافي گئس، 35 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ ۽ هڪ ميٽرڪ ٽن روزاني ايل پي جي جي اضافي پيداوار ممڪن ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL achieves Capacity and Production Enhancement at Gambat South GPF-II |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-achieves-capacity-and-production-enhancement-gambat-south-gpf-ii |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=11 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> جنوري 2025ع ۾ شاهه داد ايڪس-1 کوهه تي فني مداخلت کان پوءِ گئس جو وهڪرو 2.2 مان وڌي 8.4 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ في ڏينهن ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Boosting production at Shahdad X-1 |url=https://www.ppl.com.pk/content/boosting-production-shahdad-x-1-ppl-ramps-gas-flow-84-mmscfd-gambat-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |date=24 January 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم گئس فيلڊ |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | فيلڊ / بلاڪ ! style="background:#548235; color:white;" | علائقو ! style="background:#7030a0; color:white;" | اهميت |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[قادرپور گئس فيلڊ]] | style="background:#eef5e9;" | گهوٽڪي | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پاڪستان جي وڏن گئس فيلڊن مان هڪ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] | style="background:#e2f0d9;" | ڪشمور | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | پي پي ايل جو اهم هلندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | مزاراڻي | style="background:#eef5e9;" | وچ سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | پراڻو پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | ميانو | style="background:#e2f0d9;" | سنڌ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | سانوڻ | style="background:#eef5e9;" | سنڌ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | اهم قدرتي گئس فيلڊ |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | شاهه دادپور | style="background:#e2f0d9;" | سانگهڙ | style="background:#eadcf0; text-align:right;" | گمبٽ سائوٿ بلاڪ جو اهم پيدا ڪندڙ فيلڊ |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | آدم / آدم ويسٽ | style="background:#eef5e9;" | هالا بلاڪ | style="background:#f3e5f5; text-align:right;" | هالا گئس پروسيسنگ نظام سان ڳنڍيل |} <ref>{{cite web |title=PPL-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Partner-operated Fields |url=https://www.ppl.com.pk/content/partner-operated-fields |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === تيل ۽ ڪنڊينسيٽ === سنڌ ۾ قدرتي گئس سان گڏ خام تيل ۽ [[ڪنڊينسيٽ]] جي پيداوار پڻ ٿئي ٿي. تيل ۽ گئس جي ڳولا خاص طور هيٺين سنڌو طاس جي تلڇٽي پٿرن ۾ ڪئي ويندي آهي. بدين، سانگهڙ، ٽنڊو محمد خان، حيدرآباد، دادو، ڄامشورو ۽ ٻين علائقن ۾ مختلف دورن دوران هائيڊروڪاربان جا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. هيٺين سنڌ، خاص طور [[بدين ضلعو|بدين]] وارو علائقو، پاڪستان جي پراڻن تيل ۽ گئس پيدا ڪندڙ علائقن مان هڪ رهيو آهي. بدين ۽ ڀرپاسي جي بلاڪن ۾ ڪيترن ئي ڪمپنين طرفان روايتي تيل ۽ گئس جي ڳولا ڪئي وئي، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ تيل سان گڏ ڪنڊينسيٽ پيدا ڪندڙ گئس فيلڊ پڻ موجود آهن. گمبٽ سائوٿ جي ڪجهه کوهن مان گئس سان گڏ ڪنڊينسيٽ به حاصل ٿئي ٿو. مثال طور پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ موجب فيض ايڪس-1 ڊيپ کي پيداوار تي آڻڻ کان پوءِ ان مان تقريباً '''3.6 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني گئس''' ۽ '''750 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ''' جي پيداوار شروع ٿي.<ref>{{cite web |title=PPL commissions Faiz X-1 Deep |url=https://www.ppl.com.pk/content/ppl-commissions-faiz-x-1-deep-output-36-mmscfd-gas-750-bpd-condensate |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ هائيڊروڪاربان جا اهم ڳولا ۽ پيداوار وارا علائقا بدين بيسن، سانگهڙ–گمبٽ سائوٿ، هالا، ميانو–ساوان، دادو–کيرٿر ۽ ڪوٽڙي بلاڪن سان لاڳاپيل آهن. پي پي ايل جي ڳولا واري پورٽ فوليو ۾ گمبٽ سائوٿ، شاهه بندر، نوشهروفيروز، ڪوٽڙي ۽ گمبٽ-II سميت ڪيترائي بلاڪ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Exploration South |url=https://www.ppl.com.pk/content/exploration-south |publisher=Pakistan Petroleum Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === صنعتي ۽ غير ڌاتي معدنيات === سنڌ ۾ ڪوئلي ۽ هائيڊروڪاربان کان سواءِ ڪيترين غير ڌاتي صنعتي ۽ تعميراتي معدنيات جا ذخيرا پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[چن پٿر]]، [[جپسم]]، سليڪا واري، چائنا ڪلي، فلر ارٿ، لوڻ، شيل، مختلف مٽي ۽ تعميراتي پٿر شامل آهن. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي معدني شماريات ۾ اهڙين معدنيات جي ضلعي وار پيداوار ۽ کوٽائي جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> '''چن پٿر''' سنڌ جي سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ اهم خام مال آهي ۽ خاص طور کيرٿر، لڪي، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ڀرپاسي جي تلڇٽي علائقن ۾ ملي ٿو. '''جپسم''' سيمينٽ، پلستر ۽ ٻين صنعتي مقصدن لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته '''سليڪا واري''' شيشي، فائونڊري ۽ ڪجهه سيرامڪ صنعتن لاءِ اهم آهي. '''چائنا ڪلي''' ۽ ٻين سيرامڪ مٽين جا ذخيرا خاص طور سنڌ جي اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن علائقن سان لاڳاپيل آهن. انهن جو استعمال سيرامڪس، ٽائلس ۽ ٻين صنعتي شين ۾ ٿي سگهي ٿو. هر معدني ذخيري جي مقدار، معيار ۽ تجارتي اهميت علائقي ۽ ارضياتي حالتن مطابق مختلف آهي. === گرينائيٽ === {{Main|ڪارونجهر}} [[فائل:Karoonjhar mountain 1.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪارونجهر]] جون گرينائيٽ ٽڪريون، [[ننگرپارڪر]]، [[ٿرپارڪر ضلعو]].]] سنڌ ۾ گرينائيٽ جو سڀ کان نمايان علائقو [[ننگرپارڪر]] جي [[ڪارونجهر]] ٽڪرين ۾ آهي. ڪارونجهر جا گرينائيٽ پٿر سنڌ جي گهڻي ڀاڱي تلڇٽي ارضيات کان مختلف ۽ تمام پراڻا آهن. گرينائيٽ تعميراتي ۽ سينگار واري پٿر طور اقتصادي اهميت رکي ٿو، پر ڪارونجهر ساڳئي وقت تاريخي، ثقافتي، مذهبي ۽ ماحولياتي لحاظ کان پڻ اهم علائقو آهي. ڪارونجهر ۾ گرينائيٽ جي کوٽائي بابت ماحولياتي ۽ قانوني تڪرار پڻ رهيا آهن. قدرتي منظرنامي، پاڻيءَ جي وسيلن، تاريخي جين مندرن ۽ جهنگلي حيات جي تحفظ سبب هن علائقي ۾ معدني کوٽائي کي ماحولياتي ۽ ثقافتي تحفظ سان گڏ جانچيو ويندو آهي. === کاڻون === سنڌ ۾ کاڻن جي نوعيت معدني وسيلن مطابق مختلف آهي. ٿر ۾ ڪوئلو وڏي پيماني تي کليل کاڻ ذريعي ڪڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته لاڪڙا ۽ ڪجهه ٻين پراڻن ڪوئلي وارن علائقن ۾ تاريخي طور زيرزمين کاڻون پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن. چن پٿر، جپسم، سليڪا ۽ تعميراتي پٿر عام طور کليل ڪواريُن مان ڪڍيا وڃن ٿا. صوبي ۾ کاڻن ۽ معدني ليزن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو. سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب معدني پيداوار، ليزن، رائلٽي ۽ کوٽائيءَ بابت بنيادي ڊيٽا [[سنڌ مائنز اينڊ منرلز ڊولپمينٽ ڊپارٽمينٽ]] ۽ ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ کان ورتي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#6b4f2a; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم معدني ۽ کاڻ وارا علائقا |- ! style="background:#806000; color:white;" | علائقو ! style="background:#7f6000; color:white;" | ضلعو / خطو ! style="background:#5b9bd5; color:white;" | اهم وسيلو ! style="background:#548235; color:white;" | نوعيت |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | لگنائيٽ ڪوئلو | style="background:#e2f0d9;" | وڏي پيماني تي کليل کاڻ ۽ بجلي پيداوار |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | [[لاکڙا ڪوئلي جو ميدان]] | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو | style="background:#bdd7ee;" | ڪوئلو | style="background:#c6e0b4;" | پراڻو تجارتي ڪوئلي وارو علائقو |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | سونڊا–جهرڪ | style="background:#fff2cc;" | ٺٽو / ڄامشورو | style="background:#ddebf7;" | ڪوئلو ۽ تلڇٽي معدنيات | style="background:#e2f0d9;" | معدني ڳولا ۽ امڪاني وسيلا |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | بدين–ميرپورخاص | style="background:#ffe699;" | بدين، ميرپورخاص | style="background:#bdd7ee;" | لگنائيٽ | style="background:#c6e0b4;" | جديد ڊرلنگ سان وڏي ڪوئلي واري وسيلن جي سڃاڻپ |- | style="background:#fce4d6; text-align:right;" | [[ڪارونجهر]] | style="background:#fff2cc;" | ٿرپارڪر | style="background:#ddebf7;" | گرينائيٽ | style="background:#e2f0d9;" | ثقافتي ۽ ماحولياتي تحفظ سان لاڳاپيل معدني علائقو |- | style="background:#f8cbad; text-align:right;" | کيرٿر–لڪي پٽي | style="background:#ffe699;" | ڄامشورو، دادو ۽ ڀرپاسي | style="background:#bdd7ee;" | چن پٿر، جپسم، شيل | style="background:#c6e0b4;" | سيمينٽ ۽ تعميراتي صنعت لاءِ خام مال |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Public Sector Development Programmes |url=https://gsp.gov.pk/public-sector-development-programmes-psdp/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === معاشي اهميت === سنڌ جا معدني ۽ توانائي وسيلا صوبي ۽ پاڪستان جي معيشت لاءِ اهم آهن. ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ، قدرتي گئس گهريلو ۽ صنعتي ٻارڻ، ڀاڻ ۽ پيٽروڪيميڪل صنعت، جڏهن ته خام تيل ۽ ڪنڊينسيٽ توانائي ۽ نقل و حمل سان لاڳاپيل صنعتن لاءِ استعمال ٿين ٿا. چن پٿر، جپسم، سليڪا، مٽي ۽ پٿر سيمينٽ، شيشي، سيرامڪس ۽ تعميراتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sindh Minerals Statistics |url=https://sbos.sindh.gov.pk/sindh-minerals-statistics |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني وسيلن جي کوٽائي سان گڏ زمين جي بحالي، پاڻيءَ جي استعمال، کاڻين جي حفاظت، مزدورن جي سلامتي، مقامي آبادين جي روزگار ۽ ماحولياتي تحفظ جا معاملا پڻ اهم آهن. وڏي پيماني واري ڪوئلي، پٿر ۽ ٻين معدني منصوبن لاءِ سنڌ ۾ ماحولياتي جائزي ۽ منظوريءَ جون قانوني گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://epa.sindh.gov.pk/faqs |publisher=Sindh Environmental Protection Agency, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ معدني ڳولا === [[جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان]] سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ ارضياتي نقشا، جيوفزيڪل سروي، ڊرلنگ، ريموٽ سينسنگ، [[جاگرافيائي معلوماتي نظام|جي آءِ ايس]] ۽ معدني وسيلن جي تشخيص جو ڪم ڪري ٿو. اداري جي ڏاکڻي ڊويزن جو علائقائي دفتر ڪراچي ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Contact Us |url=https://gsp.gov.pk/contact-us/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا لاءِ مقناطيسي، گريوٽي، برقي مزاحمتي، انڊيوسڊ پولرائيزيشن، اليڪٽرو ميگنيٽڪ ۽ جيوفزيڪل لاگنگ جهڙا طريقا استعمال ڪيا وڃن ٿا. انهن طريقن کي معدنيات ۽ زميني پاڻيءَ جي وسيلن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Geophysics |url=https://gsp.gov.pk/geophysics/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان جا اهم تاريخي ۽ جديد ڊرلنگ منصوبا ٿر، لاڪڙا، سونڊا ۽ بدين ڪوئلي سان لاڳاپيل رهيا آهن. اداري جي ڊرلنگ ڊائريڪٽوريٽ ٿر ۽ سونڊا ۾ هيرا-ڪور ڊرلنگ، زيرزمين ڪوئلي جي گيسيفڪيشن لاءِ ڊرلنگ ۽ بدين ۾ جديد ڳولا ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Drilling Directorate |url=https://gsp.gov.pk/drilling-directorate/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ جيولوجيڪل سروي آف پاڪستان پنهنجي معدني ڳولا واري صلاحيت کي جديد بڻائڻ لاءِ ڊجيٽل ارضياتي سروي، جيوڪيميڪل نمونن، هوائي جيوفزڪس ۽ جي آءِ ايس بابت نئين تربيت ۽ ٽيڪنالاجي پروگرام شروع ڪيو. اداري موجب پراڻن ارضياتي انگن کي ڊجيٽل ڪرڻ، جديد جيوفزيڪل سروي ۽ بين الاقوامي معيارن مطابق معدني نقشا تيار ڪرڻ موجوده سڌارن جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=UK-Supported Capacity Building Initiative Launched at GSP |url=https://gsp.gov.pk/2026/04/16/uk-supported-capacity-building-initiative-launched-at-gsp-to-strengthen-geoscientific-capabilities/ |publisher=Geological Survey of Pakistan |date=16 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> معدني ڳولا جي جديد طريقي ۾ رڳو نوان ذخيرا ڳولڻ بدران انهن جي مقدار، معيار ۽ اقتصادي قابلِ عمل هجڻ جي سائنسي تشخيص، ڊجيٽل ارضياتي ڊيٽا، ماحولياتي اثرن جي جائزي ۽ مستقبل جي ذميوار کوٽائيءَ لاءِ قابلِ اعتماد معلومات تي زور ڏنو وڃي ٿو. == توانائي == {{Main|سنڌ ۾ توانائي}} [[فائل:Jhimpir Wind Farm 2012.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[جھمپير ونڊ پاور پلانٽ|جھمپير ۾ هوائي بجلي گهر]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جو گهاڙو–جھمپير علائقو پاڪستان جي اهم هوائي توانائي مرڪزن مان هڪ آهي.]] سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي ۾ [[قدرتي گئس]]، خام تيل، [[ڪوئلو]]، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، جڏهن ته [[ڪراچي]] ۽ [[پورٽ قاسم]] پيٽروليم، ايل اين جي، بجلي پيداوار، گئس جي منتقلي ۽ صنعتي توانائي جي استعمال جا اهم مرڪز آهن. صوبي جي توانائي معيشت ۾ ٿر جو مقامي لگنائيٽ ڪوئلو، هيٺين سنڌو طاس جا تيل ۽ گئس جا فيلڊ، گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور، شمسي توانائي جا منصوبا ۽ ڪراچيءَ جو مربوط بجلي نظام شامل آهن. سنڌ حڪومت جي [[سنڌ توانائي کاتو|توانائي کاتي]] جي اختيارن ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل ۽ قابلِ تجديد توانائي، ڪوئلي جي ترقي، ڪوئلي جي کاڻن جي نگراني، توانائي جي بچت ۽ وفاقي توانائي ادارن سان هم آهنگي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhenergy.gov.pk/about-us/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو توانائي ڍانچو مڪمل طور صوبائي نظام نه آهي؛ بجلي پيداوار، قومي گرڊ، بجلي جي خريد ۽ وڪري، تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيٽروليم جي قيمتن جا ڪيترائي پهلو وفاقي قانونن ۽ ادارن هيٺ اچن ٿا. ان جي باوجود ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ صوبي کي تيل ۽ گئس سميت توانائيءَ جي ڪيترن معاملن ۾ وڌيڪ ادارياتي ڪردار حاصل ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ حڪومت 2013ع ۾ پنهنجي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ کي مضبوط ڪيو.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي پيداوار === سنڌ ۾ بجلي پيدا ڪرڻ جا ذريعا مقامي ۽ درآمد ٿيل ڪوئلو، قدرتي گئس، ٻيهر گيس بڻايل ايل اين جي، تيل، هوائي توانائي ۽ شمسي توانائي شامل آهن. صوبي ۾ قومي گرڊ سان ڳنڍيل ڪيترائي وڏا بجلي گهر ٿرپارڪر، ڪراچي، پورٽ قاسم، ڄامشورو، ٺٽو ۽ ٻين علائقن ۾ واقع آهن. [[نيپرا]] جي مالي سال 2024–25ع واري بجلي گهرن جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ چئن وڏن بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش '''2,640 ميگاواٽ''' هئي. انهن ۾ [[اينگرو پاورجن ٿر]] 660 ميگاواٽ، ٿر انرجي 330 ميگاواٽ، ٿل نووا پاور ٿر 330 ميگاواٽ ۽ ٿر ڪول بلاڪ-1 جو 1,320 ميگاواٽ بجلي گهر شامل هئا.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي رپورٽ ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي سامونڊي صنعتي پٽيءَ ۾ درآمد ٿيل ڪوئلي تي هلندڙ [[پورٽ قاسم اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 1,320 ميگاواٽ ۽ [[لڪي اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]] جو 660 ميگاواٽ بجلي گهر پڻ درج آهن، جڏهن ته حب واري علائقي جو 1,320 ميگاواٽ چائنا پاور حب جنريشن منصوبو بلوچستان جي انتظامي حدن ۾ واقع هجڻ سبب سنڌ جي صوبائي پيداوار ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بجلي جي ورڇ ۽ فراهمي === سنڌ ۾ بجلي جي ورڇ بنيادي طور ٽن وڏن ادارن جي دائري ۾ اچي ٿي: [[ڪي اليڪٽرڪ]]، [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]] ۽ [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]. انهن ٽنهي جون جاگرافيائي حدون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. ==== ڪي اليڪٽرڪ ==== {{Main|ڪي اليڪٽرڪ}} [[ڪي اليڪٽرڪ]] پاڪستان جي واحد عمودي طور مربوط بجلي يوٽيلٽي آهي، جيڪا پنهنجي لائسنس يافته علائقي ۾ بجلي جي پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا ٽيئي ڪم سرانجام ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Company Profile |url=https://ke.com.pk/company-profile/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جو نيٽ ورڪ لڳ ڀڳ '''6,500 چورس ڪلوميٽر''' تي پکڙيل آهي ۽ ڪراچي سان گڏ سنڌ ۽ بلوچستان جي ڪجهه ڀرپاسي وارن علائقن جهڙوڪ گهارو، ڌاٻيجي، حب، وندر، بيلا ۽ اٿل تائين خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Who We Are |url=https://ke.com.pk/ |publisher=K-Electric |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ ڪي اليڪٽرڪ تقريباً 3.8 ملين گراهڪن کي بجلي فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Member Incharge Wafaqi Mohtasib visits KE Head Office |url=https://ke.com.pk/member-incharge-wafaqi-mohtasib-visits-ke-head-office-directs-company-to-continue-empathetic-customer-centric-behaviour/ |publisher=K-Electric |date=18 May 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== حيسڪو ==== {{Main|حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني}} [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني]]، يا حيسڪو، سنڌ جي وڏي ڏاکڻي، وچولي ۽ اوڀر واري حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. نيپرا جي لائسنس رڪارڊ موجب حيسڪو جو دائرو ڪراچي ۽ سيپڪو جي علائقن کان سواءِ سنڌ جي باقي وڏي حصي تي مشتمل آهي؛ ان ۾ حيدرآباد، بدين، ٺٽو، سجاول، ٽنڊو الهيار، ٽنڊو محمد خان، سانگهڙ، مٽياري، شهيد بينظيرآباد، ڄامشورو، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جا علائقا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs – HESCO |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> حيسڪو جي سرڪاري دستاويزن موجب ان جو بنيادي آپريشنل علائقو سنڌ جي 13 ضلعن ۾ پکڙيل آهي.<ref>{{cite report |title=Electricity Distribution Efficiency Improvement Project – HESCO ESMF |url=https://www.hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |access-date=24 August 2026 |archive-date=4 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250404094712/http://hesco.gov.pk/PDF/EDEIP_ESMF.pdf |url-status=dead }}</ref> ==== سيپڪو ==== {{Main|سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني}} [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني]]، يا سيپڪو، 2010ع ۾ حيسڪو جي ورهاست سان قائم ٿي ۽ 2011ع ۾ نيپرا کان بجلي ورڇ جو لائسنس حاصل ڪيائين.<ref>{{cite report |title=Distribution Licence Modification – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/06%20June/LPM%20filed%20by%20SEPCO%20in%20its%20Distribution%20Licence.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سيپڪو مٿين ۽ اتر سنڌ جي سکر، گهوٽڪي، خيرپور، ڪشمور–ڪنڌڪوٽ، جيڪب آباد، شڪارپور، لاڙڪاڻو، قمبر شهدادڪوٽ، دادو ۽ نوشهروفيروز سميت ڏهن ضلعن جي وڏي حصي ۾ بجلي جي ورڇ ڪري ٿي. ان جو سروس ايريا لڳ ڀڳ '''56,300 چورس ڪلوميٽر''' ۽ 2025ع جي سيڙپڪاري منصوبي ۾ صارفين جو انگ لڳ ڀڳ 824 هزار ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Distribution Companies Integrated Investment Plan 2025-26 to 2029-30 – SEPCO |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2025/02%20Feb/Distribution%20Investment%20Plan%20of%20SEPCO.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ بجلي ورڇ جا اهم ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي علائقو ! style="background:#7030A0; color:white;" | نوعيت ! style="background:#C55A11; color:white;" | خاصيت |- | style="background:#D9EAF7;" | [[ڪي اليڪٽرڪ]] | style="background:#E2F0D9;" | ڪراچي ۽ ڀرپاسي | style="background:#F3E5F5;" | عمودي طور مربوط يوٽيلٽي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | پيداوار، ٽرانسميشن ۽ ورڇ |- | style="background:#EAF2F8;" | [[حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلائي ڪمپني|حيسڪو]] | style="background:#EBF1DE;" | وچ، ڏکڻ ۽ اوڀر سنڌ | style="background:#EADCF0;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | 13 ضلعن جو بنيادي سروس علائقو |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سکر اليڪٽرڪ پاور ڪمپني|سيپڪو]] | style="background:#E2F0D9;" | اتر ۽ مٿين سنڌ | style="background:#F3E5F5;" | ورڇ ڪمپني | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | لڳ ڀڳ 56,300 چورس ڪلوميٽر سروس علائقو |} <ref>{{cite web |title=Licences Distribution XWDISCOs |url=https://nepra.org.pk/licensing/Distribution%20XWDISCOs.php |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽرانسميشن نظام === سنڌ جي وڏي حصي جي بجلي قومي ٽرانسميشن نظام وسيلي منتقل ٿئي ٿي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ ڪي اليڪٽرڪ پنهنجو ٽرانسميشن نيٽ ورڪ پڻ هلائي ٿي. صوبي ۾ هوائي، ڪوئلي ۽ ٻين بجلي گهرن مان بجلي منتقل ڪرڻ لاءِ 132، 220 ۽ 500 ڪلو وولٽ جون گرڊ اسٽيشنون ۽ ٽرانسميشن لائينون موجود آهن. [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] سنڌ حڪومت جي توانائي شعبي سان لاڳاپيل صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني آهي. ان 2017ع ۾ نوري آباد کان ڪراچيءَ جي ڪي ڊي اي-33 گرڊ اسٽيشن تائين تقريباً 99 ڪلوميٽر ڊگهي 132 ڪلو وولٽ ڊبل سرڪٽ ٽرانسميشن لائين مڪمل ڪئي، جيڪا پاڪستان ۾ صوبائي حڪومت طرفان تيار ڪيل پهرين اهڙي ٽرانسميشن لائينن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/stdc/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا وٽ ڪمپنيءَ جي صوبائي گرڊ لائسنس واري دستاويز ۾ جھمپير واري هوائي ڪوريڊور مان وڌيڪ بجلي قومي يا مقامي گرڊ تائين پهچائڻ لاءِ 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ ٽرانسميشن لائينن ۽ گرڊ اسٽيشنن جي واڌ کي اهم مقصد قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جو ڪوئلو === {{Main|ٿر ڪوئلي جو ميدان|سنڌ ۾ ڪوئلو}} [[ٿر ڪوئلي جو ميدان]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي سڀ کان وڏي مقامي توانائي وسيلن مان هڪ آهي. [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] جي ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪرڻ واري فريم ورڪ موجب ٿر ۾ اندازاً '''175 ارب ٽن''' لگنائيٽ ڪوئلي جا وسيلا موجود آهن.<ref>{{cite report |title=Thar Coal Pricing Framework |url=https://www.tceb.gos.pk/wp-content/uploads/2023/11/Thar-Coal-Pricing-Framework-Amended-Final.pdf |publisher=Thar Coal and Energy Board, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر جي ڪوئلي جي تجارتي کوٽائي 21هين صديءَ ۾ وڏي پيماني تي شروع ٿي. [[سنڌ اينگرو ڪول مائننگ ڪمپني]] بلاڪ-II ۾ کليل کاڻ هلائي ٿي، جنهن جو پهريون مرحلو 10 جولاءِ 2019ع تي تجارتي طور فعال ٿيو ۽ شروعاتي طور 3.8 ملين ٽن سالياني ڪوئلي جي پيداوار لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{cite report |title=Sindh Engro Coal Mining Company Annual Report 2020 |url=https://www.engroenergy.com/app/media/2021/05/SECMC-AR-2020.pdf |publisher=Sindh Engro Coal Mining Company |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ۾ مقامي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهرن جي گڏيل نصب ٿيل گنجائش مالي سال 2024–25ع ۾ 2,640 ميگاواٽ هئي.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Operational Power Plants FY 2024-25 |url=https://nepra.org.pk/M%26E/PER/Generation/2026/PER%20GENERATION%20FY%202024-25.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪوئلي جي استعمال سان مقامي ٻارڻ تي بجلي پيداوار وڌي آهي، پر ساڳئي وقت زميني پاڻي، فضائي اخراج، راک، زمين جي استعمال، آباديءَ جي منتقلي ۽ ريگستاني ماحول تي اثرن بابت ماحولياتي ۽ سماجي سوال به اهم آهن. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{Main|سنڌ ۾ معدنيات ۽ قدرتي وسيلا}} سنڌ جي هيٺين سنڌو طاس واري علائقي ۾ پاڪستان جا ڪيترائي اهم تيل ۽ گئس فيلڊ واقع آهن. گهوٽڪي ۽ ڪشمور ۾ [[قادرپور گئس فيلڊ]]، سانگهڙ ۾ سنجهورو ۽ گمبٽ سائوٿ، حيدرآباد واري پٽي ۾ ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار، خيرپور، بدين ۽ ٻين علائقن ۾ تيل ۽ گئس جا فيلڊ موجود آهن. [[آئل اينڊ گئس ڊولپمينٽ ڪمپني]] جي 2023–24ع واري رپورٽ ۾ سنڌ جي قادرپور فيلڊ مان سراسري 124 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني وڪرو لائق گئس، سنجهورو مان 36 ملين ڪيوبڪ فوٽ گئس ۽ 2,013 بيرل روزاني ڪنڊينسيٽ، جڏهن ته حيدرآباد واري ڪنر–پاساڪي ڊيپ ۽ ٽنڊو الهيار فيلڊن مان تيل، گئس ۽ ايل پي جي جي اهم پيداوار درج ڪئي وئي.<ref>{{cite report |title=Annual Report 2023-24 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDCL%20AR%202024-Urdu.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي پهرين اڌ ۾ او جي ڊي سي ايل سنڌ جي ٽنڊو الهيار ضلعي ۾ چڪر-1 ۽ خيرپور ضلعي ۾ بٽرسيم ايسٽ-1 نالي نيون تيل ۽ گئس جون دريافتون پڻ رپورٽ ڪيون.<ref>{{cite report |title=Half Yearly Report 2025-26 |url=https://ogdcl.com/sites/default/files/OGDC%20HY%20Report%20December%202025-26.pdf |publisher=Oil & Gas Development Company Limited |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي تيل ۽ گئس ڊائريڪٽوريٽ جو ڪم وفاقي ادارن ۽ ڳولا ڪندڙ ڪمپنين سان هم آهنگي، صوبائي مفادن جي نمائندگي ۽ تيل ۽ گئس جي ڳولا ۽ پيداوار سان لاڳاپيل معاملن ۾ سهولت فراهم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Directorate of Oil & Gas |url=https://sindhenergy.gov.pk/directorate-of-oil-gas/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ايل اين جي === [[پورٽ قاسم]] پاڪستان ۾ درآمد ٿيل [[مائع قدرتي گئس]] جي داخلا جو بنيادي مرڪز آهي. پاڪستان جو پهريون ايل اين جي ٻيهر گيس بڻائڻ وارو ٽرمينل پورٽ قاسم تي قائم ٿيو ۽ 2015ع ۾ ايل اين جي درآمد شروع ٿي. [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] موجب هن ٽرمينل جي ٻيهر گيس بڻائڻ جي گنجائش 600 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني هئي.<ref>{{cite web |title=How SSGC’s RLNG Project will change Pakistan’s energy dynamics |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5561 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ پورٽ قاسم تي ٻيو ايل اين جي ٽرمينل به قائم ٿيو ۽ ٻنهي ٽرمينلن جي گڏيل ٻيهر گيس بڻائڻ جي اندازي مطابق صلاحيت تقريباً '''1.2 ارب ڪيوبڪ فوٽ روزاني''' تائين پهتي.<ref>{{cite web |title=New LNG Regasification Terminals |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5899 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سوئي سدرن گئس ڪمپني ايل اين جي کي ٻيهر گيس بڻائڻ کان پوءِ پورٽ قاسم کان سوان تائين وڏي قطر واري ٽرانسميشن پائيپ لائين نظام ذريعي قومي گئس نيٽ ورڪ ڏانهن منتقل ڪري ٿي. ڪمپني جي ٽرانسميشن رڪارڊ ۾ بن قاسم کان سوان تائين 42 انچ قطر ۽ لڳ ڀڳ 371 ڪلوميٽر ڊگهي آر ايل اين جي-2 پائيپ لائين جي ڊيزائن گنجائش 1,200 ملين معياري ڪيوبڪ فوٽ روزاني ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Gas Transmission |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=5597 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سي اين جي === [[دٻايل قدرتي گئس]] سنڌ ۾ خاص طور شهري ٽرانسپورٽ ۽ گاڏين لاءِ متبادل ٻارڻ طور استعمال ٿيندي رهي آهي. سي اين جي اسٽيشنن کي قدرتي گئس يا آر ايل اين جي جي فراهمي قومي ۽ صوبائي گئس جي دستيابيءَ سان ڳنڍيل آهي. گئس جي کوٽ دوران [[سوئي سدرن گئس ڪمپني]] سنڌ ۾ سي اين جي اسٽيشنن لاءِ عارضي گئس بندش يا گئس هاليڊي جا شيڊول جاري ڪندي رهي ٿي.<ref>{{cite web |title=LNG and Gas Supply Updates |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?page_id=116 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سي اين جي شعبي جو حصو گذريل ڏهاڪن ۾ پيٽرول، ڊيزل، برقي گاڏين ۽ آر ايل اين جي جي قيمت ۽ دستيابي سان تبديل ٿيندو رهيو آهي؛ تنهنڪري سي اين جي اسٽيشنن جو قطعي انگ وقت سان بدلجندڙ انگ آهي. === پيٽروليم جي ترسيل ۽ ذخيرو === سنڌ ۾ پيٽروليم شين جي درآمد ۽ ورڇ جو وڏو حصو ڪراچي ۽ پورٽ قاسم جي بندرگاهن سان ڳنڍيل آهي. خام تيل، پيٽرول، ڊيزل، فرنس آئل ۽ ٻين پيٽروليم شين لاءِ سامونڊي ٽرمينل، اسٽوريج ٽينڪ، پائيپ لائينون ۽ روڊ ٽينڪر نيٽ ورڪ استعمال ٿين ٿا. پورٽ قاسم تي تيل، ايل پي جي، ايل اين جي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ٽرمينل موجود آهن، جنهن سبب هي علائقو پاڪستان جي اهم توانائي لاجسٽڪ مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي.<ref>{{cite web |title=LNG Operations and Port Qasim Energy Infrastructure |url=https://www.ssgc.com.pk/web/?p=5506 |publisher=Sui Southern Gas Company Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي بندرگاهي ۽ ريفائنري ڍانچي مان پيٽروليم ملڪ جي ٻين علائقن ڏانهن پائيپ لائين، ريل ۽ روڊ ٽينڪرن ذريعي منتقل ٿئي ٿو. انهن ترسيل نظامن جا ڪيترائي حصا وفاقي ۽ خانگي تيل ڪمپنين جي ملڪيت يا انتظام هيٺ آهن. === قابلِ تجديد توانائي === سنڌ ۾ قابلِ تجديد توانائيءَ جا اهم ذريعا هوائي، شمسي، ڪچري مان توانائي ۽ ڪجهه تجويز ڪيل هوائي–شمسي گڏيل منصوبا آهن. صوبي جي ڏاکڻي ۽ سامونڊي پٽي، خاص طور [[جھمپير]]، [[گهاڙو]] ۽ ڀنڀور جي آس پاس، هوائي توانائيءَ لاءِ سازگار آهي. ==== هوائي توانائي ==== [[فائل:Jhimpir Wind Powerproject.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جھمپير]]، [[ٺٽو ضلعو]] ۾ هوائي بجلي جا ٽربائين.]] سنڌ جو گهاڙو–جھمپير هوائي ڪوريڊور ملڪ جي هوائي بجلي پيداوار جو مرڪزي علائقو آهي. سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني جي نيپرا لائسنس دستاويز ۾ جھمپير ڪوريڊور جي مجموعي نظرياتي صلاحيت تقريباً '''50,000 ميگاواٽ''' ڄاڻائي وئي آهي؛ هي انگ امڪاني صلاحيت آهي، موجوده نصب ٿيل گنجائش نه آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Transmission & Dispatch Company – Provincial Grid Company Licence |url=https://nepra.org.pk/licensing/Licences/Transmission/Provincial%20Grid%20Company/STDC/LAT-06%20TL%20Sindh%20Transmission%20%26%20Dispatch%20Company%20Ltd%2005-11-2019.PDF |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي موجوده commissioned-project فهرست ۾ سنڌ جي جھمپير ۽ گهاڙو علائقن ۾ ڪيترائي فعال هوائي بجلي منصوبا درج آهن. انهن ۾ ايف ايف سي انرجي، زorlu انرجي، ٿري گورجز، فائونڊيشن ونڊ انرجي-I ۽ II، سيفائر ونڊ، ميٽرو پاور، ٽرائڪن بوسٽن، زيفر، لبرٽي، انڊس ونڊ، ماسٽر گرين، ايڪٽ-2، ناسدا ۽ ٻين جا منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Wind |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> نيپرا جي جون 2025ع واري دستاويز موجب پاڪستان ۾ 36 هلندڙ هوائي بجلي منصوبن جي گڏيل گنجائش تقريباً '''1,845.475 ميگاواٽ''' هئي ۽ اهي بنيادي طور سنڌ جي گهاڙو–جھمپير ڪوريڊور ۾ واقع هئا.<ref>{{cite web |title=Wind Power Plants – Operational Capacity |url=https://nepra.org.pk/CAD-Database/CMS-CAD/Uploads/123456789123451751263125.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |date=16 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== شمسي توانائي ==== سنڌ ۾ تيز شمسي تابڪاري ۽ وسيع خشڪ علائقا شمسي توانائي لاءِ سازگار آهن. [[سنڌ سولر انرجي پراجيڪٽ]] عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد وڏي پيماني واري شمسي بجلي، سرڪاري عمارتن تي ورهايل شمسي نظام ۽ گهٽ يا بغير گرڊ رسائي وارن گهرن لاءِ شمسي نظام فراهم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Sindh Solar Energy Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/loans-credits/2018/06/14/sindh-solar-energy-project |publisher=World Bank |date=14 June 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي ۾ شروعاتي طور 400 ميگاواٽ تائين شمسي پارڪن جي ترقي، سرڪاري عمارتن تي گهٽ ۾ گهٽ 20 ميگاواٽ ورهايل شمسي بجلي ۽ '''200,000 گهرن''' لاءِ شمسي گهر نظام جي رٿ شامل هئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://ssep.gos.pk/about-us/ |publisher=Sindh Solar Energy Project, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ عالمي بئنڪ جي منصوبي جي مڪمل ٿيڻ واري جائزي ۾ منصوبي جي نتيجي کي ''moderately unsatisfactory'' قرار ڏنو ويو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رٿيل سڀئي نتيجا مڪمل طور حاصل نه ٿيا؛ تنهنڪري 400 ميگاواٽ ۽ 200,000 گهرن وارن انگن کي '''منصوبي جا هدف''' سمجهڻ گهرجي، نه ته مڪمل ٿيل موجوده گنجائش.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Sindh Solar Energy Project: Implementation Completion and Results Report |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099052726184091329 |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان علاوه [[پرائيويٽ پاور اينڊ انفراسٽرڪچر بورڊ]] جي commissioned-project فهرست موجب 2024ع ۾ سکر ۾ ٽي 50-50 ميگاواٽ شمسي بجلي منصوبا، يعني ايڇ اين ڊي ايس انرجي، ميريڊين انرجي ۽ هيليوس پاور، تجارتي طور فعال ٿيا.<ref>{{cite web |title=Commissioned IPPs – Solar PV |url=https://www.ppib.gov.pk/commisioned_ipps.html |publisher=Private Power and Infrastructure Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي جا اهم ادارا === سنڌ حڪومت جي توانائي واري ادارياتي ڍانچي ۾ بجلي، تيل ۽ گئس، متبادل توانائي ۽ ڪوئلي لاءِ الڳ ڊائريڪٽوريٽ ۽ ادارا قائم آهن. سنڌ حڪومت جي رولز آف بزنس موجب توانائي کاتي سان ڊائريڪٽوريٽ آف اليڪٽرڪ پاور، ڊائريڪٽوريٽ آف آئل اينڊ گئس، ڊائريڪٽوريٽ آف آلٽرنيٽو انرجي، [[سنڌ ڪول اٿارٽي]]، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول مائنز ڊولپمينٽ، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪول انرجي ڊولپمينٽ ۽ انسپيڪٽوريٽ آف ڪول مائنز لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Government Rules of Business – Energy Department |url=https://www.sindhenergy.gov.pk/wp-content/uploads/2023/03/Laws-Rules.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F1D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم توانائي ادارا |- ! style="background:#806000; color:white;" | ادارو ! style="background:#2E75B6; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[سنڌ توانائي کاتو]] | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | توانائي پاليسي، بجلي، تيل، گئس، ڪوئلو ۽ قابلِ تجديد توانائي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] | style="background:#DDEBF7;" | قانوني اٿارٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | سنڌ جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي ۽ لاڳاپيل منصوبن جي سهولت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] | style="background:#D9EAF7;" | خاص بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر ڪوئلي ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن لاءِ ون-اسٽاپ فيصلائتو ادارو ۽ ڪوئلي جي قيمت مقرر ڪندڙ اٿارٽي |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | [[سنڌ ٽرانسميشن اينڊ ڊسپيچ ڪمپني]] | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ٽرانسميشن ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بجلي جي اعليٰ وولٽيج ٽرانسميشن ڍانچي جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ انرجي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي هولڊنگ ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | تيل، گئس، ٽرانسميشن، ڪوئلي ۽ قابلِ تجديد توانائي منصوبن ۾ صوبائي سيڙپڪاري |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | سنڌ رينيوبل انرجي ڪمپني | style="background:#DDEBF7;" | صوبائي ڪمپني | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | قابلِ تجديد توانائي منصوبن جي ترقي |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ پيٽروليم لميٽيڊ | style="background:#D9EAF7;" | صوبائي تيل ۽ گئس ڪمپني | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | هائيڊروڪاربان جي ڳولا ۽ پيداوار ۾ صوبائي شرڪت |} <ref>{{cite web |title=Sindh Energy Holding Company |url=https://sindhenergy.gov.pk/sehcl/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ڪول اٿارٽي === [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] 1993ع ۾ سنڌ اسيمبلي جي قانون تحت قائم ڪئي وئي. اٿارٽيءَ جو بورڊ سنڌ جي توانائي واري وزير جي سربراهيءَ ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ صوبي جي ڪوئلي جي وسيلن جي ترقي، سرڪاري منصوبابندي ۽ ڪوئلي سان لاڳاپيل ادارياتي هم آهنگيءَ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Coal Authority |url=https://sindhenergy.gov.pk/sindh-coal-authority/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ٿر ڪوئلي جي تيز رفتار ترقيءَ لاءِ 2008ع ۾ [[ٿر ڪول اينڊ انرجي بورڊ]] قائم ڪيو ويو ۽ 2011ع ۾ سنڌ اسيمبلي ان بابت باقاعده قانون منظور ڪيو. بورڊ ٿر ۾ ڪوئلي جي کاڻ ۽ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي منصوبن جي منظوري ۽ هم آهنگي، سيڙپڪاري منصوبن جي جائزي ۽ ڪوئلي جي قيمت طئي ڪرڻ ۾ مرڪزي ڪردار رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Thar Coal |url=https://sindhenergy.gov.pk/thar-coal/ |publisher=Energy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === توانائي شعبي جا چئلينج === سنڌ جي توانائي شعبي کي هڪ طرف وڏا مقامي وسيلا ۽ قابلِ تجديد توانائي جي صلاحيت حاصل آهي، جڏهن ته ٻئي طرف بجلي جي ورڇ ۾ نقصان، بلن جي وصولي، گرڊ جي گنجائش، لوڊشيڊنگ، گئس جي گهٽتائي، ماحولياتي اثر ۽ توانائي منصوبن جي مالي پائيداري اهم مسئلا آهن. نيپرا جي 2024–25ع واري ورڇ ڪمپنين جي ڪارڪردگي رپورٽ موجب حيسڪو ۽ سيپڪو جي وصوليءَ جي شرح ترتيبوار '''74.80 سيڪڙو''' ۽ '''74.20 سيڪڙو''' رهي، جڏهن ته ڪي اليڪٽرڪ جي وصوليءَ جي شرح 90.56 سيڪڙو هئي. رپورٽ ٽرانسميشن ۽ ورڇ جي نقصان ۽ بجلي بندش جي مدت جي حوالي سان به حيسڪو، سيپڪو ۽ ڪي اليڪٽرڪ سميت ڪيترن ادارن جي ڪارڪردگي کي مقرر معيار کان گهٽ قرار ڏنو.<ref>{{cite report |title=Performance Evaluation Report of Distribution Companies FY 2024-25 |url=https://www.nepra.org.pk/M%26E/PER/Distribution/2026/PER%202024-25%20Distribution%20Companies.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> هوائي ڪوريڊور ۾ وڌيڪ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجڻ باوجود ٽرانسميشن جي محدود گنجائش تاريخي طور هڪ وڏو مسئلو رهي آهي؛ ان ڪري نئين 132 ۽ 220 ڪلو وولٽ گرڊ ۽ ٽرانسميشن لائينن کي سنڌ جي قابلِ تجديد توانائي جي وڌيڪ استعمال لاءِ اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite report |title=NTDC Transmission Investment Plan – Evacuation of Power from Jhimpir and Gharo Wind Cluster |url=https://www.nepra.org.pk/Admission%20Notices/2023/10%20Oct/NTDC%20Revised%20Investment%20Plan.pdf |publisher=National Electric Power Regulatory Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> == آبپاشي نظام == {{Main|سنڌ ۾ آبپاشي}} [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سکر بئراج]]؛ سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز.]] [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[سنڌو درياهه]]؛ هيٺين سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ لاءِ اهم بئراج.]] سنڌ جو آبپاشي نظام [[سنڌو درياهه]] تي ٻڌل آهي ۽ دنيا جي وڏن ڪئنالي آبپاشي نظامن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. صوبي جي جديد آبپاشيءَ جو بنيادي ڍانچو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] تي مشتمل آهي، جن مان نڪرندڙ مکيه واهه، شاخون، ڊسٽريبيوٽريون، مائنر، واٽر ڪورس ۽ نيڪالي نظام سنڌ جي زرعي ميدانن تائين پاڻي پهچائين ٿا. [[سنڌ آبپاشي کاتو]] بئراجن، واهن، بندن، نيڪال، ٻوڏ جي انتظام، ذخيرن ۽ درياهي پاڻيءَ جي ورڇ جو مکيه صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ آبپاشي کاتي جي موجوده آن لائين ڪئنال ڊائريڪٽري موجب صوبي جي آبپاشي نظام ۾ '''14 مکيه واهه، 101 برانچ واهه، 369 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 907 مائنر''' درج ٿيل آهن؛ ان کان علاوه ٻيا ڪيترائي آبپاشي چينل پڻ نظام جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Irrigation Channel Directory |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Irrigation/Channels |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تاريخي ارتقا === سنڌ ۾ آبپاشي جي روايت قديم زماني کان [[سنڌو درياهه]]، موسمي ٻوڏن، کوهن، واهن ۽ قدرتي نين سان لاڳاپيل رهي آهي. بئراجن جي تعمير کان اڳ سنڌ جي وڏي زرعي ايراضي ''انڊيشن ڪئنالن'' يا ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ واهن سان سيراب ٿيندي هئي، جن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي سنڌوءَ جي موسمي چاڙهه تي دارومدار رکندي هئي. ==== ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام ==== [[ڪلهوڙا گهراڻو|ڪلهوڙا دور]] ۾ سنڌ جي واهن جي کوٽائي ۽ مرمت کي رياستي سطح تي وڏي اهميت ڏني وئي. تاريخي سنڌي ذريعن موجب [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر ۽ وچ سنڌ ۾ ڪيترائي نوان واهه کوٽايا يا پراڻا واهه بحال ڪيا ويا. انهن جو مقصد زرعي زمين وڌائڻ، آبادين کي پاڻي فراهم ڪرڻ ۽ زميني محصول جي بنياد کي مضبوط ڪرڻ هو. هن دور سان منسوب واهن ۾ [[گهاڙ واهه]] سان لاڳاپيل شاخون، [[نور واهه]]، [[شاهه جي ڪڙ]]، [[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]، [[نصرت واهه]]، [[مراد واهه]]، [[باگ واهه]] ۽ [[فيروز واهه]] شامل آهن. [[سرفراز واهه]] پڻ ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان شمار ڪيو وڃي ٿو ۽ [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو]] سان منسوب آهي.<ref>عبدالله ورياهه، ”سنڌ جا قديم سڪا: سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2)“، ''مهراڻ''، جلد 1، سنڌي ادبي بورڊ، 1991ع.</ref> ڪلهوڙا حڪمرانن جي دور ۾ واهن جي کوٽائي، صفائي ۽ مرمت کي زرعي خوشحاليءَ سان ڳنڍيو ويندو هو. تنهن هوندي به انهن واهن جي تاريخ، اصل کوٽائي ۽ جديد واهن سان سندن سڌي تسلسل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ تنهنڪري هر قديم واهه بابت الڳ تاريخي تحقيق ضروري آهي. === بئراجن وارو جديد دور === سنڌ جي جديد ڪئنالي آبپاشيءَ ۾ وڏي تبديلي ويهين صديءَ ۾ مستقل بئراجن جي تعمير سان آئي. [[سکر بئراج]] 1932ع ۾ ڪم شروع ڪيو، [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ ۽ [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. انهن بئراجن پراڻي موسمي ٻوڏ تي دارومدار رکندڙ آبپاشيءَ کي وڏي حد تائين منظم ۽ ضابطي هيٺ ڪئنالي نظام ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ٽي مکيه بئراج |- ! style="background:#2e75b6; color:white; padding:7px;" | بئراج ! style="background:#548235; color:white; padding:7px;" | ڪم شروع ٿيڻ / مڪمل ٿيڻ ! style="background:#7030a0; color:white; padding:7px;" | مکيه واهن جو انگ ! style="background:#c55a11; color:white; padding:7px;" | ڪمانڊ / آبپاشي ايراضي ! style="background:#806000; color:white; padding:7px;" | اهم واهه |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سکر بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1932ع | style="background:#f3e5f5;" | 7 | style="background:#fdf2e9;" | لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]]، [[روهڙي ڪئنال]]، خيرپور ايسٽ، خيرپور ويسٽ، نارتھ ويسٽ، رائيس ۽ دادو ڪئنال |- | style="background:#d6eaf8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | style="background:#e2f0d9;" | 1955ع | style="background:#eadcf0;" | 4 | style="background:#fbe5d6;" | ڪل CCA تقريباً 3.084 ملين ايڪڙ | style="background:#ffe699; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]]، پنياري/اولڊ ڦليلي، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] |- | style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | style="background:#eef5e9;" | 1962ع؛ افتتاح 1963ع | style="background:#f3e5f5;" | 4 | style="background:#fdf2e9;" | CCA تقريباً 2.234 ملين ايڪڙ | style="background:#fff4cc; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر، ڊيزرٽ پٽ فيڊر، گهوٽڪي فيڊر ۽ ريڻي ڪئنال |} <ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکر بئراج === {{Main|سکر بئراج}} [[سکر بئراج]] سنڌ جي جديد آبپاشي نظام جو تاريخي مرڪز آهي. ان جي تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ لڳو. آبپاشي کاتي موجب بئراج جي اصل ڊيزائن ڊسچارج 1.5 ملين ڪيوسڪ هئي ۽ ان ۾ 66 بي آهن. هن مان ساڄي ڪناري تي نارتھ ويسٽ ڪئنال، رائيس ڪئنال ۽ دادو ڪئنال، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي نارا ڪئنال، خيرپور فيڊر ايسٽ، روهڙي ڪئنال ۽ خيرپور فيڊر ويسٽ نڪرن ٿا.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> کاٻي ڪناري واري موجوده سرڪاري انگن موجب چار وڏن واهن جي گڏيل ڪل ڪمانڊ ايراضي تقريباً 5.44 ملين ايڪڙ آهي. [[نارا ڪئنال]] 226 ميل ۽ [[روهڙي ڪئنال]] تقريباً 208 ميل ڊگهو آهي.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گڊو بئراج === {{Main|گڊو بئراج}} [[فائل:2010 Pakistan flood Khewali by Landsat-5 2010-08-12 small.jpg|thumb|300px|ساڄو|2010ع جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[گڊو بئراج]]، [[ڪشمور]] ۽ ان مان نڪرندڙ واهه؛ سنڌوءَ جي وڏي ٻوڏ دوران.]] [[گڊو بئراج]] [[ڪشمور]] جي اتر اولهه ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي. ان جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو، تعمير 1962ع ۾ مڪمل ٿي ۽ مارچ 1963ع ۾ باضابطه افتتاح ٿيو. بئراج جي ڊيزائن ڊسچارج 1.2 ملين ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو مان ساڄي ڪناري تي بيگاري سنڌ فيڊر ۽ ڊيزرٽ پٽ فيڊر، جڏهن ته کاٻي ڪناري تي گهوٽڪي فيڊر نڪري ٿو. [[ريڻي ڪئنال]] پڻ بئراج سان لاڳاپيل ٻوڏ واري ڪئنال طور ٺهيل آهي ۽ سرڪاري انگن موجب ان جي ڊيزائن ڊسچارج 10,000 ڪيوسڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گڊو نظام سنڌ سان گڏ بلوچستان جي نصيرآباد واري علائقي کي پڻ پاڻي فراهم ڪري ٿو؛ ڊيزرٽ پٽ فيڊر وسيلي بلوچستان جو پاڻي حصو ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي بئراج === {{Main|ڪوٽڙي بئراج}} [[فائل:Kotri Barrage Indus River.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪوٽڙي بئراج]]، [[ڄامشورو]] واري ڪناري کان ڏٺل.]] [[ڪوٽڙي بئراج]]، جنهن کي تاريخي طور غلام محمد بئراج پڻ چيو ويو، حيدرآباد جي اتر ۾ سنڌو درياهه تي واقع آهي ۽ 1955ع ۾ ڪم شروع ڪيو. بئراج مان ساڄي ڪناري تي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ۽ کاٻي ڪناري تي پنياري، ڦليلي ۽ [[اڪرم واهه]] نڪرن ٿا. سنڌ آبپاشي کاتي موجب انهن چئن مکيه ڪئنال نظامن جي گڏيل ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ '''3.084 ملين ايڪڙ''' آهي.<ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪلري بگهار فيڊر [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو اهم ذريعو پڻ آهي. آبپاشي کاتي موجب ڪلري بگهار فيڊر اپر جي ڊيزائن ڊسچارج 9,100 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو ڪينجهر سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مکيه واهه ۽ فيڊر === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#2874a6; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي بئراجن مان نڪرندڙ مکيه واهه |- ! style="background:#1f618d; color:white;" | بئراج ! style="background:#148f77; color:white;" | ڪنارو ! style="background:#7d6608; color:white;" | مکيه واهه / فيڊر |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[گڊو بئراج]] | rowspan="2" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | بيگاري سنڌ فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڊيزرٽ پٽ فيڊر |- | rowspan="2" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | گهوٽڪي فيڊر |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ريڻي ڪئنال |- | rowspan="7" style="background:#d6eaf8;" | [[سکر بئراج]] | rowspan="3" style="background:#e8f6f3;" | ساڄو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | نارتھ ويسٽ ڪئنال |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | رائيس ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | دادو ڪئنال |- | rowspan="4" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[نارا ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ايسٽ |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[روهڙي ڪئنال]] |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | خيرپور فيڊر ويسٽ |- | rowspan="4" style="background:#eaf2f8;" | [[ڪوٽڙي بئراج]] | ساڄو | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | [[ڪلري بگهار فيڊر]] |- | rowspan="3" style="background:#d5f5e3;" | کاٻو | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | پنياري / اولڊ ڦليلي |- | style="background:#fef9e7; text-align:right;" | ڦليلي ڪئنال |- | style="background:#fcf3cf; text-align:right;" | [[اڪرم واهه]] |} <ref>{{cite web |title=Sindh Water Flows Information |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Flows/ |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === دائمي ۽ غير دائمي آبپاشي === سنڌ جي ڪئنالن کي پاڻيءَ جي فراهميءَ جي نوعيت موجب دائمي ۽ غير دائمي نظامن ۾ ورهايو وڃي ٿو. دائمي واهن کي ربيع ۽ خريف ٻنهي موسمن دوران پاڻيءَ جي فراهمي لاءِ ٺاهيو ويو آهي، جڏهن ته غير دائمي واهن جو بنيادي استعمال خريف يا سنڌوءَ جي وڌيڪ وهڪري واري دور سان لاڳاپيل آهي. عملي پاڻيءَ جي فراهمي هر سال درياهي وهڪري، 1991ع جي واٽر اڪارڊ، ذخيرن جي حالت ۽ صوبائي ورڇ جي مطابق تبديل ٿيندي رهي ٿي. === پاڻيءَ بابت بين الصوبائي معاهدا === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ بابت تڪرارن جي تاريخ برطانوي دور تائين وڃي ٿي. [[راءُ ڪميشن]] جي سفارشن کان پوءِ سنڌ ۽ پنجاب جي چيف انجنيئرن 28 سيپٽمبر 1945ع تي پاڻيءَ جي ورڇ بابت هڪ '''سنڌ–پنجاب مسودي وارو معاهدو''' تيار ڪيو. هي هڪ حتمي توثيق ٿيل بين الصوبائي معاهدو نه بڻجي سگهيو، پر ورهاڱي کان اڳ پاڻيءَ جي ورڇ بابت اهم تاريخي دستاويز رهيو.<ref>{{cite book |title=Construction of Kalabagh Dam: Background Paper |publisher=PILDAT |year=2011}}</ref> 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ [[سنڌ طاس معاهدو]] ٿيو. ان تحت راوي، بياس ۽ ستلج جي پاڻيءَ جي استعمال جا بنيادي حق ڀارت کي، جڏهن ته سنڌو، جهلم ۽ چناب جي پاڻيءَ جا بنيادي حق پاڪستان کي مليا؛ معاهدي ۾ اولهندي دريائن تي ڀارت لاءِ ڪجهه مخصوص غير استعمالي ۽ محدود استعمال جا حق پڻ رکيا ويا.<ref>{{cite web |title=Indus Waters Treaty |url=https://www.worldbank.org/en/region/sar/brief/fact-sheet-the-indus-waters-treaty-1960-and-the-world-bank |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع === {{Main|پاڻي ورڇ وارو اڪارڊ 1991ع}} 1991ع ۾ چئن صوبن وچ ۾ سنڌو درياهي نظام جي پاڻيءَ جي ورڇ بابت نئون اڪارڊ ٿيو. اڪارڊ 16 مارچ 1991ع تي صوبن جي نمائندن قبول ڪيو ۽ 21 مارچ تي [[گڏيل مفادن واري ڪائونسل]] ان جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Water Apportionment Accord 1991 |url=https://pakirsa.gov.pk/WAA.aspx |publisher=Indus River System Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اڪارڊ جي پيرا 2 ۾ صوبائي ورڇ هيٺين ريت ملين ايڪڙ فوٽ ۾ مقرر ڪئي وئي: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1f4e78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | 1991ع جي پاڻي ورڇ واري اڪارڊ تحت مختص پاڻي |- ! style="background:#2e75b6; color:white;" | صوبو ! style="background:#548235; color:white;" | خريف (MAF) ! style="background:#7030a0; color:white;" | ربيع (MAF) ! style="background:#c55a11; color:white;" | ڪُل (MAF) |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | 37.07 | 18.87 | '''55.94''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | '''سنڌ''' | 33.94 | 14.82 | '''48.76''' |- | style="background:#eaf2f8; text-align:right;" | [[خيبر پختونخواهه]] | 3.48 | 2.30 | '''5.78''' |- | style="background:#d6eaf8; text-align:right;" | [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | 2.85 | 1.02 | '''3.87''' |} <ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان کان سواءِ خيبر پختونخواهه جي غير ماپيل سول ڪئنالن لاءِ 3.00 MAF جي الڳ ورڇ پڻ اڪارڊ ۾ ڏنل آهي. اڪارڊ جي پيرا 13 تحت پاڻيءَ جي ورڇ تي عملدرآمد لاءِ [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي؛ اٿارٽي ڊسمبر 1992ع ۾ پارليامينٽ جي قانون ذريعي قائم ٿي.<ref>{{cite web |title=1991 Water Accord |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/bmu |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوٽڙي کان هيٺ ماحولياتي وهڪرا === [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻيءَ جو وهڪرو [[سنڌو ڊيلٽا]]، سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، مينگروو ٻيلن، ماهيگيري ۽ درياهي چينل جي ماحولياتي صحت لاءِ اهم آهي. 2004ع ۾ بين الاقوامي ماهرن جي مطالعي سنڌو ڊيلٽا لاءِ '''سڄو سال 5,000 ڪيوسڪ''' وهڪرو برقرار رکڻ ۽ پنجن سالن جي عرصي ۾ مجموعي '''25 MAF''' پاڻي خريف جي فلش وهڪري طور ڇڏڻ جي سفارش ڪئي.<ref>{{cite web |title=Study on Water Requirements Downstream Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/reports/23.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان سفارش جو مقصد سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي گهٽائڻ، مڇيگيري ۽ ڊيلٽائي ماحولياتي نظام جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۽ درياهي وهڪري کي برقرار رکڻ هو. بعد وارن مطالعي ۽ پاڻيءَ جي منصوبابنديءَ ۾ به 5,000 ڪيوسڪ واري بنيادي ماحولياتي وهڪري جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Ecological Assessment for Downstream Indus Impacts |url=https://www.aiib.org/en/projects/details/2024/_download/Pakistan/Ecological-Assessment-for-Downstream-Indus-Impacts-Biodiversity-Action-Plan.pdf |publisher=Asian Infrastructure Investment Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === نيڪالي نظام === سنڌ جي آبپاشي نظام سان گڏ پاڻي بيهڻ ۽ زمين جي لوڻياٺ وڏي عرصي کان زرعي مسئلا رهيا آهن. آبپاشي کاتو سطحي نيڪال، ٽيوب ويلن، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال جا منصوبا پڻ سنڀالي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري جي زرعي علائقن مان کارو زميني ۽ نيڪاليءَ وارو پاڻي ڏکڻ طرف منتقل ڪرڻ لاءِ ٺاهيل وڏي نيڪالي نظام جو حصو آهي. منصوبي جو پهريون وڏو مرحلو 1980ع واري ڏهاڪي ۾ عالمي بئنڪ، ايشيائي ترقياتي بئنڪ ۽ ٻين ادارن جي سهڪار سان عمل هيٺ آيو ۽ 1997ع ۾ بند ٿيو.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project |url=https://documents.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ايل بي او ڊي سان لاڳاپيل ٽائيڊل لنڪ ۽ ساحلي نيڪال واري نظام بابت 2000ع واري ڏهاڪي ۾ ماحولياتي ۽ سماجي خدشا اڀريا. عالمي بئنڪ جي انسپيڪشن پينل مقامي آبادي، ٻوڏ جي خطري، ساحلي ڍنڍن ۽ ماحولياتي اثرن بابت جاچ ڪئي؛ ان کان پوءِ مختصر ۽ ڊگهي مدي وارا بحالي ۽ ساحلي تحفظ جا قدم تجويز ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Drainage Program Project – Management Report |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/512851468067127539/pdf/40280.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين ==== {{Main|رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين}} [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري نيڪالي نظام سان لاڳاپيل ڊگهي مدي وارو منصوبو آهي، جنهن جا مختلف مرحلا قمبر شهدادڪوٽ، لاڙڪاڻو، دادو ۽ ڄامشورو سميت اولهه سنڌ جي علائقن سان لاڳاپيل آهن. منصوبي جو مقصد کارو ۽ زرعي نيڪالي وارو پاڻي مٺي پاڻيءَ جي ذخيرن، خاص طور [[منڇر ڍنڍ]]، کان الڳ ڪري مناسب آئوٽ فال ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جا ڪجهه حصا اڃا مڪمل نه ٿيا آهن. 2022ع جي ٻوڏ کان پوءِ عالمي بئنڪ جي سنڌ جي بحالي بابت ٽيڪنيڪل مشاورت ۾ به ساڄي ڪناري جي نيڪاليءَ جي محدود گنجائش ۽ رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين جي اڻپوري حالت کي اهم مسئلن مان شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Flood Recovery and Reconstruction Platform |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099022825073520714/pdf/P179981-cae3b8b1-4760-4c77-aabb-547025a2ab8a.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === آبپاشي ادارا ۽ انتظامي سڌارا === سنڌ ۾ آبپاشي جو بنيادي انتظام [[سنڌ آبپاشي کاتو]] سنڀالي ٿو. ان جي فيلڊ ڍانچي ۾ گڊو بئراج ريجن، سکر بئراج کاٻي ۽ ساڄي ڪناري جا ريجن، ڪوٽڙي بئراج ريجن، ڏاکڻي سنڌ جو نيڪالي ريجن، ننڍن ڊيمن وارو ادارو ۽ مختلف ترقياتي منصوبا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آبپاشي انتظام ۾ آبادگارن جي شموليت وڌائڻ لاءِ ادارياتي سڌارا متعارف ڪرايا ويا. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] 1998ع ۾ قائم ٿي. ان سان گڏ ايريا واٽر بورڊ ۽ فارمر آرگنائيزيشنز قائم ڪيون ويون، جن کي چونڊيل ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي انتظام، سار سنڀال ۽ آبياڻي گڏ ڪرڻ ۾ ڪردار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Water Charging in Sindh |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/MetaMeta_Watercharging_Sindh.pdf |publisher=Sindh Irrigation and Drainage Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === واهن ۽ شاخن جي لائيننگ === سنڌ جا ڪيترائي آبپاشي واهه مٽيءَ مان ٺهيل آهن، جنهن سبب پاڻيءَ جو سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ ۽ ٽيل اينڊ تائين پاڻيءَ جي کوٽ جا مسئلا پيدا ٿين ٿا. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ سنڌ حڪومت '''ڊسٽريبيوٽرين ۽ مائنرن جي ڪنڪريٽ لائيننگ''' جو منصوبو شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> منصوبي جو منظور ٿيل پي سي-ون تقريباً 13.828 ارب رپين جو هو ۽ 109 چونڊيل چينلن جي لڳ ڀڳ 860 ميل ڊگهي حصي کي لائين ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. آبپاشي کاتي جي موجوده منصوبي واري صفحي موجب 56 چينلن جي لائيننگ مڪمل، 32 تي ڪم جاري ۽ 21 چينل هڪ مرحلي تي اڃا ايوارڊ ٿيڻا هئا.<ref>{{cite web |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جديد پاڻي ۽ زرعي سڌارا === [[سنڌ واٽر اينڊ ايگريڪلچر ٽرانسفارميشن پراجيڪٽ]] 2022ع کان عالمي بئنڪ ۽ سنڌ حڪومت جي سهڪار سان هلندڙ وڏو منصوبو آهي. ان جو مقصد پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام کي بهتر ڪرڻ، آبپاشي خدمتن کي جديد بڻائڻ، زرعي پيداوار ۽ موسمي پائيداري وڌائڻ ۽ ننڍن آبادگارن جي مدد ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-water-and-agriculture-transformation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع جي عالمي بئنڪ جي عملدرآمد رپورٽ موجب منصوبي ۾ پاڻيءَ جي وسيلن جي انتظام، آبپاشي سڌارن، موسمي لحاظ کان موافق زراعت ۽ 2022ع جي ٻوڏ کان متاثر ننڍن آبادگارن جي بحاليءَ جا حصا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Implementation Status and Results Report – Sindh Water and Agriculture Transformation Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099062326030513469 |publisher=World Bank |date=23 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئراجز امپروومينٽ پراجيڪٽ تحت گڊو ۽ سکر سميت پراڻن بئراجن جي بحالي، گيٽن، مشيني نظام ۽ ٻوڏ جي حفاظت کي بهتر ڪرڻ تي پڻ ڪم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Barrages Improvement Project |url=https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/099081826170036586 |publisher=World Bank |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٻوڏ جي حفاظت ۽ حفاظتي بند === سنڌو درياهه جي ٻنهي ڪنارن تي حفاظتي بند، لوپ بند ۽ اسپر ٻوڏ جي وهڪري کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ آباد زمينن ۽ شهرن کي بچائڻ لاءِ ٺاهيا ويا آهن. آبپاشي کاتي جي بئراج ريجن وارين فهرستن ۾ گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي نظام سان لاڳاپيل سوين ميل بند شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Guddu Barrage Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/guddubarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage Left Bank Region |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/Public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Kotri Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/KotriBarrage |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2010ع ۽ 2022ع جي وڏين ٻوڏن آبپاشي، نيڪالي ۽ حفاظتي بندن جي ڪمزورين کي نمايان ڪيو. 2022ع کان پوءِ سنڌ فلڊ ايمرجنسي ريهيبليٽيشن پراجيڪٽ تحت بندن، واهن، ڊرينن ۽ ننڍن ڊيمن جي مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي. عالمي بئنڪ موجب 208 وڏن ڀڃڪڙين کي بند يا مضبوط ڪيو ويو ۽ 205 ڪلوميٽر حفاظتي بند وڌيڪ پائيدار معيارن تي بحال ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=Building Resilience, Uplifting Communities in South Asia |url=https://www.worldbank.org/en/results/2025/06/23/building-resilience-uplifting-communities-in-south-asia |publisher=World Bank |date=23 June 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڍنڍون ۽ آبي ذخيرا === سنڌ جي آبپاشي ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام سان ڪيترائي قدرتي ۽ مصنوعي آبي ذخيرا ڳنڍيل آهن. انهن مان [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]] ۽ [[چوٽياريون ذخيرو]] خاص اهميت رکن ٿا. [[ڪينجهر ڍنڍ]] کي [[ڪلري بگهار فيڊر]] ذريعي ڪوٽڙي بئراج مان پاڻي ملي ٿو ۽ اها ڪراچيءَ سميت هيٺين سنڌ جي پيئڻ جي پاڻيءَ ۽ آبپاشي نظام سان پڻ لاڳاپيل آهي. سنڌ آبپاشي کاتي موجب ڪينجهر جي وڌ ۾ وڌ درج ڪيل سطح تي ان جي مقدار تقريباً 0.66 MAF آهي.<ref>{{cite web |title=Keenjhar Lake |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/MIS/lakes |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[چوٽياريون ذخيرو]] نارا ڪئنال نظام سان ڳنڍيل پاڻيءَ جو ذخيرو آهي، جڏهن ته [[منڇر ڍنڍ]] سنڌوءَ جي ساڄي ڪناري واري قدرتي ڍنڍ ۽ نيڪالي نظام سان لاڳاپيل اهم آبي جسم آهي. === ننڍا ڊيم ۽ برساتي پاڻي === سنڌ آبپاشي کاتي جي [[ننڍن ڊيمن جي تنظيم]] کيرٿر، ڪوهستان ۽ ٻين برساتي علائقن ۾ برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، زميني پاڻيءَ جي ڀرپائي ۽ مقامي آبپاشي لاءِ ننڍا ڊيم ۽ ريٽينشن ويئر تعمير ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Irrigation Department – Functions |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ سان لاڳاپيل وڏن ذخيرن ۾ [[حب ڊيم]] پڻ شامل آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد تي واقع آهي ۽ بنيادي طور ڪراچيءَ جي پاڻيءَ جي فراهمي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم آهي. [[چوٽياريون ذخيرو]] سنڌ اندر نارا ڪئنال سان ڳنڍيل اهم آبپاشي ذخيرو آهي. === پاڻيءَ جي انتظام جا چئلينج === سنڌ جي آبپاشي نظام کي پاڻيءَ جي موسمي ۽ سالياني کوٽ، واهن جي پڇاڙيءَ تائين غيربرابر فراهمي، سيپيج، پاڻي بيهڻ، لوڻياٺ، نيڪالي جي محدود گنجائش، پراڻي بئراج ۽ ڪئنال ڍانچي، ٻوڏ، موسمي تبديلي ۽ سنڌو ڊيلٽا لاءِ ماحولياتي وهڪري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سنڌ جي 2023ع واري پاڻي پاليسي پاڻيءَ جي وسيلن کي زرعي استعمال کان وڌيڪ وسيع فريم ورڪ ۾ ڏسي ٿي، جنهن ۾ پيئڻ جو پاڻي، صنعت، ماحولياتي نظام، زميني پاڻي، ٻوڏ ۽ ڏڪار جي انتظام ۽ آبهوا جي تبديلي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Water Policy |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/PagesContent/SindhWaterPolicy/SWP.pdf |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == واپار == {{Main|سنڌ جي معيشت|ڪراچي جي معيشت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img46 container port.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي ڪنٽينر ٽرمينل؛ سنڌ جون بندرگاهون پاڪستان جي پرڏيهي واپار لاءِ بنيادي سامونڊي دروازا آهن.]] سنڌ پاڪستان جي واپار، بندرگاهي سرگرمين، مالياتي خدمتن ۽ برآمداتي صنعتن جو اهم مرڪز آهي. صوبي جي واپاري سرگرمين جو وڏو حصو [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي، جتي ملڪ جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]]، وڏيون بئنڪون، واپاري ڪمپنيون، برآمداتي صنعتون ۽ وفاقي توڙي صوبائي واپاري ادارا موجود آهن.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', مالي سال 2024–25.</ref><ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years'', مالي سال 2024–25.</ref> سنڌ جو واپار صوبي جي صنعتي ۽ زرعي پيداوار سان گڏ پاڪستان جي ٻين صوبن جي درآمدي ۽ برآمدي مال جي گذرگاهه جي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل آهي. ريلوي، قومي شاهراهن، ڪنٽينر ٽرمينلن، گودامن، سرد خانن ۽ بندرگاهن جي موجودگيءَ سبب ڪراچي ۽ بن قاسم وارو علائقو ملڪ جي سامونڊي لاجسٽڪس جو مکيه مرڪز بڻيل آهي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس پرڏيهي واپار جا انگ قومي سطح تي ماهوار، ٽه ماهي ۽ سالياني بنيادن تي مرتب ڪري ٿو. اهي انگ ڪسٽمز رڪارڊ ۽ درآمد ۽ برآمد جي دستاويزن تي ٻڌل هوندا آهن؛ ان ڪري صرف ڪراچي يا پورٽ قاسم مان روانو ٿيندڙ مال کي سنڌ جي پيداوار يا سنڌ جي پنهنجي برآمد قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Bureau of Statistics, ''External Trade Statistics'', 2026.</ref> === درآمد ۽ برآمد === سنڌ جي سامونڊي بندرگاهن تان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، خوراڪي تيل، ڪيميائي شيون، مشينري، لوهه ۽ اسٽيل، ٻج، ڀاڻ ۽ ٻين خام مالن جي وڏي مقدار درآمد ٿئي ٿي. برآمدي مال ۾ ڪپڙي ۽ تيار ٿيل لباس، چانور، سيمينٽ ۽ ڪلنڪر، چمڙو، سامونڊي خوراڪ، زرعي شيون، راندين ۽ انجنيئرنگ سان لاڳاپيل مصنوعات شامل ٿي سگهن ٿيون؛ انهن مان ڪيترين شين جي پيداوار سنڌ کان ٻاهر پڻ ٿيندي آهي. [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ڪراچي بندرگاهه مجموعي طور تقريباً '''53.951 ملين ٽن''' مال سنڀاليو، جنهن ۾ 41.675 ملين ٽن خشڪ مال ۽ 12.276 ملين ٽن مائع مال شامل هو. ساڳئي سال ڪنٽينر ٽرئفڪ تقريباً '''2.651 ملين ٽي اي يو''' رهي.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics: Overall Statistics and Cargo Throughput 2024–25''.</ref> [[پورٽ قاسم اٿارٽي]] موجب مالي سال 2024–25ع ۾ پورٽ قاسم جي مجموعي مال سنڀالڻ جي مقدار، ڪنٽينرن جي وزن سميت، تقريباً '''45.305 ملين ٽن''' هئي. ان مان غير ڪنٽينر درآمد ۽ برآمد 32.571 ملين ٽن، جڏهن ته ڪنٽينر ٿيل مال جو وزن لڳ ڀڳ 12.734 ملين ٽن هو. ان عرصي ۾ پورٽ قاسم جي ڪنٽينر ٽرمينل تان لڳ ڀڳ '''1.003 ملين ٽي اي يو''' ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance Data of Last Five Years, 2024–25''.</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:center;" |+ style="background:#176B87; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ٻن وڏن بندرگاهن جي واپاري سرگرمي، 2024–25ع |- ! style="background:#1B6B93; color:white;" | بندرگاهه ! style="background:#2E8A99; color:white;" | مجموعي مال ! style="background:#4F709C; color:white;" | ڪنٽينر ٽرئفڪ ! style="background:#7A3E65; color:white;" | نمايان سرگرميون |- | style="background:#E8F6F3;" | [[ڪراچي بندرگاهه]] | style="background:#EAF2F8;" | 53.951 ملين ٽن | style="background:#F4ECF7;" | 2.651 ملين ٽي اي يو | style="background:#FCEEF5; text-align:right;" | ڪنٽينر، خشڪ مال، پيٽروليم ۽ مائع بلڪ |- | style="background:#D5F5E3;" | [[پورٽ قاسم]] | style="background:#D6EAF8;" | 45.305 ملين ٽن | style="background:#E8DAEF;" | 1.003 ملين ٽي اي يو | style="background:#F5E6EE; text-align:right;" | ايل اين جي، پيٽروليم، ڪوئلو، اناج، چانور، سيمينٽ، ڪيميائي شيون ۽ ڪنٽينر |} <ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics'', 2024–25.</ref> <ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance'', 2024–25.</ref> === زرعي جنسن جو واپار === {{Main|سنڌ ۾ زراعت}} سنڌ جي زرعي واپار ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، کجور، انب، ڪيلا، بصر، ٽماٽا، ڳاڙها مرچ، تيلدار فصل، ٻج ۽ مالداريءَ سان لاڳاپيل شيون شامل آهن. زرعي پيداوار جو هڪ حصو صوبي اندر استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته چانور، ڪپهه ۽ ڪپڙي جون شيون، کجور، ميوا، ڀاڄيون ۽ ڪجهه مصالحا ملڪي ۽ پرڏيهي مارڪيٽن ڏانهن موڪليا وڃن ٿا. پورٽ قاسم جي سرڪاري انگن موجب مالي سال 2024–25ع ۾ ان جي مختلف ٽرمينلن تان مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ '''1.774 ملين ٽن چانور''' برآمد ٿيا؛ ان ۾ ملٽي پرپز ٽرمينل تان 1.206 ملين ٽن ۽ فوجي اڪبر پورٽيا ٽرمينل تان 568 هزار ٽن شامل هئا. ساڳئي بندرگاهه تان ٻج، خوراڪي تيل ۽ ڀاڻ جي وڏي مقدار پڻ درآمد ڪئي وئي.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance: Import/Export Statistics 2024–25''.</ref> زرعي شين جي واپار ۾ فصل جي معيار، نمي، درجابندي، پيڪنگ، سرد زنجير، گودام، آمدرفت ۽ بين الاقوامي خوراڪي ۽ نباتاتي معيار اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. صوبي ۾ باغباني ۽ تازين زرعي شين جي برآمد لاءِ سرد خانن، ڪنٽرول ٿيل ماحول وارن ذخيرن ۽ پروسيسنگ سهولتن جي واڌ تي پڻ ڌيان ڏنو ويو آهي. === زرعي مارڪيٽون === سنڌ ۾ زرعي پيداوار جي هول سيل خريد ۽ وڪري کي تاريخي طور '''زرعي پيداوار مارڪيٽن واري قانون''' ۽ ان هيٺ قائم مارڪيٽ ڪميٽين وسيلي منظم ڪيو ويندو رهيو آهي. قانون تحت حڪومت ڪنهن علائقي کي زرعي مارڪيٽ ايريا قرار ڏئي سگهي ٿي، ۽ مارڪيٽ ڪميٽيون واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ، نيلامي، وزن، ادائيگي ۽ مارڪيٽ جي انتظام سان لاڳاپيل ڪم انجام ڏين ٿيون.<ref>Government of Sindh, ''Agricultural Produce Markets Act, 1939/1940'', جيئن سنڌ ۾ لاڳو ۽ ترميم ٿيل.</ref> 2019ع واري ترميم ذريعي زرعي مارڪيٽن جي ڍانچي ۾ خانگي مارڪيٽن ۽ مارڪيٽ ڪمپنين لاءِ به قانوني گنجائش پيدا ڪئي وئي. ترميم ٿيل قانون ۾ ''جنرل مارڪيٽ''، ''نوٽيفائيڊ مارڪيٽ''، ''پرائيويٽ مارڪيٽ'' ۽ ''مارڪيٽ ڪمپني'' جهڙا تصور شامل ڪيا ويا.<ref>Provincial Assembly of Sindh, ''Agricultural Produce Markets (Amendment) Act, 2019'', شايع ٿيل 2020ع.</ref> سنڌ زراعت کاتي جي مارڪيٽنگ شعبي جا ڪم زرعي مارڪيٽن جو قيام، زرعي پيداوار جي خريد ۽ وڪري جي نگراني ۽ مارڪيٽ ڪميٽين ذريعي واپارين کي لائسنس جاري ڪرڻ شامل آهن.<ref>Agriculture, Supply & Prices Department, Government of Sindh, ''Agriculture Marketing Functions''.</ref> === چيمبرز آف ڪامرس ۽ واپاري تنظيمون === سنڌ ۾ ڪاروباري برادريءَ جي نمائندگي لاءِ ڪيترائي چيمبر آف ڪامرس ۽ صنعت، واپاري انجمنون ۽ شعبي وار تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. اهي ادارا ڪاروباري پاليسي، ٽيڪس، برآمد، صنعت، انفراسٽرڪچر، توانائي ۽ سرڪاري ضابطن بابت حڪومت ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ رابطي جو ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] ملڪ جي وڏن واپاري چيمبرن مان هڪ آهي. اهو 1959ع ۾ ڪراچيءَ جي چار واپاري تنظيمن جي ضم ٿيڻ سان قائم ٿيو ۽ ڪراچي جي ڪاروباري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي ڪري ٿو.<ref>Karachi Chamber of Commerce and Industry, ''About KCCI''.</ref> [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپاري ۽ صنعتي شعبي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] مٿين سنڌ جي واپاري سرگرمين لاءِ اهم ادارو آهي؛ سکر چيمبر پنهنجي قيام جو سال 1962ع ڄاڻائي ٿو.<ref>Pakistan Scientific and Technological Information Centre, ''Chambers of Commerce & Industry of Pakistan''.</ref><ref>Sukkur Chamber of Commerce & Industry, ''About SCCI'', 2026.</ref> ان کان سواءِ لاڙڪاڻي، ميرپورخاص، خيرپور، دادو، شهيد بينظير آباد، گهوٽڪي ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ مقامي چيمبر يا واپاري تنظيمون ڪم ڪن ٿيون. [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] جو مرڪز پڻ ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي ڪري ٿو. ==== اهم واپاري ادارا ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم واپاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#76448A; color:white;" | ادارو ! style="background:#2874A6; color:white;" | مرڪز ! style="background:#148F77; color:white;" | ڪردار |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ڪراچي چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | واپاري ۽ صنعتي برادريءَ جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[حيدرآباد چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | حيدرآباد | style="background:#D5F5E3;" | حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي واپار ۽ صنعت جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[سکر چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#EAF2F8;" | سکر | style="background:#E8F6F3;" | مٿين سنڌ جي واپاري ۽ صنعتي مفادن جي نمائندگي |- | style="background:#EBDEF0;" | [[اوورسيز انويسٽرز چيمبر آف ڪامرس اينڊ انڊسٽري]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | پاڪستان ۾ پرڏيهي سيڙپڪارن جي نمائندگي |- | style="background:#F4ECF7;" | [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | ڪراچي | style="background:#E8F6F3;" | برآمدات جي واڌاري، واپاري وفدن، نمائش ۽ بين الاقوامي مارڪيٽنگ |- | style="background:#EBDEF0;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | ڪراچي | style="background:#D5F5E3;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپار جي منڊي |} === اسٽاڪ ايڪسچينج === [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|ساڄو|اڳوڻي [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۾ واپاري تقريب؛ موجوده [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ آهي.]] [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو رجسٽرڊ ۽ مرڪزي دفتر ڪراچي جي اسٽاڪ ايڪسچينج روڊ تي واقع آهي. موجوده ايڪسچينج اڳوڻي ڪراچي، لاهور ۽ اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينجن جي انضمام کان پوءِ وجود ۾ آئي ۽ حصص، بانڊن ۽ ٻين سيڪيورٽيز لاءِ پاڪستان جي مرڪزي منظم منڊي آهي.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''Corporate Information'', 2026.</ref> ايڪسچينج جو بنيادي ڪم سيڙپڪارن ۽ لسٽ ٿيل ڪمپنين لاءِ حصص ۽ ٻين منظور ٿيل مالي اوزارن جي خريد ۽ وڪري لاءِ منظم، شفاف ۽ ضابطي هيٺ مارڪيٽ فراهم ڪرڻ آهي. 30 جون 2025ع تائين پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج تي مختلف قسمن جا 17 مارڪيٽ انڊيڪس درج هئا.<ref>Pakistan Stock Exchange, ''About Us'', 2025.</ref> === برآمدات جي واڌاري === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي برآمداتي واپار جي ادارياتي ڍانچي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. [[ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اهو واپاري وفدن، بين الاقوامي نمائش، خريدارن ۽ وڪرو ڪندڙن جي ملاقاتن، مارڪيٽ ڄاڻ ۽ پاڪستاني شين جي پرڏيهي مارڪيٽن ۾ واڌاري لاءِ ڪم ڪري ٿو. وفاقي واپاري پاليسيءَ ۾ ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان کي ملڪ جي بنيادي واپار واڌاري واري ادارن مان شمار ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد برآمد ڪندڙن کي نون مارڪيٽن تائين رسائي، نمائش ۽ برانڊنگ ۾ سهڪار ڏيڻ آهي.<ref>Ministry of Commerce, Government of Pakistan, ''Strategic Trade Policy Framework''.</ref> سنڌ جي اهم برآمداتي شعبن ۾ ڪپڙو ۽ لباس، چانور، چمڙي جون شيون، سامونڊي خوراڪ، سرجيڪل ۽ انجنيئرنگ شين جي ٽرانزٽ، زرعي پيداوار ۽ پروسيس ٿيل خوراڪ شامل آهن، پر سرڪاري قومي واپار جا انگ عام طور صوبي جي اصل پيداوار موجب جدا نه ڪيا ويندا آهن. === واپاري ميلا ۽ نمائشون === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ قومي ۽ بين الاقوامي واپاري نمائش ۽ ميلن جو اهم مرڪز.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] سنڌ ۽ پاڪستان جو اهم واپاري نمائش مرڪز آهي، جتي ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، زرعي شين، دفاع، انجنيئرنگ، صحت، تعمير، گاڏين ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون ٿين ٿيون. ٽريڊ ڊولپمينٽ اٿارٽي آف پاڪستان طرفان منعقد ٿيندڙ وڏين نمائش ۾ '''ايڪسپو پاڪستان'''، '''ٽيڪسٽائيل ايڪسپو''' ۽ '''فوڊ ايگ پاڪستان''' شامل آهن. 2025ع ۾ ٽئين بين الاقوامي فوڊ ۽ ايگريڪلچر نمائش '''فوڊ ايگ پاڪستان''' 25 کان 27 نومبر تائين ڪراچي ايڪسپو سينٽر ۾ منعقد ڪئي وئي.<ref>Trade Development Authority of Pakistan, ''FoodAg Pakistan 2025 – Exhibitors Brochure''.</ref> اهڙيون نمائشون مقامي ڪمپنين کي پرڏيهي خريدارن، درآمد ڪندڙن، ورهائيندڙن ۽ سيڙپڪارن سان ڪاروباري لاڳاپا قائم ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون. === آبي بندرگاهون === {{Main|ڪراچي بندرگاهه|پورٽ قاسم}} [[فائل:Port Qasim.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[پورٽ قاسم]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي واپار جو ٻيو وڏو بندرگاهي مرڪز.]] سنڌ جي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ملڪ جي سامونڊي واپار، ماهيگيري ۽ بندرگاهي معيشت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ هلندڙ تجارتي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، واقع آهن. ڪراچي بندرگاهه تي ڪنٽينر، عام خشڪ مال، بلڪ ڪارگو ۽ پيٽروليم لاءِ الڳ سهولتون موجود آهن. 2024–25ع ۾ هتي 53.951 ملين ٽن مال ۽ 2.651 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Karachi Port Trust, ''Port Statistics 2024–25''.</ref> پورٽ قاسم ڪراچي جي ڏکڻ اوڀر ۾ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ واقع آهي. بندرگاهه وٽ ڪنٽينر، ايل اين جي، تيل، ڪيميائي مواد، اناج ۽ ڀاڻ، ڪوئلو ۽ بلڪ ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل آهن. مالي سال 2024–25ع ۾ هتي 45.305 ملين ٽن مجموعي ڪارگو ۽ 1.003 ملين ٽي اي يو ڪنٽينر سنڀاليا ويا.<ref>Port Qasim Authority, ''Port Performance 2024–25''.</ref> [[فائل:Bahra (ship, 2012), IMO 9595008, Port Qasim, Karachi, Pakistan 20170829 162927.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پورٽ قاسم]] وٽ واپاري جهاز؛ سامونڊي مال برداري سنڌ جي بين الاقوامي واپار جو بنيادي ذريعو آهي.]] === خشڪي وارا واپاري ۽ لاجسٽڪ مرڪز === سنڌ ۾ بندرگاهن کان ملڪ جي اندرين علائقن تائين مال پهچائڻ لاءِ روڊ، ريلوي، ڪنٽينر يارڊ، ڪسٽمز گودام ۽ اندروني ڪارگو ٽرمينل ڪم ڪن ٿا. ڪراچي پورٽ ۽ پورٽ قاسم ٻنهي کي قومي شاهراهه ۽ پاڪستان ريلوي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ذريعي درآمدي ۽ برآمدي مال سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچيءَ ۾ مختلف آف ڊاڪ ٽرمينل، ڪنٽينر يارڊ ۽ ڪسٽمز بانڊڊ سهولتون بندرگاهي مال جي ڪليئرنس ۽ اندروني منتقلي ۾ استعمال ٿين ٿيون. حيدرآباد ۽ سکر جهڙا مرڪزي شهر پڻ سنڌ جي اتر–ڏکڻ روڊ ۽ ريل واپاري محور تي اهم سامان ورهائڻ جا مرڪز آهن. ''خشڪي بندر'' جي اصطلاح کي هتي احتياط سان استعمال ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ هر ڪنٽينر ٽرمينل يا ڪسٽمز اسٽيشن کي باضابطه طور سرڪاري ''ڊرائي پورٽ'' جو درجو حاصل ناهي. ان ڪري موجوده سرڪاري ڪسٽمز فهرست کان سواءِ ڪنهن مخصوص سنڌي شهر کي ڊرائي پورٽ قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === ڊجيٽل واپار ۽ مجازي اثاثا === ڪراچي پاڪستان جي بئنڪنگ، مالي ٽيڪنالاجي، آن لائين واپار ۽ ڊجيٽل ادائيگين جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. آن لائين پرچون، ڊجيٽل ادائيگيون، موبائل بئنڪنگ ۽ مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جي واڌ سان سنڌ جي شهري واپاري نظام ۾ ڊجيٽل خدمتن جو ڪردار وڌيو آهي. مجازي اثاثن ۽ ڪرپٽو ڪرنسي بابت پاڪستان جو قانوني ڍانچو 2025–26ع ۾ وڏي تبديلي مان گذريو. '''مجازي اثاثن واري قانون 2026ع''' تحت [[پاڪستان ورچوئل ايسٽس ريگيوليٽري اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جنهن کي مجازي اثاثن جون خدمتون فراهم ڪندڙ ادارا ۽ مجازي اثاثن جا جاري ڪندڙ ادارا لائسنس ڪرڻ، ضابطو آڻڻ ۽ نگراني ڪرڻ جا اختيار ڏنا ويا.<ref>Government of Pakistan, ''Virtual Assets Act, 2026''.</ref> قانون موجب مجازي اثاثن سان لاڳاپيل مخصوص ڪاروباري خدمتون لائسنس کان سواءِ هلائڻ جي اجازت ناهي، ۽ نئين ڪمپنيءَ کي اهڙي ڪاروبار لاءِ پهرين ريگيوليٽري اٿارٽي کان اعتراض نه هجڻ جو سرٽيفڪيٽ ۽ پوءِ لائسنس حاصل ڪرڻو پوي ٿو.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Virtual Assets Act, 2026'', sections 18–20.</ref> 2026ع ۾ مجازي اثاثن جي خدمتن بابت تفصيلي ضابطا پڻ عوامي صلاح مشوري لاءِ جاري ڪيا ويا. سنڌ يا ڪراچي ۾ ڪرپٽو اثاثن جي واپار جي مقدار بابت معتبر صوبائي سرڪاري انگ موجود نه هئڻ سبب هن شعبي جو صوبائي حصو قطعي انگن ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>Pakistan Virtual Assets Regulatory Authority, ''Draft Pakistan Virtual Asset Services Regulations, 2026''.</ref> == بئنڪاري ۽ مالياتي نظام == {{Main|پاڪستان ۾ بئنڪاري}} [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر، [[ڪراچي]]؛ پاڪستان جي مرڪزي بئنڪ ۽ بئنڪاري نظام جو بنيادي نگران ادارو.]] سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي بئنڪاري ۽ مالياتي نظام جو اهم مرڪز آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ملڪ جون ڪيتريون وڏيون تجارتي بئنڪون، مالياتي ادارا، انشورنس ڪمپنيون، اثاثا انتظام ڪندڙ ڪمپنيون ۽ [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ شهر ۾ مرڪوز آهن. ان ڪري ڪراچي نه رڳو سنڌ پر پاڪستان جي بئنڪاري، سرمائي بازار، ڪارپوريٽ فنانس ۽ مالياتي خدمتن جو مرڪزي شهر آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – March 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-march-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ بئنڪاري خدمتون سرڪاري ۽ خانگي تجارتي بئنڪن، اسلامي بئنڪن، مائڪرو فنانس بئنڪن، ترقياتي مالياتي ادارن، زرعي ۽ ننڍن ڪاروبارن جي قرض ڏيندڙ ادارن ۽ ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري خدمتن ذريعي فراهم ٿين ٿيون. بئنڪن ۽ مائڪرو فنانس بئنڪن جي لائسنسنگ، ضابطي ۽ نگرانيءَ جو بنيادي وفاقي اختيار [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] وٽ آهي.<ref>{{cite web |title=Statistics on Scheduled Banks, Microfinance Banks and Development Finance Institutions in Pakistan – December 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan/382/statistics-on-scheduled-banks-microfinance-banks-and-development-finance-institutions-in-pakistan-dec-2025 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] صوبي ۽ علائقي وار جمع پونجي، قرضن، زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا ۽ ٻين بئنڪاري انگن اکرن کي پڻ مرتب ڪري ٿو. اسٽيٽ بئنڪ جي جون 2026ع واري شمارياتي بليٽن ۾ بئنڪاري نظام سان گڏ پئسي ۽ قرض، سرمائي بازار، سرڪاري قرض ۽ ٻين مالياتي شعبن جا انگ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Statistical Bulletin – June 2026 |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/statistical-bulletin/412/statistical-bulletin-june-2026 |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي جو مالياتي مرڪز === ڪراچيءَ جي مالياتي اهميت جو هڪ بنيادي سبب ملڪ جي مرڪزي بئنڪ، اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ وڏن بئنڪاري ۽ ڪارپوريٽ ادارن جو هتي مرڪوز هجڻ آهي. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو مرڪزي ۽ رجسٽرڊ دفتر پڻ ڪراچيءَ ۾ آهي، جتي لسٽ ٿيل ڪمپنين جي حصص ۽ ٻين منظور ٿيل سيڪيورٽيز جو واپار ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت شهر جو مالياتي نظام بئنڪنگ کان اڳتي سرمائي بازار، انشورنس، اثاثا انتظام، سيڙپڪاري، پرڏيهي ناڻي، ادائيگين ۽ ڪارپوريٽ مالي خدمتن تائين پکڙيل آهي. [[فائل:Karachi stock exchange (4729587341).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو ڪراچيءَ ۾ واقع مرڪزي واپاري علائقو؛ سرمائي بازار سنڌ جي مالياتي شعبي جو اهم حصو آهي.]] === سنڌ بئنڪ === {{Main|سنڌ بئنڪ}} '''[[سنڌ بئنڪ]]''' سنڌ حڪومت جي ملڪيت واري تجارتي بئنڪ آهي. بئنڪ 29 آڪٽوبر 2010ع تي '''10 ارب رپين''' جي شروعاتي سرمائي سان قائم ڪئي وئي، جيڪو مڪمل طور [[سنڌ حڪومت]] طرفان فراهم ڪيو ويو، ۽ اپريل 2011ع ۾ مڪمل بئنڪاري ڪاروبار شروع ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ جو نيٽ ورڪ صرف سنڌ تائين محدود ناهي. 2026ع ۾ بئنڪ جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان جون '''330 آن لائين شاخون''' پاڪستان جي 169 شهرن ۽ ڳوٺن ۾ قائم هيون، جن مان '''58 اسلامي بئنڪاري لاءِ مخصوص''' هيون. انتظامي طور 97 شاخون سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقي، 109 ڪراچي ۽ بلوچستان واري ڏاکڻي علائقي ۽ 124 پنجاب، اسلام آباد، خيبر پختونخواهه ۽ آزاد ڄمون ۽ ڪشمير تي مشتمل اترئين علائقي ۾ ورهايل هيون.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي پڄاڻيءَ تي سنڌ بئنڪ جا مجموعي قرض ۽ اڳواٽ رقمون '''170.502 ارب رپيا'''، خالص قرض '''147.521 ارب رپيا''' ۽ گراهڪن جون جمع پونجي ۽ ٻيا اڪائونٽ '''342.091 ارب رپيا''' هئا. ساڳئي وقت بئنڪ جي مجموعي ايڪوٽي 33.548 ارب رپيا، ٽيڪس کان اڳ منافعو 6.367 ارب رپيا ۽ ٽيڪس کان پوءِ منافعو 3.355 ارب رپيا رهيو. بئنڪ جو سرمائي ڪفايت تناسب 25.04 سيڪڙو هو.<ref>{{cite web |title=History and Overview |url=https://www.sindhbank.com.pk/company-overview/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ بئنڪ عام تجارتي بئنڪاري سان گڏ زرعي قرض، ننڍن ۽ وچولن ڪاروبارن جي مالي سهائتا، صارف قرض، اسلامي بئنڪاري، جمع اڪائونٽ ۽ ٻين بئنڪاري خدمتن ۾ ڪم ڪري ٿي. بئنڪ جون سالياني ۽ عبوري مالي رپورٽون، سرمائي ڪفايت ۽ ليڪوڊٽي بابت ريگيوليٽري ظاهرناما پڻ باقاعدي شايع ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=Financials |url=https://www.sindhbank.com.pk/financials/ |publisher=Sindh Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ === '''[[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]]''' سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت مائڪرو فنانس بئنڪ آهي. اها 27 مارچ 2015ع تي قائم ڪئي وئي ۽ 3 مئي 2016ع تي ڪراچيءَ مان مائڪرو فنانس ڪاروبار شروع ڪيائين. ان جي شروعاتي ادا ڪيل سرمائي 750 ملين رپيا هئي، جيڪا بعد ۾ وڌائي '''هڪ ارب رپيا''' ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي باقاعده لائسنس يافته مائڪرو فنانس بئنڪ طور درج ڪري ٿو. بئنڪ کي هاڻي ملڪ گير سطح تي مائڪرو فنانس خدمتون هلائڻ جي اجازت پڻ حاصل آهي.<ref>{{cite web |title=Microfinance Banks |url=https://www.sbp.org.pk/sbp-regulated-institutions/microfinance-banks |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=About Us |url=https://sindhmfb.com/about-us/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ جو بنيادي مقصد گهٽ آمدني وارن گهراڻن، ننڍن ڪاروبارن ۽ خاص طور عورتن تائين رسمي مالي خدمتن جي رسائي وڌائڻ آهي. ان جي قرضن ۾ عورتن لاءِ '''سجاڳ عورت قرض'''، مالداري قرض، ماهيگيري قرض، زرعي قرض، ڪاروباري قرض، سون تي قرض ۽ رهائشي ۽ عام مقصدن جا قرض شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Sindh Microfinance Bank Limited |url=https://sindhmfb.com/ |publisher=Sindh Microfinance Bank Limited |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيٽ بئنڪ جي 2025ع واري مالياتي استحڪام جائزي ۾ سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ کي ملڪ جي فعال مائڪرو فنانس بئنڪن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Financial Stability Review 2025 |url=https://www.sbp.org.pk/FSR/2025/Complete%20FSR%202025.pdf |publisher=State Bank of Pakistan |year=2026 |at=Annexure VIII |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪوآپريٽو بئنڪاري === سنڌ ۾ ڪوآپريٽو قرضن جي تاريخ خاص طور زرعي ڪوآپريٽو سوسائٽين سان لاڳاپيل رهي آهي. '''سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ لميٽيڊ''' صوبي جي ڪوآپريٽو قرض واري نظام جو مٿيون ادارو هو. [[فيڊرل بئنڪ فار ڪوآپريٽوز]] جي قيام کان پوءِ سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي 1977ع واري وفاقي ڪوآپريٽو بئنڪ قانون تحت صوبائي اپيڪس بئنڪ جي حيثيت حاصل ٿي. وفاقي بئنڪ سنڌ حڪومت جي مڪمل ضمانت تي ان وسيلي موسمي زرعي ۽ ٽريڪٽر قرض فراهم ڪندي هئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قرضن جي واپسيءَ ۾ مسئلن کان پوءِ وفاقي بئنڪ 1989ع کان سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي نوان قرض ڏيڻ بند ڪري ڇڏيا. سنڌ حڪومت موجب بئنڪ جي بحالي يا ٻيهر فعال ڪرڻ بابت معاملو بعد ۾ صوبائي حڪومت آڏو آندو ويو ۽ '''20 جنوري 2004ع''' تي سنڌ ڪابينا اصولي طور بئنڪ کي تحليل ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي مائڪرو ڪريڊٽ بئنڪ قائم ڪرڻ جي تجويز منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Provincial Cooperative Bank |url=https://cooperation.sindh.gov.pk/spc-bank |publisher=Cooperation Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان ڪري سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ کي موجوده فعال تجارتي بئنڪ طور درج ڪرڻ بدران سنڌ جي '''تاريخي ڪوآپريٽو مالياتي نظام''' هيٺ بيان ڪرڻ وڌيڪ درست آهي. موجوده مائڪرو فنانس نظام ۾ [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] الڳ، اسٽيٽ بئنڪ کان لائسنس يافته ادارو آهي. === سرڪاري فنڊن جو انتظام === سنڌ حڪومت پنهنجي مخصوص فنڊن ۽ ڊگهي مدي وارن مالي اثاثن جي انتظام لاءِ پڻ الڳ ادارتي ڍانچو قائم ڪيو آهي. '''سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس''' 2013ع جي سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو، جنهن جو قانوني مقصد سنڌ حڪومت ۽ ان جي ادارن جي فنڊن جي سيڙپڪاريءَ جو مؤثر انتظام ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Sindh Fund Management House Act, 2013 |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=SpecializedUnits%5CFMH%5CSindh+Fund+Management+House+Act%2C+2013.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |date=29 October 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي فنڊ انتظامي ڍانچي ۾ '''سنڌ صوبائي پينشن فنڊ''' ۽ '''سنڌ جنرل پروويڊنٽ انويسٽمينٽ فنڊ''' جهڙا وڏا فنڊ شامل آهن. انهن فنڊن جو مقصد مستقبل جي سرڪاري ذميوارين لاءِ سرمايو گڏ ڪرڻ ۽ ان کي مقرر سيڙپڪاري پاليسيءَ تحت منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Summary of Funds Managed by the Sindh Fund Management House |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%2FBudgetBooks%2FFY-21-22%2FVOLUME+-+I.pdf |publisher=Finance Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاري === سنڌ ۾ روايتي بئنڪ شاخن سان گڏ موبائل ۽ انٽرنيٽ بئنڪاري، اي ٽي ايم، پوائنٽ آف سيل، فوري ادائيگي ۽ برانچ کان سواءِ بئنڪاريءَ جو استعمال پڻ وڌيو آهي. اهي خدمتون خاص طور اهڙن علائقن ۾ مالي شموليت لاءِ اهم آهن، جتي روايتي بئنڪ شاخن تائين رسائي محدود آهي. [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] برانچ کان سواءِ بئنڪاري بابت ٽه ماهي انگ جاري ڪري ٿو. 2026ع ۾ پڻ انهن خدمتن بابت باقاعده ٽه ماهي رپورٽون جاري ٿي رهيون هيون، جيڪي ايجنٽن، اڪائونٽن ۽ ڊجيٽل ٽرانزيڪشنن جي قومي واڌ کي ماپين ٿيون.<ref>{{cite web |title=Quarterly Branchless Banking Newsletters |url=https://www.sbp.org.pk/our-operations/publications/quarterly-branchless-banking-newsletters |publisher=State Bank of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا مالياتي ادارا === سنڌ ۾ موجود هر بئنڪ کي “سنڌ جو مالياتي ادارو” چوڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيتريون بئنڪون وفاقي قانون تحت قائم قومي ادارا آهن، جن جو سنڌ ۾ رڳو هيڊ آفيس يا شاخون آهن. هيٺ ڏنل فهرست ۾ سنڌ حڪومت سان سڌي ادارياتي وابستگي رکندڙ ادارن ۽ سنڌ ۾ واقع اهم قومي مالياتي ادارن جي نوعيت الڳ ڏيکاري وئي آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#17365D; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل اهم بئنڪاري ۽ مالياتي ادارا |- ! style="background:#1F4E78; color:white;" | ادارو ! style="background:#2F75B5; color:white;" | نوعيت ! style="background:#548235; color:white;" | ملڪيت / دائرو ! style="background:#7030A0; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | [[سنڌ بئنڪ]] | style="background:#EAF2F8;" | تجارتي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | سنڌ حڪومت | style="background:#F3E5F5;" | تجارتي، زرعي، صارف ۽ اسلامي بئنڪاري |- | style="background:#BDD7EE;" | [[سنڌ مائڪرو فنانس بئنڪ]] | style="background:#D6EAF8;" | مائڪرو فنانس بئنڪ | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ بئنڪ جي مڪمل ملڪيت | style="background:#EADCF0;" | گهٽ آمدني وارن گهراڻن، عورتن ۽ ننڍن ڪاروبارن جي مالي شموليت |- | style="background:#D9EAF7;" | سنڌ پراونشل ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#EAF2F8;" | تاريخي ڪوآپريٽو بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي ڪوآپريٽو نظام | style="background:#F3E5F5;" | زرعي ڪوآپريٽو قرض؛ بعد ۾ تحليل جي عمل هيٺ |- | style="background:#BDD7EE;" | سنڌ فنڊ مئنيجمينٽ هائوس | style="background:#D6EAF8;" | سرڪاري فنڊ انتظام | style="background:#C6E0B4;" | سنڌ حڪومت | style="background:#EADCF0;" | سرڪاري فنڊن ۽ سيڙپڪاريءَ جو انتظام |- | style="background:#D9EAF7;" | [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] | style="background:#EAF2F8;" | مرڪزي بئنڪ | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي / قومي | style="background:#F3E5F5;" | مالياتي پاليسي، ڪرنسي، بئنڪاري ضابطو ۽ مالياتي استحڪام |- | style="background:#BDD7EE;" | [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] | style="background:#D6EAF8;" | سرمائي بازار | style="background:#C6E0B4;" | قومي | style="background:#EADCF0;" | حصص ۽ ٻين سيڪيورٽيز جي منظم واپاري منڊي |} == خدمتن وارا شعبا == [[فائل:State Bank of Pakistan.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي]] پاڪستان جو اهم مالياتي، واپاري ۽ خدمتي مرڪز آهي؛ شهر ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] سميت ڪيترن قومي مالياتي ۽ ڪاروباري ادارن جا مرڪزي دفتر واقع آهن.]] سنڌ جي معيشت ۾ [[خدمتن وارو شعبو]] واپار، بئنڪاري ۽ ماليات، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، تعليم، صحت، معلوماتي ٽيڪنالاجي، مواصلات، قانوني ۽ ٻين پيشاور خدمتن، ريئل اسٽيٽ، سياحت، مهمان نوازي ۽ سرڪاري انتظام تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو خدمتي مرڪز آهي، جتي ملڪ جا ڪيترائي اهم بئنڪاري، مالياتي، واپاري، بندرگاهي، هوابازي، صحت، تعليمي، قانوني، انجنيئرنگ ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ادارا مرڪوز آهن. [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[شهيد بينظيرآباد]]، [[ميرپورخاص]] ۽ ٻين شهري مرڪزن ۾ پڻ تعليم، صحت، واپار، ٽرانسپورٽ، سرڪاري انتظام ۽ پيشاور خدمتون مقامي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذريعا آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي قومي حسابن ۾ خدمتن واري شعبي کي هول سيل ۽ پرچون واپار، ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري، رهائش ۽ خوراڪ جون خدمتون، معلومات ۽ مواصلات، ماليات ۽ انشورنس، ريئل اسٽيٽ، سرڪاري انتظام ۽ سماجي تحفظ، تعليم، انساني صحت ۽ سماجي ڪم ۽ ٻين خانگي خدمتن ۾ ورهايو وڃي ٿو. مالي سال 2022–23ع ۾ قومي سطح تي خدمتن واري شعبي جو مجموعي قومي پيداوار ۾ حصو 58.41 سيڪڙو هو.<ref>{{cite report |title=National Census Report 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/National-Census-Report-2023.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |at=Section 1.7.3, Services Sector |access-date=24 August 2026}}</ref> === صحت جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[فائل:Mariamman temple in JPMC karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڪراچي]] جي احاطي ۾ مريمّن مندر؛ اسپتال سنڌ جي وڏن تدريسي ۽ ٽئين درجي جي صحت مرڪزن مان هڪ آهي.]] [[فائل:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] سان لاڳاپيل اسپتال، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خصوصي صحت ادارن مان هڪ.]] سنڌ ۾ صحت جون خدمتون سرڪاري، خانگي ۽ غير منافع بخش ادارن جي وسيع نظام ذريعي فراهم ٿين ٿيون. سرڪاري نظام ۾ بنيادي صحت يونٽ، سرڪاري ڊسپينسريون، ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز، ڳوٺاڻا صحت مرڪز، تعلقي ۽ ضلعي اسپتالون، تدريسي اسپتالون ۽ مخصوص بيمارين جا ادارا شامل آهن. [[سنڌ صحت کاتو]] صوبي ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ٽئين درجي جي صحت خدمتن سان گڏ ويڪسينيشن، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ليڊي هيلٿ ورڪر پروگرام، هيپاٽائيٽس، ٽي بي ۽ ٻين عوامي صحت پروگرامن جي نگراني ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ صحت کاتي جي ادارياتي ڄاڻ موجب صوبي جي سرڪاري صحت نظام ۾ هزارين ڊاڪٽر، نرسون، پيراميڊيڪل عملي ۽ ليڊي هيلٿ ورڪر ڪم ڪن ٿا. کاتي جي ڄاڻ ۾ 8 تدريسي اسپتالون، 20 مخصوص طبي ادارا، 16 ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون، 27 وڏيون اسپتالون، 50 تعلقي اسپتالون، 147 ڳوٺاڻا صحت مرڪز، 772 بنيادي صحت يونٽ، 1,499 ڊسپينسريون، 107 ماءُ ۽ ٻار صحت مرڪز ۽ 29 ميٽرنٽي هوم درج آهن.<ref>{{cite web |title=Introduction |url=https://health.sindh.gov.pk/introduction |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل اسپتالون، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[قومي ادارو براءِ دل جون بيماريون]]، [[قومي ادارو براءِ ٻارن جون بيماريون]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج اسپتال]] ۽ ٻين سرڪاري ۽ خانگي ادارن ذريعي مخصوص ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون فراهم ٿين ٿيون. سنڌ صحت کاتو ضلعي وار صحت سهولتن جي حيثيت، بسترن، انتظام ۽ ڪم جي وقت بابت پڻ انگ شايع ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=District Wise Health Facilities |url=https://health.sindh.gov.pk/district-wise-health-facilities |publisher=Health Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت جو شعبو ڊاڪٽرن ۽ نرسن کان سواءِ ڏندن جي ماهرن، فارماسسٽن، فزيوٿراپسٽن، ميڊيڪل ٽيڪنالاجسٽن، ليبارٽري عملي، پيراميڊيڪس، دائين، ليڊي هيلٿ ورڪرن ۽ صحت جي انتظامي عملي لاءِ پڻ روزگار جو اهم ذريعو آهي. === قانوني خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ عدليه}} [[فائل:The Sindh High Court.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سنڌ هاءِ ڪورٽ]]، ڪراچي؛ عدالت جي تاريخي عمارت جو منظر.]] سنڌ ۾ قانوني خدمتن جو نظام عدالتن، وڪيلن، قانوني صلاحڪارن، سرڪاري قانون آفيسرن، پراسيڪيوشن، ڪارپوريٽ قانوني شعبن ۽ متبادل تڪراري حل جي خدمتن تي مشتمل آهي. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] صوبي جي اعليٰ عدالت آهي، جڏهن ته ان جي ماتحت ضلعي ۽ سيشن عدالتون، سول عدالتون، جوڊيشل مئجسٽريٽن جون عدالتون ۽ مختلف خصوصي عدالتون ۽ ٽربيونل ڪم ڪن ٿا. ان کان علاوه ڪراچي ۾ سپريم ڪورٽ ۽ وفاقي شريعت عدالت جون رجسٽريون پڻ ڪم ڪن ٿيون. صوبي ۾ وفاقي ليبر واري قانون تحت [[اين آي آر سي]] جون بينچون پڻ ڪم ڪن ٿيون. وڪالت جي پيشي جي صوبائي ريگيوليٽري ڍانچي ۾ [[سنڌ بار ڪائونسل]] بنيادي حيثيت رکي ٿي. اها قانون موجب وڪيلن جي داخلا، پيشاور ضابطن ۽ بار سان لاڳاپيل انتظامي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ [[ڪراچي بار ايسوسيئيشن]]، سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن ۽ مختلف ضلعن جون بار ايسوسيئيشنون پڻ قانوني پيشي جي ادارياتي ڍانچي جو حصو آهن.<ref>{{cite web |title=Verified List of Advocates – Karachi Bar Association 2026 |url=https://app.sindhbarcouncil.org/KBA_Election_2026/Additional_List_Karachi_Bar_Association.pdf |publisher=Sindh Bar Council |date=6 May 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي وڏي ڪارپوريٽ معيشت سبب صوبي جي قانوني شعبي ۾ روايتي سول ۽ فوجداري وڪالت سان گڏ ڪمپني قانون، بئنڪاري، ٽيڪسيشن، سامونڊي واپار، دانشورانه ملڪيت، مزدور قانون، تجارتي معاهدن ۽ ثالثي جون خدمتون پڻ اهم آهن. === تعليم ۽ تدريس جون خدمتون === {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} سنڌ ۾ تعليم جو شعبو سرڪاري ۽ خانگي اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، فني ۽ ووڪيشنل ادارن، مدرسن ۽ ٻين تربيتي ادارن تي مشتمل آهي. تدريس سان گڏ هن شعبي ۾ تحقيق، تعليمي انتظام، نصاب سازي، امتحاني خدمتون، لائبريري ۽ تعليمي ٽيڪنالاجي پڻ شامل آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] ۽ صوبي جون طبي، انجنيئرنگ ۽ خانگي يونيورسٽيون اهم تعليمي ۽ تحقيقي مرڪز آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] جي موجوده فهرست ۾ سنڌ جون سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون ۽ انهن جا منظور ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref>{{cite web |title=HEC Recognized Campuses |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اعليٰ تعليمي ادارا تدريس کان علاوه سائنسي تحقيق، ڪاروباري جدت ۽ صنعت سان علمي رابطي جون خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي منظور ٿيل تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسن واري فهرست ۾ سنڌ جون ڪيتريون يونيورسٽيون شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Established Offices of Research, Innovation and Commercialization |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === انجنيئرنگ، فني ۽ ووڪيشنل خدمتون === [[فائل:NED University White House.png|thumb|300px|کاٻو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي مرڪزي انتظامي عمارت، [[ڪراچي]].]] سنڌ ۾ انجنيئرنگ ۽ فني خدمتون تعمير، بجلي، توانائي، صنعت، آبپاشي، مواصلات، پيٽروليم، کان کني، بندرگاهن، انفراسٽرڪچر، ڪمپيوٽر ۽ سافٽويئر سميت ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن. ڪراچي ۽ ڄامشوري ۾ قائم وڏن انجنيئرنگ ادارن سان گڏ صوبي جي ٻين شهرن ۾ پڻ انجنيئرنگ يونيورسٽيون، پولي ٽيڪنڪ ۽ فني تربيت جا ادارا ڪم ڪن ٿا. [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي|سنڌ فني تعليم ۽ ووڪيشنل تربيت اٿارٽي]] صوبي جي سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل ادارن جي انتظام ۽ تربيت جو اهم ادارو آهي. ان جي ادارن ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس، سافٽويئر، ريفريجريشن ۽ ايئرڪنڊيشننگ، پاور، مائننگ، ميڪاٽرونڪس، تعمير، زرعي مشينري ۽ ٻين فني شعبن ۾ ڊپلوما ۽ مهارتي تربيت ڏني وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Employment Through Skill – Technical and Vocational Training Programmes |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/AdmissionNoticeforAS2022_23.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع واري تعليمي سيشن ۾ اٿارٽيءَ چين جي فني ادارن سان گڏ ڪوئلي جي کاڻ، سول ۽ تعميراتي انجنيئرنگ، ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، بجلي، زميني سروي، پاڻي جي تحفظ ۽ هائيڊرو پاور جهڙن شعبن ۾ گڏيل فني تعليم جا پروگرام پڻ پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme 2025–26 |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ مواصلات === سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان جي معلوماتي ٽيڪنالاجي، سافٽويئر، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل خدمتن جي اهم مرڪزن مان هڪ آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر تياري، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشنون، ڪلائوڊ خدمتون، سائبر سيڪيورٽي، ڊيٽا پروسيسنگ، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ڪال سينٽر، اي ڪامرس ۽ مالي ٽيڪنالاجي شامل آهن. ڪراچيءَ ۾ يونيورسٽين، ٽيڪنالاجي ڪمپنين، بئنڪن، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن ۽ نون ڪاروباري ادارن جي وڏي موجودگيءَ سبب ڊجيٽل خدمتن لاءِ نسبتاً وسيع ماحول پيدا ٿيو آهي. حيدرآباد، سکر ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ معلوماتي ٽيڪنالاجي تعليم، فري لانسنگ ۽ ڊجيٽل خدمتن جي سرگرمي موجود آهي. === ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداري === {{Main|سنڌ ۾ ٽرانسپورٽ}} سنڌ جي خدمتن واري معيشت ۾ ٽرانسپورٽ ۽ ذخيريداريءَ کي خاص اهميت حاصل آهي. صوبي جو ٽرانسپورٽ نظام روڊ، ريلوي، شهري بس سروس، هوابازي، سامونڊي بندرگاهن، مال برداري، گودامن ۽ لاجسٽڪس تي مشتمل آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] ملڪ جي سامونڊي واپار کي سنڌ جي روڊ ۽ ريلوي نظام سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن ۽ هوائي مال برداريءَ جو اهم مرڪز آهي. [[فائل:Greenline Metro Station Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[ڪراچي گرين لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ|گرين لائين]] جي اسٽيشن، [[ڪراچي]]؛ شهر جي بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام جو حصو.]] ڪراچيءَ جي وڏي آبادي سبب شهري ٽرانسپورٽ صوبي جي خدمتي ڍانچي جو اهم حصو آهي. شهر ۾ روايتي بسون، مني بسون، ٽيڪسيون ۽ رڪشا سان گڏ بس ريپڊ ٽرانزٽ نظام ۽ جديد بس خدمتون پڻ ڪم ڪن ٿيون. سنڌ حڪومت جي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ منصوبن جو مقصد شهري پبلڪ ٽرانسپورٽ، بس ڪوريڊورن ۽ گڏيل ٽرانسپورٽ نظام کي وڌائڻ آهي. صوبي جي ٻين شهرن ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ روڊ ٽرانسپورٽ مسافرن سان گڏ زرعي پيداوار، صنعتي سامان ۽ واپاري شين کي مارڪيٽن، ريلوي اسٽيشنن، شهرن ۽ بندرگاهن تائين پهچائڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. === پوليس ۽ امن امان جون خدمتون === {{Main|سنڌ پوليس}} [[فائل:Karachi local police Pakistan.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي]] ۾ مقامي پوليس جا اهلڪار؛ [[سنڌ پوليس]] صوبي ۾ عوامي تحفظ ۽ امن امان جون خدمتون سرانجام ڏئي ٿي.]] '''[[سنڌ پوليس]]''' صوبي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ، ڏوهن جي روڪٿام ۽ جاچ، عوامي امن امان، ٽريفڪ انتظام، اهم هنڌن جي حفاظت ۽ هنگامي حالتن ۾ پوليس ڪارروائيءَ جو بنيادي صوبائي ادارو آهي. پوليس جو انتظام انسپيڪٽر جنرل آف پوليس جي سربراهيءَ هيٺ هلندو آهي ۽ صوبي جي مختلف پوليس رينجن، ضلعن، سب ڊويزنن ۽ ٿاڻن ذريعي ڪم ڪري ٿو. عام ضلعي پوليس کان علاوه سنڌ پوليس ۾ ڏوهن جي جاچ، ٽريفڪ، اسپيشل برانچ، ڪائونٽر ٽيررازم، ريپڊ رسپانس ۽ ٻين مخصوص ڪمن لاءِ الڳ يونٽ موجود آهن. ڪراچي جي آبادي، صنعتي مرڪزن، بندرگاهن، مالياتي ادارن ۽ وڏي شهري ڍانچي سبب هتي پوليسنگ جون ضرورتون صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن کان مختلف آهن. پوليس کان علاوه جيلن، پراسيڪيوشن، عدليه، سول ڊفينس ۽ ٻين ادارن جون خدمتون پڻ سنڌ جي انصاف ۽ عوامي تحفظ واري نظام جو حصو آهن. === سرڪاري انتظام ۽ عوامي خدمتون === صوبائي ۽ مڪاني حڪومتون سنڌ ۾ تعليم، صحت، آبپاشي، زراعت، روينيو، زمينن جي انتظام، بلدياتي خدمتن، منصوبابندي، ماحوليات، ٽرانسپورٽ، سماجي ڀلائي ۽ ٻين عوامي خدمتن لاءِ وڏي انتظامي افرادي قوت کي روزگار فراهم ڪن ٿيون. صوبائي سيڪريٽريٽ سان گڏ ڪمشنري، ڊپٽي ڪمشنري، تعلقي ۽ مڪاني حڪومتن جا ادارا انتظامي خدمتن جو علائقائي نيٽ ورڪ ٺاهين ٿا. وڏن شهرن ۾ پاڻي ۽ نيڪال، صفائي، سالڊ ويسٽ مئنيجمينٽ، فائر بريگيڊ، پارڪن، شهري رٿابندي ۽ بلدياتي انفراسٽرڪچر جون خدمتون پڻ شهري خدمتن واري معيشت جو اهم حصو آهن. === هنگامي ۽ بچاءَ جون خدمتون === سنڌ ۾ طبي هنگامي حالتن، روڊ حادثن، باهه، ٻوڏن، عمارتن جي حادثن ۽ ٻين آفتن لاءِ ايمبولينس، فائر ۽ ريسڪيو خدمتون موجود آهن. وڏن شهرن ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ ڪيترائي غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ ايمبولينس ۽ هنگامي طبي خدمتون فراهم ڪن ٿا. آفتن جي انتظام ۾ صوبائي ۽ ضلعي انتظاميا، صحت کاتو، پوليس ۽ ٻين لاڳاپيل ادارن جو گڏيل ڪردار آهي. === واپار، ماليات ۽ ڪاروباري خدمتون === {{See also|سنڌ ۾ واپار}} هول سيل ۽ پرچون واپار سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي خدمتن واري معيشت جو وسيع حصو آهي. ڪراچيءَ جون وڏيون واپاري منڊيون، درآمد ۽ برآمد سان لاڳاپيل ڪمپنيون، بندرگاهي ايجنٽ، مال بردار ڪمپنيون ۽ گودام قومي ۽ بين الاقوامي واپار سان ڳنڍيل آهن، جڏهن ته صوبي جي زرعي شهرن جون اناج، ڪپهه، چانور، ميون، ڀاڄين ۽ مال مويشي جون منڊيون ڳوٺاڻي پيداوار کي شهري مارڪيٽن سان ڳنڍين ٿيون. بئنڪاري، انشورنس، حسابداري، آڊٽ، ٽيڪسيشن، صلاحڪاري، اشتهارسازي ۽ ريئل اسٽيٽ پڻ پيشاور ۽ ڪاروباري خدمتن جا اهم شعبا آهن. [[ڪراچي]] ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]]، [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ ڪيترن وڏن بئنڪن، انشورنس ۽ ڪارپوريٽ ادارن جي موجودگي سنڌ جي مالياتي خدمتن کي قومي اهميت ڏئي ٿي. === سياحت ۽ مهمان نوازي === {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} سنڌ جي سياحتي خدمتن ۾ هوٽلون، مهمان خانا، ريسٽورنٽ، ٽريول ايجنسيون، ٽور آپريٽر، ٽرانسپورٽ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن سان لاڳاپيل خدمتون شامل آهن. [[موهن جو دڙو]]، [[مڪلي]]، [[ٺٽو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[ڪارونجهر]]، [[ڀنڀور]] ۽ ڪراچيءَ جا ساحلي ۽ تاريخي ماڳ سنڌ جي سياحتي معيشت جا اهم وسيلا آهن. مذهبي ۽ ثقافتي سياحت پڻ اهم آهي؛ [[سيوهڻ شريف]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ ٻين درگاهن ۽ ميلن ڏانهن وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا، جنهن سان مقامي ٽرانسپورٽ، رهائش، خوراڪ، دستڪاري ۽ ننڍي واپار جون خدمتون ڳنڍيل آهن. === ذاتي، سماجي ۽ ٻين خدمتن جا شعبا === خدمتن واري معيشت جو هڪ وڏو حصو ننڍن ۽ غير رسمي ڪاروبارن تي مشتمل آهي. ان ۾ گاڏين جي مرمت، اليڪٽريشن، پلمبنگ، درزڪو ڪم، حجامت ۽ خوبصورتي جون خدمتون، گهريلو ڪم، ڪيٽرنگ، فوٽوگرافي، پرنٽنگ، مرمت ۽ سار سنڀال، سيڪيورٽي خدمتون ۽ ٻين ذاتي ۽ گهريلو خدمتن جا ڪاروبار شامل آهن. غير سرڪاري ۽ خيراتي ادارا پڻ سنڌ جي سماجي خدمتن ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا. اهي صحت، تعليم، غربت گهٽائڻ، هنگامي امداد، معذور ماڻهن جي مدد، عورتن ۽ ٻارن جي ڀلائي، صاف پاڻي ۽ ٻين سماجي شعبن ۾ سرڪاري خدمتن سان گڏ ڪم ڪن ٿا. == محنت ۽ روزگار == {{Main|سنڌ ۾ محنت ۽ روزگار}} سنڌ جي پورهيت منڊي صوبي جي شهري، صنعتي، زرعي ۽ خدمتي معيشت جي گڏيل بناوت سان لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جي وڏي صنعتي، واپاري، مالي ۽ خدمتي مرڪز طور سنڌ جي غير زرعي روزگار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، جڏهن ته صوبي جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ زراعت، مالداري، ماهيگيري، تعمير، ننڍي واپار ۽ غير رسمي ڪم روزگار جا اهم ذريعا آهن. [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي '''ليبر فورس سروي 2024–25ع''' موجب 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آباديءَ ۾ سنڌ جي مجموعي [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] '''51.9 سيڪڙو''' هئي. مردن جي شرڪت '''82.8 سيڪڙو''' ۽ عورتن جي '''18.5 سيڪڙو''' هئي. 2020–21ع ۾ سنڌ جي مجموعي شرح 51.8 سيڪڙو، مردن جي 83.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 17.8 سيڪڙو هئي؛ ان ڪري عورتن جي شرڪت ۾ معمولي واڌ آئي، جڏهن ته صنفي فرق اڃا به وڏو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 3.2 |access-date=24 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ روزگار ۽ آباديءَ جو تناسب 2024–25ع ۾ '''49.2 سيڪڙو''' هو؛ مردن ۾ اهو 79.0 سيڪڙو ۽ عورتن ۾ 16.8 سيڪڙو رهيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ليبر فورس ۽ روزگار جا اهم انگ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا چونڊ اهم انگ، 2024–25ع |- style="background:#2E75B6; color:white;" ! اشاري ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مختصر وضاحت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ليبر فورس شرڪت جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 51.9% | style="background:#E2F0D9;" | 82.8% | style="background:#FCE4EC;" | 18.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | 15 سال ۽ ان کان مٿي عمر واري آبادي |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | روزگار-آبادي تناسب | style="background:#EBF1DE;" | 49.2% | style="background:#EBF1DE;" | 79.0% | style="background:#F8D7E4;" | 16.8% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | ڪم ڪندڙ آباديءَ جو تناسب |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | بيروزگاري جي شرح | style="background:#E2F0D9;" | 5.3% | style="background:#E2F0D9;" | 4.6% | style="background:#FCE4EC;" | 9.0% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | عورتن ۾ شرح مردن کان لڳ ڀڳ ٻيڻي |} <ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === بيروزگاري ۽ نوجوان === سنڌ ۾ بيروزگاري 2020–21ع جي 3.8 سيڪڙو مان وڌي 2024–25ع ۾ '''5.3 سيڪڙو''' ٿي. ساڳئي عرصي ۾ مردن جي بيروزگاري 3.3 سيڪڙو مان 4.6 سيڪڙو ۽ عورتن جي 6.6 سيڪڙو مان '''9.0 سيڪڙو''' ٿي وئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ باوجود عورتن لاءِ روزگار تائين رسائي وڌيڪ محدود رهي آهي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.6 |access-date=24 August 2026}}</ref> نوجوانن ۾ تعليم، روزگار ۽ تربيت کان ٻاهر رهڻ پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. 15 کان 24 ورهين جي نوجوانن مان سنڌ ۾ '''32.0 سيڪڙو''' 2024–25ع ۾ نه روزگار ۾، نه تعليم ۾ ۽ نه تربيت ۾ هئا، جڏهن ته 2020–21ع ۾ اها شرح 36.2 سيڪڙو هئي. عورت نوجوانن ۾ هي مسئلو وڌيڪ شديد آهي.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Section 8.7 |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورتن جي پورهيت شرڪت ۽ صنفي فرق === سنڌ ۾ عورتن جي مزدور مارڪيٽ ۾ شرڪت مردن جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ آهي. 2024–25ع ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري عورتن جي ليبر فورس شرڪت 18.5 سيڪڙو هئي، جڏهن ته مردن جي 82.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ عورتن جي روزگار جي نوعيت شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن ۾ مختلف آهي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو زراعت، ڪپهه چونڊڻ، مالداري، گهريلو پيداوار ۽ خانداني ڪم سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته شهري عورتون تعليم، صحت، ڪپڙي ۽ گارمينٽ، گهريلو ڪم، سرڪاري خدمتن، بئنڪاري ۽ ٻين خدمتي شعبن ۾ ڪم ڪن ٿيون. ليبر فورس سروي موجب عورتن جو غير رسمي روزگار ۾ حصو پڻ تمام وڏو آهي. 2024–25ع ۾ سنڌ جي عورتن جي غير رسمي روزگار جو تناسب لڳ ڀڳ '''84.1 سيڪڙو''' هو، جيڪو مردن جي 73.2 سيڪڙو کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روزگار جي شعبي وار ورڇ === 2024–25ع ۾ سنڌ ۾ روزگار جو سڀ کان وڏو حصو زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ سان لاڳاپيل هو. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس موجب 10 سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن روزگار يافته ماڻهن مان '''31.9 سيڪڙو''' زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيريءَ ۾، '''17.4 سيڪڙو''' هول سيل ۽ پرچون واپار ۾، '''15.5 سيڪڙو''' پيداواري صنعت ۾ ۽ '''8.3 سيڪڙو''' تعميراتي شعبي ۾ ڪم ڪندا هئا.<ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh: Percentage Distribution of Employed Persons by Major Industry Divisions, Sex and Area 2024-25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#4F81BD; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ روزگار جي اهم شعبي وار ورڇ، 2024–25ع |- style="background:#5B9BD5; color:white;" ! شعبو ! روزگار جو حصو ! معاشي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | زراعت، ٻيلن ۽ ماهيگيري | style="background:#E2F0D9;" | 31.9% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي معيشت جو سڀ کان وڏو روزگار ڏيندڙ شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | هول سيل ۽ پرچون واپار | style="background:#EBF1DE;" | 17.4% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | شهري ۽ غير رسمي روزگار جو اهم مرڪز |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | پيداواري صنعت | style="background:#E2F0D9;" | 15.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽيڪسٽائيل، خوراڪ، ڪيميائي، انجنيئرنگ وغيره |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | تعمير | style="background:#EBF1DE;" | 8.3% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | وڏي پيماني تي غير رسمي ۽ مردن جو روزگار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | ٽرانسپورٽ ۽ اسٽوريج | style="background:#E2F0D9;" | 5.8% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | بندرگاهن، روڊ ۽ شهري نقل و حمل سان لاڳاپيل |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | سرڪاري انتظام ۽ دفاع | style="background:#EBF1DE;" | 3.9% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | سرڪاري ملازمت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#E2F0D9;" | 3.5% | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سرڪاري ۽ خانگي تدريسي شعبو |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | صحت ۽ سماجي خدمتون | style="background:#EBF1DE;" | 2.2% | style="background:#FFF4D6; text-align:right;" | اسپتالون، ڪلينڪ ۽ سماجي خدمتون |} <ref>{{cite report |title=Table 16.3 Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Report-16.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === رسمي ۽ غير رسمي روزگار === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ ۾ غير رسمي روزگار غالب آهي. 2024–25ع ۾ نئين بين الاقوامي شمارياتي تعريف هيٺ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ '''17.5 ملين''' روزگار يافته ماڻهو هئا، جن مان تقريباً '''4.0 ملين، يعني 23 سيڪڙو''' رسمي روزگار ۾ ۽ '''13.5 ملين، يعني 77 سيڪڙو''' غير رسمي روزگار ۾ هئا.<ref>{{cite report |title=Labour Force Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/LFS-2024-25-Annual-Report.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Table 4.17 |access-date=24 August 2026}}</ref> غير رسمي روزگار ۾ ننڍو واپار، تعميراتي ڪم، گهريلو ڪم، ٽرانسپورٽ، ننڍيون ورڪشاپون، ڪپڙي ۽ گارمينٽ جون غير رجسٽرڊ يونٽون، زرعي مزدوري ۽ ٻين ننڍن ڪاروبارن جو وڏو حصو شامل آهي. اهڙي روزگار ۾ اڪثر تحريري ملازمت جا معاهدا، سماجي تحفظ، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ٻين قانوني فائدن تائين رسائي محدود هوندي آهي. 2020–21ع کان 2024–25ع تائين سنڌ ۾ غير رسمي روزگار جو حصو تقريباً 69.7 سيڪڙو مان وڌي 76.4 سيڪڙو ٿيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته روزگار جي واڌ جو وڏو حصو غير رسمي معيشت ۾ جذب ٿيو.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |at=Figure 3.12 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ روزگاري ۽ ڪم جا ڪلاڪ === [[گهٽ روزگاري]] انهن ماڻهن کي ظاهر ڪري ٿي جيڪي سروي واري هفتي ۾ 35 ڪلاڪن کان گهٽ ڪم ڪن ٿا، وڌيڪ ڪم ڪرڻ چاهين ٿا ۽ اضافي ڪم لاءِ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس 2024–25ع جي ليبر فورس سروي ۾ گهٽ روزگاري کي علائقي، جنس، تعليم ۽ ملازمت جي حيثيت موجب الڳ ماپيو آهي.<ref>{{cite web |title=Labour Force Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/labour-force-statistics/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊگها ڪم جا ڪلاڪ به مزدور مارڪيٽ جو هڪ اهم مسئلو آهن. قومي Employment Trend Report موجب 50 ڪلاڪ يا وڌيڪ في هفتي ڪم ڪندڙ ماڻهن جو حصو 2024–25ع ۾ لڳ ڀڳ 39.8 سيڪڙو هو؛ سنڌ لاءِ ڪم جا ڪلاڪ صنعت ۽ پيشو موجب وڏي فرق سان ملن ٿا.<ref>{{cite report |title=Employment Trend Report 2025 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Employment-Trend-Report-2025-Final.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهٽ ۾ گهٽ اجرت === سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون، 2015ع]] تحت مقرر ڪئي وڃي ٿي. هن قانون تحت سنڌ حڪومت [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] جي سفارش تي مختلف مهارتي درجن ۽ صنعتن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جا اگهه مقرر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Act, 2015 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000105.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> مالي سال 2026–27ع لاءِ سنڌ ۾ غير ماهر پورهيتن جي گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت '''43,000 رپيا''' مقرر ڪئي وئي، جيڪا 1 جولاءِ 2026ع کان لاڳو آهي. نئين شرح موجب نيم ماهر پورهيتن لاءِ 44,484 رپيا، ماهر پورهيتن لاءِ 53,350 رپيا ۽ انتهائي ماهر پورهيتن لاءِ 55,626 رپيا ماهوار گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Notifications |url=https://mwb.sindh.gov.pk/notifications?show=notification |publisher=Minimum Wages Board, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#806000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت، 2026–27ع |- style="background:#BF9000; color:white;" ! پورهيت جو درجو ! گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | غير ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 43,000 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | نيم ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 44,484 رپيا |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ماهر | style="background:#E2F0D9;" | 53,350 رپيا |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | انتهائي ماهر | style="background:#C6E0B4;" | 55,626 رپيا |} <ref>{{cite web |title=Sindh Minimum Wages Notification 2026 |url=https://efp.org.pk/sindh-minimum-wages-notification-2026/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === جبري ۽ قرضي پورهيو === سنڌ جي ڪجهه ڳوٺاڻن شعبن ۾ قرض، زمينداري لاڳاپن ۽ معاشي انحصار سان لاڳاپيل جبري يا قرضي پورهئي جا مسئلا تاريخي طور رپورٽ ٿيندا رهيا آهن. انهن مسئلن کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌ اسيمبلي '''سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون، 2015ع''' منظور ڪيو، جنهن تحت قرض جي بدلي ۾ جبري يا جزوي جبري محنت کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Sindh Bonded Labour System (Abolition) Act, 2015 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-18-000171.pdf |publisher=Law Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2021ع ۾ هن قانون هيٺ ضابطا پڻ جاري ڪيا ويا، جن ۾ جبري پورهئي جي نگراني، ضلعي سطح جي ويجيلنس ڪميٽين ۽ متاثر پورهيتن جي سڃاڻپ ۽ بحاليءَ لاءِ انتظامي فريم ورڪ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Bonded Labour System (Abolition) Rules, 2021 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=RULE&Year=2021 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === عورت زرعي پورهيت === سنڌ ۾ عورتن جي زرعي محنت کي قانوني سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ '''سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ، 2019ع''' منظور ڪيو ويو. قانون عورت زرعي پورهيتن کي اجرت، صحت، سماجي تحفظ، سرڪاري زرعي خدمتن، لکيل معاهدي، يونين يا تنظيم ٺاهڻ، گڏيل سوديبازي ۽ صنفي امتياز کان تحفظ جا حق ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي قانون سڌي ملازمت، ٺيڪيدار وسيلي ڪم، خانداني پورهيت ۽ بغير اجرت خانداني زرعي ڪم ڪندڙ عورتن کي پڻ پنهنجي دائري ۾ آڻي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Women Agricultural Workers' Act, 2019 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/Setup/Publications_SindhCode/PUB-NEW-25-000047.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيت === [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ، 2018ع]] ذريعي گهر ۾ اجرت يا ٺيڪي تي ڪم ڪندڙ پورهيتن کي قانوني سڃاڻپ ڏني وئي. قانون تحت گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جي رجسٽريشن، سندن ملازمن ۽ ٺيڪيدارن جو رڪارڊ ۽ سماجي، طبي، زچگي، شادي ۽ وفات سان لاڳاپيل ڀلائي فائدن تائين رسائيءَ لاءِ صوبائي ڪائونسل قائم ڪرڻ جي گنجائش رکي وئي.<ref>{{cite web |title=Sindh Home-Based Workers Act, 2018 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-26-000035.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن لاءِ رجسٽريشن پڻ کولي، جنهن جو مقصد انهن کي باقاعده مزدور رڪارڊ ۽ سماجي تحفظ واري نظام سان ڳنڍڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪم واري هنڌ جي حفاظت === 2012ع جي [[بلديه ٽائون ڪارخاني جي باهه]] جهڙن صنعتي حادثن سنڌ ۾ ڪارخانن جي حفاظت ۽ مزدور تحفظ بابت وڏي بحث کي جنم ڏنو. سنڌ ۾ موجوده بنيادي قانون '''سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون، 2017ع''' آهي، جيڪو ڪم جي جڳهن تي حادثن، زخمن، بيمارين ۽ ٻين پيشورانه خطرن کان تحفظ لاءِ قانوني فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون سنڌ جي تقريباً سڀني ڪم جي جڳهن تي لاڳو ٿئي ٿو، سواءِ کاڻن جي، جن لاءِ الڳ قانوني انتظام موجود آهي. اهو ملازمن تي محفوظ ڪم جو ماحول، خطري جي روڪٿام، حفاظتي انتظام ۽ ڪم ڪندڙن جي صحت جي حفاظت جون ذميواريون رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Occupational Safety and Health Act, 2017 |url=https://sindhlaws.gov.pk/setup/publications_SindhCode/PUB-NEW-19-000060.pdf |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽريڊ يونين ۽ صنعتي لاڳاپا === سنڌ ۾ مزدورن جي تنظيم، ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن، گڏيل سوديبازي، صنعتي تڪرارن ۽ مزدور-ملازم لاڳاپن جو بنيادي قانون '''سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ، 2013ع''' آهي. اهو مزدورن کي ٽريڊ يونين ٺاهڻ ۽ انهن ۾ شامل ٿيڻ، گڏيل سوديبازي ڪندڙ نمائندي جي چونڊ ۽ صنعتي تڪرارن جي قانوني حل جو فريم ورڪ فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Sindh Industrial Relations Act, 2013 |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> قانون زرعي ۽ ماهيگيريءَ جي ڪجهه مزدورن کي پڻ تنظيم سازي جي دائري ۾ آڻي ٿو. ٽريڊ يونين جي رجسٽريشن ۽ صنعتي لاڳاپن جي انتظام ۾ [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جو دفتر اهم صوبائي ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Director General of Labour Sindh |url=https://dglabour.gos.pk/ |publisher=Labour & Human Resources Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون === سنڌ ۾ صنعت، بئنڪاري، ٽرانسپورٽ، پورٽ، ريلوي، تعليم، صحت، زرعي مزدوري ۽ ٻين شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي رجسٽرڊ يونين ۽ مزدور فيڊريشن ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ صنعت يا اداري جي سطح جا يونين، گڏيل سوديبازي ڪندڙ ايجنٽ ۽ صوبي يا قومي سطح جون مزدور فيڊريشن شامل آهن. رجسٽرڊ يونينن جو انگ وقت سان تبديل ٿيندو رهي ٿو، تنهنڪري ڪنهن مستقل عدد بدران [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] جي رجسٽريشن رڪارڊ کي بنيادي ماخذ سمجهيو وڃي ٿو. ٽريڊ يونينن جو بنيادي ڪردار اجرت، ڪم جا ڪلاڪ، حفاظتي حالتون، ملازمت جي شرطن، برطرفي، سماجي تحفظ ۽ اجتماعي سوديبازيءَ بابت مزدورن جي نمائندگي ڪرڻ آهي. === ملازمن جون تنظيمون === سنڌ، خاص طور ڪراچيءَ ۾، صنعتڪارن ۽ ملازمن جون ڪيتريون نمائنده تنظيمون پڻ موجود آهن. [[ايمپلائرز فيڊريشن آف پاڪستان]] جو مرڪزي دفتر ڪراچي ۾ آهي ۽ اها پاڪستاني ملازمن جي قومي نمائنده تنظيم طور [[انٽرنيشنل آرگنائيزيشن آف ايمپلائرز]] سميت بين الاقوامي ادارن سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |title=The Employers' Federation of Pakistan |url=https://efp.org.pk/ |publisher=Employers' Federation of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ صنعتي علائقن جي سطح تي [[سائيٽ ايسوسيئيشن آف انڊسٽري]]، [[ڪورنگي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]]، [[نارٿ ڪراچي ايسوسيئيشن آف ٽريڊ اينڊ انڊسٽري]] ۽ ٻين صنعتي ۽ واپاري تنظيمن جو پڻ مزدور پاليسي، اجرت، صنعتي تعلقات ۽ ڪاروباري ضابطن بابت ڪردار آهي. === سماجي تحفظ ۽ مزدور ڀلائي === سنڌ ۾ پورهيتن لاءِ سماجي تحفظ ۽ ڀلائيءَ جو سڀ کان اهم صوبائي ادارو [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] آهي. اهو ملازمن ۽ ڪم ڪندڙن جي رجسٽريشن، بيماري، زچگي، ڪم واري حادثي ۽ ٻين سماجي تحفظ جي فائدن سان لاڳاپيل خدمتون مهيا ڪري ٿو. پورهيتن جي رهائش، تعليمي ادارن، اسڪالرشپن، شادي ۽ وفات جي گرانٽن ۽ ٻين ڀلائي پروگرامن لاءِ [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] پڻ ڪم ڪري ٿو. سنڌ ۾ Workers Welfare Fund بابت صوبائي قانون 2014ع ۾ منظور ٿيو ۽ بعد ۾ ان ۾ ترميمون ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=Sindh Workers Welfare Fund Act, 2014 |url=https://sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === پورهيتن جي سماجي تحفظ جا اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ پورهيتن سان لاڳاپيل اهم ادارا |- style="background:#8064A2; color:white;" ! ادارو ! نوعيت ! بنيادي ڪم |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ]] | style="background:#EAF2F8;" | صوبائي کاتو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | مزدور پاليسي، قانون، معائنو، صنعتي لاڳاپا ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[ڊائريڪٽر جنرل آف ليبر سنڌ]] | style="background:#D6EAF8;" | انتظامي / ضابطي وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽريڊ يونين، مزدور قانونن تي عمل، معائنو ۽ شڪايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | ٽه ڌري بورڊ | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | گهٽ ۾ گهٽ اجرتن بابت سفارشون |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | [[سنڌ ايمپلائيز سوشل سيڪيورٽي انسٽيٽيوشن]] | style="background:#D6EAF8;" | سماجي تحفظ وارو ادارو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | طبي علاج، زچگي، بيماري ۽ ڪم جي حادثن سان لاڳاپيل فائدا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر بورڊ]] | style="background:#EAF2F8;" | مزدور ڀلائي ادارو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | رهائش، تعليم، اسڪالرشپ، شادي ۽ وفات گرانٽ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | ليبر ڪورٽون | style="background:#D6EAF8;" | عدالتي فورم | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | صنعتي ۽ مزدور تڪرارن جو قانوني حل |} === سنڌ جا اهم مزدور قانون === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ مزدور معاملا وڏي حد تائين صوبائي اختيار هيٺ اچڻ سبب سنڌ پنهنجي مزدور قانونن جو وسيع صوبائي فريم ورڪ تيار ڪيو. ان ۾ صنعتي لاڳاپا، ڪارخانا، دڪان ۽ تجارتي ادارا، اجرتون، ڪم جون شرطون، سماجي تحفظ، گهرن اندر ڪم، زچگي، پيشورانه حفاظت ۽ جبري پورهئي جا قانون شامل آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#9E480E; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ڪجهه اهم مزدور قانون |- style="background:#C65911; color:white; text-align:center;" ! قانون ! سال ! بنيادي موضوع |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ انڊسٽريل رليشنز ايڪٽ]] | 2013ع | ٽريڊ يونين، گڏيل سوديبازي ۽ صنعتي تڪرار |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ ورڪرز ويلفيئر فنڊ ايڪٽ]] | 2014ع | مزدور ڀلائي ۽ ويلفيئر فنڊ |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ گهٽ ۾ گهٽ اجرت وارو قانون]] | 2015ع | گهٽ ۾ گهٽ اجرت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ ادائگي اجرت وارو قانون | 2015ع | اجرت جي ادائگي ۽ ڪٽوتيون |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ ملازمت جون مستقل حڪمن وارو قانون | 2015ع | ملازمت جون شرطون ۽ برطرفي |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | سنڌ دڪان ۽ تجارتي ادارا قانون | 2015ع | ڪم جا ڪلاڪ، موڪل ۽ تجارتي ادارا |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ فيڪٽريز ايڪٽ]] | 2015ع | ڪارخانن جي ضابطي ۽ ڪم جون حالتون |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ قرضي پورهئي جي نظام جي خاتمي وارو قانون]] | 2015ع | جبري ۽ قرضي پورهئي جو خاتمو |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | [[سنڌ پيشورانه حفاظت ۽ صحت وارو قانون]] | 2017ع | ڪم واري هنڌ جي حفاظت ۽ صحت |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ هوم بيسڊ ورڪرز ايڪٽ]] | 2018ع | گهرن اندر ڪم ڪندڙ پورهيتن جا حق |- | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | سنڌ زچگي فائدا قانون | 2018ع | عورت ملازمن جا زچگي فائدا |- | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | [[سنڌ وومين ايگريڪلچرل ورڪرز ايڪٽ]] | 2019ع | عورت زرعي پورهيتن جا حق |} <ref>{{cite web |title=Sindh Code – Labour Legislation |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/SindhGazetteDetailDepartment.aspx?DepID=DSC-000002&X=ACT |publisher=Law, Parliamentary Affairs & Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === مزدور پاليسي ۽ جديد انتظام === سنڌ ليبر ۽ هيومن ريسورسز ڊپارٽمينٽ پورهيتن جي قانوني حقن، بهتر ڪم واري ماحول ۽ بين الاقوامي مزدور معيارن جي عملدرآمد کي پنهنجي بنيادي مقصدن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Labour & Human Resources Department |url=https://lhr.sindh.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ سنڌ ليبر کاتي [[ليبر انسپيڪشن مئنيجمينٽ سسٽم]] تي پڻ ڪم جاري رکيو، جنهن جو مقصد مزدور معائنن جي رڪارڊ، نگراني ۽ قانوني تعميل کي ڊجيٽل ۽ وڌيڪ منظم ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Follow-up Meeting on Labour Inspection Management System |url=https://dglabour.gos.pk/category/feature/ |publisher=Director General of Labour Sindh |date=27 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم چئلينج === سنڌ جي مزدور مارڪيٽ جا اهم چئلينج عورتن جي گهٽ معاشي شرڪت، نوجوانن جو تعليم ۽ روزگار کان ٻاهر رهڻ، غير رسمي روزگار جو وڏو حصو، مهارتن ۽ مارڪيٽ جي ضرورتن ۾ فرق، ڪم واري هنڌ جي حفاظت، گهٽ اجرت جي قانون تي عملدرآمد، گهرن اندر ۽ زرعي مزدورن جي رجسٽريشن، سماجي تحفظ جي محدود ڪوريج ۽ جبري پورهئي جي خاتمي سان لاڳاپيل آهن. خاص طور غير رسمي معيشت جي وڏي هجڻ سبب ڪيترائي ڪم ڪندڙ قانوني طور مقرر اجرت، تحريري معاهدي، پينشن، بيمه، بيماري موڪل ۽ ڪم واري حادثي جي تحفظ تائين مڪمل رسائي نٿا رکن. ان ڪري موجوده مزدور پاليسيءَ لاءِ رڳو نوڪريون پيدا ڪرڻ بدران '''روزگار جي معيار، رسمِي ٿيڻ، سماجي تحفظ ۽ صنفي شموليت''' پڻ اهم مسئلا آهن. == غربت ۽ عدم مساوات == {{Main|سنڌ ۾ غربت|پاڪستان ۾ غربت}} سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي عدم مساوات صوبي جي تيز شهريت، زرعي معيشت، شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي اڻبرابر ترقي، تعليم ۽ صحت تائين مختلف رسائي، زمين ۽ روزگار جي بناوت، ماحولياتي خطري ۽ بار بار ايندڙ ٻوڏن سان گهرو تعلق رکن ٿا. [[ڪراچي]] ۽ ڪجهه وڏن شهري مرڪزن ۾ آمدني، روزگار ۽ خدمتن جا موقعا صوبي جي ڪيترن ڳوٺاڻن ضلعن جي ڀيٽ ۾ گهڻا آهن، جڏهن ته ٿر، لاڙ ۽ ٻوڏ متاثر سنڌ جي ڪيترن علائقن ۾ مالي غربت، غذائي کوٽ ۽ بنيادي سهولتن کان محرومي وڌيڪ نمايان آهي. [[عالمي بئنڪ]] جي ضلعي سطح جي غربت واري اندازن، جيڪي [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] 2018–19ع ۽ [[پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز مئنيجمينٽ سروي]] 2019–20ع تي ٻڌل آهن، موجب سنڌ جي مجموعي مالي غربت جي شرح تقريباً '''24.1 سيڪڙو''' هئي. ضلعن جي وچ ۾ اها شرح تمام مختلف هئي: سڀ کان گهٽ اندازي واري ضلعي ۾ تقريباً 4.3 سيڪڙو ۽ سڀ کان وڌيڪ ۾ 60.8 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Supplemental Report on Poverty |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |year=2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڳوٺاڻي علائقن ۾ غربت شهري علائقن کان نمايان طور وڌيڪ آهي. عالمي بئنڪ موجب صوبي جي ڳوٺاڻي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''37 سيڪڙو''' غربت جي لڪير کان هيٺ رهندو هو، جڏهن ته سنڌ جو شهري–ڳوٺاڻو غربت فرق پاڪستان جي سڀ کان نمايان علائقائي تفاوتن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === مالي غربت === مالي غربت عام طور گهريلو واپرائڻ يا آمدنيءَ کي هڪ مقرر غربت جي لڪير سان ڀيٽي ماپي ويندي آهي. پاڪستان ۾ قومي غربت جي لڪير بنيادي خوراڪ ۽ غير خوراڪي ضرورتن تي ٻڌل آهي، جڏهن ته عالمي بئنڪ پڻ بين الاقوامي خريداري قوت جي برابريءَ تي ٻڌل غربت جون لڪيرون استعمال ڪري ٿي. مختلف غربت لڪيرن، سروي سالن ۽ طريقن سبب انگ هڪ ٻئي کان سڌي طرح برابر نه هوندا آهن؛ تنهنڪري سنڌ لاءِ هر انگ سان ماخذ ۽ سال لکڻ ضروري آهي. 2018–19ع جي بنيادي ضلعي اندازن موجب سنڌ جي غربت 24.1 سيڪڙو هئي. عالمي بئنڪ جي تازي صوبائي سماجي تحفظ واري جائزي ۾ سنڌ جي ڳوٺاڻي غربت لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو ڄاڻائي وئي آهي، جيڪا قومي ڳوٺاڻي سراسري کان وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099435110262212337/pdf/P17853203df4d20a0984e039a963f22e1b.pdf |publisher=World Bank |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7F6000; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت جا چونڊ اهم اشاريو |- style="background:#BF9000; color:white;" ! اشاريو ! شرح / حد ! ماخذ ۽ بنيادي سال ! وضاحت |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | مجموعي مالي غربت | style="background:#E2F0D9;" | 24.1% | style="background:#D9EAF7;" | HIES 2018–19 / PSLM 2019–20 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | ضلعي ننڍي ايراضيءَ جي اندازن تي ٻڌل |- | style="background:#FFE699; text-align:right;" | ضلعي غربت جي حد | style="background:#C6E0B4;" | 4.3%–60.8% | style="background:#DDEBF7;" | ساڳيو بنيادي ڊيٽا | style="background:#F8CBAD; text-align:right;" | صوبي اندر وڏي علائقائي اڻبرابري |- | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڳوٺاڻي غربت | style="background:#E2F0D9;" | لڳ ڀڳ 37% | style="background:#D9EAF7;" | عالمي بئنڪ، سنڌ سماجي تحفظ جائزو | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | شهري علائقن کان نمايان وڌيڪ |} <ref>{{cite report |title=Monetary Poverty in Pakistan: Province and District Level Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === گهڻ رخي غربت === {{Main|گهڻ رخي غربت انڊيڪس}} [[گهڻ رخي غربت انڊيڪس]] رڳو آمدني بدران تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار سان لاڳاپيل ڪيترين محرومين کي گڏ ماپي ٿو. پاڪستان جي قومي MPI ۾ تعليم، صحت، پاڻي، صفائي، بجلي، رهائش، پچائڻ جي ٻارڻ ۽ اثاثن سميت ڪيترائي اشاري استعمال ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=United Nations Development Programme |date=20 June 2016 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2014–15ع واري پهرين قومي MPI رپورٽ ۾ سنڌ جي ڪيترن ضلعن اندر شديد تفاوت ظاهر ٿيو. ڪراچي ۽ حيدرآباد جهڙن شهري ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت نسبتاً گهٽ هئي، جڏهن ته عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ محرومي تمام گهڻي هئي. ساڳئي رپورٽ موجب عمرڪوٽ ۽ ڪشمور انهن ضلعن ۾ شامل هئا جتي وقت سان غربت جي شرح وڌڻ جا سڀ کان وڏا مثال نظر آيا.<ref>{{cite web |title=Multidimensional Poverty in Pakistan |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/multidimensional-poverty-pakistan |publisher=UNDP Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ PSLM 2019–20ع جي بنياد تي تيار ڪيل پوسٽ ڊزاسٽر جائزي موجب سنڌ ۾ گهڻ رخي غربت قومي اوسط کان مٿي هئي. محرومين ۾ تعليم سڀ کان وڏو حصو وجهندي هئي، جنهن کان پوءِ زندگيءَ جو معيار ۽ صحت جا اشاري ايندا هئا.<ref>{{cite report |title=Living Conditions and Multidimensional Poverty |url=https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/2022-12/Pakistan%20PDNA%20Supplemental%20Report%20-%20Final.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> تازي عالمي MPI 2024ع ۾ پاڪستان لاءِ قومي سطح تي 2017–18ع جي سروي تي ٻڌل گهڻ رخي غربت جي شرح 38.3 سيڪڙو ڏني وئي آهي؛ اهو انگ سنڌ جو صوبائي موجوده انگ نه آهي، تنهنڪري ان کي سنڌ جي تازي MPI طور استعمال ڪرڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite report |title=Multidimensional Poverty Index for Pakistan 2024 |url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/Country-Profiles/MPI2024/PAK.pdf |publisher=United Nations Development Programme |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === شهري ۽ ڳوٺاڻي تفاوت === سنڌ ۾ غربت جو سڀ کان نمايان سماجي ۽ جاگرافيائي فرق شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ آهي. ڪراچي صوبي جي صنعت، بئنڪاري، بندرگاهي واپار، انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ اعليٰ خدمتن جو مرڪز آهي، جڏهن ته ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا زراعت، مالداري ۽ موسمي يا غير رسمي روزگار تي وڌيڪ دارومدار رکن ٿا. انهيءَ فرق سبب روزگار، آمدني، تعليم، صحت، پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ تائين رسائيءَ ۾ پڻ وڏي تفاوت پيدا ٿئي ٿي. عالمي بئنڪ جي جديد سنڌ سماجي تحفظ جائزي ۾ شهري–ڳوٺاڻي غربت فرق لڳ ڀڳ '''30 سيڪڙو پوائنٽن''' تائين ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي جائزي ۾ عمرڪوٽ ۽ ٿرپارڪر جهڙن ضلعن ۾ گهڻ رخي غربت جي تمام بلند سطحن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099092625085022301/pdf/P511459-e807c881-43e1-47ab-ae2e-aab3fb945be4.pdf |publisher=World Bank |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ضلعي تفاوت === سنڌ جي ضلعن ۾ غربت هڪجهڙي ورهايل ناهي. عالمي بئنڪ جي ننڍي ايراضيءَ واري اندازن موجب سنڌ جي ضلعن ۾ مالي غربت 4.3 سيڪڙو کان 60.8 سيڪڙو تائين پکڙيل هئي. ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ غربت جي اوسط شرح '''29.3 سيڪڙو''' هئي، جڏهن ته انهن ضلعن جي اندر شرح 15.0 کان 53.4 سيڪڙو تائين هئي.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Poverty Estimates |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910001032330716/pdf/P17999109c267907f0aaa70f55da13e2371.pdf |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> [[بدين ضلعو|بدين]] ۾ ٻوڏ کان اڳ غربت جي شرح 53.4 سيڪڙو تائين ڄاڻائي وئي، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، سجاول، ميرپورخاص ۽ ٻين ڏاکڻين ۽ اوڀر وارن ضلعن ۾ تعليم، پاڻي، صفائي ۽ غذائيت جي ڪيترن اشارن ۾ به وڏي محرومي رڪارڊ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> ان جي ابتڙ ڪراچي جا ڪيترائي ضلعا مالي ۽ گهڻ رخي غربت جي لحاظ کان صوبي جي نسبتاً بهتر علائقن ۾ شمار ٿين ٿا، پر شهر اندر به ڪچي آبادين، غير رسمي رهائشي علائقن ۽ گهٽ آمدني وارن پاڙن ۾ غربت ۽ بنيادي خدمتن تائين رسائيءَ ۾ نمايان فرق موجود آهي. === آمدني ۽ واپرائڻ جي عدم مساوات === سنڌ جي معاشي عدم مساوات کي رڳو سراسري صوبائي آمدني سان ماپڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪراچيءَ جي وڏي معاشي پيداوار صوبي جي اوسط کي مٿي کڻي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن ۽ پٺتي پيل ضلعن ۾ گهريلو واپرائڻ ۽ آمدني تمام گهٽ ٿي سگهي ٿي. [[هائوس هولڊ انٽيگريٽيڊ اڪنامڪ سروي]] واپرائڻ جي پنجن برابر قومي گروپن يا '''ڪوانٽائلن''' ذريعي گهريلو ڀلائيءَ جو جائزو وٺي ٿي. 2018–19ع ۾ سنڌ جي شهري آباديءَ جو 32.20 سيڪڙو سڀ کان مٿئين قومي واپرائڻ واري پنجين حصي ۾ هو، جڏهن ته 7.75 سيڪڙو سڀ کان هيٺين حصي ۾ هو. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جي ابتڙ غريب گروپن جي نمائندگي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2018–19 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/hies2018-19/hies_2018-19_writeup.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2020 |at=Table 3 |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024–25ع جي HIES ۾ پڻ واپرائڻ کي گهريلو ڀلائيءَ جو بنيادي پراڪسي طور استعمال ڪيو ويو آهي ۽ قومي quintiles سان صوبن جي سماجي ۽ معاشي فرقن جو تجزيو ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite report |title=Household Integrated Economic Survey 2024–25 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/HIES-2024-25-Report-Final-1.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ موجوده سال جو هڪ واحد سرڪاري '''جني ڪوئفشنٽ''' باقاعده صوبائي اشاري طور شايع نه ٿيڻ سبب پراڻن جني انگن کي موجوده عدم مساوات جي سطح طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. قومي سطح تي عالمي بئنڪ موجب مالي سال 2023–24ع ۾ واپرائڻ تي ٻڌل جني انڊيڪس تقريباً 32 کان ٿورو مٿي رهيو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Poverty & Equity Brief – October 2024 |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099658401062541791/pdf/IDU-55165e86-4c07-4822-96b9-01b81895854e.pdf |publisher=World Bank |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === انساني ترقي ۽ سماجي محرومي === غربت جو اثر آمدني کان وڌيڪ تعليم، صحت، غذائيت ۽ رهائشي حالتن تي پڻ پوي ٿو. [[پاڪستان نيشنل هيومن ڊولپمينٽ رپورٽ 2017ع]] سنڌ جي ضلعن اندر انساني ترقيءَ ۾ وڏي تفاوت ڏيکاريو؛ ڪراچي ۽ حيدرآباد جا ڪيترائي اشاري نسبتاً بهتر هئا، جڏهن ته ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، ڪشمور ۽ ٻين پٺتي پيل ضلعن ۾ تعليم، صحت ۽ زندگيءَ جي معيار ۾ محرومي وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |title=Pakistan National Human Development Report |url=https://www.undp.org/pakistan/publications/pakistan-national-human-development-report |publisher=UNDP Pakistan |date=24 April 2018 |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي HDI بابت پراڻن انگن کي موجوده انڊيڪس طور استعمال ڪرڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ پاڪستان لاءِ UNDP جو باقاعده عالمي HDI قومي سطح تي هر سال اپڊيٽ ٿئي ٿو، پر سنڌ لاءِ ساڳي طريقي سان تازو ساليانو صوبائي HDI شايع نٿو ٿئي. ان ڪري سنڌ جي موجوده انساني ترقيءَ جو جائزو تعليم، صحت، غربت، پاڻي، صفائي، غذائيت ۽ روزگار جهڙن الڳ جديد اشارن سان ڪرڻ وڌيڪ صحيح آهي. === خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ غذائيت === غربت ۽ خوراڪ جي عدم تحفظ وچ ۾ گهرو تعلق آهي. 2022ع جي ٻوڏ کان اڳ ۽ پوءِ ٿيل جائزي موجب ٻوڏ متاثر علائقن ۾ لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو گهر moderate يا severe food insecurity جو شڪار هئا. صوبن مان سنڌ ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ جو حصو '''22.3 سيڪڙو'''، يعني لڳ ڀڳ 3.9 ملين ماڻهن تائين ڄاڻايو ويو، جيڪو ملڪ جي بلند ترين صوبائي شرحن مان هڪ هو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/4a0114eb7d1cecbbbf2f65c5ce0789db-0310012022/original/Pakistan-Floods-2022-PDNA-Main-Report.pdf |publisher=Government of Pakistan, World Bank, Asian Development Bank, European Union and United Nations |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي غريب ۽ ٻوڏ متاثر ضلعن ۾ ٻارن جي [[قد جي گهٽ واڌ|اسٽنٽنگ]] جا شرح پڻ تمام بلند آهن. عالمي بئنڪ موجب ڪيترن ضلعن ۾ اڌ کان وڌيڪ ٻار قد جي گهٽ واڌ جو شڪار هئا؛ خراب پاڻي، صفائي، غذائي کوٽ ۽ محدود صحت خدمتون ان سان لاڳاپيل اهم عنصر آهن.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ ۽ غربت === [[2022ع پاڪستان ٻوڏون|2022ع جي وڏي ٻوڏ]] سنڌ جي غريب ۽ زرعي آباديءَ تي غير متناسب اثر وڌو. فصلن، مال مويشي، گهرن، آبپاشي، روڊن، اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن جي تباهيءَ سان لکين خاندانن جي آمدني ۽ اثاثا متاثر ٿيا. پوسٽ ڊزاسٽر نيڊز اسيسمينٽ موجب ٻوڏ سبب سنڌ ۾ غربت جي شرح مختصر مدي ۾ '''8.9 کان 9.7 سيڪڙو پوائنٽ''' وڌڻ جو خطرو هو. قومي سطح تي ٻوڏ سان 8.4 کان 9.1 ملين وڌيڪ ماڻهن جي غربت ۾ وڃڻ جو اندازو لڳايو ويو.<ref>{{cite report |title=Pakistan Floods 2022: Post-Disaster Needs Assessment – Poverty Impact |url=https://documents1.worldbank.org/curated/en/099910201032325572/pdf/P17999100118d70520b99204e51eee8c9b2.pdf |publisher=World Bank |year=2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي بحالي ۽ ٻيهر تعمير جون ضرورتون تقريباً '''7.9 ارب آمريڪي ڊالر''' ڄاڻايون ويون، جيڪي صوبن مان سڀ کان وڌيڪ هيون.<ref>{{cite web |title=Factsheet: Sindh Flood Emergency Rehabilitation Project |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-sindh-flood-emergency-rehabilitation-project |publisher=World Bank |date=19 December 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ماحولياتي ۽ موسمي غربت === سنڌ ۾ غربت موسمي ۽ ماحولياتي خطري سان پڻ ڳنڍيل آهي. ٻوڏ، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، پاڻيءَ جي کوٽ، سامونڊي چاڙهه ۽ زمين جي لوڻياٺ خاص طور انهن خاندانن کي وڌيڪ متاثر ڪن ٿا جيڪي زراعت، مالداري، ماهيگيري ۽ غير رسمي روزگار تي دارومدار رکن ٿا. ٿر ۽ اڇڙي ٿر ۾ ڏڪار ۽ پاڻيءَ جي کوٽ، سنڌو ڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي اڳڀرائي، جڏهن ته ڪچي ۽ وچ سنڌ ۾ بار بار ٻوڏون گهريلو اثاثن ۽ روزگار کي نقصان پهچائين ٿيون. غريب گهراڻن وٽ بچت، بيمه، متبادل روزگار ۽ محفوظ رهائش گهٽ هجڻ سبب اهي ساڳئي آفت کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا. === سماجي تحفظ === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ ۽ شديد محروميءَ جي اثرن کي محدود ڪرڻ لاءِ وفاقي ۽ صوبائي سماجي تحفظ جا مختلف پروگرام ڪم ڪن ٿا. وفاقي سطح تي [[بينظير انڪم سپورٽ پروگرام]] ۽ ان سان لاڳاپيل ڪفالت، تعليمي وظيفا ۽ غذائيت جا پروگرام غريب گهراڻن لاءِ نقد ۽ مشروط مدد فراهم ڪن ٿا. سنڌ حڪومت صوبي ۾ سماجي تحفظ جي ادارن ۽ پروگرامن کي وڌيڪ مربوط ڪرڻ لاءِ '''سنڌ سوشل پروٽيڪشن اٿارٽي''' ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت، ابتدائي ٻاراڻي ترقي ۽ غريب خاندانن جي مدد سان لاڳاپيل پروگرام قائم ڪيا آهن. عالمي بئنڪ جي '''Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh''' منصوبي جو مقصد خاص طور غريب ۽ ڪمزور عورتن، ٻارن ۽ ٻوڏ متاثر آبادين تائين سماجي تحفظ جون خدمتون وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Strengthening Social Protection Delivery System in Sindh |url=https://www.worldbank.org/en/news/factsheet/2022/12/19/factsheet-strengthening-social-protection-delivery-system-in-sindh |publisher=World Bank |access-date=24 August 2026}}</ref> قومي سطح تي [[نيشنل سوشيو اڪنامڪ رجسٽري]] سماجي تحفظ جي مستحق گهراڻن جي سڃاڻپ لاءِ بنيادي ڊيٽابيس آهي. عالمي بئنڪ موجب 2025ع تائين ان ۾ لڳ ڀڳ 40 ملين خاندان رجسٽر ٿيل هئا، پر غريب ترين 40 سيڪڙو گهراڻن مان اڃا به لکين خاندان رجسٽري کان ٻاهر هئا.<ref>{{cite web |title=Mind the Gap: Addressing Exclusion in Pakistan’s Social Protection System |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2025/11/04/mind-the-gap-addressing-exclusion-in-pakistan-s-social-protection-system |publisher=World Bank |date=4 November 2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === غربت سان لاڳاپيل اهم محروميون === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7030A0; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ غربت ۽ سماجي محروميءَ جا اهم رخ |- style="background:#8064A2; color:white;" ! محرومي ! وڌيڪ متاثر علائقا / گروهه ! بنيادي اثر |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | مالي غربت | style="background:#EAF2F8;" | ڳوٺاڻا ۽ ٻوڏ متاثر ضلعا | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | خوراڪ، رهائش ۽ بنيادي ضرورتن تي محدود خرچ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تعليم | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، لاڙ ۽ ڪيترائي ڳوٺاڻا ضلعا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | اسڪول کان ٻاهر ٻار، گهٽ خواندگي ۽ محدود مهارتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | صحت ۽ غذائيت | style="background:#EAF2F8;" | غريب عورتون ۽ ٻار | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | اسٽنٽنگ، خوراڪ جي عدم تحفظ ۽ محدود صحت رسائي |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | پاڻي ۽ صفائي | style="background:#D6EAF8;" | ڳوٺاڻا، ريگستاني ۽ ٻوڏ متاثر علائقا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | بيماري، وقت جو نقصان ۽ صحت جا خطرا |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روزگار | style="background:#EAF2F8;" | نوجوان، عورتون ۽ غير رسمي پورهيت | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | غير يقيني آمدني ۽ محدود سماجي تحفظ |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسمي خطرو | style="background:#D6EAF8;" | ٿر، ڪچو، ڊيلٽا ۽ ٻوڏ واري پٽي | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | فصل، گهر، مال مويشي ۽ روزگار جو نقصان |} === پاليسي چئلينج === سنڌ ۾ غربت گهٽائڻ جو مسئلو صرف آمدني وڌائڻ تائين محدود ناهي. ڳوٺاڻن ضلعن ۾ تعليم، ماءُ ۽ ٻار جي صحت، صاف پاڻي، صفائي، زرعي پيداوار، زمين ۽ پاڻيءَ تائين رسائي، عورتن جي روزگار ۽ موسمي آفتن کان تحفظ گڏيل طور غربت کي متاثر ڪن ٿا. صوبي جي اقتصادي پيداوار جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز هجڻ باوجود ان جا فائدا صوبي جي سڀني علائقن ۽ سماجي گروهن تائين هڪجهڙي نموني نٿا پهچن. ان ڪري غربت گهٽائڻ لاءِ ضلعي سطح جي ڊيٽا، سماجي تحفظ جي بهتر هدف بندي، ڳوٺاڻي انساني سرمائي ۾ سيڙپڪاري، عورتن جي معاشي شموليت، پائيدار زراعت ۽ ٻوڏ ۽ ڏڪار خلاف وڌيڪ مزاحمتي انفراسٽرڪچر کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. == انفارميشن ٽيڪنالاجي == {{Main|سنڌ ۾ انفارميشن ٽيڪنالاجي}} سنڌ ۾ [[انفارميشن ٽيڪنالاجي]]، سافٽويئر خدمتون، ڊجيٽل واپار، ٽيليڪميونيڪيشن، فري لانسنگ، مالي ٽيڪنالاجي ۽ نون ٽيڪنالاجي بنياد ڪاروبارن جو شعبو تيزيءَ سان وڌندڙ معاشي ۽ خدمتي شعبن مان هڪ آهي. صوبي جو سڀ کان وڏو شهري ۽ معاشي مرڪز [[ڪراچي]] آءِ ٽي ڪمپنين، سافٽويئر هائوسن، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن، ڊجيٽل مالي خدمتن ۽ نون شروعاتي ادارن لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. سنڌ حڪومت جي سيڙپڪاري پورٽل موجب صوبي ۾ آءِ ٽي پارڪ، انڪيوبيٽر ۽ وڌندڙ اسٽارٽ اپ ماحول موجود آهي، جڏهن ته ڪراچيءَ ۾ وڏين يونيورسٽين ۽ فني ادارن جي موجودگي آءِ ٽي شعبي لاءِ تربيت يافته افرادي قوت فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology – A Rising Hub for Innovation |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جو آءِ ٽي شعبو قومي ڊجيٽل معيشت سان ڳنڍيل آهي. وفاقي [[وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن]] موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 26 هزار کان وڌيڪ رجسٽرڊ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جون ڪمپنيون، 2.3 ملين کان وڌيڪ فري لانسر ۽ 100 کان وڌيڪ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود هئا، جڏهن ته قومي آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي خدمتن جون برآمدات 3.8 ارب آمريڪي ڊالرن کان مٿي پهتيون هيون. اهي قومي انگ آهن، پر ڪراچي ۽ سنڌ انهن سرگرمين ۾ اهم مرڪز طور شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڪراچي: آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل معيشت جو مرڪز === [[ڪراچي]] جي وڏي آبادي، ڪارپوريٽ شعبي، بئنڪاري ۽ مالياتي ادارن، بندرگاهن، يونيورسٽين ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ڍانچي سبب شهر آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل خدمتن لاءِ ملڪ جي اهم مرڪزن مان هڪ بڻيل آهي. سافٽويئر تياري، ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ، ويب ۽ موبائل ايپليڪيشن، مالي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، سائبر سيڪيورٽي، ڪلائوڊ خدمتون، ڊيٽا پروسيسنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ڊجيٽل مارڪيٽنگ جهڙيون سرگرميون ڪراچيءَ جي آءِ ٽي معيشت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جو ڪاروباري پورٽل پڻ ڪراچيءَ کي صوبي جي آءِ ٽي ماحول جو مرڪزي مرڪز قرار ڏئي ٿو، جتي وڏين يونيورسٽين ۽ ادارن مان تربيت يافته افرادي قوت، تيز رفتار انٽرنيٽ ۽ ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ آءِ ٽي ڪاروبارن کي سهارو ڏين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/snd/awaiting-opportunity |title=معلومات ۽ ٽيڪنالاجي – جدت لاءِ وڌندڙ مرڪز |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ۽ آءِ ٽي خدمتون === سنڌ ۾ سافٽويئر صنعت جو وڏو حصو ڪراچيءَ ۾ مرڪوز آهي. هن شعبي ۾ سافٽويئر ڊولپمينٽ، آءِ ٽي صلاحڪاري، ڪاروباري سافٽويئر، ويب خدمتون، موبائل ايپليڪيشنون، ڊيٽا اينالٽڪس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت ۽ ڪاروباري عملن جي آئوٽ سورسنگ شامل آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو ڪم ملڪ ۾ آءِ ٽي ۽ آءِ ٽي سان لاڳاپيل خدمتن جي ترقي، آءِ ٽي ڪمپنين جي عالمي مقابلي جي صلاحيت وڌائڻ، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪرڻ، سرٽيفڪيشن ۽ برآمداتي سهولتن کي فروغ ڏيڻ آهي. اداري موجب ملڪ ۾ 1.3 ملين چورس فوٽ کان وڌيڪ آءِ ٽي-فعال جڳهه سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ ليز ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ ۽ آءِ ٽي پارڪ === [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ شهر ۾ آءِ ٽي ۽ انجنيئرنگ افرادي قوت جي تربيت جو اهم ادارو.]] سنڌ ۾ آءِ ٽي ڪمپنين ۽ نون ڪاروبارن لاءِ سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، گڏيل ڪم واريون جڳهيون ۽ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيا ويا آهن. [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪن ۾ آءِ ٽي-فعال عمارتون، انٽرنيٽ رابطي ۽ ڪجهه منصوبن ۾ ڪرائي جي سبسڊي جهڙيون سهولتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Software Technology Parks – Frequently Asked Questions |url=https://stp.techdestination.com/faqs/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن جي منصوبن ۾ '''ڪراچي آءِ ٽي پارڪ''' پڻ شامل آهي. وزارت ان کي [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] جو جاري منصوبو قرار ڏئي ٿي، جنهن جي منظوري ايڪنڪ طرفان ڏني وئي هئي.<ref>{{cite web |title=Establishment of IT Park at Karachi (PSEB) |url=https://www.moitt.gov.pk/ProjectDetail/NmU3ZGZiZjMtMjY2OC00ODA1LWIxN2MtMzFjODcwMTE0MDAy |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي وزارت جي اڳوڻي منصوبي واري دستاويز موجب ڪراچي آءِ ٽي پارڪ کي آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، گڏيل ڪم واري جڳهه ۽ جديد ڊجيٽل سهولتون فراهم ڪرڻ لاءِ رٿيو ويو هو. 2026ع ۾ پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ جي خريداري ۽ عملي ڀرتي جي دستاويزن ۾ پڻ '''Establishment of IT Park Karachi''' کي فعال منصوبي طور درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Bidding Document – Establishment of IT Park Karachi |url=https://techdestination.com/rfp-doc/RFP-laptop-and-printer-for-it-park-karachi.pdf |publisher=Pakistan Software Export Board |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسٽارٽ اپس ۽ ڪاروباري انڪيوبيشن === [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] سنڌ جي ٽيڪنالاجي ۽ اسٽارٽ اپ ماحول جو اهم ادارو آهي. اهو وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن ۽ [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] جي منصوبي طور قائم ڪيو ويو. اگنائيٽ جي دستاويزن موجب ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر 2017–18ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جي شروعاتي ڇهن سالن دوران 295 کان وڌيڪ اسٽارٽ اپس کي انڪيوبيٽ ڪيو ويو، جڏهن ته 130 کان وڌيڪ شروعاتي ادارا ابتدائي ڏهن بيچن مان گريجوئيٽ ٿيا.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2024ع ۾ اگنائيٽ طرفان ڪراچي نيشنل انڪيوبيشن سينٽر جي ايندڙ پنجن سالن جي انتظام لاءِ نئون معاهدو ڪيو ويو. اداري موجب ان مرحلي ۾ صنعتي خودڪاري، مالي ٽيڪنالاجي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عورتن جي اڳواڻيءَ هيٺ شروعاتي ادارن تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. اگنائيٽ جي رپورٽ موجب سينٽر جي پهرين ڇهن سالن دوران 299 اسٽارٽ اپس کي سهارو ڏنو ويو، جن 9.1 ارب رپيا سيڙپڪاري حاصل ڪئي ۽ 8.7 ارب رپين جي آمدني پيدا ڪئي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي کان ٻاهر، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پڻ نيشنل انڪيوبيشن سينٽر قائم ڪيو ويو آهي، جنهن جو مقصد حيدرآباد ۽ ڀرپاسي جي زراعت، مالداري، ڪپڙي، کنڊ، سيمينٽ ۽ ٻين صنعتن سان لاڳاپيل ٽيڪنالاجي ۽ ڪاروباري جدت کي فروغ ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web |title=RFP – National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === آءِ ٽي تعليم ۽ ماهر افرادي قوت === سنڌ جون يونيورسٽيون آءِ ٽي صنعت لاءِ ڪمپيوٽر سائنس، سافٽويئر انجنيئرنگ، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس، سائبر سيڪيورٽي، ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انجنيئرنگ ۾ انساني وسيلا تيار ڪن ٿيون. ڪراچيءَ ۾ [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] سان لاڳاپيل ڊجيٽل ۽ صحت ٽيڪنالاجي پروگرام، ۽ مختلف سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽيون آءِ ٽي ۽ ڪمپيوٽنگ جي تعليم فراهم ڪن ٿيون. حيدرآباد ۽ ڄامشوري ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۽ ٻين ادارن جو پڻ فني افرادي قوت جي تربيت ۾ اهم ڪردار آهي. اعليٰ تعليمي ادارن ۾ ڪمپيوٽر سائنس ۽ انجنيئرنگ جي تعليم سان گڏ تحقيق، جدت، انڪيوبيشن، صنعت سان رابطا ۽ نون ڪاروبارن جي ڪمرشلائيزيشن لاءِ تحقيق، جدت ۽ ڪمرشلائيزيشن آفيسون پڻ ڪم ڪن ٿيون. === ٽيليڪميونيڪيشن ۽ ڊجيٽل رابطو === سنڌ ۾ آءِ ٽي شعبي جي واڌ جو دارومدار موبائل نيٽ ورڪن، براڊبينڊ، فائبر آپٽڪ رابطن، ڊيٽا سينٽرن ۽ انٽرنيٽ جي رسائي تي آهي. ڪراچي وڏي آبادي ۽ ڪاروباري مرڪز هجڻ سبب ملڪ جي اهم ٽيليڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ مارڪيٽن مان هڪ آهي. وفاقي وزارت انفارميشن ٽيڪنالاجي ۽ ٽيليڪميونيڪيشن موجب 2026ع ۾ پاڪستان ۾ 201 ملين کان وڌيڪ موبائل سبسڪرائبر، 151 ملين کان وڌيڪ 3جي/4جي سبسڪرائبر ۽ 155 ملين کان وڌيڪ براڊبينڊ سبسڪرائبر هئا. اهي انگ قومي سطح جا آهن، پر سنڌ جي وڏن شهرن ۾ انهن خدمتن جو استعمال صوبي جي ڊجيٽل معيشت، آن لائين تعليم، بئنڪاري، اي ڪامرس ۽ سرڪاري خدمتن لاءِ بنيادي ڍانچو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=Key IT & Telecom Indicators |url=https://www.moitt.gov.pk/ |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> === فري لانسنگ ۽ آءِ ٽي برآمدات === فري لانسنگ سنڌ جي نوجوانن ۽ آءِ ٽي ماهرن لاءِ بين الاقوامي خدمتي برآمد جو اهم ذريعو بڻجي رهي آهي. پروگرامنگ، گرافڪ ڊيزائن، ڊجيٽل مارڪيٽنگ، مواد تياري، ويب ڊولپمينٽ، اي ڪامرس، ڊيٽا اينالٽڪس ۽ ٻين آن لائين خدمتن ذريعي مقامي ماهر پرڏيهي گراهڪن لاءِ ڪم ڪن ٿا. اپريل 2026ع ۾ [[اسٽيٽ بئنڪ آف پاڪستان]] آءِ ٽي برآمد ڪندڙن ۽ فري لانسرن لاءِ پرڏيهي آمدني وصول ڪرڻ جا طريقا آسان ڪيا؛ ان تحت هر برآمدي ٽرانزيڪشن لاءِ الڳ ''فارم آر'' جي گهرج ختم ڪري هڪ ڀيرو اعلان ڪرڻ جو طريقو متعارف ڪرايو ويو ۽ بئنڪن لاءِ پروسيسنگ ۽ شڪايتن جي حل جا معيار مقرر ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=IT exporters, freelancers get relief |url=https://www.moitt.gov.pk/NewsDetail/Y2JlOTkwNDktYzI1NS00NzFkLWIxOGMtN2ExNDgzOTdkZDk3 |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |date=7 April 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ لاءِ الڳ آءِ ٽي برآمداتي انگ باقاعده قومي انگن وانگر شايع نٿا ٿين؛ تنهنڪري پاڪستان جي مجموعي آءِ ٽي برآمدات کي سنڌ جي برآمدات طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. === اي-گورننس ۽ سرڪاري ڊجيٽل خدمتون === سنڌ حڪومت مختلف کاتن ۾ درخواستن، رجسٽريشن، ادائيگين ۽ ڪاروباري اجازت نامن کي ڊجيٽل ڪرڻ تي ڪم ڪيو آهي. [[ڪمپٽيٽو اينڊ لائيوئبل سٽي آف ڪراچي پروجيڪٽ]] تحت '''سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ''' قائم ڪرڻ جو منصوبو تيار ڪيو ويو، جنهن جو مقصد مختلف سرڪاري ريگيوليٽري کاتن جي ڪاروباري رجسٽريشن، لائسنس ۽ اجازت نامن کي هڪ آن لائين پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Introduction – CLICK Project |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت موجب هن منصوبي لاءِ 16 اهم ريگيوليٽري کاتن جي 130 کان وڌيڪ رجسٽريشنن، لائسنسن، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين اجازتن جي ڊجيٽل انضمام جي رٿابندي ڪئي وئي. 30 مئي 2024ع تي سنڌ ڪابينا ان جي رول آئوٽ ۽ عملي منصوبي جي منظوري ڏني.<ref>{{cite web |title=Introduction – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/introduction |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بعد ۾ سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ کي [[نادرا]]، [[سيڪيورٽيز اينڊ ايڪسچينج ڪميشن آف پاڪستان]]، ون لنڪ ۽ پاڪستان ميٽرولوجيڪل ڊپارٽمينٽ سان ڳنڍڻ لاءِ معاهدا ڪيا ويا، جن ۾ سڃاڻپ جي تصديق، موبائل تصديق، آن لائين ادائيگي ۽ اليڪٽرانڪ سرٽيفڪيشن جون سهولتون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=MoU Ceremony – Signing between SBOSS and external Aggregators |url=https://business.gos.pk/en/events/2 |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ انويسٽمينٽ ڊپارٽمينٽ ڊجيٽل تبديليءَ جي وڌيڪ منصوبن ۾ ڊيٽا اينالٽڪس، سرڪاري ۽ خانگي معلومات جي مٽاسٽا، اسٽارٽ اپ ۽ سيڙپڪارن جي ڊجيٽل ڳانڍاپي ۽ مصنوعي ذهانت تي ٻڌل تجزياتي نظام شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سائبر سيڪيورٽي ۽ جديد ٽيڪنالاجيون === سنڌ جي آءِ ٽي ماحول ۾ سائبر سيڪيورٽي، مصنوعي ذهانت، انٽرنيٽ آف ٿنگز، مالي ٽيڪنالاجي، روبوٽڪس ۽ صنعتي خودڪاري جهڙا شعبا وڌندڙ اهميت رکن ٿا. نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي جي نئين انتظامي مرحلي ۾ سائبر سيڪيورٽي، مالي ٽيڪنالاجي ۽ صنعتي خودڪاري کي ترجيحي شعبن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Lucky Landmark-led Consortium Signs Agreement with Ignite for NIC Karachi |url=https://ignite.org.pk/lucky-landmark-led-consortium-signs-agreement-with-ignite-for-nic-karachi/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع جي آءِ ٽي سي اين ايشيا ڪراچي نمائش ۾ اگنائيٽ جي سهڪار سان انٽرنيٽ آف ٿنگز، تعليمي ٽيڪنالاجي، اي ڪامرس، مالي ٽيڪنالاجي، انٽرپرائز خودڪاري ۽ فليٽ مئنيجمينٽ جهڙن شعبن سان لاڳاپيل ڪيترائي اسٽارٽ اپ پيش ڪيا ويا.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڊجيٽل ڪاروبار ۽ اي ڪامرس === سنڌ ۾ ڊجيٽل ادائيگين، آن لائين مارڪيٽن، موبائل بئنڪاري ۽ اي ڪامرس جي واڌ سان روايتي واپار ۽ خدمتن ۾ به ڊجيٽل تبديلي آئي آهي. ڪراچيءَ ۾ بئنڪن، مالي ٽيڪنالاجي ڪمپنين، لاجسٽڪ ادارن ۽ آن لائين واپاري پليٽ فارمن جي وڏي موجودگيءَ سبب اي ڪامرس سان لاڳاپيل ادائيگي، گودام، آخري مرحلي جي ترسيل ۽ آن لائين مارڪيٽنگ جون خدمتون پڻ ترقي ڪري رهيون آهن. سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ جهڙيون سرڪاري ڊجيٽل خدمتون ڪاروباري رجسٽريشن ۽ اجازت نامن جي عمل کي آن لائين ڪرڻ جي ڪوشش جو حصو آهن، جنهن سان سرڪاري ۽ خانگي شعبي جي وچ ۾ ڊجيٽل رابطي کي وڌائڻ جو مقصد رکيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Objectives – Sindh Business One Stop Shop |url=https://www.business.gos.pk/en/objectives |publisher=Investment Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === ٽيڪنالاجي نمائشون ۽ صنعت سان رابطا === [[فائل:Expocenter Karachi.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]]؛ هتي آءِ ٽي، ٽيليڪميونيڪيشن، اسٽارٽ اپ ۽ جديد ٽيڪنالاجين سان لاڳاپيل قومي ۽ بين الاقوامي نمائشون منعقد ٿين ٿيون.]] [[ڪراچي ايڪسپو سينٽر]] آءِ ٽي ۽ ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل وڏين نمائش ۽ ڪاروباري گڏجاڻين جو اهم مرڪز آهي. آءِ ٽي سي اين ايشيا جهڙيون نمائشون سافٽويئر ڪمپنين، اسٽارٽ اپس، ٽيليڪميونيڪيشن ادارن، سيڙپڪارن ۽ جديد ٽيڪنالاجي ڪمپنين کي هڪ گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |title=ITCN Asia Karachi 2025 |url=https://ignite.org.pk/itcnkarachi2025/ |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === اهم ادارا === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1F4E78; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آءِ ٽي ۽ ڊجيٽل ماحول سان لاڳاپيل ڪجهه اهم ادارا |- ! style="background:#2E75B6; color:white;" | ادارو ! style="background:#548235; color:white;" | سطح ! style="background:#7030A0; color:white;" | مرڪز / علائقو ! style="background:#C55A11; color:white;" | بنيادي ڪردار |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[پاڪستان سافٽويئر ايڪسپورٽ بورڊ]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي | style="background:#F3E5F5;" | پاڪستان؛ ڪراچي ۾ منصوبا | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | آءِ ٽي برآمدات، سافٽويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، ڪمپنين ۽ ماهرن جي سهائتا |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | [[اگنائيٽ نيشنل ٽيڪنالاجي فنڊ]] | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ انڪيوبيشن منصوبا | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | اسٽارٽ اپس، جدت، تربيت ۽ نئين ٽيڪنالاجي |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نيشنل انڪيوبيشن سينٽر ڪراچي]] | style="background:#E2F0D9;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#F3E5F5;" | ڪراچي | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | اسٽارٽ اپ انڪيوبيشن، سيڙپڪاري، فني رهنمائي ۽ ڪاروباري واڌ |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | نيشنل انڪيوبيشن سينٽر حيدرآباد | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبي تحت | style="background:#EADCF0;" | حيدرآباد | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | علائقائي صنعت، زراعت ۽ ٽيڪنالاجي بنياد اسٽارٽ اپس جي مدد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ بزنس ون اسٽاپ شاپ | style="background:#E2F0D9;" | صوبائي | style="background:#F3E5F5;" | سنڌ | style="background:#FDF2E9; text-align:right;" | ڪاروباري رجسٽريشن، اجازت نامن ۽ ادائيگين جي ڊجيٽل انضمام |- | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | ڪراچي آءِ ٽي پارڪ | style="background:#EBF1DE;" | وفاقي منصوبو | style="background:#EADCF0;" | ڪراچي | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | آءِ ٽي ڪمپنين لاءِ آفيس، ڊجيٽل ڍانچو ۽ ٽيڪنالاجي ماحول |} <ref>{{cite web |title=Projects |url=https://moitt.gov.pk/Projects |publisher=Ministry of Information Technology & Telecommunication |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=About PSEB |url=https://techdestination.com/about-us/ |publisher=Pakistan Software Export Board |access-date=24 August 2026}}</ref> <ref>{{cite web |title=National Incubation Center Karachi |url=https://ignite.org.pk/wp-content/uploads/2025/04/RFP_NIC_Karachi_20240305.pdf |publisher=Ignite National Technology Fund |access-date=24 August 2026}}</ref> === چئلينج ۽ مستقبل === سنڌ جي آءِ ٽي شعبي کي وڏي شهري مارڪيٽ، تعليمي ادارن ۽ ڪارپوريٽ معيشت جا فائدا حاصل آهن، پر ڊجيٽل رابطي جي علائقائي اڻبرابري، بجليءَ جي تسلسل، مهارتن جي کوٽ، سائبر سيڪيورٽي، عالمي معيارن جي سرٽيفڪيشن، سيڙپڪاري تائين رسائي ۽ شهري علائقن کان ٻاهر آءِ ٽي روزگار جي محدود موقعن جهڙا مسئلا پڻ موجود آهن. انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي مستقبل جي واڌ لاءِ ڪراچي کان ٻاهر حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ٻين شهرن ۾ ڊجيٽل تربيت، گڏيل ڪم واريون جڳهيون، براڊبينڊ، انڪيوبيشن ۽ اعليٰ فني تعليم جي توسيع اهم سمجهي وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي ڊجيٽل تبديليءَ جي منصوبن ۾ ڊيٽا تي ٻڌل انتظام، آن لائين سرڪاري خدمتون، مصنوعي ذهانت ۽ سرڪاري ۽ خانگي ڊيٽا جي بهتر مٽاسٽا کي پڻ مستقبل جي ترجيحن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Terms of Reference – Digital Transformation |url=https://business.gos.pk/public/storage/DownloadDocument/REVISED%20TORs%20DIGITAL%20TRANFORMATION%2028.11.2025.pdf |publisher=Investment Department, Government of Sindh |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> == ثقافت == {{Main|سنڌي ثقافت}} [[فائل:Children in a village, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077775).jpg|thumb|300px|ساڄو|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي علائقي جا ٻار، 2012ع]] [[فائل:Temple in Sant Nenuram ashram.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[سنت نينورام آشرم]]، [[اسلام ڪوٽ]]؛ سنڌ جي مذهبي ۽ ثقافتي تنوع جو هڪ مثال.]] [[سنڌي ثقافت]] سنڌ جي هزارين سالن جي تاريخ، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، سنڌي ٻولي ۽ ادب، صوفي فڪر، لوڪ روايتن، موسيقي، لباس، دستڪاري، فنِ تعمير، ميلن، مذهبي روايتن ۽ ڳوٺاڻي توڙي شهري طرزِ زندگيءَ مان تشڪيل ورتي آهي. [[موهن جو دڙو]] کان وٺي [[مڪلي]]، [[ڀنڀور]]، [[ٺٽو]] ۽ سنڌ جي جديد شهرن تائين مختلف دورن جا آثار صوبي جي ثقافتي تسلسل ۽ تبديليءَ جا مثال آهن. يونيسڪو موهن جي دڙي کي ڏکڻ ايشيا جي ٽئين هزار سال قبل مسيح جي بهترين محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ قرار ڏئي ٿو، جڏهن ته مڪلي جا تاريخي آثار چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيبي ۽ فني تاريخ جي شاهدي ڏين ٿا.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ثقافت مختلف تاريخي دورن ۽ آباديءَ جي گروهن جي رابطي سان ترقي ڪئي آهي. قديم سنڌو تهذيب، ٻڌ ۽ جين روايتن، هندو ثقافتي روايتن، اسلامي دور، صوفي سلسلن، فارسي ۽ وچ ايشيائي اثرن ۽ پوءِ نوآبادياتي ۽ جديد شهري ثقافت سنڌ جي فن، ٻولي، فنِ تعمير، لباس ۽ سماجي رسمن تي مختلف اثر ڇڏيا آهن. ان ڪري سنڌي ثقافت کي ڪنهن هڪ تاريخي دور تائين محدود ڪرڻ بدران هڪ مسلسل ارتقا پذير ثقافتي روايت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Archaeology, Art and Religion in Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/book_covers/pdf/archaeology-art-and-religion-in-sindh.pdf |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌيت === '''سنڌيت''' سنڌ سان لاڳاپيل گڏيل تاريخي، لساني ۽ ثقافتي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ان جي اهم عنصرن ۾ [[سنڌي ٻولي]]، سنڌ جي تاريخي يادگيري، مقامي رسمون، ادب، موسيقي، [[اجرڪ]]، [[سنڌي ٽوپي]]، لوڪ داستان، صوفي شاعري، مذهبي ماڳ ۽ سنڌ جي جاگرافيءَ سان وابستگي شامل آهن. سنڌيت جو تصور مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين ۾ سنڌ سان گڏيل ثقافتي وابستگيءَ جي اظهار طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[تصوف]] سنڌ جي ادبي ۽ روحاني ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]] ۽ ٻين صوفي شاعرن ۽ بزرگن سان لاڳاپيل شاعري، راڳ، ميلا ۽ درگاهون سنڌ جي زنده ثقافتي روايت جو حصو آهن. شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي لوڪ ڪردارن، ريگستان، درياهه، سمنڊ، سفر، محبت، جدائي ۽ روحاني جستجو کي گڏيل علامتي صورت ڏني وئي آهي. سنڌ ۾ ڪيترائي مذهبي ۽ روحاني ماڳ مختلف برادرين جي تاريخ سان لاڳاپيل آهن. [[اڏيرو لال]]، [[منگهوپير]]، [[سيوهڻ]]، [[ساڌ ٻيلو]]، [[سنت نينورام آشرم]] ۽ [[ننگرپارڪر]] جا جين مندر سنڌ جي گهڻ مذهبي تاريخ ۽ ثقافتي منظرنامي جا مثال آهن. اهڙن ماڳن بابت موجود لوڪ روايتن ۽ عقيدن کي تاريخي حقيقتن کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪيترين شخصيتن بابت مختلف مذهبي برادرين جون روايتون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. === ثقافتي ورثو === {{Main|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Archaeological Ruins at Moenjodaro-108221.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جو عالمي ورثي وارو ماڳ.]] سنڌ جو مادي ثقافتي ورثو قبل تاريخي آبادين کان وٺي وچئين دور جي مقبرن، مسجدن، قلعن، مندرن، درگاهن، بندرگاهن ۽ نوآبادياتي عمارتن تائين پکڙيل آهي. [[موهن جو دڙو]] 1980ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو. يونيسڪو موجب هي ماڳ سنڌو تهذيب جي وڏي شهري مرڪز جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن جي منظم گهٽين، نيڪال جي نظام، کوهن ۽ سرن جي عمارتن مان قديم شهري منصوبابنديءَ جي اعليٰ سطح ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Tomb of Isa Khan Tarkhan II.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ عيسيٰ خان ترخان ٻئي جو مقبرو؛ مڪلي جي قبرستان ۾ سنڌ جي مختلف حڪمران گهراڻن جي فنِ تعمير جا مثال موجود آهن.]] [[مڪلي جو قبرستان]] 1981ع کان يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ آهي. ٺٽي ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن ۾ پکڙيل هن وڏي تاريخي قبرستان ۾ اندازاً پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين هتي حڪمرانن، بزرگن، عالمن ۽ ٻين شخصيتن جا مقبرا تعمير ٿيا، جن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن جي اڏاوت، ڪاشيءَ جي ڪم ۽ مختلف تعميري اسلوبن جو امتزاج ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ٻين اهم تاريخي ماڳن ۾ [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]]، [[ننگرپارڪر جا جين مندر]] ۽ مختلف تاريخي درگاهون شامل آهن. ڀنڀور، رني ڪوٽ، شاهجهان مسجد ۽ چوڪنڊي قبرستان يونيسڪو جي پاڪستان واري عارضي عالمي ورثي جي فهرست ۾ پڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Properties submitted on the Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === لباس === [[فائل:Sindhi Ajrak.jpg|thumb|300px|ساڄو|روايتي [[اجرڪ]]؛ سنڌ جي نمايان ڪپڙي ۽ ثقافتي علامتن مان هڪ.]] سنڌي روايتي لباس علائقي، جنس، برادري ۽ شهري يا ڳوٺاڻي پس منظر موجب مختلف صورتون رکي ٿو. مردن جي روايتي لباس ۾ شلوار يا سٿڻ، قميص، ڪُرتو، پٽڪو يا [[سنڌي ٽوپي]] ۽ [[اجرڪ]] شامل ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته عورتن جي لباس ۾ شلوار قميص، چولو، گهگهو، رئو يا چادر ۽ مختلف علائقائي ڀرت جا نمونا ملن ٿا. [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، عمرڪوٽ ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ لباس جا رنگ، ڪٽ، ڀرت ۽ زيورن جا نمونا مقامي برادرين موجب مختلف آهن. '''اجرڪ''' سنڌ جي سڀ کان نمايان ثقافتي علامتن مان هڪ آهي. اهو روايتي طور بلاڪ ڇپائي، قدرتي يا روايتي رنگن ۽ گهڻ مرحلي واري رنگ سازيءَ سان تيار ٿيندڙ ڪپڙو آهي. ڳاڙهو، نيرو، ڪارو ۽ اڇو اجرڪ جي روايتي رنگن ۾ نمايان آهن. اجرڪ روزاني لباس سان گڏ مهمان نوازي، اعزاز، شادي، ثقافتي تقريبن ۽ تحفي طور پڻ استعمال ٿيندو آهي. '''سنڌي ٽوپي''' به سنڌي لباس ۽ سڃاڻپ جي مشهور علامت آهي. مختلف علائقن ۾ ان جي ڀرت، آئيني ڪم، رنگ ۽ بناوت جا نمونا مختلف ٿي سگهن ٿا. اجرڪ ۽ سنڌي ٽوپي جديد دور ۾ ثقافتي ڏينهن، ادبي ميلن ۽ ٻين اجتماعي تقريبن ۾ سنڌي سڃاڻپ جي اظهار طور وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا. === دستڪاري ۽ روايتي هنر === سنڌ ۾ ڪپڙي جي ڇپائي، ڀرت، ڪاشيءَ جو ڪم، مٽيءَ جا ٿانوَ، ڪاٺ جو جنڊي ڪم، کجيءَ ۽ گاهه مان ٺهيل شيون، رلي، چمڙي جو ڪم، زيور سازي ۽ قالين يا کٿا ٺاهڻ سميت ڪيترائي روايتي هنر موجود آهن. [[هالا]] خاص طور ڪاشيءَ جي ٿانون، ٽائلس، اجرڪ، ڪاٺ جي جنڊي ڪم ۽ ٻين دستڪارين لاءِ مشهور رهيو آهي. '''رلي''' مختلف رنگن ۽ ڇپيل يا سادن ڪپڙن جي ٽڪرن کي سلائي، پيوندڪاري ۽ ڀرت ذريعي گڏ ڪري ٺاهيل روايتي ڪپڙو آهي. سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن، خاص طور ٿر ۽ ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ رلي ٺاهڻ عورتن جي گهريلو هنر ۽ جمالياتي اظهار جي اهم صورت رهي آهي. ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جي مختلف برادرين ۾ هٿ جي ڀرت، آئيني ڪم، زيورن ۽ رنگين ڪپڙن جون الڳ روايتون موجود آهن. انهن دستڪارين جي تياري ۽ وڪري سان ڪيترين ڳوٺاڻين عورتن ۽ ڪاريگر خاندانن جي آمدني پڻ لاڳاپيل آهي. === موسيقي === {{Main|سنڌي موسيقي}} سنڌي موسيقيءَ ۾ صوفي، ڪلاسيڪي، نيم ڪلاسيڪي، لوڪ ۽ جديد موسيقي جون روايتون شامل آهن. سنڌي شاعري ۽ موسيقيءَ جو تعلق خاص طور [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ڪلام سان نمايان آهي. سندس شاعري روايتي طور مختلف '''سُرن''' ۾ ڳائي وڃي ٿي ۽ [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه جي راڳ جي روايت اڄ تائين جاري آهي. سنڌي لوڪ موسيقيءَ ۾ [[يڪتارو]]، دنبورو، [[الگوزو]]، نڙ، دُهل، ڍولڪ، چنگ ۽ مٽيءَ مان ٺهيل [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' جهڙا ساز استعمال ٿين ٿا. علائقي ۽ موسيقيءَ جي صنف مطابق سازن ۽ ڳائڻ جي انداز ۾ فرق ملي ٿو. ==== بورينڊو ==== [[بورينڊو]] يا '''ڀورينڊو''' سنڌ جو روايتي مٽيءَ مان ٺهيل ڦوڪ وارو موسيقي ساز آهي، جيڪو خاص طور ٿري ڳوٺاڻي ثقافت سان لاڳاپيل آهي. اهو کوکلو گولائيءَ وارو ساز آهي، جنهن ۾ آواز لاءِ سوراخ هوندا آهن؛ ان کي مٽيءَ مان ٺاهي سج ۾ سڪايو ۽ پوءِ بٺيءَ ۾ پچايو ويندو آهي. روايتي طور مرد ان کي وڄائيندا آهن، جڏهن ته عورتون مٽيءَ جي رنگ سان ان جي سينگار ۾ حصو وٺنديون آهن.<ref name="UNESCO-Boreendo">{{cite web |title=Boreendo, Bhorindo: ancient dying folk musical instrument, its melodies, knowledge, and skills |url=https://ich.unesco.org/en/USL/boreendo-bhorindo-ancient-dying-folk-musical-instrument-its-melodies-knowledge-and-skills-02328 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ [[يونيسڪو]] بورينڊو، ان جي ڌنن ۽ ان سان لاڳاپيل ڄاڻ ۽ هنر کي '''تڪڙي تحفظ جي ضرورت رکندڙ غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست''' ۾ شامل ڪيو. يونيسڪو موجب هي ساز ٿري برادريءَ جي ڳوٺاڻي زندگي ۽ فطرت سان گهرو تعلق رکي ٿو ۽ روايتي طور سياري جي باهين ڀرسان گڏجاڻين، شادين ۽ ميلن ۾ وڄايو ويندو آهي. ان سان لاڳاپيل ڄاڻ اڳ خاندانن اندر عملي تربيت ذريعي منتقل ٿيندي هئي، پر هاڻي اسڪولن، ثقافتي ميلن ۽ ٻين تعليمي ذريعن سان ان جي بقا جون ڪوششون پڻ ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="UNESCO-Boreendo"/> سنڌ حڪومت بورينڊو سان لاڳاپيل روايت کي 2022ع ۾ سنڌ جي صوبائي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو هو. يونيسڪو جي 2025ع واري فيصلي ۾ نوجوان نسل کي تربيت ڏيڻ، برادريءَ جي شموليت ۽ هن هنر جي تعليمي منتقليءَ تي خاص زور ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 20.COM 7.A.3 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/20.COM/7.A.3 |publisher=UNESCO Intangible Cultural Heritage |date=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> === لوڪ ادب ۽ لوڪ ورثو === سنڌ جي لوڪ ادب ۾ داستان، ڏند ڪٿائون، ڳجهارتون، لوڪ گيت، بيت، وايون، چوڻيون ۽ زباني روايتون شامل آهن. انهن مان ڪيترائي داستان سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ پڻ محفوظ ٿيا آهن. [[سسئي پنهون]]، [[عمر مارئي]]، [[مومل راڻو]]، [[سهڻي ميهار]]، [[ليلا چنيسر]]، [[نوري ڄام تماچي]] ۽ [[سورٺ راءِ ڏياچ]] سنڌ جي مشهور عشقيه ۽ رزميه لوڪ داستانن ۾ شمار ٿين ٿا. [[شاهه جو رسالو]] انهن لوڪ روايتن کي سنڌي ادبي ۽ روحاني فڪر سان ڳنڍڻ جو سڀ کان اثرائتو ڪلاسيڪي مثال آهي. شاهه عبداللطيف ڪيترين روايتي عورت ڪردارن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ محبت، وطن سان وابستگي، جدوجهد، وفاداري ۽ روحاني تلاش جي علامتن طور استعمال ڪيو. === ميلا ۽ ثقافتي تقريبون === سنڌ ۾ مذهبي، موسمي، لوڪ ۽ جديد ثقافتي ميلا منعقد ٿين ٿا. [[لال شهباز قلندر]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين صوفي بزرگن جا عرس موسيقي، ڌمال، شاعري، مذهبي رسمن ۽ عوامي گڏجاڻين سان لاڳاپيل آهن. هندو برادرين جا ميلا ۽ مندرن سان لاڳاپيل تقريبون، خاص طور ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ ۾، سنڌ جي ثقافتي ڪئلينڊر جو ٻيو اهم حصو آهن. '''سنڌي ثقافتي ڏينهن''' جديد دور ۾ اجرڪ، سنڌي ٽوپي، موسيقي، شاعري ۽ ٻين ثقافتي علامتن جي اجتماعي اظهار جي وڏي تقريب بڻجي چڪو آهي. موجوده صورت ۾ ان جي شروعات 2009ع ۾ سنڌي ٽوپي ڏينهن سان لاڳاپيل عوامي سرگرمين کان ٿي، جنهن کان پوءِ هر سال ڊسمبر ۾ مختلف شهرن ۽ ڳوٺن ۾ ثقافتي پروگرام منعقد ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/505780 |title=Sindh celebrates first ever 'Sindhi Topi Day' |publisher=Dawn |date=6 December 2009 |access-date=24 August 2026}}</ref> === ثقافتي ادارا ۽ تحفظ === سنڌ ۾ آثارِ قديمه، عجائب گهرن، تاريخي عمارتن ۽ غير مادي ثقافتي ورثي جي تحفظ جي بنيادي صوبائي ذميواري [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو|ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي]] وٽ آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ موهن جي دڙي ۽ مڪلي سميت سنڌ ۾ موجود ڪيترن ثقافتي ورثي وارن ماڳن جي انتظامي ۽ مالي ذميواري سنڌ حڪومت ڏانهن منتقل ٿي.<ref>{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> يونيسڪو پڻ سنڌ حڪومت سان گڏ موهن جي دڙي ۽ مڪلي جي تحفظ، فني تربيت، آفتن جي خطري کي گهٽائڻ ۽ ورثي جي انتظام بابت ڪم ڪري رهيو آهي. 2026ع ۾ يونيسڪو پاڪستان ۾ عالمي ورثي جي تحفظ لاءِ صوبائي ۽ وفاقي ادارن سان فني سهڪار، صلاحيت وڌائڻ ۽ پائيدار انتظام کي پنهنجي اهم سرگرمين ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Protecting World Heritage of Pakistan for sustainable development |url=https://www.unesco.org/en/articles/protecting-world-heritage-pakistan-sustainable-development |publisher=UNESCO |date=25 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ جي ثقافتي ورثي جا اهم شعبا |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! شعبو ! نمايان مثال ! مرڪزي علائقا ! ثقافتي اهميت |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | آثارِ قديمه | style="background:#E8EAF6;" | [[موهن جو دڙو]]، [[ڀنڀور]]، [[ڪوٽ ڏيجي]] | style="background:#E3F2FD;" | لاڙڪاڻو، ٺٽو، خيرپور | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | قديم شهري ۽ تاريخي تهذيبن جا آثار |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | تاريخي فنِ تعمير | style="background:#C5CAE9;" | [[مڪلي]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#BBDEFB;" | ٺٽو، ڪراچي | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | مقبرا، مسجدون، پٿر جي اُڪر ۽ ڪاشي |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | روايتي ڪپڙو | style="background:#E8EAF6;" | [[اجرڪ]]، رلي، ڀرت | style="background:#E3F2FD;" | هالا، ٿر، عمرڪوٽ ۽ ٻيا علائقا | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | لباس، سڃاڻپ ۽ دستڪاري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | موسيقي | style="background:#C5CAE9;" | شاهه جو راڳ، الگوزو، يڪتارو، [[بورينڊو]] | style="background:#BBDEFB;" | ڀٽ شاهه، ٿرپارڪر ۽ سڄي سنڌ | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي ۽ لوڪ موسيقيءَ جون زنده روايتون |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | لوڪ ادب | style="background:#E8EAF6;" | سسئي پنهون، عمر مارئي، مومل راڻو، نوري ڄام تماچي | style="background:#E3F2FD;" | سڄي سنڌ | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | زباني روايت، شاعري ۽ اجتماعي يادگيري |- | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | مذهبي ۽ روحاني ورثو | style="background:#C5CAE9;" | ڀٽ شاهه، سيوهڻ، اڏيرو لال، ننگرپارڪر | style="background:#BBDEFB;" | سنڌ جا مختلف علائقا | style="background:#FFECB3; text-align:right;" | صوفي، هندو، جين ۽ ٻين تاريخي روايتن جا ماڳ |} == قديم آثار ۽ تاريخي ورثو == {{Main|سنڌ جا آثار قديمه|سنڌ جو ثقافتي ورثو}} [[فائل:Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم شهري مرڪز ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[فائل:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[مڪلي جو قبرستان]]، [[ٺٽو]]؛ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سياسي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جو اهم ورثو.]] سنڌ آثارِ قديمه ۽ تاريخي ورثي جي لحاظ کان [[ڏکڻ ايشيا]] جي اهم ترين علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ قبل تاريخي شڪاري ۽ آبادڪاريءَ جي ماڳن کان وٺي شروعاتي زرعي ۽ شهري ثقافتن، [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]]، ان جي پوئين مرحلن، ٻڌ ۽ جين مذهبي مرڪزن، اوائلي اسلامي بندرگاهن ۽ شهرن، وچئين دور جي قبرستانن، مسجدن، قلعن ۽ تعميري يادگارن تائين ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل مادي ورثو محفوظ آهي. سنڌ جا آثار ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو ماٿري قديم دور کان واپار، زراعت، شهري آبادڪاري، دستڪاري، مذهبي رابطن ۽ سامونڊي واپار جو اهم علائقو رهي آهي. سنڌ جا ٻه ماڳ، '''[[موهن جو دڙو]]''' ۽ '''[[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]'''، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل آهن. موهن جو دڙو 1980ع ۾ عالمي ورثي طور درج ٿيو، جڏهن ته مڪلي 1981ع ۾ شامل ٿيو.<ref name="UNESCO-Mohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="UNESCO-Makli">{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جا ڪيترائي ٻيا ماڳ پڻ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن ۾ [[ڀنڀور]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]]، [[ننگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو، ۽ 2026ع ۾ شامل ڪيل [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[نئون ڪوٽ قلعو]] ۽ [[عمرڪوٽ قلعو]] شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Pakistan – Tentative Lists |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قبل تاريخي ۽ شروعاتي شهري آثار === سنڌ ۾ شروعاتي زرعي، تانبن-پٿر واري ۽ شهري ثقافتن جا ڪيترائي ماڳ موجود آهن. [[آمري]]، [[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]] ۽ سنڌ جي ٻين شروعاتي آبادين مان اهڙا آثار مليا آهن، جيڪي [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي مڪمل شهري مرحلي کان اڳ واري سماجي ۽ ٽيڪنالاجي ترقيءَ کي ظاهر ڪن ٿا. ==== آمري ==== [[آمري]]، [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي ويجهو واقع هڪ اهم قديم دڙو آهي. هن ماڳ جو ذڪر اين. جي. مجمدار 1929ع ۾ ڪيو، جڏهن ته 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه واري مهم جي ژان ماري ڪاسال هتي منظم کوٽايون ڪيون. کوٽاين مان اهڙا ثقافتي تهه مليا، جيڪي سنڌو تهذيب کان اڳ واري آمري ثقافت، پختي هڙاپائي دور ۽ بعد وارن آبادڪاري مرحلن سان تعلق رکن ٿا.<ref>{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> آمري جي شروعاتي مٽيءَ جي ٿانون، رهائشي بناوتن ۽ ٻين آثارن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ مڪمل هڙاپائي شهرن کان اڳ به مستقل ڳوٺاڻيون ۽ نيم شهري آبادڪاريون موجود هيون. ==== ڪوٽ ڏيجي جو دڙو ==== {{Main|ڪوٽ ڏيجي ثقافت}} '''ڪوٽ ڏيجي جو قديم دڙو''' [[خيرپور ضلعو|خيرپور ضلعي]] ۾ خيرپور شهر کان لڳ ڀڳ 23 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي ماڳ 1958ع ۾ ڊاڪٽر ايف. اي. خان جي کوٽاين کان پوءِ شروعاتي هڙاپائي دور جي هڪ مخصوص ثقافتي مرحلي لاءِ مشهور ٿيو. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هتان مٽيءَ جي سرن جون عمارتون، مضبوط دفاعي ڀت، نفيس ٺهيل ٿانوَ ۽ اهڙا آرائشي نمونا مليا جيڪي بعد ۾ پختي هڙاپائي ثقافت ۾ پڻ نظر اچن ٿا.<ref name="KotDijiMound">{{cite web |title=Diji ji Takri (Mound), Kotdiji, Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/diji-ji-takri-mound-kotdiji-khairpur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هن ماڳ کي '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' سان نه ملائڻ گهرجي. قديم دڙو هزارين سال پراڻو آثارِ قديمه جو ماڳ آهي، جڏهن ته موجوده ٽالپر دور وارو ڪوٽ ڏيجي قلعو ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ [[مير سهراب خان ٽالپر]] ٺهرايو هو.<ref>{{cite web |title=Fort of Kotdiji, District Khairpur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/fort-of-kotdiji-district-khairpur-2/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌو ماٿري جي تهذيب جا ماڳ === {{Main|سنڌو ماٿري جي تهذيب}} ==== موهن جو دڙو ==== [[فائل:Great Bath of Mohenjo-daro.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[موهن جو دڙو]] جو مشهور [[وڏو غسل خانو]]؛ قديم شهر جي شهري منصوبابندي ۽ پڪل سرن جي تعمير جو مثال.]] [[موهن جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي ۽ دنيا جي بهترين محفوظ قديم شهري آثارن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب هي ماڳ ٽئين هزار سال ق.م جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڏکڻ ايشيا جي بهترين محفوظ شهري آبادين مان آهي. شهر ۾ منظم گهٽيون، پڪل سرن جون عمارتون، کوهه، نيڪال جو وسيع نظام، غسل خانا ۽ وڏيون عوامي عمارتون مليون آهن.<ref name="UNESCO-Mohenjo"/> موهن جو دڙو 1922ع ۾ آثار قديمه جي سائنسي دنيا جي ڌيان ۾ آيو. ان جي کوٽاين مان مهرون، وزن، مٽي ۽ پٿر جا مجسما، ڌاتوءَ جون شيون، زيور، دستڪاري جا اوزار ۽ ٻين شين جو وڏو ذخيرو مليو. انهن آثارن مان سنڌو تهذيب جي شهري انتظام، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت اهم ڄاڻ ملي ٿي. ==== چانهو جو دڙو ==== [[چانهو جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو هڪ اهم شهري ۽ دستڪاري مرڪز هو، جيڪو موجوده سنڌ ۾ موهن جي دڙي کان ڏکڻ طرف واقع آهي. هتي 1930ع واري ڏهاڪي ۾ اين. جي. مجمدار ۽ پوءِ ارنيسٽ ميڪي جي اڳواڻيءَ ۾ کوٽايون ٿيون. ماڳ مان موتين، خاص طور ڪارنيليئن جي موتين، مهرن، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ ٻين صنعتن جا ثبوت مليا آهن، جنهن سبب ان کي سنڌو تهذيب جي اهم پيداواري مرڪزن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. چانهو جو دڙو ٻين وڏن هڙاپائي شهرن جي ڀيٽ ۾ نمايان قلعي بند مٿانهين حصي کان سواءِ آباد هو، جنهن ڪري ان جي شهري بناوت سنڌو تهذيب جي اندروني تنوع کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. ==== لکين جو دڙو ==== [[لکين جو دڙو]] [[سکر]] جي صنعتي علائقي ويجهو واقع سنڌو تهذيب جو هڪ وڏو آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. جديد بچاءَ وارين کوٽاين مان پختي هڙاپائي دور، لڳ ڀڳ 2600–1900 ق.م، جا مٽيءَ جا ٿانوَ، اسٽِيٽائٽ جي دستڪاريءَ جو ملبو ۽ آبادڪاريءَ جا تهه مليا آهن. وڌيڪ هيٺين کوٽاين مان شروعاتي هڙاپائي يا ڪوٽ ڏيجي مرحلي سان مشابهت رکندڙ مواد پڻ مليو آهي.<ref>{{cite web |title=Lakhian jo Daro, SITE, Sukkur |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhian-jo-daro-site-sukkur/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> هي ماڳ ان ڳالهه جو اهم ثبوت آهي ته موجوده سکر–روهڙي واري علائقي ۾ به سنڌو تهذيب جي وڏي ۽ پيچيده شهري آبادڪاري موجود هئي. === سنڌو تهذيب کان پوءِ جا آثار === ==== جهڪر جو دڙو ==== [[جهڪر جو دڙو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻي ضلعي]] ۾ واقع آهي ۽ سنڌو تهذيب جي پختي شهري مرحلي کان پوءِ واري ثقافتي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم ماڳ آهي. 1928ع ۾ اين. جي. مجمدار هتي کوٽايون ڪيون. هن ماڳ تان مليل مواد جي بنياد تي آثار قديمه ۾ '''جهڪر مرحلي''' يا '''جهڪر ثقافت''' جو اصطلاح استعمال ڪيو ويو، جيڪو سنڌ ۾ پوئين هڙاپائي دور جي ثقافتي تبديليءَ سان لاڳاپيل آهي. ==== لوهم جو دڙو ==== [[لوهم جو دڙو]]، دادو واري علائقي ۾ سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري سان لاڳاپيل قديم ماڳ آهي. اين. جي. مجمدار هتي به 1930ع واري ڏهاڪي ۾ کوٽائي ڪئي. هتان مليل پڪل مٽيءَ جا مجسما ۽ پوئين هڙاپائي ثقافت سان لاڳاپيل مواد سنڌو تهذيب کان پوءِ سنڌ جي آبادڪاريءَ جي تسلسل بابت ڄاڻ مهيا ڪن ٿا. === ٻڌ دور جا آثار === سنڌ ۾ ٻڌ ڌرم جا آثار خاص طور ميرپورخاص، ٿر، لاڙ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ۾ مليا آهن. اسٽوپا، ٽيراڪوٽا مجسما، مذهبي تختيون ۽ ٻڌ تصويرون ان ڳالهه جي شاهدي ڏين ٿيون ته اوائلي عيسوي صدين کان وچئين دور تائين ٻڌ ڌرم سنڌ جي مذهبي منظرنامي جو اهم حصو رهيو. ==== ڪاهو جو دڙو ==== [[ڪاهو جو دڙو]]، جنهن کي '''ميرپورخاص اسٽوپا''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[ميرپورخاص]] ۾ واقع هڪ اهم ٻڌ آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هتان وڏي سرن جي اسٽوپا، پڪل مٽيءَ جا ٻڌ مجسما ۽ مذهبي تصويري ٽڪرا مليا آهن. ماڳ کي عام طور پنجين کان ڇهين صدي عيسويءَ جي ٻڌ فني روايت سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل ٽيراڪوٽا مجسمن ۾ ٻڌ تصويرن سان گڏ ٻيا مذهبي نقش به موجود آهن، جيڪي سنڌ جي ان دور جي گهڻ رخي مذهبي ۽ فني ماحول بابت اهم شاهدي مهيا ڪن ٿا. === جين آثار === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ۽ [[ڪارونجهر]] واري علائقي ۾ جين مذهب سان لاڳاپيل مندرن، مذهبي عمارتن ۽ تاريخي آبادين جو هڪ اهم مجموعو محفوظ آهي. [[گوري مندر]]، [[ويراواهه جا جين مندر]]، ننگرپارڪر بازار وارو مندر ۽ [[ڀوڏيسر]] جا آثار هن ثقافتي منظرنامي جا حصا آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي ۽ جديد علمي مطالعي موجب ٿرپارڪر جي جين فنِ تعمير تي گجرات ۽ راجستان سان ويجهن ثقافتي لاڳاپن جا اثر نظر اچن ٿا؛ مندرن ۾ پٿر جي نفيس ڪاريگري، ٿنڀ، گنبذ ۽ ديواري تصويرون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Rana |first=Asif Mahmood |title=Examination of Jaina Paintings of Bazaar Temple, Nagarparkar |url=https://saj.sindhculture.gov.pk/images/SAJ/Vol6No12020/07_Examination_of_Jaina_Paintings.pdf |journal=Sindh Antiquities Journal |publisher=Culture, Tourism, Antiquities and Archives Department, Government of Sindh |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' 2016ع کان پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === اوائلي اسلامي آثار === ==== ڀنڀور ==== {{Main|ڀنڀور}} [[ڀنڀور]] [[ٺٽو ضلعو|ٺٽي ضلعي]] ۾ [[گهارو ڪريڪ]] جي اترين ڪناري تي، ڪراچيءَ کان لڳ ڀڳ 64–65 ڪلوميٽر اوڀر طرف واقع قديم بندرگاهي شهر آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي موجب هن ماڳ جي آبادڪاريءَ جو سلسلو پهرين صدي ق.م کان تيرهين صدي عيسويءَ تائين ملي ٿو، جڏهن ته ظاهر ٿيل شهري آثار خاص طور اوائلي اسلامي دور جا محفوظ مثال آهن.<ref name="BanbhoreSindh">{{cite web |title=Banbhore Fort, Thatta |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/banbhore-sindh/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[فائل:Grand Mosque at Banbhore.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ڀنڀور]] ۾ اوائلي اسلامي مسجد جا آثار.]] شهر جي قلعي بند حصي، رهائشي پاڙن، پاڻيءَ جي ذخيري ۽ صنعتي علائقي مان ڪپڙي جي پروسيسنگ، شيشي، چمڪدار ٿانون ۽ ڌاتوءَ جي ڪم جا ثبوت مليا آهن. اهي آثار ڀنڀور کي سنڌو ماٿريءَ جي اندروني علائقن ۽ [[هندي سمنڊ]] جي سامونڊي واپاري دنيا جي وچ ۾ اهم واسطو ثابت ڪن ٿا.<ref name="BanbhoreSindh"/> ڀنڀور کي روايتي طور عرب ذريعن ۾ ذڪر ٿيل بندرگاهه '''[[ديبل]]''' سان سڃاتو ويندو آهي، جتي 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي مهم دوران جنگ ٿي؛ پر ديبل جي قطعي سڃاڻپ بابت آثار قديمه ۽ تاريخي تحقيق ۾ بحث موجود رهيو آهي. ان ڪري انسائيڪلوپيڊيا متن ۾ ڀنڀور کي ''ديبل سان سڃاتو ويندو آهي'' لکڻ، ''ڀنڀور ئي ديبل هو'' واري قطعي دعويٰ کان وڌيڪ احتياطي آهي. ڀنڀور 2004ع کان '''پورٽ آف بنڀور''' جي نالي سان يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=Port of Banbhore |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1885/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== برهمڻ آباد ۽ منصوره ==== [[برهمڻ آباد]] ۽ [[منصوره، سنڌ|منصوره]] سان لاڳاپيل وڏا آثار موجوده [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ ضلعي]] ۾ [[شهدادپور]] کان لڳ ڀڳ 13–18 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه کاتي هن ماڳ کي '''برهمڻ آباد (منصوره)''' جي نالي سان درج ڪيو آهي ۽ هتان مسجد، رهائشي بناوتن، سڪن، زيورن ۽ ٻين آثارن جي دريافت جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="BrahmanabadMansura">{{cite web |title=Brahmanabad (Mansura) |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/ancient-city-remains-brahmanabad-mansura/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[منصوره]] عرب دور ۾ سنڌ جي اهم انتظامي ۽ سياسي گادي هئي. بهرحال برهمڻ آباد ۽ منصوره جي صحيح جاگرافيائي نسبت بابت تاريخدانن ۽ آثار قديمه جي ماهرن ۾ ڊگهي عرصي کان بحث رهيو آهي؛ ڪجهه روايتن ۾ منصوره کي پراڻي برهمڻ آباد سان يا ان جي ڀرسان سڃاتو ويو آهي، جڏهن ته ٻين مطالعي ۾ ٻنهي کي الڳ آبادين طور سمجهڻ جا دليل ڏنا ويا آهن. تنهنڪري ٻنهي نالن کي مڪمل طور مترادف قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي.<ref>{{cite journal |last=Panhwar |first=M. H. |title=Locations of Brahmanka, Patala, Demetrias, Min-Naggra, Brahmano, Brahmanva, Brahmanabad, Dalurai and Mansura |journal=Sindh Quarterly |volume=11 |issue=1 |year=1983}}</ref> === وچئين دور جا تاريخي آثار === ==== مڪلي جو قبرستان ==== {{Main|مڪلي جو قبرستان}} [[مڪلي]]، [[ٺٽو]] ڀرسان، دنيا جي وڏن تاريخي قبرستانن مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب تقريباً 10 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ ۾ لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن. اهي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين [[سما گهراڻو|سمن]]، [[ارغون گهراڻو|ارغونن]]، [[ترخان گهراڻو|ترخانن]] ۽ مغل دور سان لاڳاپيل آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> هتان جي عمارتن ۾ پٿر جي اُڪر، سرن، نيري ڪاشي، گنبذن ۽ مختلف سنڌي، گجراتي، فارسي ۽ مغل تعميري اثرن جو ميلاپ ملي ٿو. [[ڄام نظام الدين ٻيون|ڄام نظام الدين ٻئي]]، عيسيٰ خان ترخان، جان بابا ۽ ديوان شرفا خان جا مقبرا مڪلي جي نمايان يادگارن مان آهن.<ref name="UNESCO-Makli"/> ==== چوڪنڊي قبرستان ==== [[چوڪنڊي قبرستان]] ڪراچيءَ جي اوڀر ۾ واقع پٿر جي سينگاريل قبرن جو اهم تاريخي مجموعو آهي. يونيسڪو جي عارضي فهرست موجب قبرستان تقريباً ٻه چورس ميل ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ گهڻيون قبرون سترهين ۽ ارڙهين صديءَ سان تعلق رکن ٿيون. قبرن تي هٿيار، گهوڙي سوار، زيور ۽ هندسي يا نباتاتي نقش اُڪريل آهن.<ref>{{cite web |title=Chaukhandi Tombs, Karachi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1287 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === قلعا ۽ دفاعي آثار === سنڌ جا ڪيترائي تاريخي قلعا آثار قديمه ۽ تعميري ورثي جو اهم حصو آهن. انهن مان سڀئي قديم دور جا نه آهن، پر صوبي جي وچئين ۽ اوائلي جديد سياسي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ==== رني ڪوٽ ==== {{Main|رني ڪوٽ قلعو}} [[رني ڪوٽ قلعو]] موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي کيرٿر واري علائقي ۾ واقع وڏي دفاعي اڏاوت آهي. سنڌ حڪومت موجب ان جي ديوار لڳ ڀڳ 34 ڪلوميٽر ڊگهي آهي، جڏهن ته يونيسڪو جي عارضي فهرست ۾ تقريباً 35 ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref>{{cite web |title=Rani Kot (Fort), Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/rani-kot-fort-jamshoro/ |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Rani Kot Fort, Dadu |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1284/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> قلعي جي قطعي شروعات بابت مختلف روايتون آهن، پر سنڌ آثار قديمه کاتو موجوده وڏي تعمير کي بنيادي طور اوڻيهين صديءَ جي پهرين چوٿين ۽ ٽالپر حڪمرانن سان ڳنڍي ٿو. تنهنڪري ان کي بنا وضاحت جي ''قديم سنڌو تهذيب جو قلعو'' يا تمام قديم دور سان منسوب ڪرڻ صحيح ناهي. ==== ڪوٽ ڏيجي، عمرڪوٽ ۽ نئون ڪوٽ جا قلعا ==== [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي بعد وارن تاريخي دورن جا اهم دفاعي يادگار آهن. مارچ 2026ع ۾ پاڪستان انهن ٽنهي سنڌي قلعن کي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |title=Tentative Lists – Pakistan |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/?action=listtentative&state=pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |date=18 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ ۾ واقع اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6B4F2A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا اهم آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ |- style="background:#8B6B3E; color:white;" ! نمبر ! ماڳ ! ضلعو / هنڌ ! بنيادي دور ! نوعيت ! حيثيت / اهميت |- | style="background:#FCE4D6;" | 1 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[موهن جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | ٽيون هزار سال ق.م | سنڌو تهذيب جو شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو؛ سنڌو تهذيب جو اهم ترين محفوظ شهري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 2 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[آمري]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | چوٿون–ٽيون هزار سال ق.م | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | آمري / شروعاتي هڙاپائي ثقافت |- | style="background:#FCE4D6;" | 3 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي جو دڙو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | شروعاتي هڙاپائي دور | قلعي بند قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ڪوٽ ڏيجي ثقافت جو معياري ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 4 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[چانهو جو دڙو]]''' | شهيد بينظيرآباد وارو علائقو | سنڌو تهذيب | شهري / صنعتي ماڳ | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | موتين ۽ دستڪاريءَ جو اهم مرڪز |- | style="background:#FCE4D6;" | 5 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لکين جو دڙو]]''' | [[سکر ضلعو]] | شروعاتي ۽ پختو هڙاپائي | وڏو قديم دڙو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سکر علائقي جو اهم سنڌو تهذيب وارو ماڳ |- | style="background:#F8CBAD;" | 6 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[جهڪر جو دڙو]]''' | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | پوئين هڙاپائي دور | قديم دڙو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | جهڪر ثقافت جو نالي وارو ماڳ |- | style="background:#FCE4D6;" | 7 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[لوهم جو دڙو]]''' | دادو وارو علائقو | پوئين هڙاپائي دور | قديم آبادي | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | سنڌو تهذيب کان پوءِ واري تسلسل جو ثبوت |- | style="background:#F8CBAD;" | 8 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڪاهو جو دڙو]]''' | [[ميرپورخاص ضلعو]] | تقريباً 5هين–6هين صدي عيسوي | ٻڌ اسٽوپا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ٽيراڪوٽا ٻڌ فن لاءِ مشهور |- | style="background:#FCE4D6;" | 9 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڀنڀور]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 1 صدي ق.م–13 صدي عيسوي | بندرگاهه / قلعي بند شهر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ديبل سان روايتي سڃاڻپ؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 10 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[برهمڻ آباد]]–[[منصوره، سنڌ|منصوره]]''' | [[سانگهڙ ضلعو]] | قديم کان عرب دور | شهري آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | عرب سنڌ جي گادي سان لاڳاپيل؛ سڃاڻپ بابت علمي بحث |- | style="background:#FCE4D6;" | 11 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[گوري مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامي جو حصو |- | style="background:#F8CBAD;" | 12 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[ڀوڏيسر جا مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مذهبي آثار | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | ڪارونجهر–ننگرپارڪر جي جين ورثي جو حصو |- | style="background:#FCE4D6;" | 13 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ويراواهه جا جين مندر]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | وچئين دور | جين مندر | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#F8CBAD;" | 14 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[مڪلي جو قبرستان]]''' | [[ٺٽو ضلعو]] | 14هين–18هين صدي | قبرستان / مقبرا | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | يونيسڪو عالمي ورثو |- | style="background:#FCE4D6;" | 15 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[چوڪنڊي قبرستان]]''' | [[ڪراچي]] | خاص طور 17هين–18هين صدي | پٿر جون سينگاريل قبرون | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 16 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[رني ڪوٽ قلعو]]''' | [[ڄامشورو ضلعو]] | موجوده بناوت خاص طور 19هين صدي | دفاعي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | تقريباً 34–35 ڪلوميٽر ديوار؛ يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 17 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]''' | [[خيرپور ضلعو]] | 18هين صديءَ جي پڇاڙي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#F8CBAD;" | 18 | style="background:#FFE699; text-align:right;" | '''[[عمرڪوٽ قلعو]]''' | [[عمرڪوٽ ضلعو]] | وچئين / اوائلي جديد دور | تاريخي قلعو | style="background:#C6E0B4; text-align:right;" | 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |- | style="background:#FCE4D6;" | 19 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | '''[[نئون ڪوٽ قلعو]]''' | [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 19هين صدي | ٽالپر قلعو | style="background:#E2F0D9; text-align:right;" | ٿر جي دروازي طور مشهور؛ 2026ع کان يونيسڪو عارضي فهرست |} === عالمي ورثي جي حيثيت === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا يونيسڪو عالمي ۽ عارضي ورثي وارا ماڳ |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! ماڳ ! حيثيت ! داخلا جو سال ! بنيادي نوعيت |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[موهن جو دڙو]] | style="background:#E2F0D9;" | '''عالمي ورثو''' | 1980ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌو تهذيب جو شهري آثار |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[مڪلي جو قبرستان]] | style="background:#C6E0B4;" | '''عالمي ورثو''' | 1981ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[رني ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | تاريخي دفاعي قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | مغل دور جي مسجد |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[چوڪنڊي قبرستان]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 1993ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سينگاريل پٿر جون قبرون |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڀنڀور]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2004ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قديم ۽ اوائلي اسلامي بندرگاهه |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2016ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | جين مندر، مسجدون، ثقافتي منظرنامو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | style="background:#FCE4D6;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽالپر دور جو قلعو |- | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | [[عمرڪوٽ قلعو]] | style="background:#F8CBAD;" | عارضي فهرست | 2026ع | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي قلعو |} <ref>{{cite web |title=Pakistan – World Heritage List and Tentative List |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === آثارن جي تحفظ ۽ انتظام === ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ اندر موجود ڪيترن قومي آثارن ۽ ثقافتي ورثي وارن ماڳن جو انتظامي ۽ مالي اختيار [[سنڌ حڪومت]] ڏانهن منتقل ٿيو. [[سنڌ ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو]] ۽ ان جو [[ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي]] موهن جو دڙو، مڪلي، ڀنڀور، برهمڻ آباد–منصوره، آمري، ڪوٽ ڏيجي ۽ ٻين صوبائي آثارن جي تحفظ، کوٽائي، دستاويزڪاري، عجائب گهرن ۽ بحاليءَ جا ڪم سنڀالين ٿا.<ref>{{cite web |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> موهن جو دڙو ۽ مڪلي کي لوڻياٺ، گرميءَ ۾ تيز تبديلي، برسات، نمي، زميني پاڻي، قدرتي ڪٽاوَ، انساني مداخلت ۽ آفتن کان مسلسل خطرا آهن. 2022ع جي شديد چوماسي کان پوءِ يونيسڪو موهن جو دڙو ۽ مڪلي لاءِ هنگامي مشن موڪليا، جڏهن ته مڪلي لاءِ 2023–2028ع وارو نئون انتظامي منصوبو ۽ 2023–2030ع وارو آفتن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ وارو منصوبو پڻ اڳتي وڌايو ويو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta – State of Conservation |url=https://whc.unesco.org/en/decisions/9078/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> قديم دڙن لاءِ شهري توسيع، زرعي زمين ۾ تبديلي، غيرقانوني کوٽائي، سرن ۽ پٿرن جي کڻائي ۽ محدود سائنسي دستاويزڪاري به اهم خطرا آهن. ان ڪري جديد آثار قديمه جي پاليسي صرف کوٽائيءَ بدران '''تحفظ، غير تباهي واري سروي، ڊجيٽل دستاويزڪاري، مقامي برادرين جي شموليت ۽ آفتن خلاف مزاحمت''' تي وڌيڪ زور ڏئي ٿي. == ٻوليون == [[فائل:Distribution of Pakistanis speaking Sindhi as a first language in 1998.png|thumb|300px|ساڄو|پاڪستان ۾ [[سنڌي ٻولي]] کي مادري ٻولي طور ڳالهائيندڙن جي تاريخي ضلعي وار ورڇ؛ نقشو 1998ع جي آدمشماري جي انگن تي ٻڌل آهي.]] [[سنڌ]] لساني لحاظ کان پاڪستان جي گهڻ ٻوليائي صوبن مان هڪ آهي. صوبي جي تاريخي ۽ اڪثريتي ٻولي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] آهي، جڏهن ته [[اردو]]، [[پشتو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[هندڪو]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]] ۽ ٻيون ٻوليون پڻ مختلف برادرين پاران ڳالهايون وڃن ٿيون. سنڌ جي لساني بناوت ۾ نمايان شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق موجود آهي، جيڪو تاريخي لڏپلاڻ، شهري آباديءَ جي واڌ، واپار ۽ روزگار لاءِ ملڪ جي ٻين حصن کان ٿيندڙ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Provincial-Census-Report-2023-Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب سنڌ جي 55,638,409 ماڻهن مان '''33,462,299'''، يعني '''60.14 سيڪڙو'''، سنڌيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي قرار ڏنو. اردو '''22.30 سيڪڙو''' سان ٻئي، پشتو '''5.31 سيڪڙو''' سان ٽئين ۽ پنجابي '''4.07 سيڪڙو''' سان چوٿين نمبر تي هئي. ان کان پوءِ بلوچي 2.17 سيڪڙو، سرائيڪي 1.64 سيڪڙو ۽ هندڪو 1.49 سيڪڙو آباديءَ جون مادري ٻوليون هيون.<ref name="PBS-Sindh2023"/><ref name="PBS-MotherTongue">{{cite web |title=Table 11: Population by Mother Tongue, Sex and Rural/Urban, Census-2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_11.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌي ٻولي === {{Main|سنڌي ٻولي}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' سنڌ جي تاريخي، ثقافتي ۽ اڪثريتي ٻولي آهي. لسانياتي درجي بنديءَ موجب سنڌي [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي]] خاندان جي [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] گروهه سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا جو تعلق برصغير جي پراڻين هند-آريائي ۽ وچين هند-آريائي لساني مرحلن سان آهي. صدين کان سنڌ جو ايران، عرب دنيا، وچ ايشيا ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان سياسي، مذهبي ۽ واپاري رابطو رهڻ سبب سنڌيءَ جي لغت تي خاص طور [[سنسڪرت]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] جا اثر پيا؛ جديد دور ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] مان پڻ وڏي تعداد ۾ لفظ داخل ٿيا آهن. سنڌي پنهنجي صوتياتي نظام جي ڪري هند-آريائي ٻولين ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻوليءَ ۾ ڏندن وارا، مورڌني، وسرڳي ۽ ٻين قسمن جي وينجن سان گڏ '''امپلاسيو''' آواز پڻ موجود آهن. سنڌيءَ جو بنيادي نحوي نمونو [[فاعل-مفعول-فعل]] آهي، جڏهن ته اسم ۽ ضمير جنس، عدد ۽ حالت سان لاڳاپيل صرفياتي تبديليون ڏيکارين ٿا. سنڌيءَ جا ڪيترائي علائقائي لهجا ۽ ٻولياتي قسم آهن. انهن جي درجي بندي مختلف لساني مطالعي ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي، پر '''وچولي'''، '''لاڙي'''، '''سِريلي'''، '''ٿري''' ۽ '''ڪڇي''' سنڌيءَ سان لاڳاپيل نمايان علائقائي صورتن ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا. معياري ادبي سنڌيءَ جو بنياد گهڻي ڀاڱي وچولي لهجي سان لاڳاپيل آهي. === سنڌي رسم الخط === پاڪستان ۾ سنڌي عام طور عربي-فارسي بنياد تي ٺهيل '''[[سنڌي رسم الخط]]''' ۾ لکي وڃي ٿي. موجوده معياري صورت ۾ سنڌي الفابيٽ ۾ '''52 اکر''' آهن ۽ ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن جي نمائندگي لاءِ عربي-فارسي رسم الخط ۾ اضافي اکر شامل ڪيا ويا آهن. اڻويهين صديءَ جي وچ ڌاري برطانوي دور ۾ سرڪاري ۽ تعليمي مقصدن لاءِ سنڌي لکڻيءَ جي معياربندي ڪئي وئي. هندستان ۾ سنڌي لکڻ لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط سان گڏ [[ديوناگري]] پڻ استعمال ٿئي ٿي. تاريخي طور سنڌي واپاري برادرين ۾ [[خداوادي رسم الخط|خداوادي]] ۽ ٻين واڻڪي صورتن جو پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. اهڙي طرح سنڌيءَ جي تاريخ گهڻ-رسم الخط واري ادبي ۽ تجارتي روايت رکي ٿي. === سنڌيءَ جي قانوني حيثيت === سنڌيءَ جي سرڪاري استعمال ۽ تدريس کي قانوني بنياد '''سنڌ (سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، واڌاري ۽ استعمال) ايڪٽ، 1972ع''' ذريعي ڏنو ويو. اهو بل سنڌ اسيمبليءَ 7 جولاءِ 1972ع تي منظور ڪيو، گورنر 16 جولاءِ تي منظوري ڏني ۽ 17 جولاءِ 1972ع تي سنڌ حڪومت جي گزيٽ ۾ شايع ٿيو. قانون جي تمهيد ۾ واضح ڪيو ويو ته سنڌي اڳ ئي سنڌ حڪومت جي آفيسن ۽ کاتن ۾ استعمال ٿيندي هئي ۽ قانون جو مقصد سنڌيءَ جي تدريس، واڌاري ۽ استعمال لاءِ قدم مقرر ڪرڻ هو.<ref name="SindhiAct1972">{{cite web |title=The Sind (Teaching, Promotion and Use of Sindhi Language) Act, 1972 |url=https://sl.sindhila.org/assets/pdf/act-1972.pdf |publisher=Government of Sindh |date=17 July 1972 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن قانون ۾ پوءِ 1990ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي. سنڌي ٻوليءَ جي سکيا، تحقيق، معياري بڻائڻ ۽ استعمال کي هٿي ڏيڻ لاءِ سنڌ حڪومت مختلف ادارتي قدم کنيا، جن مان [[سنڌي ٻولي اٿارٽي]] اهم ادارو آهي.<ref>{{cite web |title=Sindhi Boli Act |url=https://sindhila.org/newsite/home/act?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === اردو ٻولي === '''[[اردو]]''' سنڌ ۾ سنڌيءَ کان پوءِ سڀ کان وڏي مادري ٻولي آهي. اردو ڳالهائيندڙ آبادي خاص طور شهري سنڌ، بالخصوص [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. 1947ع جي [[ورهاڱو هندستان|ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجرن جي وڏي پيماني تي سنڌ جي شهرن ڏانهن آمد صوبي جي لساني بناوت ۾ اهم تبديلي آندي. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''12,409,745''' ماڻهن اردوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي مجموعي آباديءَ جو '''22.30 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ اردو ڳالهائيندڙن جو تناسب '''40.39 سيڪڙو''' هو، جڏهن ته ڳوٺاڻن سنڌ ۾ اهو '''1.12 سيڪڙو''' هو. 2017ع ۾ اردو صوبي جي 18.20 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> اردو پاڪستان جي قومي ٻولي هجڻ ڪري سنڌ ۾ وفاقي انتظام، ميڊيا، بين الصوبائي رابطي، واپار ۽ تعليم جي ڪيترن شعبن ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿي. === پشتو ٻولي === '''[[پشتو]]''' 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ جي ٽئين وڏي مادري ٻولي هئي. صوبي ۾ '''2,955,893''' ماڻهن پشتوءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي مجموعي آباديءَ جو '''5.31 سيڪڙو''' هئا. پشتو ڳالهائيندڙ آبادي گهڻي ڀاڱي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ مرڪوز آهي؛ آدمشماري موجب شهري سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙن جو تناسب 9.00 سيڪڙو، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ پشتو ڳالهائيندڙ آباديءَ جي واڌ بنيادي طور ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ دوران [[خيبر پختونخوا]]، اڳوڻن قبائلي علائقن ۽ افغانستان کان ٿيندڙ معاشي ۽ ٻين لڏپلاڻن سان لاڳاپيل رهي آهي. === پنجابي ٻولي === '''[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]''' پڻ سنڌ جي اهم ٻولين مان آهي. 2023ع جي آدمشماري ۾ '''2,265,471''' ماڻهن پنجابيءَ کي پنهنجي مادري ٻولي ڄاڻايو، جيڪي سنڌ جي آباديءَ جو '''4.07 سيڪڙو''' هئا. شهري سنڌ ۾ پنجابي ڳالهائيندڙ آبادي 6.44 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 1.29 سيڪڙو هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پنجابي ڳالهائيندڙ برادريون سنڌ جي وڏن شهري، صنعتي ۽ زرعي علائقن ۾ آباد آهن. 2017ع کان 2023ع تائين صوبي جي مجموعي آباديءَ ۾ پنجابي مادري ٻولي رکندڙن جو تناسب 5.31 سيڪڙو مان گهٽجي 4.07 سيڪڙو ٿيو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === بلوچي ٻولي === '''[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]''' سنڌ جي تاريخي لساني منظرنامي جو اهم حصو آهي. سنڌ ۽ [[بلوچستان]] وچ ۾ صدين کان آبادي، قبيلائي، سياسي ۽ واپاري لاڳاپا رهيا آهن ۽ بلوچ برادريون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آباد رهيون آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''1,208,147''' ماڻهن بلوچيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''2.17 سيڪڙو''' هئا. ڳوٺاڻن سنڌ ۾ ان جو تناسب 1.76 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 2.53 سيڪڙو هو. 2017ع ۾ بلوچي ڳالهائيندڙ آباديءَ جو صوبائي تناسب 2.00 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سرائيڪي ٻولي === '''[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]''' سنڌ جي اترين علائقن ۽ ٻين شهرن ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. سنڌ جي اترين ضلعن جا ڏکڻ پنجاب ۽ سرائيڪي وسيب سان تاريخي، معاشي ۽ جاگرافيائي رابطا رهيا آهن، جڏهن ته لڏپلاڻ سبب سرائيڪي ڳالهائيندڙ سنڌ جي وڏن شهرن ۾ پڻ آباد آهن. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''913,418''' ماڻهن سرائيڪيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو '''1.64 سيڪڙو''' هئا. شهري علائقن ۾ ان جو تناسب 2.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.50 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === هندڪو ۽ براهوي === 2023ع جي آدمشماري ۾ '''830,581''' سنڌ واسين، يعني '''1.49 سيڪڙو''' آباديءَ، [[هندڪو]] کي مادري ٻولي قرار ڏنو. هندڪو ڳالهائيندڙن جو تناسب شهري سنڌ ۾ 2.21 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 0.65 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> [[براهوي ٻولي|براهوي]] سنڌ جي '''265,769''' ماڻهن، يعني 0.48 سيڪڙو آباديءَ، جي مادري ٻولي هئي. براهوي ٻين وڏين سنڌي ٻولين کان لسانياتي لحاظ کان مختلف آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌ ۾ براهوي ڳالهائيندڙن جو تناسب ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.70 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 0.28 سيڪڙو هو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌ ۾ ڳالهايون ويندڙ ٻيون ٻوليون === سنڌ جي لساني تنوع ۾ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[ميواتي ٻولي|ميواتي]]، [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] ۽ ٻيون ننڍيون ٻولياتي برادريون پڻ شامل آهن. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ شينا، بلتي، ميواتي، ڪلاشا ۽ ڪوهستاني کي پهريون ڀيرو جدا مادري ٻوليءَ جي اختيار طور شامل ڪيو ويو.<ref name="PBS-Sindh2023"/> سنڌ ۾ انهن کان سواءِ [[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]]، [[پارڪري ڪولي ٻولي|پارڪري ڪولي]] ۽ ٻين مقامي يا برادري-بنياد ٻولين جا ڳالهائيندڙ پڻ موجود آهن. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي 2023ع واري شايع ٿيل صوبائي مجموعي جدول ۾ انهن مان ڪيترين ٻولين کي الڳ صوبائي category بدران ''ٻيون ٻوليون'' ۾ گڏ ڪيو ويو آهي؛ تنهنڪري انهن لاءِ الڳ صوبائي سيڪڙو انهيءَ جدول مان اخذ نٿو ڪري سگهجي.<ref name="PBS-MotherTongue"/> === شهري ۽ ڳوٺاڻو لساني فرق === سنڌ جي لساني جاگرافيءَ جي سڀ کان نمايان خصوصيت شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي '''92.12 سيڪڙو''' آبادي سنڌيءَ کي مادري ٻولي قرار ڏنو، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اهو تناسب '''32.84 سيڪڙو''' هو. ان جي ابتڙ اردو شهري سنڌ جي '''40.39 سيڪڙو''' آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، پر ڳوٺاڻن سنڌ ۾ صرف '''1.12 سيڪڙو''' هئي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> پشتو، پنجابي، سرائيڪي ۽ هندڪو پڻ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ شهري سنڌ ۾ وڌيڪ تناسب رکن ٿيون. هي فرق خاص طور ڪراچي ۽ ٻين وڏن صنعتي شهرن جي ملڪ جي مختلف حصن کان آباديءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ واري تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل آهي.<ref name="PBS-Sindh2023"/> === سنڌي ٻولي اٿارٽي === {{Main|سنڌي ٻولي اٿارٽي}} '''[[سنڌي ٻولي اٿارٽي|سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو]]''' سنڌ حڪومت جو هڪ خودمختيار علمي ادارو آهي، جيڪو سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، تحقيق، تدريس، اصطلاح سازي ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ ۾ استعمال لاءِ ڪم ڪري ٿو. ادارو [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت ۽ نوادرات کاتي جي انتظامي دائري هيٺ ڪم ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام بورڊ آف گورنرس ذريعي هلندو آهي.<ref name="SLA">{{cite web |title=Sindhi Language Authority |url=https://sindhila.org/newsite/?lang=en |publisher=Sindhi Language Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> اٿارٽيءَ جو پهريون بورڊ آف گورنرس '''1991ع''' ۾ نامياري عالم [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي چيئرمئن شپ هيٺ قائم ڪيو ويو. اداري پنهنجي قيام کان پوءِ لغتن، تحقيقي ڪتابن، ٻوليءَ بابت رسالي '''سنڌي ٻولي'''، [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۽ ڊجيٽل اوزارن سميت مختلف علمي ۽ فني منصوبن تي ڪم ڪيو آهي. اٿارٽي موجب ''سنڌي ٻولي'' تحقيقي رسالو پهريون ڀيرو 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 2008ع کان باقاعدي شايع ٿيندو رهيو آهي.<ref name="SLA"/> === مادري ٻولي موجب آبادي === 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ سنڌ جي ڪُل آبادي '''55,638,409''' هئي. پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس جي مادري ٻوليءَ بابت نتيجن موجب ورڇ هيٺين ريت هئي:<ref name="PBS-Sindh2023"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب — 2023ع |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! مادري ٻولي ! ڳالهائيندڙ ! صوبي جي آباديءَ جو سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 33,462,299 | style="background:#C8E6C9;" | '''60.14%''' | 92.12% | 32.84% |- | style="background:#E0F2F1;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 12,409,745 | style="background:#BBDEFB;" | '''22.30%''' | 1.12% | 40.39% |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[پشتو]] | 2,955,893 | 5.31% | 1.00% | 9.00% |- | style="background:#E0F2F1;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 2,265,471 | 4.07% | 1.29% | 6.44% |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 1,208,147 | 2.17% | 1.76% | 2.53% |- | style="background:#E0F2F1;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 913,418 | 1.64% | 0.50% | 2.62% |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 830,581 | 1.49% | 0.65% | 2.21% |- | style="background:#E0F2F1;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 265,769 | 0.48% | 0.70% | 0.28% |- | 9 | style="text-align:right;" | [[ميواتي ٻولي|ميواتي]] | 57,059 | 0.10% | 0.06% | 0.14% |- | 10 | style="text-align:right;" | [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] | 53,249 | 0.10% | 0.02% | 0.16% |- | 11 | style="text-align:right;" | [[بلتي ٻولي|بلتي]] | 27,193 | 0.05% | 0.003% | 0.09% |- | 12 | style="text-align:right;" | [[شينا ٻولي|شينا]] | 22,273 | 0.04% | 0.01% | 0.07% |- | 13 | style="text-align:right;" | [[ڪوهستاني ٻوليون|ڪوهستاني]] | 14,885 | 0.03% | 0.004% | 0.05% |- | 14 | style="text-align:right;" | [[ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]] | 777 | 0.001% | 0.001% | 0.002% |- | 15 | style="text-align:right;" | '''ٻيون ٻوليون''' | 1,151,650 | 2.07% | 0.77% | 3.18% |} {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مادري ٻولي موجب، 2023ع<ref name="PBS-Sindh2023"/> |label1=[[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value1=60.14 |color1=#F39C12 |label2=[[اردو]] |value2=22.30 |color2=#2980B9 |label3=[[پشتو]] |value3=5.31 |color3=#27AE60 |label4=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value4=4.07 |color4=#C0392B |label5=[[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value5=2.17 |color5=#8E44AD |label6=[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6=1.64 |color6=#16A085 |label7=[[هندڪو]] |value7=1.49 |color7=#D35400 |label8=[[براهوي ٻولي|براهوي]] |value8=0.48 |color8=#7D3C98 |label9=ٻيون ٻوليون |value9=2.40 |color9=#95A5A6 }} === 2017ع ۽ 2023ع جي آدمشماريءَ جو ڀيٽائتو جائزو === {| class="wikitable sortable" style="width:80%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB; color:white; font-size:115%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ وڏين مادري ٻولين جو تناسب، 2017ع–2023ع |- style="background:#5C6BC0; color:white;" ! مادري ٻولي ! 2017ع ! 2023ع ! تبديلي (سيڪڙو پوائنٽ) |- | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]''' | 61.60% | 60.14% | −1.46 |- | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[اردو]]''' | 18.20% | 22.30% | +4.10 |- | style="background:#E8F5E9; text-align:right;" | [[پشتو]] | 5.46% | 5.31% | −0.15 |- | style="background:#FFEBEE; text-align:right;" | [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | 5.31% | 4.07% | −1.24 |- | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | 2.00% | 2.17% | +0.17 |- | style="background:#E0F7FA; text-align:right;" | [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] | 2.23% | 1.64% | −0.59 |- | style="background:#FFF8E1; text-align:right;" | [[هندڪو]] | 1.58% | 1.49% | −0.09 |- | style="background:#EFEBE9; text-align:right;" | [[براهوي ٻولي|براهوي]] | 0.73% | 0.48% | −0.25 |} <ref name="PBS-Sindh2023"/> == مذهب == {{See also|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ ۾ هندومت|سنڌ ۾ تصوف}} [[فائل:Shah Abdul Latif Bhittai's shrine at Bhit Shah.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي مزار، [[ڀٽ شاهه]]؛ سنڌ جي صوفي مذهبي ۽ ثقافتي روايت جو اهم مرڪز.]] [[فائل:Hindu Temple, Sadh Belo, Sukkur.jpg|thumb|300px|کاٻو|[[ساڌ ٻيلو]]، [[سکر]]؛ [[سنڌو درياهه]] جي ٻيٽ تي واقع سنڌ جي اهم هندو مذهبي مرڪزن مان هڪ.]] [[سنڌ]] مذهبي لحاظ کان تاريخي طور گهڻ مذهبي خطو رهيو آهي. سنڌو ماٿريءَ جي قديم مذهبي روايتن کان پوءِ هتي [[هندومت]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين مت]]، [[اسلام]]، [[عيسائيت]]، [[سک مت]] ۽ [[زرتشتي مذهب]] سان لاڳاپيل برادريون مختلف دورن ۾ موجود رهيون آهن. موجوده دور ۾ اسلام سنڌ جو اڪثريتي مذهب آهي، جڏهن ته سنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي هندو آبادي رکندڙ صوبن مان آهي ۽ هتي عيسائي، سک، پارسي ۽ ٻين مذهبي برادرين جون پڻ تاريخي آباديون موجود آهن.<ref name="PBSReligion2023">{{cite web |title=Provincial Census Report 2023 – Sindh |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماري]] موجب، مذهب بابت جواب ڏيندڙ سنڌ جي '''55,638,409''' ماڻهن مان '''50,126,428'''، يعني '''90.09 سيڪڙو'''، مسلمان هئا. هندو جاتي 6.43 سيڪڙو، شيڊيولڊ ڪاسٽس 2.38 سيڪڙو، عيسائي 0.98 سيڪڙو، احمدي 0.03 سيڪڙو، سک 0.01 سيڪڙو ۽ پارسي تقريباً 0.003 سيڪڙو هئا. غير مسلم آبادي مجموعي طور 9.91 سيڪڙو هئي.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي مذهبي جاگرافيءَ ۾ واضح شهري ۽ ڳوٺاڻو فرق آهي. 2023ع ۾ ڳوٺاڻن سنڌ جي 85.45 سيڪڙو آبادي مسلمان هئي، جڏهن ته شهري سنڌ ۾ اها شرح 94.06 سيڪڙو هئي. هندو جاتيءَ جو حصو ڳوٺاڻن علائقن ۾ 9.73 سيڪڙو ۽ شهري علائقن ۾ 3.61 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس ڳوٺاڻن سنڌ ۾ 4.48 سيڪڙو ۽ شهري سنڌ ۾ 0.59 سيڪڙو هئا. عيسائين جو تناسب شهري سنڌ ۾ 1.62 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 0.24 سيڪڙو هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === اسلام === {{Main|سنڌ ۾ اسلام|سنڌ تي عربن جي فتح}} سنڌ ۾ اسلام جي موجودگي جو تعلق اٺين صديءَ جي عرب فتح کان اڳ واري سامونڊي واپار سان پڻ جوڙيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌ جي بندرگاهن جا عربستان، فارس ۽ هندي سمنڊ جي واپاري دنيا سان پراڻا لاڳاپا هئا. بهرحال، سنڌ ۾ اسلامي سياسي اقتدار جو مستقل قيام 711–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح سان ٿيو. [[راجا ڏاهر]] جي شڪست کان پوءِ ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد ۽ ملتان سميت سنڌو ماٿريءَ جا اهم حصا عرب اقتدار هيٺ آيا. ابتدائي اسلامي انتظام ۾ مقامي هندن ۽ ٻڌن کي مختلف هنڌن تي پنهنجي مذهبي ادارن ۽ رسم رواج جاري رکڻ جي اجازت ڏني وئي، جڏهن ته انهن تي اسلامي رياست جي مالي ۽ قانوني نظام جا ضابطا لاڳو ٿيا. سنڌ ۾ اسلام قبول ڪرڻ وارو عمل هڪ ئي وقت يا هڪ ئي سبب سان نه ٿيو، پر ڪيترن صدين تائين سياسي، سماجي، معاشي، مذهبي ۽ روحاني رابطن وسيلي تدريجي طور وڌندو رهيو. [[عمر بن عبدالعزيز]] جي خلافت بابت بعد وارن تاريخي ماخذن ۾ سنڌ جي مقامي حڪمرانن ۽ سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلڻ ۽ ڪجهه ماڻهن جي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. ''چچ نامي'' ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ راجا ڏاهر جي پٽ [[جيسيه]] جي اسلام قبول ڪرڻ بابت پڻ روايت موجود آهي؛ پر اهڙين روايتن جي تفصيل بابت مختلف تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي، تنهنڪري انهن کي قطعي تاريخي حقيقت بدران ماخذن ۾ آيل روايت طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> === تصوف === {{Main|سنڌ ۾ تصوف}} سنڌ جي اسلامي تاريخ ۾ [[تصوف]] کي خاص اهميت حاصل آهي. وچئين دور کان صوفي خانقاهون، درگاهون، سماع، ڪافي ۽ مقامي ٻولين ۾ مذهبي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ مذهبي زندگيءَ جا اهم حصا بڻيا. قادري، سهروردي، چشتي ۽ نقشبندي روايتن جا مختلف سلسلا سنڌ ۾ سرگرم رهيا، جڏهن ته مقامي صوفي روايتن ڪيترن هنڌن تي فارسي-اسلامي فڪر کي سنڌي ٻولي، لوڪ ڪهاڻين ۽ مقامي ثقافت سان ملائي هڪ مخصوص مذهبي ماحول پيدا ڪيو.<ref>{{cite journal |title=On the History of Sufism in Australia |journal=Journal of Sufi Studies |publisher=Brill |volume=11 |year=2022 |pages=115–135}}</ref> سنڌ جي مشهور صوفي شخصيتن ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]، [[لال شهباز قلندر]]، [[مخدوم نوح]]، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ ٻين بزرگن جا نالا شامل آهن. انهن جون درگاهون مذهبي زيارت سان گڏ سنڌي موسيقي، شاعري، لوڪ ثقافت ۽ اجتماعي سڃاڻپ جا پڻ مرڪز رهيون آهن. [[مڪلي جو قبرستان]] ۾ حڪمرانن، عالمن، صوفين ۽ ٻين شخصيتن جا سوين تاريخي مقبرا موجود آهن. يونيسڪو مڪلي کي چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي سماجي، سياسي ۽ مذهبي تاريخ جي هڪ غيرمعمولي شاهدي قرار ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> === هندومت === {{Main|سنڌ ۾ هندومت}} [[فائل:SukkurSadhuBela.jpg|thumb|250px|ساڄو|[[ساڌ ٻيلو]] جي هندو مذهبي عمارت، [[سکر]].]] هندومت سنڌ جي سڀ کان پراڻين زنده مذهبي روايتن مان هڪ آهي. سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور ۾ هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ جين مت مختلف وقتن تي اهم مذهبي روايتون رهيون. عرب فتح کان پوءِ به هندو آبادي سنڌ جي سماجي، تجارتي ۽ زرعي زندگيءَ جو اهم حصو رهي. 1941ع جي آدمشماري موجب ان وقت جي سنڌ ۾ 4,840,795 ماڻهن مان 1,279,530، يعني تقريباً '''26.4 سيڪڙو'''، هندو هئا، جڏهن ته مسلمان آبادي 71.5 سيڪڙو هئي.<ref name="Sindh1941">{{cite book |title=Census of India, 1941: Sind |year=1941 |at=Table on Religion}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي شهري هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، جڏهن ته هندستان مان مسلمان مهاجر سنڌ، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ اچي آباد ٿيا. ان سان سنڌ جي مذهبي ۽ لساني آباديءَ جي بناوت ۾ بنيادي تبديلي آئي. 2023ع ۾ پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس '''هندو جاتي''' ۽ '''شيڊيولڊ ڪاسٽس''' کي جدا مردم شماري categories طور ڳڻيو. هندو جاتيءَ جو انگ '''3,575,848''' يا 6.43 سيڪڙو هو، جڏهن ته شيڊيولڊ ڪاسٽس '''1,325,559''' يا 2.38 سيڪڙو هئا. ٻنهي سرڪاري categories کي گڏ ڪرڻ سان انگ لڳ ڀڳ 4.90 ملين يا 8.81 سيڪڙو ٿئي ٿو، پر سرڪاري مردم شماريءَ ۾ اهي الڳ ڏيکاريل آهن.<ref name="PBSReligion2023"/> سنڌ جي هندو آبادي خاص طور [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] ۽ ٻين اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر وارن ضلعن ۾ وڏي تعداد ۾ رهي ٿي. [[ساڌ ٻيلو]]، [[راماپير مندر، ٽنڊو الهيار|راماپير مندر]]، عمرڪوٽ جا مندر ۽ ٿر جا مختلف مذهبي ماڳ سنڌ جي هندو مذهبي ورثي جا اهم مرڪز آهن. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن جدا صوبائي قانون ذريعي هندو شادين جي رجسٽريشن لاءِ '''[[سنڌ هندو ميريج ايڪٽ 2016ع]]''' منظور ڪيو؛ ان ۾ 2018ع ۾ ترميم پڻ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=The Sindh Hindus Marriage Act, 2016 |url=https://humanrights.sindh.gov.pk/hr-acts |publisher=Human Rights Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === جين مت === {{Main|ننگرپارڪر جا جين مندر}} [[فائل:Gori Temple (1).jpg|thumb|300px|کاٻو|[[گوري مندر]]، [[ننگرپارڪر]]؛ سنڌ جي تاريخي جين مذهبي ورثي جو نمايان مثال.]] [[جين مت]] سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي مذهبي تاريخ جو اهم حصو رهيو آهي، خاص طور ٿرپارڪر، ننگرپارڪر ۽ گجرات سان ڳنڍيل واپاري علائقن ۾. [[ننگرپارڪر جا جين مندر]]، [[گوري مندر]]، ڀوڏيسر ۽ ويراواهه جا آثار سنڌ ۾ جين برادرين جي ڊگهي تاريخ جا مادي ثبوت آهن. ننگرپارڪر جا جين مندر وچئين دور کان اوائلي جديد دور تائين مختلف مرحلن ۾ تعمير ٿيا ۽ انهن ۾ گجرات، راجستان ۽ مقامي سنڌي تعميراتي روايتن جا اثر نظر اچن ٿا. 2016ع ۾ '''ننگرپارڪر ثقافتي منظرنامو''' پاڪستان جي يونيسڪو عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Nagarparkar Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6111/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي جين آباديءَ جو تقريباً سمورو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، تنهنڪري 2023ع جي مردم شماري ۾ جين مت کي سنڌ لاءِ الڳ category طور نه ڏيکاريو ويو. ان جي باوجود جين مندر سنڌ جي مذهبي ۽ آثار قديمه واري ورثي ۾ اهم جڳهه رکن ٿا. === سنڌ ۾ عيسائيت === {{Main|سنڌ ۾ عيسائيت}} [[فائل:PK Karachi asv2020-02 img43 StPatrick Cathedral.jpg|thumb|300px|ساڄو|[[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي عيسائي مذهبي عمارتن مان هڪ.]] سنڌ ۾ عيسائيت جي تاريخ کي رڳو 1843ع جي برطانوي فتح سان شروع ڪرڻ درست ناهي، پر ان جي قديم تاريخ بابت دعوائن کي روايت ۽ تاريخي ثبوت جي وچ ۾ فرق سان پيش ڪرڻ ضروري آهي. عيسائي روايتن ۽ ٽئين صديءَ جي اپوڪريفل متن ''اعمال توما'' ۾ رسول [[سينٽ ٿامس]] کي هند-پارٿي حڪمران [[گونڊوفارس]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪندي بيان ڪيو ويو آهي. گونڊوفارس پهرين صدي عيسويءَ ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۽ موجوده پاڪستان جي حصن تي حڪمران هو.<ref>{{cite journal |last=Fleet |first=J. F. |title=St. Thomas and Gondophernes |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=37 |issue=2 |year=1905 |pages=223–236 |doi=10.1017/S0035869X00033049}}</ref> بهرحال جديد علمي تحقيق سينٽ ٿامس جي اتر اولهه هندستان يا سنڌو ماٿريءَ واري سفر کي مڪمل طور ثابت ٿيل تاريخي واقعو نٿي سمجهي. ''اعمال توما'' جي ڪهاڻيءَ ۾ تاريخي گونڊوفارس جو نالو اچڻ اهم آهي، پر متن ۾ افسانوي ۽ مذهبي عناصر پڻ موجود آهن؛ تنهنڪري “سينٽ ٿامس سنڌ ۾ آيو ۽ گونڊوفارس کي عيسائي بڻايو” کي قطعي حقيقت طور لکڻ مناسب ناهي.<ref>{{cite journal |title=Networks and social cohesion in ancient Indian Ocean trade: geography, ethnicity, religion |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2013}}</ref><ref>{{cite journal |title=The South Indian Tradition of the Apostle Thomas |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |publisher=Cambridge University Press}}</ref> قديم هندي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن وسيلي شام، ميسوپوٽيميا ۽ فارس جي عيسائي برادرين جو هندستان سان رابطو موجود هو، تنهنڪري سنڌ ۽ ان جي بندرگاهن تائين ابتدائي عيسائي واپارين يا مسافرن جي پهچ ممڪن هئي؛ پر سنڌ ۾ پهرين صديءَ جي منظم عيسائي جماعت جا سڌا آثار قديمه جا ثبوت محدود آهن. سنڌي تاريخي ادب ۾ فادر اڪيلس ميرسمن جي تحقيق موجب انگريزن جي فتح کان اڳ به ڪراچيءَ ۾ وقت بوقت ڪئٿولڪ پادرين جي آمد جو ذڪر ملي ٿو، ۽ گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني مذهبي جماعت سان لاڳاپيل پادرين جي مذهبي خدمت بابت روايت ڏني وئي آهي. 1840ع واري ڏهاڪي کان سنڌ ۾ مستقل ڪئٿولڪ ۽ پوءِ پروٽيسٽنٽ مشن وڌيڪ منظم صورت اختيار ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Meersman |first=Achilles |title=Did the British Introduce Christianity into Sind? |journal=Journal of the Sind Historical Society |note=Reprinted in Sindh Observer: Selections from the Journal of Sindh Historical Society, ed. Mubarak Ali |pages=99–100}}</ref> اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عيسائي مشنن ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهرن ۾ اسڪول، ڪاليج، اسپتالون ۽ سماجي ادارا قائم ڪيا. [[ڪراچي آرچ ڊائوسيس]] 20 مئي 1948ع تي قائم ٿيو ۽ 15 جولاءِ 1950ع تي آرچ ڊائوسيس جي حيثيت حاصل ڪيائين؛ ان جو مرڪزي گرجاگهر [[سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪ گرجاگهر]] آهي.<ref>{{cite web |title=Archdiocese of Karachi |url=https://www.catholicsinpakistan.org/dioceses/karachi/ |publisher=Catholics in Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''546,968''' عيسائي هئا، جيڪي مذهب بابت جواب ڏيندڙ آباديءَ جو '''0.98 سيڪڙو''' هئا. انهن مان وڏي آبادي شهري علائقن، خاص طور ڪراچي ۽ حيدرآباد، ۾ رهي ٿي.<ref name="PBSReligion2023"/> === سک مت === سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ واپار، فوجي ۽ مذهبي رابطن سبب [[سک مت]] سان لاڳاپيل جماعتون نوآبادياتي دور کان اڳ ۽ پوءِ سنڌ ۾ موجود رهيون. سکر، شڪارپور، ڪراچي ۽ ٻين شهرن ۾ سک ۽ نانڪ پنٿي واپاري برادريون تاريخي طور آباد رهيون. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو. تنهن هوندي به سنڌ ۾ ننڍيون سک برادريون موجود رهيون ۽ ڪجهه شهرن ۾ گردوارا ۽ مذهبي ادارا قائم رهيا. 2023ع جي آدمشماري موجب سنڌ ۾ '''5,182''' ماڻهن سک مت کي پنهنجو مذهب ڄاڻايو، جيڪو صوبي جي ڳڻيل مذهبي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''0.01 سيڪڙو''' هو.<ref name="PBSReligion2023"/> === پارسي ۽ زرتشتي برادري === [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] يا [[پارسي]] برادري سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، جي شهري، تجارتي ۽ فلاحي تاريخ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. برطانوي دور دوران بمبئي، گجرات ۽ ٻين علائقن مان پارسي خاندان ڪراچي لڏي آيا ۽ بندرگاهي واپار، صنعت، شهري حڪومت، تعليم ۽ خيراتي ادارن ۾ سرگرم ٿيا. [[جمشيد نسروانجي مهتا]]، جيڪو ڪراچي جو مشهور ميئر ۽ سماجي ڪارڪن هو، سنڌ جي پارسي برادريءَ جي نمايان شخصيتن مان شمار ٿئي ٿو. پارسي برادريءَ ڪراچيءَ ۾ اسڪولن، اسپتالن، رهائشي ۽ خيراتي ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. 2023ع جي آدمشماري ۾ سنڌ ۾ '''1,763''' پارسي رڪارڊ ٿيا، جيڪي صوبي جي آباديءَ جو تقريباً '''0.003 سيڪڙو''' هئا.<ref name="PBSReligion2023"/> === مذهبي آبادي، 2023ع === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! نمبر ! مذهب / مردم شماري category ! آبادي ! سيڪڙو ! ڳوٺاڻو % ! شهري % |- | style="background:#E8F5E9;" | 1 | style="background:#D5F5E3; text-align:right;" | '''[[اسلام]]''' | 50,126,428 | '''90.09%''' | 85.45% | 94.06% |- | style="background:#FFF3E0;" | 2 | style="background:#FCE4D6; text-align:right;" | '''[[هندومت|هندو جاتي]]''' | 3,575,848 | '''6.43%''' | 9.73% | 3.61% |- | style="background:#FDEDEC;" | 3 | style="background:#FADBD8; text-align:right;" | '''[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]]''' | 1,325,559 | '''2.38%''' | 4.48% | 0.59% |- | style="background:#EAF2F8;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عيسائيت]]''' | 546,968 | '''0.98%''' | 0.24% | 1.62% |- | style="background:#F4ECF7;" | 5 | style="background:#EBDEF0; text-align:right;" | [[احمديه]] | 18,266 | 0.03% | 0.02% | 0.04% |- | style="background:#FFF9C4;" | 6 | style="background:#FCF3CF; text-align:right;" | [[سک مت]] | 5,182 | 0.01% | 0.01% | 0.01% |- | style="background:#F2F3F4;" | 7 | style="background:#E5E7E9; text-align:right;" | [[پارسي]] | 1,763 | 0.003% | 0.001% | 0.005% |- | style="background:#F8F9F9;" | 8 | style="text-align:right;" | ٻيا | 38,395 | 0.07% | 0.07% | 0.07% |} <ref name="PBSReligion2023"/> {{Pie chart |thumb=right |caption=سنڌ جي آبادي مذهب موجب، 2023ع<ref name="PBSReligion2023"/> |label1=[[اسلام]] |value1=90.09 |color1=#2E8B57 |label2=هندو جاتي |value2=6.43 |color2=#F39C12 |label3=[[شيڊيولڊ ڪاسٽس]] |value3=2.38 |color3=#E67E22 |label4=[[عيسائيت]] |value4=0.98 |color4=#3498DB |label5=[[احمديه]] |value5=0.03 |color5=#8E44AD |label6=[[سک مت]] |value6=0.01 |color6=#F4D03F |label7=پارسي ۽ ٻيا |value7=0.08 |color7=#95A5A6 }} {{clear}} === مذهبي آباديءَ ۾ تاريخي تبديلي === هيٺ ڏنل جدول 1872ع کان 2023ع تائين مختلف آدمشمارين ۾ سنڌ جي مذهبي آباديءَ جو تاريخي جائزو پيش ڪري ٿو. نوآبادياتي دور جي آدمشمارين ۾ مذهبي درجي بندي موجوده آدمشمارين کان مختلف هئي؛ مثال طور ڪن سالن ۾ نانڪ پنٿين، قبائلي مذهبي گروهن يا جينن کي هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيو ويو هو. تنهنڪري مختلف سالن جي انگن جو سڌو مقابلو انهن وضاحتي حاشين کي نظر ۾ رکندي ڪرڻ گهرجي. <div style="overflow-x:auto; border:1px solid #AAB7B8; padding:0.2em;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:92%; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#5B2C6F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ ۾ مذهب، 1872ع–2023ع |- style="background:#7D3C98; color:white;" ! rowspan="2" style="min-width:125px;" | [[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي گروهه]] ! colspan="2" | 1872ع<ref name="sindh1872">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |jstor=saoa.crl.25057641 |access-date=16 November 2024 |title=Census of the Bombay Presidency, taken on the 21. February 1872. |year=1872 |volume=2 |pages=76 (part 1) & 112–138 (part 2) |publisher=Bombay, 1875. |archive-date=21 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921175249/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057641 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1872|1872ع جا انگ [[برطانوي هندستان ۾ آدمشماري|آدمشماري]] جي انهن ضلعن ــ [[ڪراچي ضلعو (سنڌ)|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ضلعو (سنڌ)|حيدرآباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]]، [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[اپر سنڌ فرنٽيئر ضلعو]] ــ ۽ [[خيرپور رياست]] جي مجموعي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن. خيرپور رياست ۾ مذهبي وابستگي الڳ نه ڳڻي وئي هئي.}} ! colspan="2" | 1881ع<ref name="sindh1881">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=3 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1881|1881ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1891ع<ref name="sindh1891">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=16 November 2024 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |archive-date=8 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240408203225/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1891|1891ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1901ع<ref name="sindh1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207080045/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1901|1901ع جا انگ ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1911ع<ref name="sindh1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=12 May 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |archive-date=8 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045130/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1911|1911ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1921ع<ref name="sindh1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=6 May 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022430/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1921|1921ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1931ع<ref name="sindh1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=5 May 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |archive-date=28 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240928022514/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |url-status=live }}</ref>{{efn|name=Sindh1931|1931ع جا انگ حيدرآباد، ڪراچي، لاڙڪاڻو، نوابشاهه، سکر، ٿرپارڪر، اپر سنڌ فرنٽيئر ۽ خيرپور رياست جي آباديءَ کي گڏ ڪري حاصل ڪيا ويا آهن.}} ! colspan="2" | 1941ع ! colspan="2" | 1951ع<ref name="sindh1951">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|title=CPopulation According to Religion, Tables-6, Pakistan – Census 1951|access-date=21 July 2024|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013102/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31311|url-status=live}}</ref>{{rp|22–26}}{{efn|name=Sindh1951|[[وفاقي گادي وارو علائقو (ڪراچي)]] پڻ شامل آهي.}} ! colspan="2" | 1998ع<ref name="sindh1998">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|title=Population Distribution by Religion, 1998 Census|access-date=23 January 2023|archive-date=23 September 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250923095306/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/yearbooks//yearbook2014/16-16.pdf|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" | 2017ع<ref name="sindh2017">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|title=TABLE 9 – POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN|access-date=23 January 2023|archive-date=8 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241208013148/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2017/tables/pakistan/Table09n.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="2017 Census">{{cite web |title=Religious Demographics of Pakistan 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf |archive-date=29 August 2021 |access-date=20 May 2021}}</ref> ! colspan="2" | 2023ع<ref name="sindh2023">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=7th Population and Housing Census – Detailed Results Table-9 Population by sex, religion and rural/urban|website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=6 August 2024|archive-date=3 December 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203030321/https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Table 9: Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census – 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |access-date=21 July 2024 |archive-date=12 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241212115052/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf |url-status=live }}</ref> |- style="background:#D2B4DE;" ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % ! آبادي ! % |- style="background:#E8F5E9;" ! style="text-align:right;" | [[اسلام]] [[فائل:Star and Crescent.svg|15px]] | 1,712,266{{efn|[[سني اسلام|سني]]: 1,700,468<br>[[شيعو اسلام|شيعا]]: 11,798}} | {{Percentage|1712266|2192415|2}} | 1,989,630 || {{Percentage|1989630|2542976|2}} | 2,318,180 || {{Percentage|2318180|3003711|2}} | 2,609,337 || {{Percentage|2609337|3410223|2}} | 2,822,756 || {{Percentage|2822756|3737223|2}} | 2,562,700 || {{Percentage|2562700|3472508|2}} | 3,017,377 || {{Percentage|3017377|4114253|2}} | 3,462,015 || {{Percentage|3462015|4840795|2}} | 5,535,645 || {{Percentage|5535645|6047748|2}} | 27,796,814 || {{Percentage|27796814|30439893|2}} | 43,234,107 || {{Percentage|43234107|47854510|2}} | 50,126,428 || {{Percentage|50126428|55638409|2}} |- style="background:#FFF3E0;" ! style="text-align:right;" | [[هندومت]] [[فائل:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|1872ع جي آدمشماريءَ ۾ قبائلي مذهبي گروهه، جين ۽ نانڪ پنٿي پڻ هن درجي ۾ شامل هئا؛ 1881ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي، 1891ع ۾ قبائلي، ۽ 1901ع ۾ قبائلي ۽ نانڪ پنٿي پڻ هندو آباديءَ سان گڏ ڳڻيا ويا.}} | 475,848{{efn|جاتي هندو: 390,435<br>[[پاڪستان ۾ شيڊيولڊ ڪاسٽس|شيڊيولڊ ڪاسٽس]]، قبائلي ۽ جين: 61,514<br>نانڪ پنٿي (سک): 23,899}} | {{Percentage|475848|2192415|2}} | 544,848 || {{Percentage|544848|2542976|2}} | 674,371 || {{Percentage|674371|3003711|2}} | 787,683 || {{Percentage|787683|3410223|2}} | 877,313 || {{Percentage|877313|3737223|2}} | 876,629 || {{Percentage|876629|3472508|2}} | 1,055,119 || {{Percentage|1055119|4114253|2}} | 1,279,530 || {{Percentage|1279530|4840795|2}} | 482,560 || {{Percentage|482560|6047748|2}} | 2,280,842 || {{Percentage|2280842|30439893|2}} | 4,176,986 || {{Percentage|4176986|47854510|2}} | 4,901,407 || {{Percentage|4901407|55638409|2}} |- style="background:#EAF2F8;" ! style="text-align:right;" | [[عيسائيت]] [[فائل:Christian cross.svg|15px]] | 3,329{{efn|[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]: 1,670<br>[[چرچ آف انگلينڊ]]: 1,142<br>مقامي عيسائي (مشرقي آرٿوڊوڪس ۽ سرياني): 359<br>پريسبيٽيرين: 156<br>يوناني آرٿوڊوڪس: 2}} | {{Percentage|3329|2192415|2}} | 6,082 || {{Percentage|6082|2542976|2}} | 7,768 || {{Percentage|7768|3003711|2}} | 7,825 || {{Percentage|7825|3410223|2}} | 10,917 || {{Percentage|10917|3737223|2}} | 11,734 || {{Percentage|11734|3472508|2}} | 15,152 || {{Percentage|15152|4114253|2}} | 20,304 || {{Percentage|20304|4840795|2}} | 22,601 || {{Percentage|22601|6047748|2}} | 294,885 || {{Percentage|294885|30439893|2}} | 408,301 || {{Percentage|408301|47854510|2}} | 546,968 || {{Percentage|546968|55638409|2}} |- style="background:#F2F3F4;" ! style="text-align:right;" | [[زرتشتي مذهب]] [[فائل:Faravahar.svg|15px]] | 870{{efn|شاهنشاهي فرقي جا: 712<br>قديمي فرقي جا: 158}} | {{Percentage|870|2192415|2}} | 1,063 || {{Percentage|1063|2542976|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3003711|2}} | 2,000 || {{Percentage|2000|3410223|2}} | 2,411 || {{Percentage|2411|3737223|2}} | 2,913 || {{Percentage|2913|3472508|2}} | 3,537 || {{Percentage|3537|4114253|2}} | 3,841 || {{Percentage|3841|4840795|2}} | 5,046 || {{Percentage|5046|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,763 || {{Percentage|1763|55638409|3}} |- style="background:#FFFDE7;" ! style="text-align:right;" | [[ٻڌ ڌرم]] [[فائل:Dharma Wheel (2).svg|15px]] | 67 || {{Percentage|67|2192415|3}} | 9 || {{Percentage|9|2542976|3}} | 2 || {{Percentage|2|3003711|3}} | 0 || {{Percentage|0|3410223|3}} | 21 || {{Percentage|21|3737223|3}} | 41 || {{Percentage|41|3472508|3}} | 53 || {{Percentage|53|4114253|3}} | 111 || {{Percentage|111|4840795|3}} | 670 || {{Percentage|670|6047748|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#E8EAF6;" ! style="text-align:right;" | [[يهوديت]] [[فائل:Star of David.svg|15px]] | 35 || {{Percentage|35|2192415|3}} | 153 || {{Percentage|153|2542976|2}} | 210 || {{Percentage|210|3003711|2}} | 428 || {{Percentage|428|3410223|2}} | 595 || {{Percentage|595|3737223|2}} | 671 || {{Percentage|671|3472508|2}} | 985 || {{Percentage|985|4114253|2}} | 1,082 || {{Percentage|1082|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF8E1;" ! style="text-align:right;" | [[جين مت]] [[فائل:Jain Prateek Chihna.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | 1,191 || {{Percentage|1191|2542976|2}} | 923 || {{Percentage|923|3003711|2}} | 921 || {{Percentage|921|3410223|2}} | 1,349 || {{Percentage|1349|3737223|2}} | 1,534 || {{Percentage|1534|3472508|2}} | 1,144 || {{Percentage|1144|4114253|2}} | 3,687 || {{Percentage|3687|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#FFF9C4;" ! style="text-align:right;" | [[سک مت]] [[فائل:Khanda.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 720 || {{Percentage|720|3003711|2}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census|1901ع جي آدمشماريءَ ۾ سک آباديءَ کي هندو درجي ۾ ڳڻيو ويو هو.}} || {{N/a}} | 12,339 || {{Percentage|12339|3737223|2}} | 8,036 || {{Percentage|8036|3472508|2}} | 19,172 || {{Percentage|19172|4114253|2}} | 32,627 || {{Percentage|32627|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 5,182 || {{Percentage|5182|55638409|2}} |- style="background:#EFEBE9;" ! style="text-align:right;" | قبائلي مذهب | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}}{{efn|name=1901Census}} || {{N/a}} | 9,224 || {{Percentage|9224|3737223|2}} | 8,186 || {{Percentage|8186|3472508|2}} | 204 || {{Percentage|204|4114253|2}} | 37,598 || {{Percentage|37598|4840795|2}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} |- style="background:#F3E5F5;" ! style="text-align:right;" | [[احمديه]] [[فائل:Liwa-e-Ahmadiyya 1-2.svg|15px]] | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | {{N/a}} || {{N/a}} | 43,524 || {{Percentage|43524|30439893|2}} | 21,661 || {{Percentage|21661|47854510|2}} | 18,266 || {{Percentage|18266|55638409|2}} |- style="background:#ECEFF1;" ! style="text-align:right;" | ٻيا | 0 || {{Percentage|0|2192415|2}} | 0 || {{Percentage|0|2542976|2}} | 3 || {{Percentage|3|3003711|2}} | 2,029 || {{Percentage|2029|3410223|2}} | 298 || {{Percentage|298|3737223|2}} | 64 || {{Percentage|64|3472508|3}} | 1,510 || {{Percentage|1510|4114253|2}} | 0 || {{Percentage|0|4840795|2}} | 1,226 || {{Percentage|1226|6047748|2}} | 23,828 || {{Percentage|23828|30439893|2}} | 13,455 || {{Percentage|13455|47854510|2}} | 38,395 || {{Percentage|38395|55638409|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D5F5E3; font-weight:bold;" ! جواب ڏيندڙ ڪل آبادي ! 2,192,415 ! {{Percentage|2192415|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,047,748 ! {{Percentage|6047748|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,638,409 ! {{Percentage|55638409|55696147|2}} |- class="sortbottom" style="background:#D6EAF8; font-weight:bold;" ! ڪل آبادي ! 2,322,765 ! {{Percentage|2322765|2322765|2}} ! 2,542,976 ! {{Percentage|2542976|2542976|2}} ! 3,003,711 ! {{Percentage|3003711|3003711|2}} ! 3,410,223 ! {{Percentage|3410223|3410223|2}} ! 3,737,223 ! {{Percentage|3737223|3737223|2}} ! 3,472,508 ! {{Percentage|3472508|3472508|2}} ! 4,114,253 ! {{Percentage|4114253|4114253|2}} ! 4,840,795 ! {{Percentage|4840795|4840795|2}} ! 6,054,474 ! {{Percentage|6054474|6054474|2}} ! 30,439,893 ! {{Percentage|30439893|30439893|2}} ! 47,854,510 ! {{Percentage|47854510|47854510|2}} ! 55,696,147 ! {{Percentage|55696147|55696147|2}} |} </div> == تعليم == {{Main|سنڌ ۾ تعليم}} [[فائل:University of Sindh Gate.jpg|thumb|270px|[[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي اهم سرڪاري اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[فائل:NED University Karachi.jpg|thumb|270px|[[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم انجنيئرنگ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[فائل:Aga Khan University .jpg|thumb|270px|[[آغا خان يونيورسٽي]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم خانگي طبي ۽ تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] سنڌ ۾ تعليم جو نظام ابتدائي، پرائمري، مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي اسڪولي تعليم کان وٺي ڪاليجي، فني، پيشاورانه ۽ [[اعليٰ تعليم]] تائين پکڙيل آهي. صوبي ۾ سرڪاري ادارن سان گڏ خانگي اسڪول، ڪاليج، يونيورسٽيون، ديني مدرسا، غير رسمي تعليمي مرڪز ۽ فني ۽ ووڪيشنل تربيت جا ادارا پڻ ڪم ڪن ٿا. اسڪولي تعليم جو بنيادي انتظام سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، جڏهن ته اعليٰ تعليم، يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن لاءِ صوبائي ۽ وفاقي سطح تي الڳ ريگيوليٽري ۽ انتظامي ادارا ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> [[پاڪستان جو آئين|پاڪستان جي آئين]] جي آرٽيڪل 25-الف موجب پنجن کان سورهن سالن جي عمر تائين هر ٻار لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم فراهم ڪرڻ رياست جي ذميواري آهي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ تعليم جي انتظام ۾ صوبن جو ڪردار وڌيڪ وسيع ٿيو. سنڌ ۾ ان آئيني حق کي عملي قانوني بنياد ڏيڻ لاءِ ''سنڌ رائيٽ آف چلڊرين ٽو فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ، 2013ع'' منظور ڪيو ويو، جنهن تحت پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو قانوني ڍانچو قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.sindhlaws.gov.pk/GazetteDetail.aspx?X=ACT&Year=2013 |title=Sindh Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2013 |publisher=Law, Parliamentary Affairs and Criminal Prosecution Department, Government of Sindh |date=11 March 2013 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي اهم اعليٰ تعليمي مرڪزن مان پڻ هڪ آهي. [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[نوابشاهه]] ۽ [[ٽنڊو ڄام]] ۾ عام تعليم سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، ڪاروباري انتظام، ڪمپيوٽنگ، فن، ڊيزائن، حياتياتي سائنس ۽ ٻين تخصصي شعبن جون يونيورسٽيون ۽ تحقيقي ادارا قائم آهن. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] سنڌ جي ڪيترين سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن کي تسليم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === خواندگي === {{See also|پاڪستان ۾ تعليم}} [[فائل:Literacy Rate by Pakistani District - 2017 Census.svg|thumb|270px|2017ع جي آدمشماري موجب پاڪستان جي ضلعن ۾ خواندگيءَ جي شرح؛ سنڌ جي ضلعن ۾ پڻ نمايان علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.]] 2023ع جي [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|آدمشماري]] موجب سنڌ ۾ ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح '''57.54 سيڪڙو''' هئي، جيڪا 2017ع ۾ 54.57 سيڪڙو هئي. 2023ع ۾ مردن جي خواندگي 64.23 سيڪڙو ۽ عورتن جي 50.21 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڏهن سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي خوانده آباديءَ جو انگ 22,431,392 هو.<ref name="SindhCensusEducation2023">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/Provincial%20Census%20Report%202023-%20Sindh.pdf |title=Provincial Census Report 2023 — Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |pages=73–74 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي تعليمي صورتحال ۾ شهري ۽ ٻهراڙي وارن علائقن جي وچ ۾ وڏو فرق موجود آهي. 2023ع ۾ شهري سنڌ جي خواندگيءَ جي شرح 72.26 سيڪڙو هئي، جڏهن ته ٻهراڙي سنڌ ۾ اها 38.14 سيڪڙو هئي. ٻهراڙي وارن علائقن ۾ مردن جي خواندگي 48.06 سيڪڙو ۽ عورتن جي 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ اهي شرحون ترتيبوار 76.27 ۽ 67.80 سيڪڙو هيون.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> قومي سطح تي 2023ع ۾ پاڪستان جي مجموعي خواندگيءَ جي شرح 60.65 سيڪڙو هئي. صوبن مان پنجاب 66.25 سيڪڙو، سنڌ 57.54 سيڪڙو، خيبر پختونخوا 51.09 سيڪڙو ۽ بلوچستان 42.01 سيڪڙو تي هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/reports/National%20Census%20Report-2023.pdf |title=National Census Report 2023 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2025 |page=145 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== خواندگيءَ جي شرح، 2017ع ۽ 2023ع ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#345995; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ ۾ خواندگيءَ جي شرح (10 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر)'''<ref name="SindhCensusEducation2023"/> |- style="background:#E8EEF7;" ! rowspan="2" | علائقو ! colspan="3" | 2017ع ! colspan="3" | 2023ع |- style="background:#D9E6F5;" ! مجموعي ! مرد ! عورتون ! مجموعي ! مرد ! عورتون |- ! style="background:#EDF7ED;" | سڄي سنڌ | 54.57٪ | 62.52٪ | 45.95٪ | style="background:#DFF2DF; font-weight:bold;" | 57.54٪ | 64.23٪ | 50.21٪ |- ! style="background:#FFF4E5;" | ٻهراڙي | 35.19٪ | 46.91٪ | 22.64٪ | style="background:#FFE9CC; font-weight:bold;" | 38.14٪ | 48.06٪ | 27.52٪ |- ! style="background:#EAF4FC;" | شهري | 70.43٪ | 75.13٪ | 65.28٪ | style="background:#DDEFFC; font-weight:bold;" | 72.26٪ | 76.27٪ | 67.80٪ |} </div> === اسڪولي تعليم === [[فائل:Back to school after six months interruption.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي پرائمري اسڪول ۾ شاگرد؛ صوبي جي اسڪولي نظام ۾ پرائمري تعليم بنيادي حيثيت رکي ٿي.]] [[فائل:Studying for the chance to become a teacher.jpg|thumb|270px|سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردياڻي؛ ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ تعليم تائين رسائي هڪ اهم تعليمي مسئلو آهي.]] سنڌ حڪومت جي ''اينيوئل اسڪول سينسس 2023–24ع'' موجب صوبي ۾ '''40,978 سرڪاري اسڪول''' رڪارڊ ڪيا ويا. انهن مان 36,225 پرائمري، 1,581 مڊل، 1,027 ايليمينٽري، 1,654 ثانوي ۽ 491 اعليٰ ثانوي اسڪول هئا. ان مطابق سرڪاري اسڪولي ڍانچي جو لڳ ڀڳ 88.4 سيڪڙو حصو پرائمري سطح تي مشتمل هو.<ref name="ASC2023-24">{{cite web |url=https://www.rsu-sindh.gov.pk/contents/profiles/ASC%202023-24%20FINAL%20FILE%20%282%29.pdf |title=Government Schools Profile 2023–24: Annual School Census 2023–24 |publisher=School Education & Literacy Department, Government of Sindh |year=2024 |page=16 |access-date=24 August 2026}}</ref> پرائمري کان پوءِ مڊل، ايليمينٽري، ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي ادارن جو نسبتاً گهٽ انگ، خاص طور ٻهراڙي ۽ پري پيل علائقن ۾، شاگردن جي ايندڙ تعليمي سطح تائين جسماني رسائيءَ کي محدود ڪري سگهي ٿو. ان ڪري اسڪولن جي سطح وار غيرمتوازن ورڇ سنڌ جي تعليمي رٿابنديءَ جو هڪ اهم مسئلو آهي. ==== سرڪاري اسڪولن جي سطح موجب ورڇ ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#287271; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جا سرڪاري اسڪول، 2023–24ع'''<ref name="ASC2023-24"/> |- style="background:#D9F0EF;" ! سطح ! اسڪولن جو تعداد ! ڪل اسڪولن ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | style="text-align:right; background:#EDF8F7;" | پرائمري | 36,225 | 88.4٪ |- | style="text-align:right; background:#F2F8E9;" | مڊل | 1,581 | 3.9٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF4E6;" | ايليمينٽري | 1,027 | 2.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FDEBEC;" | ثانوي | 1,654 | 4.0٪ |- | style="text-align:right; background:#EEEAF8;" | اعليٰ ثانوي | 491 | 1.2٪ |- style="background:#D5E8E8; font-weight:bold;" ! ڪل ! 40,978 ! 100٪ |} === اسڪولي بنيادي سهولتون === سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ پيئڻ جي پاڻي، بجلي، ٽوائلٽ ۽ بائونڊري وال جهڙين بنيادي سهولتن جي کوٽ تعليمي معيار ۽ اسڪول ۾ ٻارن جي برقرار رهڻ تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي. 2023–24ع جي انگن موجب 40,978 سرڪاري اسڪولن مان 26,006 ۾ پيئڻ جو پاڻي، 13,013 ۾ بجلي، 17,136 ۾ ٽوائلٽ ۽ 20,913 ۾ بائونڊري وال موجود هئي.<ref name="SindhAssemblyEducation">{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1997 |title=Questions and Answers — Education Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#7B5E57; color:white; padding:7px;" | '''سنڌ جي سرڪاري اسڪولن ۾ بنيادي سهولتون'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#EFE5E2;" ! بنيادي سهولت ! سهولت رکندڙ اسڪول ! ڪل سرڪاري اسڪول ! لڳ ڀڳ دستيابي |- | style="text-align:right; background:#E7F5FF;" | پيئڻ جو پاڻي | 26,006 | 40,978 | 63.5٪ |- | style="text-align:right; background:#FFF3BF;" | بجلي | 13,013 | 40,978 | 31.8٪ |- | style="text-align:right; background:#E6FCF5;" | ٽوائلٽ | 17,136 | 40,978 | 41.8٪ |- | style="text-align:right; background:#F3F0FF;" | بائونڊري وال | 20,913 | 40,978 | 51.0٪ |} === ڪراچي ۾ اسڪولي تعليم === [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري تعليمي مرڪز آهي. 2023–24ع ۾ ڪراچي ريجن جي سرڪاري اسڪولن ۾ مجموعي طور '''440,473 شاگرد''' داخل هئا، جن مان 207,042 ڇوڪرا ۽ 233,431 ڇوڪريون هيون.<ref name="SindhAssemblyEducation"/> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#4A6FA5; color:white; padding:7px;" | '''ڪراچي جي سرڪاري اسڪولن ۾ داخلا، 2023–24ع'''<ref name="SindhAssemblyEducation"/> |- style="background:#E5EDF7;" ! ضلعو ! اسڪول ! ڇوڪرا ! ڇوڪريون ! ڪل داخلا |- | [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] | 337 | 39,984 | 48,391 | 88,375 |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] | 180 | 25,528 | 28,135 | 53,663 |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 206 | 21,946 | 22,573 | 44,519 |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 221 | 40,156 | 47,042 | 87,198 |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 601 | 36,832 | 33,477 | 70,309 |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] | 139 | 22,193 | 31,137 | 53,330 |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] | 185 | 20,403 | 22,676 | 43,079 |- style="background:#D8E5F3; font-weight:bold;" ! ڪل ! 1,869 ! 207,042 ! 233,431 ! 440,473 |} === تعليم تائين رسائي ۽ اهم چئلينج === سنڌ ۾ اسڪولي نظام جي توسيع باوجود اسڪول تائين رسائي، داخلا کان پوءِ تعليم جاري رکڻ، سکيا جو معيار، صنفي اڻبرابري، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ فرق اهم چئلينج رهيا آهن. سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19ع سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو؛ ان ۾ 20,540 گهرن جو نمونو شامل هو ۽ نتيجا شهري، ٻهراڙي ۽ ضلعي سطح تائين تيار ڪيا ويا.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/documents/sindh-multiple-indicator-cluster-survey-2018-19 |title=Sindh – Multiple Indicator Cluster Survey 2018–19 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/multiple-indicator-cluster-survey-sindh-report-launched |title=The Multiple Indicator Cluster Survey Sindh Report Launched |date=16 July 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> تعليمي رسائيءَ ۾ تفاوت معاشي حيثيت، جنس، رهائش جي هنڌ، اسڪول جي فاصلي، ٽرانسپورٽ، بنيادي سهولتن ۽ گهريلو حالتن سان ڳنڍيل آهي. ان ڪري سنڌ ۾ تعليمي پاليسيءَ جو ڌيان صرف داخلا وڌائڻ بدران پٺتي پيل، غريب، ٻهراڙي ۽ اسڪول کان ٻاهر ٻارن تائين تعليم پهچائڻ تي پڻ رهيو آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> === اسڪول کان ٻاهر ٻار === [[File:Providing shelter for flood-affected families as they return home (5330424997).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ ٻوڏ کان متاثر هڪ ٻار؛ اسڪولن جي تباهي ۽ تعليمي سامان جي ضايع ٿيڻ تعليم تائين رسائيءَ کي متاثر ڪندڙ سببن مان آهن.]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو وڏو انگ تعليمي شعبي جي اهم مسئلن مان هڪ آهي. 2022ع ۾ [[يونيسيف]] سنڌ ۾ اسڪول کان ٻاهر ٻارن جو انگ لڳ ڀڳ '''65 لک''' ڄاڻايو هو. هن مسئلي ۾ اهي ٻار شامل آهن جيڪي اسڪول ۾ ڪڏهن داخل نه ٿيا، ۽ اهي پڻ جيڪي داخلا کان پوءِ تعليم اڌ ۾ ڇڏي ويا.<ref name="SSDMS">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/new-digital-application-helps-monitor-student-attendance-sindh |title=New digital application helps monitor student attendance in Sindh |date=16 March 2022 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اسڪول کان ٻاهر ٻارن جي مسئلي کي گهٽائڻ لاءِ شاگردن جي حاضريءَ جي نگراني، متبادل سکيا، غير رسمي تعليم، اسڪولن جي بنيادي سهولتن جي بهتري ۽ والدين سان رابطو جهڙا قدم استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="SchoolMonitoringSindh">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/mobile-app-helps-reduce-school-dropout-pakistans-sindh-province |title=Mobile App helps reduce school dropout in Pakistan’s Sindh province |date=28 September 2021 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڇوڪرين جي تعليم === سنڌ ۾ ڇوڪرين جي تعليم تائين رسائيءَ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي علائقن جي وچ ۾ نمايان فرق موجود آهي. 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ ٻهراڙي سنڌ جي عورتن جي خواندگي صرف 27.52 سيڪڙو هئي، جڏهن ته شهري عورتن ۾ اها 67.80 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhCensusEducation2023"/> ڳوٺاڻن ۽ گهٽ آمدني وارن علائقن ۾ اسڪول جو فاصلو، ٽرانسپورٽ، غربت، ثانوي اسڪولن جي محدود دستيابي ۽ بنيادي سهولتن جي کوٽ ڇوڪرين جي تعليم تي اثرانداز ٿيندڙ عنصر آهن. ان ڪري غير رسمي ۽ متبادل سکيا وارن منصوبن ۾ ڇوڪرين کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. 2019ع ۾ سنڌ حڪومت، [[جاپان انٽرنيشنل ڪوآپريشن ايجنسي]] ۽ [[يونيسيف]] جي سهڪار سان 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا، جن جو مقصد 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ هو؛ انهن مان اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref name="NFE2019">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/government-japan-sindhs-school-education-literacy-department-and-unicef-inaugurate |title=Government of Japan, Sindh’s School Education & Literacy Department and UNICEF inaugurate non-formal education centres |date=1 March 2019 |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === غير رسمي تعليم === {{Main|غير رسمي تعليم}} غير رسمي تعليم انهن ٻارن، نوجوانن ۽ بالغن لاءِ متبادل رستو مهيا ڪري ٿي، جيڪي رسمي اسڪولي نظام ۾ داخل نه ٿيا هجن يا تعليم اڌ ۾ ڇڏي چڪا هجن. اهڙن پروگرامن ۾ تيز رفتار نصاب، لچڪدار وقت ۽ سرگرمين تي ٻڌل سکيا وسيلي شاگردن کي بنيادي تعليم مڪمل ڪرڻ ۽ ٻيهر رسمي تعليمي نظام سان ڳنڍجڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو. 2019ع ۾ سنڌ ۾ 150 غير رسمي بنيادي تعليم مرڪز قائم ڪيا ويا، جن ذريعي 4,500 اسڪول کان ٻاهر ٻارن ۽ نوجوانن تائين پرائمري تعليم پهچائڻ جو هدف مقرر ڪيو ويو.<ref name="NFE2019"/> ڪراچي جي ڀرپاسي ۽ ڏکڻ سنڌ جي محروم آبادين ۾ قائم 80 غير رسمي تعليمي مرڪزن مان لڳ ڀڳ 2,400 شاگرد فائدو وٺندا رهيا، جن ۾ اڌ کان وڌيڪ ڇوڪريون هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/stories/interactive-teaching-methods-help-students-learn-better-non-formal-education-centre |title=Interactive teaching methods help students learn better at Non-Formal Education Centre in Pakistan |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> وفاقي [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] غير رسمي تعليم بابت الڳ قومي شماريات پڻ جاري ڪري ٿو، جن ۾ ''پاڪستان نان-فارمل ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس 2022–23ع'' شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/Publications |title=Pakistan Non-Formal Education Statistics Reports 2022–23 |date=25 October 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === اسڪولن جي نگراني ۽ ڊجيٽل انتظام === سنڌ حڪومت اسڪولي نظام جي نگراني لاءِ ڊجيٽل ٽيڪنالاجيءَ جو استعمال وڌايو آهي. سنڌ اسڪول مانيٽرنگ سسٽم ذريعي 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن ۽ لڳ ڀڳ 120,000 استادن بابت حاضري، درسي ڪتابن، اسڪولي سهولتن ۽ عمارتن جي حالت جهڙي معلومات گڏ ڪئي وئي آهي.<ref name="SchoolMonitoringSindh"/> 2022ع ۾ [[سنڌ اسڪول ڊيلي مانيٽرنگ سسٽم]] نالي هڪ وڌيڪ ڊجيٽل نظام متعارف ڪيو ويو، جنهن جو مقصد شاگردن جي روزاني حاضري رڪارڊ ڪرڻ ۽ غيرحاضريءَ جي صورت ۾ والدين، سنڀاليندڙن ۽ اسڪول انتظاميا کي اطلاع ڏيڻ هو. شروعاتي مرحلي ۾ اهو هر ضلعي مان هڪ اسڪول سميت 30 سرڪاري اسڪولن ۾ آزمائشي طور لاڳو ڪيو ويو.<ref name="SSDMS"/> ڊجيٽل نگرانيءَ سان گڏ استادن جي بايوميٽرڪ حاضري، اسڪولي انفراسٽرڪچر، داخلا ۽ تعليمي وسيلن جي انتظام لاءِ پڻ ٽيڪنالاجي استعمال ڪئي وئي آهي. يونيسيف موجب يورپي يونين جي سهڪار سان هلندڙ تعليمي سڌارن واري پروگرام ۾ 40,000 کان وڌيڪ اسڪولن بابت انتظامي ڊيٽا گڏ ڪرڻ جو نظام استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/press-releases/over-55000-children-benefit-education-reforms-sindh |title=Over 55,000 children benefit from education reforms in Sindh |publisher=UNICEF Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> === سکيا جو معيار ۽ جائزو === تعليمي رسائي سان گڏ شاگردن جي حقيقي سکيا جا نتيجا پڻ سنڌ جي تعليمي نظام جو اهم معيار آهن. [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] اسڪولي شاگردن جي سکيا کي ماپڻ لاءِ [[نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ]] منعقد ڪري ٿو. 2023ع جي جائزي کان پوءِ اداري سنڌ لاءِ الڳ ''نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ 2023 فائنڊنگز فار سنڌ'' رپورٽ مئي 2024ع ۾ جاري ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://pie.gov.pk/PublicationDetail/YWFlNzdiMTUtNzcxOS00ZjI0LWFjODYtYzg4ZTU5OWNmYTg5 |title=National Achievement Test (NAT) 2023 Findings for Sindh |date=31 May 2024 |publisher=Pakistan Institute of Education, Government of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> اهڙن جائزي جو مقصد اسڪولن جي تعداد يا داخلا کان اڳتي وڌي پڙهڻ، رياضي، سائنس ۽ ٻين بنيادي صلاحيتن ۾ شاگردن جي حقيقي ڪارڪردگي ماپڻ آهي. === سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن === {{Main|سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن}} [[سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن]] سنڌ حڪومت جو نيم خودمختيار تعليمي ادارو آهي، جيڪو 1992ع جي سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن ايڪٽ تحت قائم ٿيو. ان جو مقصد سرڪاري-خانگي ڀائيواري، ڪميونٽي جي شموليت ۽ متبادل تعليمي ماڊلن ذريعي معياري تعليم تائين رسائي وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جا اهم پروگرام '''فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز'''، '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' ۽ '''پيپلز اسڪول پروگرام''' شامل آهن. فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز پروگرام اڳوڻن ايس اي ايف اسسٽڊ اسڪولز، رورل پرائيويٽ اسڪولز، ايگزسٽنگ اسڪول سپورٽ پروگرام ۽ مڊل ۽ هاءِ اسڪول پروگرام کي گڏ ڪري ٺاهيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/fas |title=Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> فائونڊيشن جي سهڪار هيٺ هلندڙ اسڪولن کي مالي مدد سان گڏ درسي مواد، استاد تربيت، شاگردن جي جائزي ۽ اسڪول مانيٽرنگ جون خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون. 2025–26ع ۾ سڀني ضلعن ۾ نوان فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪول قائم ڪرڻ لاءِ پڻ درخواستون گهرايون ويون.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/public/files/1749787515_0.pdf |title=Request for Proposal 2025–2026: Establishment and Operation of First Phase of New Foundation Assisted Schools |publisher=Sindh Education Foundation |year=2025 |access-date=24 August 2026}}</ref> '''ايڊاپٽ-ا-اسڪول پروگرام''' تحت خانگي شعبي، غير سرڪاري تنظيمن، ڪميونٽي گروهن ۽ شهرين کي سرڪاري اسڪولن جي تعليمي ۽ انتظامي بهتريءَ ۾ حصو وٺڻ جو موقعو ڏنو وڃي ٿو، جڏهن ته فائونڊيشن فني سهڪار ۽ نگراني فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sef.org.pk/aasps |title=Adopt-a-School Program |publisher=Sindh Education Foundation |access-date=24 August 2026}}</ref> === خاص تعليم === {{Main|سنڌ ۾ خاص تعليم}} سنڌ ۾ معذوري رکندڙ ٻارن ۽ بالغن لاءِ تعليم، تربيت ۽ بحاليءَ جون خدمتون [[معذور ماڻهن جي بااختياري وارو کاتو، سنڌ|معذور ماڻهن جي بااختياري واري کاتي]] وسيلي مهيا ڪيون وڃن ٿيون. کاتي وٽ صوبي جي ڪيترن ضلعن ۾ خاص تعليم، پيشاورانه تربيت ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مرڪز موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري فهرست موجب اهڙا ادارا ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو، ٽنڊو محمد خان، ٽنڊو الهيار، مٽياري، دادو، ٺٽو، بدين، شهيد بينظيرآباد، نوشهروفيروز، سانگهڙ، لاڙڪاڻو، شڪارپور، ڪشمور، جيڪب آباد، قمبر شهدادڪوٽ، ميرپورخاص، عمرڪوٽ، ٿرپارڪر، سکر، خيرپور ۽ گهوٽڪي سميت ڪيترن ضلعن ۾ قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/institutions/ |title=List of Institutions |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اهي ادارا بصارت، ٻڌڻ، جسماني، ذهني ۽ گهڻ رخي معذورين لاءِ مخصوص تعليمي ۽ بحالي خدمتون مهيا ڪن ٿا. [[ڪوٽڙي]] ۾ خاص تعليم جي استادن لاءِ '''اسپيشل ايجوڪيشن ٽيچرز ٽريننگ اڪيڊمي سنڌ''' پڻ قائم ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://depd.sindh.gov.pk/introduction |title=Introduction |publisher=Department of Empowerment of Persons with Disabilities, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === فني ۽ ووڪيشنل تعليم === {{Main|سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي}} [[File:Commercial College.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي]] ۾ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف ڪمرشل ايجوڪيشن؛ سنڌ ۾ فني ۽ پيشاورانه تعليم روزگار ۽ صنعت لاءِ عملي مهارتون پيدا ڪرڻ جو هڪ اهم ذريعو آهي.]] سنڌ ۾ سرڪاري فني ۽ ووڪيشنل تعليم جو وڏو حصو [[سنڌ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن اينڊ ووڪيشنل ٽريننگ اٿارٽي]] (اسٽيوٽا) جي انتظام هيٺ آهي. اٿارٽي صوبي ۾ ٽيڪنيڪل ۽ پيشاورانه تعليم جي ادارن، ڪاليجن، اسڪولن ۽ تربيت مرڪزن کي منظم ڪري ٿي؛ ان جو مرڪزي دفتر [[ڪراچي]] ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/BoG/BoG3M-WP.pdf |title=Sindh Technical Education & Vocational Training Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> اسٽيوٽا جي ادارن ۾ گورنمينٽ ڪاليج آف ٽيڪنالاجي، پولي ٽيڪنڪ، مونوٽيڪنڪ، ٽيڪنيڪل اسڪول، ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ ۽ ڪمرشل ايجوڪيشن جا ادارا شامل آهن. انهن ۾ ٽن سالن جو [[ڊپلوما آف ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ]]، ٽيڪنيڪل اسڪول سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما اِن ڪامرس، قابليت تي ٻڌل تربيت ۽ مختلف مختصر مدي وارا مهارتي پروگرام پيش ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/Admission_2021_22/TSC_PROSPECTUS_2021.pdf |title=STEVTA Programmes and Courses |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> فني تعليم ۾ سول، مڪينيڪل، اليڪٽريڪل، اليڪٽرانڪس، آٽو اينڊ ڊيزل، ريفريجريشن ۽ ٽيڪسٽائيل جهڙن روايتي شعبن سان گڏ ڪمپيوٽر انفارميشن ٽيڪنالاجي، سافٽ ويئر، گرافڪ ڊيزائن، ويب ڊيزائن، مصنوعي ذهانت، ڊيٽا سائنس ۽ سائبر سيڪيورٽي جهڙا جديد شعبا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1443.pdf |title=Institutes, Technologies, Trades, Programs and Intake Capacity – District-wise |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي تعليمي سيشن ۾ اسٽيوٽا چين جي تعليمي ادارن سان گڏ ٽن سالن جي '''ماڊرن سائنو-پاڪ ڊوئل ڊپلوما/ڊگري جوائنٽ ٽيڪنيڪل ايجوڪيشن پروگرام''' لاءِ پڻ داخلا شروع ڪئي، جنهن جو نمونو ٻه سال سنڌ ۾ ۽ هڪ سال چين ۾ تعليم ۽ تربيت تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web |url=https://stevta.gos.pk/Downloads/1376.pdf |title=CCTE Modern Sino-Pak Dual Diploma/Degree Joint Technical Education Programme, Academic Session 2025–2026 |publisher=Sindh Technical Education and Vocational Training Authority, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> === تعليم بابت شماريات ۽ پاليسي جا ذريعا === سنڌ جي تعليم بابت مختلف دورن جي انگن اکرن کي ڀيٽڻ وقت انتظامي شماريات، آدمشماري ۽ گهريلو سروي جي تعريفن ۽ طريقن ۾ فرق جو خيال رکڻ ضروري آهي. اسڪولن، شاگردن، استادن ۽ بنيادي سهولتن بابت انگ اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ ۽ سنڌ حڪومت جي انتظامي رڪارڊ مان حاصل ٿين ٿا، جڏهن ته خواندگي ۽ آباديءَ بابت انگ [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] ۽ سماجي اشارا سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي مان حاصل ٿين ٿا. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي تعليم بابت اهم شمارياتي ذريعا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! ذريعو ! ادارو ! بنيادي موضوع ! اهم/تازي رپورٽ |- | اينيوئل اسڪول سينسس | اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ | سرڪاري اسڪول، داخلا، استاد ۽ سهولتون | 2023–24 |- | پاڪستان جي آدمشماري | [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] | خواندگي، آبادي ۽ شهري-ڳوٺاڻي ورڇ | 2023 |- | پاڪستان ايجوڪيشن اسٽيٽسٽڪس | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | قومي ۽ صوبائي تعليمي شماريات | 2023–24 |- | نيشنل اچيومينٽ ٽيسٽ | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | شاگردن جي سکيا جا نتيجا | 2023 |- | سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي | سنڌ بيورو آف اسٽيٽسٽڪس / [[يونيسيف]] | ٻار، عورتون، تعليم ۽ سماجي اشارا | 2018–19 |- | غير رسمي تعليم جون شماريات | [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن]] | غير رسمي سکيا ۽ خواندگي | 2022–23 |} </div> === تعليم ۽ پائيدار ترقي === سنڌ ۾ تعليم جي ترقي [[پائيدار ترقي جا مقصد|پائيدار ترقيءَ جي مقصد 4]] سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي، جنهن جو مقصد سڀني لاءِ جامع، برابريءَ تي ٻڌل ۽ معياري تعليم ۽ سڄي زندگي سکيا جا موقعا فراهم ڪرڻ آهي. پاڪستان 2015ع ۾ پائيدار ترقيءَ جا مقصد اختيار ڪيا، جڏهن ته پنجن کان سورهن سالن جي ٻارن لاءِ مفت ۽ لازمي تعليم جو آئيني بنياد آرٽيڪل 25-الف سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/reports/every-child-learns |title=Every Child Learns |publisher=UNICEF Pakistan |date=May 2019 |access-date=24 August 2026}}</ref> هن مقصد جي حاصلات لاءِ رڳو اسڪولن جو تعداد وڌائڻ بدران اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي تعليم ۾ آڻڻ، ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل آباديءَ جي رسائي وڌائڻ، شاگردن کي اسڪول ۾ برقرار رکڻ، سکيا جا نتيجا بهتر ڪرڻ، استادن جي ڪارڪردگي وڌائڻ ۽ اسڪولن ۾ محفوظ ۽ مناسب بنيادي سهولتون مهيا ڪرڻ پڻ اهم آهن. {{clear}} ===اعليٰ تعليم=== [[File:Silver Jubilee Gate Karachi University.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي يونيورسٽي]] جو سلور جوبلي گيٽ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي وڏين سرڪاري تحقيقي يونيورسٽين مان هڪ.]] [[File:MUET Admin Building.jpg|thumb|270px|[[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جي انتظامي عمارت، [[ڄامشورو]].]] [[File:Sukkur IBA University Academic Block III.jpg|thumb|270px|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جو اڪيڊمڪ بلاڪ III، [[سکر]].]] سنڌ ۾ اعليٰ تعليم جو نظام سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين، ڊگري ڏيندڙ ادارن ۽ تخصصي طبي، انجنيئرنگ، زرعي، قانوني، ڪاروباري، فني ۽ تحقيقي ادارن تي مشتمل آهي. [[هائير ايجوڪيشن ڪميشن (پاڪستان)|هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] وفاقي سطح تي تسليم ٿيل يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جو رڪارڊ برقرار رکي ٿي، جڏهن ته صوبائي سطح تي [[سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] اعليٰ تعليمي ادارن جي معيار، تحقيق ۽ ادارتي ترقيءَ سان لاڳاپيل ڪم ڪري ٿي.<ref name="HECRecognised">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/recognised.aspx |title=Recognised Universities and Degree Awarding Institutions |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن تحت چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي سرڪاري ۽ خانگي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگيءَ جي نگراني ۽ جائزي سان گڏ نون ادارن کي ڊگريون جاري ڪرڻ جو چارٽر ڏيڻ بابت سنڌ حڪومت کي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي اعليٰ تعليم تاريخي طور [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ گهڻي مرڪوز رهي آهي، پر يونيورسٽين ۽ انهن جي علائقائي ڪيمپسن جي قيام سان ان جو دائرو [[سکر]]، [[خيرپور]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]]، [[عمرڪوٽ]]، [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] ۽ ٻين علائقن تائين وڌيو آهي.<ref name="HECCampuses">{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/DAIs/HEC-recognized-Campuses.aspx |title=HEC Recognized Campuses |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي پراڻن ۽ وڏن عام تعليمي ادارن ۾ [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] شامل آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ٻنهي کي سرڪاري ۽ تسليم ٿيل يونيورسٽين طور درج ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Karachi.aspx |title=University of Karachi |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/University-of-Sindh.aspx |title=University of Sindh |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جون سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ جي سرڪاري اعليٰ تعليمي نظام ۾ عام يونيورسٽين سان گڏ طب، انجنيئرنگ، زراعت، قانون، فن، ڊيزائن، ٽيڪنالاجي ۽ ويٽرنري سائنس جا تخصصي ادارا شامل آهن. [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] سنڌ حڪومت طرفان چارٽر ڪيل سرڪاري ۽ هائير ايجوڪيشن ڪميشن طرفان تسليم ٿيل يونيورسٽي آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/universities/Pages/Sindh/Shaheed-Zulfiqar-Ali-Bhutto-University-of-Law.aspx |title=Shaheed Zulfiqar Ali Bhutto University of Law |publisher=Higher Education Commission, Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#264653;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون اهم سرڪاري يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#DCECEF;" ! نمبر ! يونيورسٽي / ادارو ! شهر ! بنيادي شعبو ! نوعيت |- | 1 || [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] || [[سکر]] || فن، آرڪيٽيڪچر ۽ ورثو || صوبائي سرڪاري |- | 2 || [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] || [[سکر]] || عام / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 3 || [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] || [[سکر]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 4 || [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 5 || [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] || [[ٽنڊو ڄام]] || زراعت || صوبائي سرڪاري |- | 6 || [[سنڌ يونيورسٽي]] || [[ڄامشورو]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 7 || [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڄامشورو]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 8 || [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] || [[ڄامشورو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 9 || [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽ، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ڊيزائن || صوبائي سرڪاري |- | 10 || [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] || [[خيرپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 11 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] || [[خيرپور]] || ٽيڪنالاجي ۽ مهارتون || صوبائي سرڪاري |- | 12 || [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] || [[گمبٽ]] || طب ۽ صحت || سرڪاري ڊگري ڏيندڙ ادارو |- | 13 || [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[نوابشاهه]] || انجنيئرنگ ۽ سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 14 || [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] || [[نوابشاهه]] || طب / عورتن لاءِ || صوبائي سرڪاري |- | 15 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 16 || [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] || [[سڪرنڊ]] || ويٽرنري سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 17 || [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[لاڙڪاڻو]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 18 || [[شيخ اياز يونيورسٽي]] || [[شڪارپور]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 19 || [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] || [[ڀٽ شاهه]] || عام / صوفي اڀياس || صوبائي سرڪاري |- | 20 || [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 21 || [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي || صوبائي سرڪاري |- | 22 || [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 23 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ سماجي سائنس || صوبائي سرڪاري |- | 24 || [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت || صوبائي سرڪاري |- | 25 || [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ || صوبائي سرڪاري |- | 26 || [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام || صوبائي سرڪاري |- | 27 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] || [[ڪراچي]] || قانون || صوبائي سرڪاري |- | 28 || [[ڪراچي يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / تحقيق || صوبائي سرڪاري |- | 29 || [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || عام || '''وفاقي سرڪاري''' |} </div> <small>'''نوٽ:''' يونيورسٽين ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارن جي حيثيت وقت سان تبديل ٿي سگهي ٿي؛ فهرست کي سنڌ ۽ وفاقي هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ادارن جي رڪارڊ سان ملائي رکڻ گهرجي.<ref name="HECRecognised"/></small> ====سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا==== سنڌ ۾ خانگي اعليٰ تعليم جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي طب، انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ، ڪاروباري انتظام، فن، آرڪيٽيڪچر ۽ سماجي سائنسن جا ڪيترائي خانگي ادارا قائم آهن. [[حيدرآباد]]، [[ڄامشورو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي اعليٰ تعليمي ادارا ڪم ڪن ٿا. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن خانگي شعبي جي چارٽر يافته ادارن بابت رڪارڊ برقرار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ |title=Sindh Higher Education Commission |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A4C93;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم خانگي يونيورسٽيون ۽ ڊگري ڏيندڙ ادارا''' |- style="background:#EDE5F5;" ! نمبر ! ادارو ! شهر ! اهم شعبو |- | 1 || [[آغا خان يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب، صحت ۽ تحقيق |- | 2 || [[همدرد يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / صحت / فارميسي |- | 3 || [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] || [[ڪراچي]] || فن ۽ آرڪيٽيڪچر |- | 4 || [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ڪمپيوٽنگ ۽ سماجي سائنس |- | 5 || [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ |- | 6 || [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 7 || [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || طب ۽ صحت |- | 8 || [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || ڪمپيوٽنگ، انجنيئرنگ ۽ بزنس |- | 9 || [[اقراء يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / بزنس / ڪمپيوٽنگ |- | 10 || [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] || [[ڪراچي]] || بزنس ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 11 || [[گرين وِچ يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام |- | 12 || [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] || [[ڪراچي]] || عام / عورتن لاءِ |- | 13 || [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 14 || [[انڊس يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || عام / انجنيئرنگ |- | 15 || [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] || [[ڪراچي]] || انجنيئرنگ، ڪمپيوٽنگ ۽ بزنس |- | 16 || [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] || [[ڪراچي]] || بزنس |- | 17 || [[اِلما يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || بزنس، ميڊيا ۽ ڪمپيوٽنگ |- | 18 || [[سليم حبيب يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || سائنس، ڪمپيوٽنگ ۽ انجنيئرنگ |- | 19 || [[سهيل يونيورسٽي]] || [[ڪراچي]] || صحت ۽ حياتياتي سائنس |- | 20 || [[اسرا يونيورسٽي]] || [[حيدرآباد]] || عام / طب ۽ صحت |- | 21 || [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] || [[ڄامشورو]] || فن ۽ ثقافت |} </div> سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي 2023–24ع جي اسڪالرشپ رڪارڊ ۾ اقراء يونيورسٽي، گرين وِچ يونيورسٽي، سهيل يونيورسٽي، ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي، سر سيد يونيورسٽي، باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي، جناح يونيورسٽي فار وومين، ضياءُالدين يونيورسٽي، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي، محمد علي جناح يونيورسٽي، سليم حبيب يونيورسٽي، انڊس ويلي اسڪول، انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ، ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي، انڊس يونيورسٽي، اِلما يونيورسٽي ۽ همدرد يونيورسٽي خانگي ادارن طور درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/scholarships/ |title=Scholarships — Public and Private Sector Universities/DAIs |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====علائقائي ڪيمپس==== اعليٰ تعليم جي رسائي وڌائڻ لاءِ سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين جا مکيه ڪيمپس کان ٻاهر پڻ ڪيمپس قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تسليم ٿيل ڪيمپسن جي فهرست موجب [[سنڌ يونيورسٽي]] جا [[ميرپورخاص]]، [[بدين]] ۽ [[دادو]] ۾؛ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[خيرپور]] ۾؛ [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] جا [[گهوٽڪي]] ۽ [[شهدادڪوٽ]] ۾؛ [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو [[لاڙڪاڻو]] ۾؛ ۽ [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] جو [[عمرڪوٽ]] ۾ ڪيمپس موجود آهي.<ref name="HECCampuses"/> [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] جا [[ڪنڌڪوٽ]] ۽ [[خيرپور]] ۾ پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس درج آهن.<ref name="HECCampuses"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ چونڊ يونيورسٽين جا علائقائي ڪيمپس''' |- style="background:#B2DFDB;" ! يونيورسٽي ! مکيه هنڌ ! ٻيا تسليم ٿيل ڪيمپس |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | [[ميرپورخاص]]، [[بدين]]، [[دادو]] |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | [[خيرپور]] |- | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور]] | [[گهوٽڪي]]، [[شهدادڪوٽ]] |- | [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[نوابشاهه]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر]] | [[ڪنڌڪوٽ]]، [[خيرپور]] |- | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[ٽنڊو ڄام]] | [[عمرڪوٽ]] |} ===طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم=== {{Main|سنڌ ۾ طبي تعليم}} [[File:Dow Medical College (31714721).jpeg|thumb|270px|[[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪراچي]].]] سنڌ پاڪستان ۾ طبي ۽ صحت سائنسن جي تعليم جو هڪ اهم مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليج، ڊينٽل ڪاليج، طبي يونيورسٽيون، نرسنگ ڪاليج ۽ الائيڊ هيلٿ سائنسز جا ادارا موجود آهن. [[پاڪستان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪائونسل]] سنڌ جي تسليم ٿيل سرڪاري ۽ خانگي ميڊيڪل ڪاليجن ۽ انهن جي منظور ٿيل داخلا گنجائش بابت فهرستون برقرار رکي ٿي.<ref name="PMDCPublic">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PublicMedicalColleges |title=Public Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="PMDCPrivate">{{cite web |url=https://pmdc.pk/Colleges/PrivateMedicalColleges |title=Private Medical Colleges |publisher=Pakistan Medical and Dental Council |access-date=24 August 2026}}</ref> سرڪاري طبي تعليم جا اهم مرڪز [[ڪراچي]]، [[ڄامشورو]]، [[نوابشاهه]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[سکر]]، [[گمبٽ]] ۽ [[خيرپور]] آهن. انهن ۾ [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]]، [[سنڌ ميڊيڪل ڪاليج]]، [[چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]]، [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]]، [[گمبٽ ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[خيرپور ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPublic"/> خانگي طبي تعليم گهڻو ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[ٽنڊو محمد خان]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ خانگي طبي ادارا موجود آهن. اهم ادارن ۾ [[آغا خان يونيورسٽي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[باقائي ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ضياءُالدين ميڊيڪل ڪاليج]]، [[لياقت نيشنل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[جناح ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، [[اسرا يونيورسٽي]] جي طبي فيڪلٽي، [[انڊس ميڊيڪل ڪاليج]] ۽ [[محمد ميڊيڪل ڪاليج]] شامل آهن.<ref name="PMDCPrivate"/> ====نرسنگ ۽ الائيڊ هيلٿ تعليم==== طبي تعليم سان گڏ سنڌ ۾ نرسنگ، مڊوائفري، فزيوٿراپي، ميڊيڪل ليبارٽري ٽيڪنالاجي، ريڊيولوجي، آپريشن ٿيٽر ٽيڪنالاجي، تنفسي علاج، غذائيت ۽ ٻين الائيڊ هيلٿ شعبن جي تعليم پڻ ڏني وڃي ٿي. سرڪاري ۽ خانگي طبي يونيورسٽيون، تدريسي اسپتالون ۽ صحت سائنسن جا ادارا انهن شعبن ۾ ڊگري ۽ ڊپلوما پروگرام پيش ڪن ٿا. نرسنگ ۽ مڊوائفري جي ادارن جي سڃاڻپ ۽ پيشاورانه ضابطي لاءِ قومي سطح تي [[پاڪستان نرسنگ ۽ مڊوائفري ڪائونسل]] ذميوار آهي، جڏهن ته سنڌ جا ڪيترائي سرڪاري نرسنگ ادارا صحت کاتي يا طبي يونيورسٽين سان لاڳاپيل آهن. ===تحقيق ۽ تحقيقي ادارا=== [[File:LEJ Science Information Center.jpg|thumb|270px|[[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] جو لطيف ابراهيم جمال نيشنل سائنس انفارميشن سينٽر، [[ڪراچي يونيورسٽي]].]] سنڌ ۾ سائنسي، طبي، زرعي، سماجي ۽ ثقافتي تحقيق جو وسيع ادارياتي ڍانچو موجود آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو تحقيقي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ڄامشورو]]، [[ٽنڊو ڄام]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]] ۽ [[ڏوڪري]] ۾ پڻ تخصصي تحقيقاتي ادارا ۽ يونيورسٽي مرڪز قائم آهن. سنڌ جي يونيورسٽين ۾ تحقيق جي سرگرمين کي هائير ايجوڪيشن ڪميشن ۽ سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي تحقيق، معيار ۽ ادارتي جائزي جي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌ هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي چارٽر انسپيڪشن اينڊ ايويليوئيشن ڪميٽي اعليٰ تعليمي ادارن جي ڪارڪردگي ۽ تحقيقي پيداوار بابت ادارتي ڊيٽا گڏ ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhhec.gov.pk/ciec/ |title=Charter Inspection & Evaluation Committee |publisher=Sindh Higher Education Commission |access-date=24 August 2026}}</ref> ====انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز==== [[ڪراچي يونيورسٽي]] ۾ قائم [[انٽرنيشنل سينٽر فار ڪيميڪل اينڊ بائلاجيڪل سائنسز]] سنڌ جي اهم سائنسي تحقيقاتي مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي بنيادي ادارن ۾ [[حسين ابراهيم جمال ريسرچ انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽري]] ۽ [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] شامل آهن. اداري ۾ ڪيمسٽري، حياتياتي سائنسن، ماليڪيولر ميڊيسن، دوا سازي، حياتياتي ٽيڪنالاجي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ تحقيق ۽ اعليٰ درجي جي تربيت ڪئي وڃي ٿي.<ref name="ICCBS">{{cite web |url=https://iccs.edu/page-about-us |title=About ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> اداري جي سرڪاري ڄاڻ موجب ان کي [[عالمي صحت تنظيم]] جي سهڪاري مرڪز ۽ [[يونيسڪو]] جي ڪيٽيگري-2 مرڪز جهڙيون بين الاقوامي حيثيتون حاصل رهيون آهن ۽ ان کي اسلامي ترقياتي بئنڪ طرفان بهترين سائنسي اداري جو انعام ٻه ڀيرا ملي چڪو آهي.<ref>{{cite web |url=https://iccs.edu/page-summer-internship |title=Summer Internship Program – ICCBS |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڊاڪٽر پنجواڻي سينٽر فار ماليڪيولر ميڊيسن اينڊ ڊرگ ريسرچ]] جو ڌيان بيمارين جي ماليڪيولر بنيادن، تشخيص، علاج ۽ بچاءَ جي طريقن بابت تحقيق تي آهي. مرڪز بنيادي سائنس، طبي تحقيق ۽ دوا سازيءَ جي وچ ۾ لاڳاپو قائم ڪرڻ لاءِ حياتياتي، ڪيميائي ۽ ڪمپيوٽيشنل طريقا استعمال ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.iccs.edu/pcmd/index.php |title=Dr. Panjwani Center for Molecular Medicine and Drug Research |publisher=International Center for Chemical and Biological Sciences, University of Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تحقيق، جدت ۽ صنعت سان لاڳاپا==== سنڌ جي ڪيترين يونيورسٽين ۾ تحقيق کي صنعت، دانشورانه ملڪيت، جدت ۽ ڪاروباري استعمال سان ڳنڍڻ لاءِ [[آفيس آف ريسرچ، انوويشن اينڊ ڪمرشلائيزيشن]] قائم ڪيا ويا آهن. هائير ايجوڪيشن ڪميشن جي فهرستن ۾ [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪراچي يونيورسٽي]]، [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪراچي|انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] ۽ [[آغا خان يونيورسٽي]] سميت سنڌ جا ڪيترائي ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/ORICs/Pages/Established-ORIC%27s.aspx |title=Offices of Research, Innovation and Commercialization – Established ORICs |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> هائير ايجوڪيشن ڪميشن يونيورسٽين ۾ بزنس انڪيوبيشن سينٽر پڻ تسليم ڪري ٿي. سنڌ ۾ اهڙا مرڪز [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] ۽ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] سميت مختلف ادارن ۾ قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.hec.gov.pk/english/services/universities/EBIC/Pages/Established-BICs.aspx |title=Established and Recognized Business Incubation Centers |publisher=Higher Education Commission of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===زرعي تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Faculty Of Agricultural Engineering, Tandojam.JPG|thumb|270px|[[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] جي زرعي انجنيئرنگ فيڪلٽي؛ سنڌ ۾ زرعي تعليم ۽ تحقيق جو اهم مرڪز.]] [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]]، [[ٽنڊو ڄام]] صوبي ۾ زرعي اعليٰ تعليم ۽ تحقيق جو اهم ادارو آهي. يونيورسٽيءَ ۾ فصلن، زمين ۽ پاڻي، باغباني، ٻوٽن جي تحفظ، زرعي انجنيئرنگ، جانورن جي سائنس، خوراڪ ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ۾ تعليم ۽ تحقيق ڪئي وڃي ٿي. هائير ايجوڪيشن ڪميشن ان جي [[عمرڪوٽ]] ڪيمپس کي پڻ تسليم ٿيل ڪيمپس طور درج ڪري ٿي.<ref name="HECCampuses"/> سنڌ ۾ منظم سرڪاري زرعي تحقيق جي تاريخ ويهين صديءَ جي شروعات تائين وڃي ٿي. سنڌ حڪومت جي زرعي کاتي موجب 1904ع ۾ [[ميرپورخاص]] ۾ گهڻ-فصلي تحقيقاتي اسٽيشن قائم ڪئي وئي، جيڪا 1926ع ۾ [[سڪرنڊ]] منتقل ٿي. 1955ع ۾ زرعي تحقيق جو مرڪز [[ٽنڊو ڄام]] منتقل ٿيو. 1962ع ۾ زرعي تحقيق کي زرعي ڪاليج کان الڳ ڪري باقاعده تحقيقاتي اداري جي صورت ڏني وئي ۽ 1987ع ۾ ڊائريڪٽوريٽ جنرل ايگريڪلچر ريسرچ سنڌ قائم ڪيو ويو.<ref name="AgriResearchSindh">{{cite web |url=https://agri.sindh.gov.pk/departments-wings/46 |title=Agriculture Research Wing Sindh Tandojam |publisher=Agriculture Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ٽنڊو ڄام]] زرعي تحقيق جو مرڪزي مرڪز آهي، جڏهن ته [[ميرپورخاص]]، [[سڪرنڊ]]، [[ڏوڪري]]، [[ڪنري]]، [[ڪوٽڏيجي]]، [[پنگريو]]، [[دادو]]، [[ٺٽو]] ۽ ٻين علائقن ۾ مخصوص فصلن ۽ زرعي مسئلن بابت تحقيقاتي ادارا ۽ اسٽيشنون قائم آهن.<ref name="AgriResearchSindh"/> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3A7D44;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سرڪاري زرعي تحقيقاتي ادارا''' |- style="background:#DDEEDD;" ! ادارو ! هنڌ ! تحقيق جو بنيادي شعبو |- | ڪپهه تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪپهه |- | ڪمند تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ڪمند |- | تيلدار ٻجن جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || تيلدار فصل |- | فصلن جي سائنس جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || زرعي فصل |- | فزيالاجي ۽ بايوٽيڪنالاجي تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جي فزيالاجي ۽ حياتياتي ٽيڪنالاجي |- | ٻوٽن جي بيمارين جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || ٻوٽن جون بيماريون |- | ٻوٽن جي تحفظ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || جيت ۽ فصلن جو تحفظ |- | مٽي ۽ ماحول تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽي ۽ ماحول |- | مٽيءَ جي زرخيزيءَ جو تحقيقاتي ادارو || [[ٽنڊو ڄام]] || مٽيءَ جي زرخيزي |- | انب تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || انب |- | ميويدار فصلن جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ميوا |- | ڀاڄين جو تحقيقاتي ادارو || [[ميرپورخاص]] || ڀاڄيون |- | مرچ تحقيقاتي ادارو || [[ڪنري]] || مرچ |- | ڪيلو تحقيقاتي ادارو || [[ڪوٽڏيجي]] || ڪيلو |- | ڪينو ۽ ترش ميون جو تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ترش ميوا |- | ٽماٽو تحقيقاتي ادارو || [[پنگريو]] || ٽماٽو |- | ڪڻڪ بريڊنگ تحقيقاتي ادارو || [[سڪرنڊ]] || ڪڻڪ |- | مڪئي تحقيقاتي ادارو || [[دادو]] || مڪئي |- | دالين جو تحقيقاتي ادارو || [[ڏوڪري]] || داليون |- | ڏاکڻي چانور تحقيقاتي ادارو || [[ٺٽو]] || چانور |} </div> <ref name="AgriResearchSindh"/> ===سنڌالاجي=== {{Main|انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي}} [[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|270px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[سنڌ يونيورسٽي]]، [[ڄامشورو]]؛ سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب ۽ ثقافتي ورثي جي تحقيق ۽ تحفظ جو اهم ادارو.]] [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] سنڌ جي تاريخ، ٻولي، ادب، لوڪ ورثي، موسيقي، فن، آثار قديمه ۽ سماجي زندگيءَ جي مطالعي ۽ تحفظ جو علمي ادارو آهي. [[سنڌ يونيورسٽي]] 1962ع ۾ ''سنڌي اڪيڊمي'' قائم ڪئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي ماضي ۽ حال بابت مختلف ٻولين ۾ موجود ڪتابن ۽ قلمي نسخن تي مشتمل تحقيقاتي لائبريري قائم ڪرڻ ۽ سنڌ بابت تحقيقي مواد شايع ڪرڻ هو. اڳتي هلي هي ادارو انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي صورت اختيار ڪري ويو.<ref name="Sindhology">{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/101 |title=Institute of Sindhology |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> انسٽيٽيوٽ ۾ تحقيقاتي لائبريري، ميوزيم، آرٽ گيلري، موسيقيءَ سان لاڳاپيل مجموعا، تحقيقاتي شعبو ۽ اشاعتي سرگرميون شامل آهن. سنڌالاجي ميوزيم جي مجموعن ۾ آثار قديمه جون شيون، ڪاٺ ۽ ڌاتوءَ جو ڪم، ڪپڙو، ٺڪر، زيور، سڪا، هٿيار، تصويرون ۽ مصوريءَ جا نمونا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://usindh.edu.pk/page/267 |title=Sindhology Museum |publisher=University of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌي ادبي بورڊ=== {{Main|سنڌي ادبي بورڊ}} [[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|thumb|270px|''[[شاهه جو رسالو]]''؛ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جو مشهور مجموعو.]] [[سنڌي ادبي بورڊ]] سنڌي ٻولي، ادب، تاريخ، لوڪ ادب ۽ علمي ورثي جي اشاعت ۽ واڌاري سان لاڳاپيل اهم علمي ادارو آهي. بورڊ سنڌي ادب جي ڪلاسيڪي ۽ جديد ڪتابن، تاريخي ماخذن، لغتن، تحقيقاتي ڪم، سوانح، لوڪ ادب ۽ ٻين علمي تصنيفن جي اشاعت ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي. سنڌ بابت ڪيترائي تاريخي متن سنڌي، عربي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ موجود آهن. انهن مان ڪيترن متنن جي تدوين، ترجمي ۽ اشاعت وسيلي سنڌي ادبي بورڊ سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي تحقيق لاءِ اهم مواد محفوظ ۽ شايع ڪيو آهي. ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== {{Main|سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ}} [[سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ]] [[ڄامشورو]] ۾ قائم سنڌ حڪومت جو ادارو آهي، جيڪو اسڪولي درسي ڪتابن جي تياري، اشاعت ۽ فراهميءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/pages.jsp?page=sindhtextbookboard |title=Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم لاءِ درسي ڪتاب تيار ۽ شايع ڪري ٿو. 2024–25ع جي تعليمي سال ۾ سنڌ حڪومت بورڊ طرفان تعلقا تعليمي آفيسرن تائين مفت درسي ڪتابن جي فراهمي ۽ انهن جي اسڪولن تائين ورڇ جي نگراني لاءِ سرڪاري ڪميٽي پڻ قائم ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/98780%20Notification%20for%20constitute%20a%20committee%20for%20constitute%20for%20monitoring%20of%20supply%20of%20free%20textbooks%20by%20the%20Sindh%20textbook%20Board%2C%20Jamshoro%20to%20TEO%2C%20during%20the%20acedemic%20year%20i.e.%202024-25.PDF |title=Monitoring of Supply of Free Textbooks by the Sindh Textbook Board |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |date=16 August 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> بورڊ پنهنجي ڊجيٽل لائبريري ذريعي ابتدائي ٻاراڻي تعليم کان ٻارهين جماعت تائين سنڌي، اردو ۽ انگريزي ميڊيم جا درسي ڪتاب اليڪٽرانڪ صورت ۾ پڻ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://ebooks.stbb.edu.pk/ |title=Sindh Textbook Board eBooks Portal |publisher=Sindh Textbook Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== سنڌ ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي امتحانن، نتيجن، داخلا، سرٽيفڪيٽن ۽ ٻين لاڳاپيل انتظامي ڪمن لاءِ مختلف تعليمي بورڊ ڪم ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم لاءِ الڳ بورڊ آهن، جڏهن ته سنڌ جي ٻين علائقن ۾ هڪ ئي بورڊ عام طور ٻنهي سطحن جا امتحان سنڀالي ٿو. [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] ثانوي تعليم سان لاڳاپيل امتحاني ۽ تصديقي ڪم سرانجام ڏئي ٿو، جڏهن ته [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] اعليٰ ثانوي سطح تي پري-ميڊيڪل، پري-انجنيئرنگ، سائنس جنرل، ڪامرس ۽ هيومينيٽيز سميت مختلف گروپن جا امتحان منعقد ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.bsek.edu.pk/ |title=Board of Secondary Education Karachi |publisher=Board of Secondary Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://biek.edu.pk/ |title=Board of Intermediate Education Karachi |publisher=Board of Intermediate Education Karachi |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#457B9D;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليمي بورڊ''' |- style="background:#DDEBF3;" ! نمبر ! بورڊ ! مرڪز ! سطح |- | 1 || [[بورڊ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || ثانوي |- | 2 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ ايجوڪيشن ڪراچي]] || [[ڪراچي]] || اعليٰ ثانوي |- | 3 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن حيدرآباد]] || [[حيدرآباد]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 4 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن سکر]] || [[سکر]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 5 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن لاڙڪاڻو]] || [[لاڙڪاڻو]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 6 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن ميرپورخاص]] || [[ميرپورخاص]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |- | 7 || [[بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن شهيد بينظير آباد]] || [[نوابشاهه]] || ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي |} ===ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي تعليمي ادارا=== سنڌ ۾ ڪيڊٽ ڪاليج ۽ رهائشي پبلڪ اسڪول ثانوي ۽ اعليٰ ثانوي تعليم جي هڪ مخصوص شعبي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ادارن ۾ عام نصاب سان گڏ نظم، راندين، هم نصابي سرگرمين ۽ رهائشي تربيت تي زور ڏنو وڃي ٿو. سنڌ جي مشهور ڪيڊٽ ڪاليجن ۾ [[ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج لاڙڪاڻو]]، [[ڪيڊٽ ڪاليج سانگهڙ]] ۽ [[ڪيڊٽ ڪاليج گهوٽڪي]] شامل آهن. انهن مان ڪيڊٽ ڪاليج پيٽارو سنڌ جي پراڻن رهائشي تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ===سنڌ جو تعليمي ورثو=== [[File:Sindh Madrassa.jpg|thumb|270px|[[سنڌ مدرسۃ الاسلام]]، [[ڪراچي]]؛ 1885ع ۾ قائم ٿيل سنڌ جي اهم تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ.]] [[File:Students taking lesson in a classroom in the Anglo-Vernacular School in Karachi in 1873.jpg|thumb|270px|1873ع ۾ [[ڪراچي]] جي اينگلو-ورنيڪيولر اسڪول ۾ پڙهندڙ شاگرد؛ سنڌ ۾ جديد اسڪولي تعليم جي شروعاتي دور جو هڪ منظر.]] سنڌ ۾ جديد رسمي تعليم جي ترقي اڻويهين صديءَ دوران تيز ٿي، جڏهن [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙن شهرن ۾ جديد اسڪول ۽ ڪاليج قائم ٿيڻ شروع ٿيا. ان دور ۾ مختلف مسلمان، هندو، پارسي ۽ عيسائي برادرين تعليمي ادارن جي قيام ۾ حصو ورتو. انهن مان ڪيترائي ادارا اڳتي هلي سنڌ ۾ سائنس، انجنيئرنگ، طب، قانون، ادب ۽ سماجي علمن جي جديد تعليم جي ترقيءَ جو بنياد بڻيا. [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] 1 سيپٽمبر 1885ع تي [[حسن علي آفندي]] جي اڳواڻيءَ ۾ قائم ٿيو. اداري جو مقصد سنڌ جي ماڻهن، خاص طور مسلمانن، تائين جديد تعليم پهچائڻ هو، جڏهن ته ٻين مذهبي برادرين جا شاگرد پڻ هتي تعليم حاصل ڪري سگهندا هئا. [[محمد علي جناح]] 1887ع کان 1892ع تائين تقريباً ساڍا چار سال هن اداري ۾ تعليم حاصل ڪئي. ادارو 1943ع ۾ ڪاليج ۽ فيبروري 2012ع ۾ يونيورسٽي بڻيو.<ref name="SMIHistory">{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |title=History of Sindh Madressatul Islam |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.smiu.edu.pk/about |title=About Sindh Madressatul Islam University |publisher=Sindh Madressatul Islam University |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ انجنيئرنگ تعليم جي ادارياتي تاريخ پڻ ويهين صديءَ جي شروعات تائين پهچي ٿي. [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو 1921ع ۾ قائم ڪيل اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج هو. اداري جي تاريخ موجب سول انجنيئرن جي وڌندڙ ضرورت، خاص طور [[سکر بئراج]] جي تعمير سان لاڳاپيل ضرورتن، انجنيئرنگ جي باقاعدي تعليم کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1977ع ۾ ڪاليج کي سنڌ اسيمبليءَ جي قانون تحت يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو.<ref name="NEDHistory">{{cite web |url=https://www.neduet.edu.pk/our_university |title=Our University |publisher=NED University of Engineering and Technology |access-date=24 August 2026}}</ref> ====تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ نمايان تعليمي ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! هنڌ ! قيام ! تاريخي اهميت / شعبو |- | [[بي وي ايس پارسي هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1859ع | سنڌ ۽ ڪراچي جي قديم جديد اسڪولن مان هڪ |- | [[سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول، ڪراچي|سينٽ پيٽرڪس هاءِ اسڪول]] | [[ڪراچي]] | 1861ع | تاريخي تعليمي ادارو |- | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام]] | [[ڪراچي]] | 1885ع | جديد تعليم؛ [[محمد علي جناح]] جو تعليمي ادارو<ref name="SMIHistory"/> |- | [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1887ع | تاريخي اعليٰ تعليمي ۽ سائنس ڪاليج |- | [[اين اي ڊي گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1921ع | موجوده [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] جو اڳوڻو ادارو<ref name="NEDHistory"/> |- | [[ڊائو ميڊيڪل ڪاليج]] | [[ڪراچي]] | 1945ع | طبي تعليم |- | [[سنڌ يونيورسٽي]] | [[ڄامشورو]] | 1947ع | سنڌ جي قديم جديد يونيورسٽين مان هڪ |- | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو]] | 1963ع/1977ع | انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي |} </div> ==صحت== {{Main|سنڌ ۾ صحت}} [[File:NICVD.jpg|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو [[ٽنڊو محمد خان]] وارو مرڪز؛ سنڌ ۾ دل جي بيمارين جي علاج لاءِ قائم ڪيل مرڪزن مان هڪ.]] [[File:Siut karachi - panoramio.jpg|thumb|270px|[[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (ايس آءِ يو ٽي)، [[ڪراچي]]؛ گردن جي بيمارين، ڊائلاسس ۽ عضون جي پيوندڪاريءَ جو اهم طبي مرڪز.]] [[File:SIUT Trust Hospital (1).jpg|thumb|270px|ايس آءِ يو ٽي ٽرسٽ اسپتال، [[ڪراچي]]؛ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورالاجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] جي صحت جي سهولتن مان هڪ.]] [[File:NICVD logo.png|thumb|270px|[[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جو نشان؛ ادارو [[ڪراچي]] ۾ دل جي بيمارين جي علاج جو هڪ اهم سرڪاري مرڪز آهي.]] سنڌ ۾ صحت جو نظام سرڪاري، نجي ۽ غير منافع بخش شعبن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ بنيادي صحت يونٽن ۽ ڳوٺاڻن صحت مرڪزن کان وٺي ضلعي، تدريسي ۽ تخصصي اسپتالن تائين مختلف سطحن جون سهولتون شامل آهن. سنڌ حڪومت جي سرڪاري فهرست ۾ [[جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر]]، [[لياقت يونيورسٽي اسپتال]]، [[ڊاڪٽر روٿ ڪي ايم فاؤ سول اسپتال ڪراچي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف چائلڊ هيلٿ]]، [[عباسي شهيد اسپتال]] ۽ [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ڪارڊيوويسڪيولر ڊزيزز]] جهڙا وڏا ادارا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sindh.gov.pk/ |title=Government of Sindh – Hospitals |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صحت بابت صوبي جي اهم آباديءَ تي ٻڌل انگن اکرن جو هڪ بنيادي ذريعو ''سنڌ ملٽيپل انڊيڪيٽر ڪلسٽر سروي 2018–19'' آهي، جيڪو سنڌ جي شماريات بيورو، رٿابندي ۽ ترقي کاتي طرفان [[يونيسيف]] جي فني سهڪار سان ڪيو ويو. سروي 20,540 گهرن جي نموني تي ٻڌل هو ۽ عورتن، ٻارن، صحت، غذائيت، تعليم، پاڻي، صفائي ۽ ٻين سماجي شعبن بابت 170 کان وڌيڪ اشارن تي معلومات گڏ ڪئي وئي.<ref name="SindhMICS201819">{{cite web |url=https://www.unicef.org/pakistan/media/5296/file/Sindh.pdf |title=Sindh Multiple Indicator Cluster Survey 2018-19: Survey Findings Report |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Board, Government of Sindh and UNICEF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ماءُ ۽ ٻار جي صحت=== سنڌ ۾ ماءُ ۽ ٻار جي صحت ۾ گذريل ڏهاڪن دوران ڪجهه اهم بهتري آئي آهي، پر ڪيترن اشارن ۾ علائقائي ۽ سماجي اڻبرابري برقرار آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب سروي کان اڳ واري پنجن سالن جي عرصي لاءِ [[نوزائتي ٻار جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 24، [[ٻارڙن جي موت جي شرح]] 39 ۽ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن جي موت جي شرح 46 هئي. ساڳئي MICS سلسلي ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 2003–04ع ۾ 104 ۽ 2014ع ۾ 100 في 1,000 هئي، جنهن جي ڀيٽ ۾ 2018–19ع جو انگ نمايان گهٽتائي ڏيکاري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00796B;" |+ style="background:#00796B;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ شروعاتي ٻاراڻي موت جا اهم اشارا، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اشارو ! في 1,000 زنده ڄمڻ |- | نوزائتي ٻار جي موت جي شرح | 24 |- | نوزائتي دور کان پوءِ ٻار جي موت جي شرح | 14 |- | هڪ سال کان گهٽ عمر جي ٻار جي موت جي شرح | 39 |- | هڪ کان پنجن سالن جي وچ واري ٻاراڻي موت جي شرح | 8 |- | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح''' | '''46''' |} ٻاراڻي موت جو خطرو سڀني گروهن ۾ هڪجهڙو نه هو. 20 سالن کان گهٽ عمر جي مائرن مان ڄاول ٻارن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 58 في 1,000 هئي، جڏهن ته ستين يا ان کان پوءِ واري پيدائش جي ٻارن ۾ اها شرح 75 هئي. ٻن سالن کان گهٽ وقفي سان ٿيندڙ پيدائشن ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر جي موت جي شرح 72 في 1,000 هئي، جڏهن ته ٽن سالن جي وقفي واري پيدائش ۾ اها 25 هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ====ماءُ جي موت==== [[پاڪستان ميٽرنل مورٽيلٽي سروي 2019]] موجب سنڌ ۾ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 100,000 زنده ڄمڻ تي 345 هئي؛ ان تخميني جو 95 سيڪڙو اعتماد وارو وقفو 213 کان 477 هو. ساڳئي سروي ۾ پاڪستان لاءِ حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح 251 في 100,000 هئي. سنڌ لاءِ سڌي سروي تخميني ۾ شرح 364 في 100,000 هئي، جيتوڻيڪ ان جو اعتماد وارو وقفو نسبتاً وسيع هو.<ref name="PMMS2019">{{cite web |url=https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR366/FR366.pdf |title=Pakistan Maternal Mortality Survey 2019 |publisher=National Institute of Population Studies and ICF |year=2020 |access-date=24 August 2026}}</ref> هي انگ ''حمل سان لاڳاپيل موت جي شرح'' ۽ سخت تعريف واري ''ماءُ جي موت جي شرح'' جي وچ ۾ فرق سبب پراڻن ذريعن ۾ ڏنل انگن سان سڌي طرح ڀيٽڻ وقت احتياط طلب ڪن ٿا.<ref name="PMMS2019"/> ===پيدائش ۽ زچگيءَ جون خدمتون=== صوبي ۾ زچگي کان اڳ طبي سار سنڀال تائين رسائي بهتر ٿي آهي، پر شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن، تعليمي سطح ۽ معاشي حيثيت جي لحاظ کان فرق موجود آهن. پاڪستان سوشل اينڊ ليونگ اسٽينڊرڊز ميجرمينٽ سروي 2018–19 موجب سنڌ ۾ آخري حمل دوران گهٽ ۾ گهٽ هڪ ڀيرو پيدائش کان اڳ طبي مشوري حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 79 سيڪڙو هو؛ 2013–14ع ۾ اهو 76 سيڪڙو هو.<ref name="PSLM201819Health">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Hieskey.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2018-19: Health |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ MICS 2018–19 موجب سفارش ڪيل گهٽ ۾ گهٽ چار زچگي کان اڳ وارا معائنا حاصل ڪندڙ عورتن جو تناسب 44.3 سيڪڙو هو. اهڙيءَ طرح صرف ڪنهن هڪ طبي رابطي ۽ حمل دوران مسلسل سفارش ڪيل سار سنڀال جي وچ ۾ نمايان فرق موجود هو.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي غذائيت=== [[File:A young girl is checked for signs of malnutrition, Sindh, Pakistan, April 2012 (8405077949).jpg|thumb|270px|سنڌ ۾ هڪ ٻارڙي جي [[غذائي کوٽ]] جي نشانين لاءِ طبي جاچ؛ ٻارن ۾ غذائي کوٽ صوبي جي اهم عوامي صحت جي مسئلن مان هڪ رهي آهي.]] [[File:Nutrition status of children under 5 in Pakistan.png|thumb|270px|پاڪستان ۾ پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي غذائي حالت، [[نيشنل نيوٽريشن سروي پاڪستان 2018ع]] جي انگن اکرن موجب.]] غذائي کوٽ سنڌ جي ٻارن جي صحت لاءِ هڪ وڏو مسئلو رهي آهي. سنڌ MICS 2018–19 موجب پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 50.2 سيڪڙو قد جي لحاظ کان عمر کان گهٽ يا [[اسٽنٽنگ|اسٽنٽڊ]] هئا، 40.7 سيڪڙو عمر جي لحاظ کان گهٽ وزن وارا ۽ 14.8 سيڪڙو قد جي لحاظ کان گهٽ وزن يا [[ويسٽنگ|ويسٽڊ]] هئا.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #E65100;" |+ style="background:#E65100;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ غذائي کوٽ، 2018–19ع'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#FFE0B2;" ! غذائي اشارو ! شرح ! بنيادي مطلب |- | [[اسٽنٽنگ]] | '''50.2٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ قد گهٽ؛ دائمي غذائي کوٽ |- | گهٽ وزن | '''40.7٪''' | عمر جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ |- | [[ويسٽنگ]] | '''14.8٪''' | قد جي ڀيٽ ۾ وزن گهٽ؛ شديد يا تازي غذائي کوٽ |} ڇهن مهينن کان گهٽ عمر جي ٻارن ۾ صرف ماءُ جو کير پيارڻ جي شرح 2014ع جي 28.9 سيڪڙو مان وڌي 2018–19ع ۾ 46.5 سيڪڙو ٿي. ان جي ابتڙ، ننڍن ٻارن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ قابل قبول خوراڪ حاصل ڪرڻ جو تناسب 11.7 سيڪڙو هو، جيڪو ٻار جي خوراڪ جي معيار ۽ تنوع بابت هڪ اهم مسئلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SindhMICS201819"/> غذائي کوٽ جي شدت ضلعن ۾ تمام گهڻي مختلف هئي. MICS جي انگن موجب اسٽنٽنگ ڪجهه ضلعن ۾ صوبي جي سراسري کان تمام مٿي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ اندر غذائيت جو مسئلو جاگرافيائي ۽ سماجي لحاظ کان غير يڪسان آهي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جي حفاظتي ٽيڪاڪاري=== سنڌ ۾ [[وڌايل حفاظتي ٽيڪاڪاري پروگرام]] تحت ٻارن کي تپ دق، پوليو، خناق، ڪاري کنگهه، تشنج، هيپاٽائٽس بي، هيموفيلس انفلوئنزا ٽائپ بي، نمونيا ۽ خسري سميت ٽيڪن سان روڪي سگهجندڙ بيمارين خلاف ويڪسينون ڏنيون وڃن ٿيون. سنڌ MICS 2018–19 موجب 12–23 مهينن جي ٻارن مان 43.8 سيڪڙو کي بنيادي ٽيڪن جو مڪمل مجموعو مليو هو. 24–35 مهينن جي ٻارن مان قومي شيڊول موجب سڀ گهربل اينٽيجن حاصل ڪندڙن جو تناسب 32.7 سيڪڙو هو. ٽئين پينٽاويلنٽ ٽيڪي جي ڪوريج 57.6 سيڪڙو، ٽئين نيو موڪوڪل ٽيڪي جي 55.4 سيڪڙو ۽ 24–35 مهينن جي ٻارن ۾ خسري جي ٻئي ٽيڪي جي ڪوريج 64.7 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #3949AB;" |+ style="background:#3949AB;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''چونڊ ٻاراڻي ٽيڪاڪاري اشارا، سنڌ MICS 2018–19'''<ref name="SindhMICS201819"/> |- style="background:#C5CAE9;" ! اشارو ! ڪوريج |- | پينٽاويلنٽ ٽيون ٽيڪو | 57.6٪ |- | نيو موڪوڪل ٽيون ٽيڪو | 55.4٪ |- | خسري جو ٻيو ٽيڪو | 64.7٪ |- | 12–23 مهينن ۾ مڪمل بنيادي ٽيڪاڪاري | '''43.8٪''' |- | 24–35 مهينن ۾ قومي شيڊول جا سڀ ٽيڪا | '''32.7٪''' |} ٽيڪاڪاري ۾ شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن جو فرق پڻ نمايان هو. 12–23 مهينن جي ٻارن ۾ بنيادي مڪمل ٽيڪاڪاري شهري علائقن ۾ 49.4 سيڪڙو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ 39.0 سيڪڙو هئي. ماءُ جي تعليم سان پڻ واضح لاڳاپو ڏٺو ويو؛ تعليم کان محروم يا پري-پرائمري سطح واري ماءُ جي ٻارن ۾ اها شرح 37.3 سيڪڙو هئي، جڏهن ته وچولي تعليم حاصل ڪيل مائرن جي ٻارن ۾ 56.1 سيڪڙو هئي.<ref name="SindhMICS201819"/> ===ٻارن جون عام بيماريون ۽ علاج=== MICS 2018–19 موجب گذريل ٻن هفتن دوران دستن ۾ مبتلا پنجن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن مان 67.4 سيڪڙو لاءِ ڪنهن صحت مرڪز يا صحت فراهم ڪندڙ کان علاج يا صلاح ورتي وئي. دستن ۾ مبتلا ٻارن مان 50.9 سيڪڙو کي [[اورل ريهائيڊريشن سالٽس|او آر ايس]] ڏنو ويو، جڏهن ته صرف 22.4 سيڪڙو کي او آر ايس سان گڏ زنڪ پڻ ڏنو ويو.<ref name="SindhMICS201819"/> اهڙيون بيماريون غذائي کوٽ، محفوظ پاڻيءَ تائين محدود رسائي ۽ صفائي جي خراب حالتن سان گڏجي ٻارن جي بيماريءَ ۽ موت جي خطري کي وڌائي سگهن ٿيون. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو=== سنڌ جو سرڪاري صحت نظام عام طور تي ٽن سطحن تي ٻڌل آهي: بنيادي سطح تي ڊسپينسريون، بنيادي صحت يونٽ، ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز ۽ ڳوٺاڻا صحت مرڪز؛ ثانوي سطح تي تعلقه ۽ ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون؛ ۽ ثالثي سطح تي تدريسي، وڏيون ۽ تخصصي اسپتالون ڪم ڪن ٿيون. ''هيلٿ پروفائيل آف سنڌ 2021'' موجب صوبي ۾ 793 بنيادي صحت يونٽ ۽ 128 ڳوٺاڻا صحت مرڪز درج هئا. ان کان علاوه 1,378 ڊسپينسريون، 121 ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز، 262 ٽي بي ڪلينڪون، 19 ڪوڙهه ڪلينڪون ۽ 32 ٽراما ايمرجنسي سينٽر درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021">{{cite book |title=Health Profile of Sindh (District Wise) 2021 |publisher=Bureau of Statistics, Planning & Development Department, Government of Sindh |location=Karachi |year=2021}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #1565C0;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''بنيادي ۽ پرائمري صحت جون سهولتون، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#BBDEFB;" ! اداري جو قسم ! تعداد ! بسترا |- | ڊسپينسريون | 1,378 | 429 |- | ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز | 121 | 208 |- | ٽي بي ڪلينڪون | 262 | 590 |- | ڪوڙهه ڪلينڪون | 19 | — |- | زچگي گهر | 36 | — |- | ٽراما ايمرجنسي سينٽر | 32 | — |- | يوناني شفاخانا | 42 | — |- | شهري صحت مرڪز | 5 | — |- | شهري صحت يونٽ | 11 | — |- | '''بنيادي صحت يونٽ''' | '''793''' | '''1,535''' |- | '''ڳوٺاڻا صحت مرڪز''' | '''128''' | '''1,323''' |} </div> ===اسپتالون ۽ بستر=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل موجب مختلف قسمن جي 2,991 سرڪاري صحت ادارن ۾ مجموعي طور 25,507 بسترا درج هئا. انهن مان تدريسي اسپتالن وٽ 9,086 بسترا، يعني درج ڪيل مجموعي بسترن جو لڳ ڀڳ 35.6 سيڪڙو هئا. خودمختيار ادارن وٽ 3,794، ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالن وٽ 2,128، وڏين اسپتالن وٽ 1,991 ۽ تعلقه اسپتالن وٽ 1,477 بسترا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ سرڪاري صحت ادارا ۽ بسترن جي ورهاست، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#B2DFDB;" ! اداري جو قسم ! ادارا ! بسترا ! بسترن جو حصو ! بصري ڏيک |- | تدريسي اسپتالون | 8 | 9,086 | 35.6٪ | <div style="background:#1565C0;width:35.6%;height:18px;"></div> |- | ٻيا صحت ادارا | 2,883 | 6,261 | 24.5٪ | <div style="background:#00897B;width:24.5%;height:18px;"></div> |- | خودمختيار ادارا | 9 | 3,794 | 14.9٪ | <div style="background:#C62828;width:14.9%;height:18px;"></div> |- | ضلعي هيڊڪوارٽر اسپتالون | 16 | 2,128 | 8.3٪ | <div style="background:#2E7D32;width:8.3%;height:18px;"></div> |- | وڏيون اسپتالون | 18 | 1,991 | 7.8٪ | <div style="background:#EF6C00;width:7.8%;height:18px;"></div> |- | تعلقه اسپتالون | 50 | 1,477 | 5.8٪ | <div style="background:#8E24AA;width:5.8%;height:18px;"></div> |- | خصوصي اسپتالون | 5 | 650 | 2.5٪ | <div style="background:#F9A825;width:2.5%;height:18px;"></div> |- | سول اسپتالون | 2 | 120 | 0.5٪ | <div style="background:#607D8B;width:0.5%;height:18px;"></div> |- ! style="background:#00695C;color:white;" | '''ڪل''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''2,991''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''25,507''' ! style="background:#00695C;color:white;" | '''100٪''' ! style="background:#00695C;color:white;" | — |} </div> ===صحت جي افرادي قوت=== 2021ع جي سرڪاري صحت پروفائيل ۾ سرڪاري شعبي لاءِ 7,063 ڊاڪٽر يا جنرل ميڊيڪل آفيسر، 198 ڏندن جا ڊاڪٽر، 1,232 نرسون، 764 ليڊي هيلٿ وزيٽر، 948 دائيون ۽ مختلف درجن جا هزارين طبي ۽ نيم طبي ٽيڪنيشن درج ڪيا ويا هئا.<ref name="HealthProfileSindh2021"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #7B1FA2;" |+ style="background:#7B1FA2;color:white;font-size:120%;font-weight:bold;" | '''سنڌ جي سرڪاري صحت افرادي قوت، 2021ع'''<ref name="HealthProfileSindh2021"/> |- style="background:#E1BEE7;" ! عملو ! تعداد |- | ڊاڪٽر / جنرل ميڊيڪل آفيسر | 7,063 |- | فزيشن | 41 |- | سرجن | 52 |- | گائنيڪالاجسٽ | 87 |- | ٻارن جا ماهر | 60 |- | ڏندن جا ڊاڪٽر | 198 |- | نرسون | 1,232 |- | ليڊي هيلٿ وزيٽر | 764 |- | دائيون | 948 |- | ميڊيڪل ٽيڪنيشن | 795 |- | ڊسپينسر / ڊريسر | 1,791 |- | ليبارٽري ٽيڪنيشن | 236 |- | ايڪس ري ٽيڪنيشن | 242 |} == آمدورفت == {{Main|سنڌ ۾ آمدورفت}} [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]؛ سنڌ ۽ پاڪستان جي اهم مسافر ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] [[File:PK Karachi Airport asv2020-02.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو.]] [[File:PK Karachi asv2020-02 img47 container port.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي بندرگاهه]] تي سامونڊي مال برداري جون سهولتون؛ سنڌ جي بندرگاهن کي ملڪ جي ريلوي ۽ شاهراهي نظام سان ڳنڍيو ويو آهي.]] سنڌ ۾ آمدورفت جو نظام روڊ، موٽر وي، قومي شاهراهه، ريلوي، شهري بس، بس ريپڊ ٽرانزٽ، هوائي آمدورفت، سامونڊي بندرگاهن ۽ مال برداري جي مختلف ذريعن تي مشتمل آهي. [[ڪراچي]] صوبي جو سڀ کان وڏو آمدورفتي مرڪز آهي، جتي [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]]، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، پاڪستان ريلوي جو ڪراچي ڊويزن ۽ وڏا شاهراهي ۽ شهري ٽرانسپورٽ نظام گڏ ٿين ٿا. سنڌ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن لاءِ [[سکر]]، [[روهڙي]]، [[حيدرآباد]] ۽ [[ڪوٽڙي]] اهم ريلوي ۽ شاهراهي جنڪشن آهن. قومي شاهراهن ۽ ريلوي جي مرڪزي لائين وسيلي سنڌ جو رابطو پنجاب، بلوچستان، خيبر پختونخوا ۽ ملڪ جي سامونڊي بندرگاهن سان قائم رهي ٿو. 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي [[ڪراچي–روهڙي]] واري مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن لاءِ ابتدائي مارڪيٽ انگيجمينٽ جو مرحلو شروع ڪيو، جيڪو سنڌ جي مرڪزي ريلوي ڍانچي جي جديدڪاريءَ سان لاڳاپيل منصوبو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === روڊن جو نظام === سنڌ جو روڊ نيٽ ورڪ وفاقي قومي شاهراهن، موٽر ويز، صوبائي شاهراهن، ضلعي روڊن ۽ شهري رستن تي مشتمل آهي. وفاقي سطح تي [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهن ۽ موٽر ويز جي انتظام ۽ ترقيءَ جي ذميوار آهي. سنڌ جي سڀ کان اهم اتر-ڏکڻ شاهراهه [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] آهي، جيڪا ڪراچي کان ٺٽي، حيدرآباد ۽ مورو وسيلي پنجاب ۽ اڳتي پشاور تائين وڃي ٿي. [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] ڪوٽڙي کان شڪارپور ۽ اتر پاڪستان ڏانهن وڃي ٿي، جڏهن ته [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] ڪراچي کي بلوچستان جي بيلا، خضدار، قلات، ڪوئيٽا ۽ چمن سان ڳنڍي ٿي. [[ايم-9 موٽر وي]] ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ ۾ 136 ڪلوميٽر ڊگهو موٽر وي رابطو فراهم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |page=14 |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== سنڌ مان گذرندڙ اهم قومي شاهراهون ۽ موٽر وي ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#37474F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم قومي شاهراهي رستا''' |- style="background:#ECEFF1;" ! رستو ! سنڌ اندر اهم شهر / علائقا ! بنيادي رابطو ! نوعيت |- | [[قومي شاهراهه 5|اين-5]] | [[ڪراچي]]، [[ٺٽو]]، [[حيدرآباد]]، [[مورو]] | سنڌ کان پنجاب ۽ اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[انڊس هاءِ وي|اين-55]] | [[ڪوٽڙي]]، [[دادو]]، [[شڪارپور]] | سنڌو درياهه جي اولهندي پٽي کان اتر پاڪستان | قومي شاهراهه |- | [[قومي شاهراهه 25|اين-25]] | [[ڪراچي]] ۽ اولهندي سنڌ | ڪراچي کان بلوچستان، ڪوئيٽا ۽ چمن | قومي شاهراهه |- | [[ايم-9 موٽر وي]] | [[ڪراچي]]–[[حيدرآباد]] | ٻن وڏن شهري ۽ صنعتي مرڪزن جو تيز رفتار رابطو | موٽر وي |} </div> <ref>{{cite web |url=https://nha.gov.pk/uploads/topics/17292307722622.pdf |title=The National Highway Authority Act, 1991 — Schedule of National Highways |publisher=National Highway Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جي مشهور روڊن جي فهرست === سنڌ جي وڏن شهرن، خاص طور [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد]] ۾ ڪيترائي اهم شهري شاهراهي رستا اقتصادي، انتظامي ۽ روزاني سفر لاءِ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪراچي ۾ [[شاهراهه فيصل]]، [[ايم اي جناح روڊ]]، [[شاهراهه پاڪستان]]، [[يونيورسٽي روڊ، ڪراچي|يونيورسٽي روڊ]]، ڪورنگي روڊ، ڪلفٽن روڊ، سپر هاءِ وي ۽ ناردرن باءِ پاس اهم شهري ۽ بين الشهري رستن مان آهن. حيدرآباد ۾ آٽوڀان روڊ، ٿڌي سڙڪ، حيدرآباد باءِ پاس ۽ قومي شاهراهه سان ڳنڍيل رستا شهر ۽ ضلعي جي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سکر ۽ روهڙي ۾ قومي شاهراهه ۽ انڊس هاءِ وي سان ڳنڍيل رستا اتر سنڌ جي مسافر ۽ مال برداري لاءِ اهم آهن. === شهري عوامي آمدورفت === سنڌ ۾ جديد سرڪاري شهري آمدورفت جي ترقيءَ لاءِ [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] قائم ڪئي وئي، جيڪا نومبر 2017ع کان صوبي ۾ ماس ٽرانزٽ نظام جي منصوبابندي، هم آهنگي، تعمير، آپريشن، نگراني ۽ ضابطي لاءِ ڪم ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/ |title=Sindh Mass Transit Authority |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جي [[سنڌ پيپلز بس سروس]] ڪراچي سان گڏ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي تائين هلائي وئي آهي. هن نظام ۾ ريڊ پيپلز بس، عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بسون شامل آهن. سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي جي موجوده منصوبي جي انگن موجب پيپلز بس نظام ۾ 210 ريڊ بسون، 28 پنڪ بسون ۽ 40 اليڪٽرڪ بسون، مجموعي طور 243 بسون، 14 رستن ۽ لڳ ڀڳ 362 ڪلوميٽرن جي روٽ نيٽ ورڪ تي هلڻ لاءِ درج آهن؛ ريڊ بس سروس جي روزاني سواري لڳ ڀڳ 100,000 مسافر ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽرانسپورٽ کاتي موجب پيپلز انٽرا-ڊسٽرڪٽ بس منصوبي هيٺ ڪراچي کان سواءِ حيدرآباد، سکر ۽ لاڙڪاڻي ۾ پڻ رستا هلن ٿا، جڏهن ته عورتن لاءِ مخصوص پنڪ بس سروس ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ متعارف ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/sindh-peoples-intra-district-project |title=Sindh People's Intra District Project |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ==== پيپلز بس سروس ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ پيپلز بس سروس جو چونڊ ڍانچو''' |- style="background:#FFCDD2;" ! سروس ! بسون ! رستا ! روٽ جي مجموعي ڊگھائي |- | ريڊ پيپلز بس | 210 | 10 | 211 ڪلوميٽر |- | پنڪ بس | 28 | 2 | 67 ڪلوميٽر |- | اليڪٽرڪ بس | 40 | 3 | 84 ڪلوميٽر |- style="background:#EF9A9A;font-weight:bold;" ! مجموعي ! 243 ! 14 ! 362 ڪلوميٽر |} <ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> === بس ريپڊ ٽرانزٽ === [[ڪراچي]] ۾ شهري وڏي پيماني واري آمدورفت لاءِ مختلف بس ريپڊ ٽرانزٽ ڪوريڊور تيار ڪيا ويا آهن. [[عبدالستار ايڌي لائين|اورنج لائين]] اورنگي ٽائون کي اتر ناظم آباد واري علائقي سان ڳنڍي ٿي. هي منصوبو 10 سيپٽمبر 2022ع تي افتتاح کان پوءِ آپريشن ۾ آيو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/brt-abdul-sattar-edhi-line-orange-line |title=BRT Abdul Sattar Edhi Line (Orange Line) |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي بي آر ٽي ريڊ لائين]] تعمير هيٺ هڪ وڏي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبي طور تيار ڪئي پئي وڃي. سنڌ حڪومت موجب منصوبي ۾ 26.5 ڪلوميٽر ڊگهو ڪوريڊور ۽ 250 بائيو-هائبرڊ بسون شامل ڪرڻ جي رٿا آهي. منصوبي لاءِ روزاني 300,000 کان وڌيڪ مسافرن جي گنجائش جو هدف رکيو ويو آهي، جڏهن ته مڪمل ٿيڻ کان پوءِ تقريباً 350,000 روزاني سواريءَ جو اندازو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://transport.sindh.gov.pk/karachi-bus-rapid-transit-brt |title=Karachi Bus Rapid Transit — Red Line |publisher=Transport & Mass Transit Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي اليڪٽرڪ بس سروس کي پڻ وڌايو آهي. مئي 2024ع ۾ سهراب ڳوٺ کان ڊي ايڇ اي سٽي ۽ ڀرپاسي جي ڳوٺن ڏانهن اي وي-5 رستو شروع ڪيو ويو، جيڪو شهري آمدورفت ۾ بجلي تي هلندڙ بس نظام جي توسيع جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/news/launch-of-new-ev-5-bus-service-operation-dha-city-near-by-goths-towards-down-town |title=Launch of New EV-5 Bus Service Operation |publisher=Sindh Mass Transit Authority |date=23 May 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا === سنڌ ۾ روڊ ۽ عوامي آمدورفت جي انتظام ۾ ڪيترائي وفاقي ۽ صوبائي ادارا شامل آهن. صوبائي سطح تي ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو پاليسي ۽ ريگيوليٽري ڪردار ادا ڪري ٿو، جڏهن ته سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي شهري ماس ٽرانزٽ منصوبن جي ترقي ۽ آپريشن سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''آمدورفت سان لاڳاپيل اهم سرڪاري ادارا''' |- style="background:#CFD8DC;" ! ادارو ! سطح ! بنيادي ذميواري |- | [[سنڌ ٽرانسپورٽ ۽ ماس ٽرانزٽ کاتو]] | صوبائي | ٽرانسپورٽ پاليسي، ضابطا ۽ منصوبابندي |- | [[سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] | صوبائي | بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ ماس ٽرانزٽ نظام |- | [[نيشنل هاءِ وي اٿارٽي]] | وفاقي | قومي شاهراهون ۽ موٽر وي |- | [[پاڪستان ريلوي]] | وفاقي | مسافر ۽ مال بردار ريلوي |- | [[پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي]] | وفاقي | سول هوائي اڏن جو انتظام |} === ريلوي نظام === {{Main|سنڌ ۾ ريلوي}} سنڌ پاڪستان جي ريلوي نظام جو تاريخي ۽ موجوده طور اهم حصو آهي. [[ڪراچي]] پاڪستان ريلوي جي ڏاکڻي ٽرمينس ۽ ملڪ جي اهم مسافر ۽ مال برداري مرڪزن مان هڪ آهي، جڏهن ته [[روهڙي]] اتر سنڌ ۾ هڪ اهم ريلوي جنڪشن آهي. ڪراچي–پشاور مرڪزي ريلوي لائين سنڌ مان ڪراچي، ڪوٽڙي، حيدرآباد، نوابشاهه، روهڙي ۽ ٻين علائقن وسيلي گذري ٿي. پاڪستان ريلوي جي ڪمپيوٽرائيزڊ ريزرويشن نظام ۾ ڪراچي ڊويزن ۽ سکر ڊويزن الڳ آپريشنل يونٽن طور درج آهن. ڪراچي ڊويزن جي اهم ريزرويشن اسٽيشنن ۾ ڪراچي سٽي ۽ ڪراچي ڪينٽ شامل آهن، جڏهن ته سکر ڊويزن صوبي جي اترئين ريلوي نظام جو اهم انتظامي مرڪز آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/GeneralInformation.aspx |title=General Information |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> 2026ع ۾ پاڪستان ريلوي ڪراچي–روهڙي مين لائين-1 سيڪشن جي اپ گريڊيشن کي هڪ اهم جديدڪاري پروگرام طور اڳتي وڌايو. هي سيڪشن سنڌ جي بندرگاهن، ڪراچي جي صنعتي مرڪزن ۽ اتر پاڪستان جي ريلوي نيٽ ورڪ جي وچ ۾ بنيادي رابطو فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Upgradation of Pakistan Railways Main Line-1 (Karachi–Rohri Section) Project |publisher=Pakistan Railways |date=18 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سنڌ جون اهم ريلوي اسٽيشنون === [[File:Karachi Cantonment Railway Station.jpg|thumb|270px|[[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]]، 1890ع واري ڏهاڪي کان سنڌ جي اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ڪراچي کان اتر سنڌ تائين ڪيترائي وڏا ريلوي اسٽيشن ۽ جنڪشن آهن. ڪراچي ڪينٽ پاڪستان جي اهم مسافر اسٽيشنن مان هڪ آهي ۽ ڪراچي–پشاور مين لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Karachi_Cantonment_railway_station |title=Karachi Cantonment railway station |publisher=Wikimedia Commons |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#795548;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جون چونڊ اهم ريلوي اسٽيشنون''' |- style="background:#D7CCC8;" ! اسٽيشن ! شهر / ضلعو ! اهميت |- | [[ڪراچي سٽي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | بندرگاهه ۽ مرڪزي شهر سان تاريخي رابطو |- | [[ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | وڏو مسافر ريلوي مرڪز |- | [[ڊرگ روڊ ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | شهري ۽ مين لائين رابطو |- | [[لانڍي ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪراچي]] | اوڀر ڪراچي جو ريلوي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[ڪوٽڙي]] | اهم تاريخي جنڪشن |- | [[حيدرآباد جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[حيدرآباد]] | وچولي سنڌ جو وڏو ريلوي مرڪز |- | [[ٽنڊو آدم ريلوي اسٽيشن]] | [[ٽنڊو آدم]] | وچ سنڌ جي مسافر آمدورفت |- | [[نوابشاهه ريلوي اسٽيشن]] | [[نوابشاهه]] | شهيد بينظيرآباد جو اهم اسٽيشن |- | [[خيرپور ريلوي اسٽيشن]] | [[خيرپور]] | اتر سنڌ جي مين لائين تي |- | [[روهڙي جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] | [[روهڙي]] | اتر سنڌ جو اهم قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر ريلوي اسٽيشن]] | [[سکر]] | سکر شهري علائقي جي ريلوي سهولت |} === سنڌ ۾ هلندڙ ٽرينون === سنڌ مان گذرندڙ مسافر ٽرينن جو تعداد ۽ وقتائتو شيڊول پاڪستان ريلوي طرفان وقت بوقت تبديل ڪيو ويندو آهي. ڪراچي کان ملڪ جي اتر ۽ وچ وارن علائقن ڏانهن هلندڙ گهڻيون ڊگهي فاصلي واريون ٽرينون حيدرآباد ۽ روهڙي واري مرڪزي لائين استعمال ڪن ٿيون. سنڌ مان هلندڙ يا گذرندڙ مشهور ٽرينن ۾ [[گرين لائين ايڪسپريس]]، [[ڪراچي ايڪسپريس]]، [[ڪراڪرم ايڪسپريس]]، [[تيزگام]]، [[شاهه حسين ايڪسپريس]]، [[علامه اقبال ايڪسپريس]]، [[پاڪ بزنس ايڪسپريس]] ۽ ٻين ڊگهي فاصلي وارين مسافر ٽرينن جا نالا شامل رهيا آهن. موجوده آپريشنل فهرست ۽ وقت لاءِ پاڪستان ريلوي جو سرڪاري سفر رٿابندي نظام بنيادي ذريعو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PlanJourney.aspx |title=Plan Your Journey |publisher=Pakistan Railways |access-date=24 August 2026}}</ref> === مال جي ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ مال برداري جي نظام جو مرڪز ڪراچي ۽ ان جون بندرگاهون آهن. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تي لهندڙ يا برآمد ٿيندڙ ڪنٽينر، پيٽروليم، اناج، معدنيات، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو روڊ ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن تائين منتقل ٿئي ٿو. پاڪستان ريلوي مال برداري لاءِ ڪراچي کان لاهور، راولپنڊي، پشاور ۽ ٻين شهرن ڏانهن ڪنٽينر ۽ ٻين سامان لاءِ مخصوص فريٽ شرحون جاري ڪري ٿي. جولاءِ 2026ع ۾ اداري ريفر ڪنٽينر ۽ مختلف ڪنٽينرائيزڊ ٽريفڪ لاءِ خاص اسٽيشن-ٽو-اسٽيشن رعايتي شرحون جاري ڪيون، جنهن مان ڪراچي جو قومي ريلوي مال برداري نظام ۾ مرڪزي ڪردار ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.pakrail.gov.pk/PublicNotices.aspx |title=Pakistan Railways Freight and Containerized Traffic Notices |publisher=Pakistan Railways |date=15 July 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> پورٽ قاسم جي روزاني شپنگ ۽ ڪارگو رپورٽن ۾ ڪنٽينر، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، تيل ۽ ٻين درآمدي ۽ برآمدي سامان جي جهاز وار حرڪت درج ڪئي وڃي ٿي، جنهن سان بندرگاهي، روڊ ۽ ريل مال برداري هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pqa.gov.pk/Content/Media/daily-shipping-and-cargo-handling-reports/dailyShippingCargoStat_14-MAR-2026-83d05363512c4e13b714052a322d9447.PDF |title=Daily Shipping and Cargo Statement |publisher=Port Qasim Authority |date=14 March 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> === سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ صوبائي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جو موجوده نمايان نظام [[سنڌ پيپلز بس سروس]]، پنڪ بس ۽ اليڪٽرڪ بس سروس تي مشتمل آهي. انهن خدمتن جو انتظام سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي ۽ لاڳاپيل آپريٽنگ ادارن وسيلي ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://smta.sindh.gov.pk/people-bus-service |title=People Bus Service |publisher=Sindh Mass Transit Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> تاريخي طور سنڌ ۾ سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جا ٻيا ماڊل پڻ رهيا، پر موجوده صوبائي شهري بس پاليسي ماس ٽرانزٽ، پيپلز بس، بي آر ٽي ۽ بجلي تي هلندڙ بس نظام تي وڌيڪ مرڪوز آهي. === نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ === سنڌ ۾ بين الشهري ۽ ضلعي سطح جي مسافر آمدورفت جو وڏو حصو نجي بس، ڪوچ، مني بس، ويگن، ٽيڪسي، رڪشا ۽ ايپ تي ٻڌل سفري خدمتن وسيلي پڻ ٿئي ٿو. ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ ٻين شهرن جا بس ٽرمينل سنڌ جي اندروني ۽ بين الصوبائي سفر جا اهم مرڪز آهن. بين الشهري ڪوچ خدمتون سنڌ کي پنجاب، بلوچستان ۽ ٻين صوبن سان ڳنڍين ٿيون، جڏهن ته مال برداريءَ لاءِ ٽرڪ، ٽريلر، آئل ٽينڪر، ڪنٽينر ڪيريئر ۽ ريفريجريٽيڊ گاڏيون بندرگاهن ۽ صنعتي علائقن مان ملڪ جي ٻين حصن تائين سامان منتقل ڪن ٿيون. {{clear}} ===هوائي آمدورفت=== [[File:PK Karachi Airport asv2020-01.jpg|thumb|270px|[[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جو سڀ کان وڏو سول هوائي اڏو ۽ پاڪستان جي اهم بين الاقوامي هوائي دروازن مان هڪ.]] سنڌ جي هوائي آمدورفت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، [[ڪراچي]] آهي. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي ايئروناٽيڪل انفارميشن پبليڪيشن ۾ هن هوائي اڏي جو آءِ سي اي او ڪوڊ '''او پي ڪي سي''' درج آهي ۽ 2026ع ۾ ان جي رن وي 25R/07L سان لاڳاپيل وڌيڪ فضائي نيويگيشن ڊيٽا پڻ اپڊيٽ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — AIRAC Amendment 02/26 |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> جناح بين الاقوامي هوائي اڏو سنڌ جي بين الاقوامي ۽ ملڪي مسافر هوائي ٽرانسپورٽ جو مرڪزي مرڪز آهي. ان کان علاوه [[سکر هوائي اڏو]] اتر سنڌ ۽ [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] لاڙڪاڻي ۽ ڀرپاسي جي علائقن لاءِ اهم سول هوائي سهولتون آهن. پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي 2026ع ۾ موئن جو دڙو هوائي اڏي جي رن وي 08/26 لاءِ اوزارن ذريعي لينڊنگ جي نظرثاني ٿيل طريقن کي پنهنجي ايئروناٽيڪل رڪارڊ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan — Moenjodaro Airport Updates |publisher=Pakistan Airports Authority |date=11 June 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ ڪجهه ٻيا هوائي اڏا ۽ ايئر فيلڊ فوجي، گڏيل، محدود يا غير شيڊول آپريشن لاءِ استعمال ٿين ٿا؛ تنهنڪري انهن سڀني کي باقاعده مسافر هوائي اڏا قرار ڏيڻ مناسب ناهي. موجوده آپريشنل حيثيت، سرٽيفڪيشن ۽ فلائيٽ آپريشن وقت سان تبديل ٿي سگهن ٿا ۽ انهن لاءِ پاڪستان ايئرپورٽس اٿارٽي جي تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم بنيادي ذريعا آهن.<ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Pakistan Aeronautical Information Publication |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا اهم هوائي اڏا=== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم هوائي اڏا''' |- style="background:#DDEBFA;" ! هوائي اڏو ! شهر / ضلعو ! آءِ سي اي او ڪوڊ ! بنيادي حيثيت |- | [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] | [[ڪراچي]] | او پي ڪي سي | بين الاقوامي ۽ ملڪي سول هوائي اڏو |- | [[سکر هوائي اڏو]] | [[سکر]] | او پي ايس ڪي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[موئن جو دڙو هوائي اڏو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | او پي ايم جي | علائقائي سول هوائي اڏو |- | [[نوابشاهه هوائي اڏو]] | [[نوابشاهه]] | او پي اين ايڇ | هوائي اڏو / آپريشنل حيثيت وقت سان تبديل ٿيندڙ |} </div> <ref>{{cite web |url=https://paawebadmin.paa.gov.pk/media/eaip/02-26/eAIP/main.html |title=Aeronautical Information Publication Pakistan |publisher=Pakistan Airports Authority |access-date=24 August 2026}}</ref> <small>'''نوٽ:''' هوائي اڏن جي موجوده مسافر پروازن، آپريشنل ڪلاڪن ۽ سرٽيفڪيشن جي حيثيت لاءِ تازي ايئروناٽيڪل انفارميشن ۽ نوٽم ڏسڻ ضروري آهي.</small> ===سنڌ جون ايئرلائين خدمتون=== سنڌ ۾ هوائي آمدورفت ڪنهن هڪ صوبائي ايئرلائين جي نظام تي ٻڌل نه آهي. [[ڪراچي]] مان پاڪستاني ۽ پرڏيهي ايئرلائينز ملڪي ۽ بين الاقوامي منزلن ڏانهن اڏامون هلائين ٿيون، جڏهن ته سکر ۽ ٻين علائقائي هوائي اڏن تي مسافر خدمتون موجوده شيڊول ۽ تجارتي ضرورتن مطابق هلن ٿيون. ان ڪري ''سنڌ جون ايئرلائينز'' جي بدران '''سنڌ ۾ ڪم ڪندڙ ايئرلائين خدمتون''' وڌيڪ صحيح عنوان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هوائي ڪمپنيون وفاقي سول ايويئيشن ضابطن ۽ قومي فضائي نظام تحت ڪم ڪن ٿيون، نه ته صوبائي ملڪيت يا دائري تحت. ===سامونڊي ۽ آبي آمدورفت=== [[File:PortQasimKarachi.svg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جو نقشو، جنهن ۾ بندرگاهه ۽ ان سان لاڳاپيل سامونڊي ۽ صنعتي علائقا ڏيکاريل آهن.]] [[File:Mangroves port Qasim.jpg|thumb|270px|[[پورٽ قاسم]] جي ڀرپاسي ۾ [[مينگروو]] ٻيلا؛ بندرگاهه سنڌو ڊيلٽا جي سامونڊي ۽ ڪريڪ واري ماحول سان ڳنڍيل آهي.]] سنڌ جي سامونڊي آمدورفت جو بنياد [[عربي سمنڊ]]، [[ڪراچي بندرگاهه]]، [[پورٽ قاسم]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جي ڪريڪن تي ٻڌل آهي. ڪراچي بندرگاهه ۽ پورٽ قاسم پاڪستان جي بين الاقوامي سامونڊي واپار جا ٻه اهم مرڪز آهن، جتان ڪنٽينر، پيٽروليم، ايل اين جي، ڪوئلو، اناج، ڀاڻ، ڪيميائي شيون ۽ ٻيو بلڪ ڪارگو هٿ ڪيو وڃي ٿو. [[ڪراچي بندرگاهه]] جي اندروني ۽ ٻاهرين بندرگاهي نظام ۾ ڪيترائي برٿ، تيل جا برٿ، جهازن لاءِ ڦرڻ جا حوض، ورڪشاپ پيئر ۽ منهوڙي سان لاڳاپيل جٽيون موجود آهن. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي پورٽ انفارميشن مينوئل موجب منهوڙي جي اتر اوڀر طرف قاسم پيئر، پائلٽ پيئر، ڪرين پيئر، پيسينجر پيئر، رهبر پيئر ۽ ورڪشاپ پيئر سميت ڪيترائي سامونڊي پيئر موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي بندرگاهه جي سامونڊي علائقي ۾ مقامي واپاري ٻيڙيون، ماهيگيري جون ٻيڙيون ۽ مسافر ٻيڙيون پڻ مختلف جٽين تان هلن ٿيون. اهڙي طرح بندرگاهي ٽرانسپورٽ رڳو بين الاقوامي ڪارگو جهازن تائين محدود نه آهي، پر مقامي مسافر، بندرگاهي عملي ۽ سامونڊي خدمتن لاءِ ننڍين ٻيڙين جو نظام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/downloads/New%20Information%20Manual%20Karachi%20%20Port-Amended%20FOR%20DC%2028082022_ca71.pdf |title=Port of Karachi Information Manual |publisher=Karachi Port Trust |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪياماڙي–منهوڙو فيري سروس=== [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] ڪياماڙي ۽ [[منهوڙو]] جي وچ ۾ مسافر ٻيڙيءَ جي خدمت هلائي ٿو. 2024ع ۾ فيري بوٽ '''عارفه ڪريم''' جي مرمت ۽ ٻيهر ڪم شروع ڪرڻ کان پوءِ ان کي '''سرخاب-II''' سان گڏ ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ مفت عوامي ٽرانسپورٽ لاءِ استعمال ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو. ڪراچي پورٽ ٽرسٽ موجب هي سروس مقامي رهواسين، شاگردن ۽ سياحن لاءِ سامونڊي سفر جي رسائي بهتر ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/NewsLetters/FINAL%20PDF%20KPT%20Newsletter%2030-07-2024_c_a26d.pdf |title=KPT Ferry Boat Arfa Karim Recommissioned |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بندرگاهي ضرورتن لاءِ 40 کان 50 ماڻهن جي گنجائش رکندڙ ٻيڙيون پڻ استعمال ڪري ٿو، جيڪي ڪياماڙي ۽ منهوڙي جي وچ ۾ ملازمن، رهواسين ۽ شاگردن جي آمدورفت لاءِ مقرر ڪري سگهجن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://kpt.gov.pk/uploads/CMEEII_1107240001_k_2fa2.pdf |title=Hiring of Routine Boats for Port Department |publisher=Karachi Port Trust |year=2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌو درياهه ۽ اندرين آبي رستا=== [[سنڌو درياهه]] سنڌ جي تاريخي آمدورفت ۽ واپار جو بنيادي آبي محور رهيو آهي، پر جديد دور ۾ ان جو باقاعده وڏي پيماني وارو مسافر يا مال بردار نيٽ ورڪ روڊ ۽ ريلوي جي ڀيٽ ۾ محدود آهي. درياهه تي ڪيترن علائقن ۾ مقامي ٻيڙيون، ماهيگيري، درياهه پار ڪرڻ ۽ تفريحي سفر جاري آهن. سکر، روهڙي، ڪوٽڙي، ڄامشورو ۽ سنڌو ڊيلٽا جي علائقن ۾ آبي آمدورفت جو ڪردار گهڻو ڪري مقامي، ماهيگيري يا سياحتي نوعيت جو آهي. بئراجن، پاڻيءَ جي وهڪري جي موسمي تبديلي، گاد ۽ جديد پلن ۽ روڊن جي واڌ سبب سنڌو درياهه تي مسلسل وڏي پيماني واري تجارتي جهاز راني محدود رهي آهي. ===بندرگاهن سان ڳنڍيل مال برداري=== سنڌ جي بندرگاهن مان نڪرندڙ مال ٽرڪ، ڪنٽينر ٽريلر، ٽينڪر ۽ ريل ذريعي ملڪ جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ٿئي ٿو. ڪراچي بندرگاهه جي ڀرپاسي ۾ ويسٽ وارف، ايسٽ وارف، ڪياماڙي آئل انسٽاليشن ۽ صنعتي علائقا بندرگاهي ۽ زميني ٽرانسپورٽ جي وچ ۾ اهم ڳانڍاپو فراهم ڪن ٿا. پورٽ قاسم جو مال برداري نظام پڻ روڊ ۽ ريل سان ڳنڍيل آهي ۽ ان جي صنعتي زون ۾ ايل اين جي، تيل، ڪوئلو، اناج ۽ ڪنٽينر ڪارگو لاءِ مخصوص ٽرمينل ۽ سهولتون موجود آهن. ان ڪري سنڌ جي روڊ ٽرانسپورٽ جو هڪ وڏو حصو سامونڊي درآمد ۽ برآمد سان سڌي طرح ڳنڍيل آهي. ===گاڏين جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ موٽر گاڏين جي رجسٽريشن ۽ موٽر وهيڪل ٽيڪس جو انتظام [[سنڌ ايڪسائيز، ٽيڪسيشن اينڊ نارڪوٽڪس ڪنٽرول ڊپارٽمينٽ]] ڪري ٿو. سنڌ موٽر وهيڪل ٽيڪسيشن ايڪٽ 1958ع ۽ لاڳاپيل ضابطن تحت نئين گاڏي جي رجسٽريشن، موٽر وهيڪل ٽيڪس، ٽرانسفر، نمبر پليٽ ۽ لاڳاپيل فيون وصول ڪيون وڃن ٿيون.<ref name="SindhMotorTax">{{cite web |url=https://www.excise.gos.pk/taxes/motor-vehicle-tax/ |title=Motor Vehicle Tax |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> گاڏين جي رجسٽريشن ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ذريعي ڪئي وڃي ٿي ۽ ڪراچي جي مرڪزي نظام کي حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو ۽ ميرپورخاص جي علائقائي ايڪسائيز ڊائريڪٽوريٽن سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="SindhMotorTax"/> سنڌ ايڪسائيز کاتي جو موجوده آن لائين پورٽل گاڏين جي تصديق، موٽر وهيڪل ٽيڪس جي ادائيگي، رجسٽريشن سان لاڳاپيل چالان، ٽرانسفر، نمبر پليٽ جي جانچ ۽ ٻين خدمتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو. آن لائين Quick Pay ذريعي ٻن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن نمبر ۽ موبائل نمبر استعمال ڪري ٽيڪس جو پي ايس آءِ ڊي ٺاهي ادائيگي ڪري سگهجي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://taxportal.excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع کان نئين گاڏي جي دير سان رجسٽريشن لاءِ ڏنڊن جو نظرثاني ٿيل نظام پڻ لاڳو ڪيو ويو. سنڌ ايڪسائيز کاتي موجب عام موٽر گاڏي 30 ڏينهن کان وڌيڪ دير سان رجسٽر ٿيڻ تي مرحليوار ڏنڊ لاڳو ٿين ٿا، جڏهن ته موٽر سائيڪلن، اسڪوٽرن، رڪشن ۽ پبلڪ ٽرانسپورٽ لاءِ الڳ ڏنڊ مقرر آهن.<ref name="SindhMotorTax"/> ====گاڏين جي رجسٽريشن جون اهم آن لائين خدمتون==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#5C6BC0;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ۾ موٽر گاڏين جون آن لائين خدمتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! خدمت ! بنيادي ڪم |- | آن لائين گاڏي تصديق | رجسٽريشن نمبر ذريعي گاڏي جا بنيادي تفصيل ڏسڻ |- | سي اين آءِ سي ذريعي تصديق | مالڪ سان لاڳاپيل رجسٽريشن جي تصديق |- | ڪئڪ پي (فوري ادائيگي) | موٽر وهيڪل ٽيڪس ۽ لاڳاپيل ادائيگي |- | نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر | رجسٽريشن في ۽ ٽيڪس جو اندازو |- | نمبر پليٽ جي جانچ | سيڪيورٽي فيچر واري نمبر پليٽ جي حيثيت |- | چالان ٻيهر ڇپائڻ | ادا ڪيل يا جاري ٿيل چالان حاصل ڪرڻ |} <ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/ |title=Online Services |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واريون گاڏيون=== سنڌ ايڪسائيز کاتو ٻن ڦيٿن ۽ چئن ڦيٿن واري گاڏين لاءِ الڳ نئين رجسٽريشن ڪيلڪيوليٽر مهيا ڪري ٿو. ٻن ڦيٿن واري گاڏي لاءِ رجسٽريشن في عام طور انوائس قيمت جي بنياد تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جڏهن ته موٽر ڪار، جيپ ۽ ٻين چئن ڦيٿن وارين گاڏين لاءِ گاڏي جي قيمت، انجڻ جي گنجائش ۽ گاڏي جي قسم موجب مختلف شرحون مقرر آهن.<ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/two_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Two Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://excise.gos.pk/online_services/four_wheeler/ |title=Motor Vehicle — Four Wheeler |publisher=Excise, Taxation and Narcotics Control Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٻيڙين ۽ سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن=== سنڌ ۾ ننڍين مقامي ٻيڙين، ماهيگيري جي جهازن، بندرگاهي لانچن ۽ وڏن سامونڊي جهازن لاءِ هڪ ئي صوبائي رجسٽريشن نظام لاڳو نه آهي. رجسٽريشن ۽ لائسنسنگ جو ادارو جهاز جي قسم ۽ استعمال موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. بين الاقوامي ۽ تجارتي سامونڊي جهازن جي رجسٽريشن وفاقي سامونڊي قانون ۽ مرڪنٽائيل ميرين نظام سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته بندرگاهن اندر هلندڙ ٻيڙين ۽ لانچن تي لاڳاپيل پورٽ اٿارٽين جا حفاظتي ۽ آپريشنل ضابطا لاڳو ٿين ٿا. ماهيگيري جي ٻيڙين لاءِ فشريز سان لاڳاپيل صوبائي يا وفاقي ضابطا پڻ لاڳو ٿي سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ بابت عام مضمون ۾ '''سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن''' کي هڪ واحد صوبائي موٽر گاڏي جهڙي نظام طور بيان ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي؛ وڌيڪ صحيح عنوان '''ٻيڙين ۽ جهازن جو لائسنس ۽ رجسٽريشن''' آهي. ===ٽرانسپورٽ جي موجوده سرڪاري پاليسي=== سنڌ حڪومت جي 2025–26ع واري بجيٽ ۾ ٽرانسپورٽ کاتي لاءِ مجموعي طور تقريباً '''67 ارب رپيا''' رکيا ويا، جن مان 59.7 ارب رپيا ترقياتي خرچ ۽ 7.28 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ هئا. بجيٽ ۾ سنڌ پيپلز بس سروس، سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي، 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي ۽ آپريشن، ٽرانسپورٽ سبسڊي ۽ موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام لاءِ الڳ رقمون شامل هيون.<ref name="SindhBudgetTransport2025">{{cite web |url=https://www.finance.gos.pk/Home/Download?path=Budget%5CBudgetBooks%5CFY-25-26%5CSindh%E2%80%99s+Citizens%E2%80%99+Budget+2025-26.pdf |title=Sindh Citizens’ Budget 2025–26 |publisher=Finance Department, Government of Sindh |year=2025 |page=24 |access-date=24 August 2026}}</ref> <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جي ٽرانسپورٽ شعبي جا چونڊ بجيٽ پروگرام، 2025–26ع'''<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> |- style="background:#D6EEEA;" ! پروگرام ! مختص رقم |- | ٽرانسپورٽ کاتي جي ڪل بجيٽ | '''67.0 ارب رپيا''' |- | ترقياتي خرچ | 59.7 ارب رپيا |- | سروس ڊليوري | 7.28 ارب رپيا |- | ٽرانسپورٽ سبسڊي | 3 ارب رپيا |- | 100 اليڪٽرڪ بسن جي فراهمي، تعمير، آپريشن ۽ سار سنڀال | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ پيپلز بس سروس لاءِ فيول ڪاسٽ انڊيڪسيشن | 1.6 ارب رپيا |- | سنڌ ماس ٽرانزٽ اٿارٽي | 300 ملين رپيا |- | سنڌ انٽرا-ڊسٽرڪٽ پيپلز بس سروس | 175 ملين رپيا |- | موٽر وهيڪل انسپيڪشن پروگرام | 15.4 ملين رپيا |} </div> ===آمدورفت ۽ ماحول=== سنڌ جي شهري علائقن، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ روڊ ٽرانسپورٽ جي تيز واڌ سان گڏ ٽرئفڪ جام، فضائي آلودگي، ايندھن جو استعمال ۽ روڊ حادثا اهم پاليسي مسئلا آهن. انهن مسئلن کي گهٽائڻ لاءِ صوبائي ٽرانسپورٽ پاليسي ۾ ماس ٽرانزٽ، بس ريپڊ ٽرانزٽ ۽ بجلي تي هلندڙ بسن جي توسيع کي اهميت ڏني وئي آهي. 2025–26ع واري صوبائي بجيٽ ۾ 100 اليڪٽرڪ بسن لاءِ 1.6 ارب رپين جي رٿا ان تبديليءَ جو هڪ مثال آهي، جڏهن ته اڳ ۾ پيپلز بس سروس جي نظام ۾ پڻ اليڪٽرڪ بسون متعارف ڪرايون ويون آهن.<ref name="SindhBudgetTransport2025"/> ===آمدورفت جو علائقائي ڍانچو=== سنڌ جي آمدورفت جي جاگرافي ۾ مختلف شهر مختلف ڪردار ادا ڪن ٿا. [[ڪراچي]] سامونڊي بندرگاهن، بين الاقوامي هوائي اڏي، ريلوي ۽ شاهراهن جو سڀ کان وڏو گڏيل مرڪز آهي؛ [[حيدرآباد]] ڪراچي ۽ اتر سنڌ جي وچ ۾ روڊ ۽ ريلوي جنڪشن؛ [[روهڙي]] قومي ريلوي نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز؛ [[سکر]] اتر سنڌ جو شاهراهي، ريلوي ۽ هوائي مرڪز؛ جڏهن ته [[ڪوٽڙي]] ۽ [[ڄامشورو]] سنڌو درياهه پار روڊ ۽ ريلوي رابطن ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم آمدورفتي مرڪز''' |- style="background:#ECEFF1;" ! مرڪز ! اهم ذريعا ! بنيادي ڪردار |- | [[ڪراچي]] | بندرگاهه، هوائي اڏو، ريلوي، موٽر وي، بس | قومي ۽ بين الاقوامي گيٽ وي |- | [[حيدرآباد]] | ريلوي، قومي شاهراهه، موٽر وي، بس | ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جو جنڪشن |- | [[روهڙي]] | ريلوي، قومي شاهراهه | قومي ريلوي جنڪشن |- | [[سکر]] | ريلوي، هوائي اڏو، شاهراهه | اتر سنڌ جو علائقائي مرڪز |- | [[ڪوٽڙي]] | ريلوي، شاهراهه، پل | سنڌو درياهه پار مرڪزي رابطو |- | [[پورٽ قاسم]] | سامونڊي جهاز، ريل، روڊ | صنعتي ۽ مال برداري مرڪز |} </div> {{clear}} ==سياحت== {{Main|سنڌ ۾ سياحت}} [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|270px|[[موئن جو دڙو]]، [[لاڙڪاڻو ضلعو]]؛ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img25 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ سلطان ابراهيم جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:PK Thatta asv2020-02 img20 Makli Necropolis.jpg|thumb|270px|[[مڪلي جو قبرستان]] ۾ مرزا عيسيٰ خان ترخان جو مقبرو، [[ٺٽو]].]] [[File:Ranikot Fort - The Great Wall of Sindh.jpg|thumb|270px|[[رني ڪوٽ قلعو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]؛ کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع سنڌ جو مشهور تاريخي قلعو.]] سنڌ جي سياحت جو بنياد صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخي شهرن، مذهبي ماڳن، فنِ تعمير، سامونڊي ڪنارن، ڍنڍن، آبي زمينن، ريگستاني ۽ جابلو منظرن ۽ ثقافتي ورثي تي ٻڌل آهي. [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جا آثار، وچئين دور جا اسلامي يادگار، ٽالپر ۽ ڪلهوڙا دور جا مقبرا ۽ قلعا، ڪراچيءَ جو نوآبادياتي تعميراتي ورثو ۽ سنڌ جي صوفي روايت سان لاڳاپيل درگاهون صوبي جي ثقافتي سياحت جا اهم حصا آهن.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh — The Cradle of Civilizations |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پاڪستان جي [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڇهن ماڳن مان ٻه واقع آهن: [[موئن جو دڙو]] ۽ [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]]. موئن جو دڙو 1980ع ۽ مڪلي 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا. ان کان سواءِ [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]]، [[چوڪنڊي قبرستان]]، [[ڀنڀور]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو ثقافتي منظرنامو سنڌ جا اهي ماڳ آهن، جيڪي يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Properties inscribed on the World Heritage List and Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبي ۾ سياحت جي سرڪاري ترقي ۽ سياحتي سهولتن جي فراهميءَ ۾ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي ادارو 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ٿيو ۽ سنڌ حڪومت جي سياحت کاتي تحت ڪم ڪري ٿو. اداري طرفان تاريخي، ثقافتي ۽ قدرتي ماڳن جي تشهير سان گڏ مختلف سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي سهولتون پڻ هلائيون وڃن ٿيون.<ref name="STDCSindh">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===عالمي ورثو=== سنڌ جا ٻه ماڳ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست]] ۾ شامل آهن. انهن مان [[موئن جو دڙو]] ٽئين هزار سال قبل مسيح جي شروعات سان لاڳاپيل ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان بهتر محفوظ قديم شهري آبادين مان هڪ آهي. يونيسڪو موجب آثارن جو محفوظ علائقو لڳ ڀڳ 240 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي، جنهن مان رڳو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو کوٽيو ويو آهي. شهر جي منصوبابندي، سرن سان ٺهيل عمارتن، هيٺئين شهر ۽ بلند قلعي واري حصي مان سنڌو تهذيب جي ترقي يافته شهري تنظيم ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[مڪلي جو قبرستان]] [[ٺٽو]] ڀرسان لڳ ڀڳ 10 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل هڪ وسيع تاريخي قبرستان آهي. يونيسڪو موجب هتي لڳ ڀڳ پنج لک قبرون ۽ مقبرا موجود آهن ۽ هي ماڳ چوڏهين کان ارڙهين صديءَ تائين سنڌ جي تهذيب، سياسي تاريخ ۽ فنِ تعمير جي شاهدي ڏئي ٿو. هتي بادشاهن، راڻين، حاڪمن، صوفين، عالمن ۽ ٻين اهم شخصيتن جا پٿر ۽ سرن سان ٺهيل مقبرا موجود آهن.<ref name="UNESCOMakli">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/143 |title=Historical Monuments at Makli, Thatta |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6D4C41;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا يونيسڪو عالمي ورثي وارا ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! ضلعو ! دور / نوعيت ! عالمي ورثي ۾ شموليت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | سنڌو ماٿري جي تهذيب / آثارِ قديمه | 1980ع |- | [[مڪلي جو قبرستان|مڪلي جا تاريخي يادگار]] | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | 14هين–18هين صدي / مقبرا ۽ اسلامي فنِ تعمير | 1981ع |} <ref name="UNESCOMohenjo"/><ref name="UNESCOMakli"/> ===آثارِ قديمه ۽ تاريخي ماڳ=== سنڌ جي آثارِ قديمه جي تاريخ قبل از تاريخ ۽ [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] کان وٺي اسلامي، سومرا، سما، ارغون، ترخان، مغل، ڪلهوڙا، ٽالپر ۽ برطانوي دور تائين پکڙيل آهي. [[موئن جو دڙو]] ان سلسلي جو بين الاقوامي طور سڀ کان مشهور ماڳ آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي]]، [[آمري]]، [[چانهون جو دڙو]]، [[ڀنڀور]] ۽ ٻيا آثار سنڌ جي مختلف تاريخي مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿا. [[ڀنڀور]] سنڌ جي سامونڊي ۽ واپاري تاريخ سان لاڳاپيل اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. هي ماڳ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ ''پورٽ آف ڀنڀور'' جي نالي سان شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[رني ڪوٽ قلعو]]، [[عمرڪوٽ قلعو]] ۽ [[نئون ڪوٽ قلعو]] سنڌ جي قلعي بند تعميراتي ورثي جا نمايان مثال آهن. رني ڪوٽ کي 1993ع ۾ يونيسڪو جي عارضي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪوٽ ڏيجي، نئون ڪوٽ ۽ عمرڪوٽ جا قلعا 2026ع ۾ پاڪستان جي ٽينٽيٽو لسٽ ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#8D6E63;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارا سياحتي ماڳ''' |- style="background:#EFEBE9;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت ! اهميت |- | [[موئن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو]] | قديم شهر | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[مڪلي جو قبرستان]] | [[ٺٽو]] | تاريخي قبرستان ۽ مقبرا | يونيسڪو عالمي ورثو |- | [[ڀنڀور]] | [[ٺٽو ضلعو]] | آثارِ قديمه / قديم بندرگاهه | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[رني ڪوٽ قلعو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | قلعو | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] | [[خيرپور ضلعو]] | قلعو | تاريخي ۽ آثارِ قديمه وارو ماڳ |- | [[عمرڪوٽ قلعو]] | [[عمرڪوٽ]] | قلعو | تاريخي ماڳ |- | [[نئون ڪوٽ قلعو]] | [[ٿرپارڪر]] | قلعو | ٿر جي تاريخي ورثي جو حصو |- | [[چوڪنڊي قبرستان]] | [[ڪراچي]] | تاريخي پٿري قبرون | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد | يونيسڪو عارضي فهرست |- | [[فيض محل]] | [[خيرپور]] | محل | ٽالپر دور جو تعميراتي ورثو |- | [[موهٽا محل]] | [[ڪراچي]] | محل / ميوزيم | ويهين صديءَ جو تعميراتي ورثو |- | [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] | [[ڪراچي]] | تاريخي رهائشگاهه / ميوزيم | قومي تاريخ سان لاڳاپيل |} </div> <ref name="STDCSindh"/> ===قلعا ۽ شاهي محل=== [[File:Faiz Mahal Khairpur Sindh.jpg|thumb|270px|[[فيض محل]]، [[خيرپور]]؛ اڳوڻي [[خيرپور رياست]] جي ٽالپر حڪمرانن سان لاڳاپيل تاريخي محل.]] سنڌ جي تاريخي سياحت ۾ قلعن ۽ محلاتن کي نمايان حيثيت حاصل آهي. [[رني ڪوٽ قلعو]] کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع هڪ وسيع قلعي بند نظام آهي، جڏهن ته [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]] خيرپور ڀرسان ٽالپر دور جي فوجي فنِ تعمير سان لاڳاپيل آهي. [[عمرڪوٽ قلعو]] سنڌ جي اوڀرئين حصي جي تاريخ سان لاڳاپيل اهم ماڳ آهي. [[فيض محل]] خيرپور جي اڳوڻي رياست جي ٽالپر حڪمرانن جي تعميراتي ورثي سان لاڳاپيل آهي. ڪراچي ۾ [[موهٽا محل]] ويهين صديءَ جي شروعاتي تعميراتي ورثي جو اهم مثال آهي ۽ هاڻي ثقافتي نمائش ۽ ميوزيم طور استعمال ٿئي ٿو. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن فيض محل، ڪوٽ ڏيجي قلعي، موهٽا محل ۽ عمرڪوٽ قلعي کي صوبي جي نمايان سياحتي ماڳن ۾ شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCSindh"/> ===ميوزيم=== سنڌ جا ميوزيم صوبي جي آثارِ قديمه، تاريخ، لوڪ ثقافت، فن، قومي تاريخ ۽ قدرتي ورثي جي نمائش ڪن ٿا. [[سنڌ ميوزيم]] حيدرآباد ۾ سنڌ جي ثقافتي ۽ تاريخي ورثي سان لاڳاپيل مجموعا موجود آهن، جڏهن ته [[موئن جو دڙو ميوزيم]] ۽ ڀنڀور، عمرڪوٽ ۽ ٻين آثارِ قديمه وارن ماڳن جا ميوزيم پنهنجي پنهنجي علائقي مان هٿ آيل آثار محفوظ ڪن ٿا. [[ڪراچي]] ۾ [[پاڪستان جو قومي عجائب گهر]]، [[موهٽا محل ميوزيم]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]]، [[پاڪستان ميري ٽائيم ميوزيم]] ۽ [[پاڪستان ايئر فورس ميوزيم]] تاريخ، فن، بحري ورثي ۽ هوابازيءَ سان لاڳاپيل اهم سياحتي ادارا آهن. [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جو ميوزيم سنڌ جي لوڪ ثقافت، لباس، موسيقي، دستڪاري، آثارِ قديمه ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل مجموعن سبب ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز آهي. ===قدرتي ۽ ماحولياتي سياحت=== [[File:Gorakh Hill Station.jpg|thumb|270px|[[گورک هل اسٽيشن]]، [[کيرٿر جبل]]؛ سنڌ جي مشهور جابلو سياحتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جو قدرتي منظرنامو [[عربي سمنڊ]] جي ساحل، [[سنڌو درياهه]]، سنڌو ڊيلٽا، ڍنڍن، آبي زمينن، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[کيرٿر جبل]] تائين پکڙيل آهي. ان ڪري صوبي ۾ سامونڊي، آبي، ريگستاني، جابلو ۽ جهنگلي جيوت سان لاڳاپيل سياحت جا مختلف امڪان موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] کيرٿر جبلن ۾ واقع سنڌ جو مشهور جابلو تفريحي ماڳ آهي ۽ سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن ان کي صوبي جي نمايان سياحتي منزلن مان هڪ طور پيش ڪري ٿي. [[ڪارونجهر جبل]] ۽ [[نگرپارڪر]] جو علائقو ٿر جي ريگستاني منظرنامي، گرينائيٽ جبلن، تاريخي جين مندرن، مسجدن ۽ مقامي ثقافت جي ميلاپ سبب قدرتي ۽ ثقافتي سياحت ٻنهي لاءِ اهم آهي.<ref name="STDCSindh"/> [[ڪينجهر ڍنڍ]] سنڌ جي مشهور مٺي پاڻيءَ جي ڍنڍن ۽ تفريحي ماڳن مان هڪ آهي. ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان سياحتي ريزارٽ ۽ رهائشي هٽس قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/hotels/keenjhar-lake-resort/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ٿر ۽ نگرپارڪر=== [[ٿر ريگستان]] سنڌ جي اوڀر ۾ پکڙيل هڪ منفرد قدرتي ۽ ثقافتي خطو آهي. ريگستاني ڳوٺ، روايتي گهر، چوپايو مال، لوڪ موسيقي، ڪپڙي ۽ هٿ جي هنر، مقامي کاڌا ۽ موسمي برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ سائي منظرنامو هن علائقي جي سياحتي سڃاڻپ جا اهم حصا آهن. [[نگرپارڪر]] جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪارونجهر جبل]]، تاريخي جين مندر، قديم مذهبي عمارتون ۽ مقامي آباديءَ جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ''ننگرپارڪر ڪلچرل لينڊ اسڪيپ'' کي 2016ع ۾ پاڪستان طرفان يونيسڪو جي عالمي ورثي جي عارضي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ آبي سياحت=== سنڌ ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[منڇر ڍنڍ]]، [[هاليجي ڍنڍ]]، بکر ڍنڍ ۽ ٻين آبي علائقن کي تفريح، پکين جي مشاهدي، مڇي مارڻ ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل اهميت حاصل آهي. انهن مان ڪينجهر ڍنڍ تي سرڪاري سياحتي رهائش ۽ تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪينجهر ڍنڍ جي ڪناري تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته سانگهڙ ضلعي ۾ نارا ڪئنال جي آخري حصي ڀرسان واقع بکر ڍنڍ تي پڻ سياحتي ريزارٽ قائم ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism — Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سامونڊي سياحت ۽ ساحل=== [[File:Clifton Beach Karachi.jpg|thumb|270px|[[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي سڀ کان مشهور شهري ساحلي تفريحي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي ڏاکڻي سرحد [[عربي سمنڊ]] سان لڳي ٿي ۽ [[ڪراچي]] صوبي جي ساحلي سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي. شهر جي ساحلي علائقن ۾ [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]]، [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]]، [[هاڪس بي]]، [[سينڊزپٽ]]، [[فرينچ بيچ]]، [[پيراڊائز پوائنٽ]] ۽ [[منهوڙو]] شامل آهن. اهي علائقا ترڻ، سامونڊي نظارن، تفريح، ٻيڙيءَ جي سفر ۽ هفتيوار سياحت لاءِ استعمال ٿين ٿا. ڪراچي کان ٻاهر سنڌو ڊيلٽا ۽ ٺٽي ۽ سجاول جي سامونڊي پٽي ۾ ڪريڪ، تمر جا ٻيلا ۽ آبي ماحولياتي نظام موجود آهن. انهن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي گنجائش موجود آهي، پر تمر جي ٻيلن، ساحلي جيوت ۽ حساس آبي ماحول جي تحفظ سبب سياحت جي ترقيءَ ۾ ماحولياتي تحفظ کي بنيادي اهميت حاصل آهي. ====سنڌ جا مشهور سامونڊي ڪنارا==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0277BD;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ سامونڊي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E1F5FE;" ! سامونڊي ڪنارو / ماڳ ! علائقو ! نمايان خصوصيت |- | [[ڪلفٽن سمنڊ ڪنارو]] | [[ڪراچي]] | شهري ساحل ۽ عوامي تفريح |- | [[سي ويو، ڪراچي|سي ويو]] | [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] | سامونڊي نظارا ۽ تفريحي سرگرميون |- | [[هاڪس بي]] | [[ڪراچي]] | سامونڊي ساحل ۽ هٽس |- | [[سينڊزپٽ]] | [[ڪراچي]] | ريتيلو ساحل |- | [[فرينچ بيچ، ڪراچي|فرينچ بيچ]] | [[ڪراچي]] | ساحلي تفريح |- | [[پيراڊائز پوائنٽ]] | [[ڪراچي]] | پٿريلو سامونڊي ڪنارو |- | [[منهوڙو]] | [[ڪراچي]] | ٻيٽ، ساحل ۽ تاريخي ورثو |} </div> ===مذهبي سياحت=== سنڌ جي صوفي ۽ مذهبي روايت صوبي جي سياحت جو اهم حصو آهي. مختلف صوفي بزرگن جي درگاهن تي سڄي سال زائرين اچن ٿا، جڏهن ته سالياني عرسن دوران وڏي تعداد ۾ عقيدتمند ۽ سياح گڏ ٿين ٿا. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي درگاهه سنڌ جي سڀ کان مشهور صوفي زيارتگاهن مان هڪ آهي. [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي درگاهه سنڌي صوفي شاعري ۽ موسيقيءَ سان پڻ گهري طرح لاڳاپيل آهي. [[ڪراچي]] ۾ [[عبدالله شاهه غازي]]، [[منگهو پير]] ۽ ٻين بزرگن جون درگاهون مذهبي ۽ ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ جي مذهبي ورثي ۾ مسجدون، هندو مندر، جين مندر ۽ ٻين برادرين جون تاريخي عبادتگاهون پڻ شامل آهن. [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] مغل دور جي مشهور مسجد آهي ۽ يونيسڪو جي Tentative List ۾ شامل آهي، جڏهن ته نگرپارڪر جا تاريخي جين مندر علائقي جي گهڻ مذهبي تاريخ جا اهم آثار آهن.<ref>{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pk |title=Pakistan — Tentative List |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ جا چونڊ مذهبي سياحتي ماڳ==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا مشهور مذهبي ۽ روحاني سياحتي ماڳ''' |- style="background:#F3E5F5;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[لال شهباز قلندر جي درگاهه]] | [[سيوهڻ]] | صوفي درگاهه |- | [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي درگاهه]] | [[ڀٽ شاهه]] | صوفي درگاهه ۽ ثقافتي مرڪز |- | [[سچل سرمست جي درگاهه]] | [[درازا]] | صوفي درگاهه |- | [[عبدالله شاهه غازي جي درگاهه]] | [[ڪراچي]] | صوفي درگاهه |- | [[منگهو پير]] | [[ڪراچي]] | تاريخي صوفي زيارتگاهه |- | [[شاهجهاني مسجد، ٺٽو|شاهجهاني مسجد]] | [[ٺٽو]] | تاريخي مسجد |- | [[مسجد منزلگاهه]] | [[سکر]] | تاريخي مسجد |- | [[ساڌ ٻيلو]] | [[سکر]] | هندو مذهبي ماڳ |- | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[نگرپارڪر]] | تاريخي جين مذهبي ورثو |- | [[هنگلاج ماتا مندر]] | بلوچستان | '''سنڌ کان ٻاهر'''؛ سنڌ جي فهرست ۾ شامل نه ڪيو وڃي |} </div> ===ثقافتي سياحت=== [[File:Frere Hall Karachi Pakistan 01.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]]، [[ڪراچي]]؛ 1865ع ۾ مڪمل ٿيل تاريخي عمارت، جيڪا هاڻي لائبريري ۽ نمائشگاهه طور پڻ استعمال ٿئي ٿي.]] [[File:Frere Hall & Library Karachi.jpg|thumb|270px|[[فريئر هال]] ۽ ان جا باغ، [[ڪراچي]]؛ سنڌ جي اهم تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن مان هڪ.]] سنڌ جي سياحت ۾ ثقافتي ورثو، فن، موسيقي، دستڪاري، لوڪ روايتون ۽ تاريخي شهري مرڪز اهم حيثيت رکن ٿا. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ٺٽو]]، [[خيرپور]]، [[سکر]]، [[شڪارپور]]، [[سيوهڻ]]، [[ڀٽ شاهه]] ۽ [[نگرپارڪر]] جهڙا هنڌ پنهنجي تاريخي عمارتن، بازارن، ميوزمن، مذهبي ماڳن ۽ مقامي ثقافت سبب ثقافتي سياحت جا اهم مرڪز آهن. سنڌ حڪومت جو ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتو تاريخي ماڳن، روايتي فنن ۽ دستڪاريءَ جي تحفظ ۽ واڌاري سان گڏ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ ٻين عوامي تقريبن جي انعقاد کي پڻ پنهنجي ذميوارين ۾ شامل ڪري ٿو. کاتي جي انتظام هيٺ ميوزيم، آرٽ گيلريون، ثقافتي ادارا ۽ تاريخي ماڳ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> [[حيدرآباد]] ۾ [[مکي هائوس ميوزيم]]، [[ڄامشورو]] ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان لاڳاپيل ثقافتي ادارا، [[خيرپور]] ۾ تاريخي رياستي ورثو ۽ ڪراچي ۾ [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[هندو جيمخانا]]، [[خالق ڏنو هال]] ۽ ٻيون تاريخي عمارتون سنڌ جي شهري ثقافتي سياحت جو حصو آهن. سنڌ حڪومت جي نوادرات واري اداري فريئر هال، خالق ڏنو هال، وزير مينشن ۽ قائداعظم هائوس سميت ڪيترين عمارتن کي سنڌ جي تاريخي ورثي ۾ درج ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/heritage-buildings/ |title=Heritage Buildings |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ثقافتي مرڪز ۽ ميوزيم=== [[File:Front entrance facade - Mukhi Mahal.jpg|thumb|270px|[[مکي هائوس ميوزيم]]، [[حيدرآباد]]؛ سنڌ جي تاريخي شهري رهائش، فنِ تعمير ۽ ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل محفوظ ڪيل تاريخي عمارت.]] سنڌ ۾ ميوزمن جو ڄار آثارِ قديمه، تاريخ، ثقافت، لوڪ ورثي ۽ اهم شخصيتن سان لاڳاپيل مواد محفوظ ڪري ٿو. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي جي فهرستن ۾ [[موئن جو دڙو ميوزيم]]، ڀنڀور آرڪيالاجيڪل ميوزيم، آمري ميوزيم، سکر آرڪيالاجيڪل ميوزيم، خيرپور ريجنل اسٽيٽ ميوزيم، مکي هائوس ميوزيم، عمرڪوٽ جو ٿر ميوزيم، لاڙڪاڻي جو سٽي ميوزيم ۽ ٻين علائقائي ميوزمن جا نالا شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-category/museum/ |title=Museums |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ميوزمن ۽ ثقافتي مرڪزن جي اهميت رڳو سياحت تائين محدود نه آهي؛ اهي سنڌ جي آثارن، دستڪاري، تاريخي دستاويزن، قديم سڪن، ٺڪر، مجسمن، روايتي لباس ۽ ٻين مادي ثقافتي ورثن جي تحفظ ۽ علمي مطالعي لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. ===ڪراچي ۾ شهري سياحت=== [[File:Mazar View at night.JPG|thumb|270px|رات جي وقت [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]]؛ [[محمد علي جناح]] جو مقبرو ۽ شهر جي نمايان قومي نشانين مان هڪ.]] [[File:MohattaPalace.jpg|thumb|270px|[[موهٽا محل]]، [[ڪراچي]]؛ ڪلفٽن ۾ واقع تاريخي محل ۽ ميوزيم.]] [[ڪراچي]] سنڌ جو سڀ کان وڏو شهري سياحتي مرڪز آهي. شهر ۾ سامونڊي ڪنارن سان گڏ تاريخي عمارتون، ميوزيم، باغ، تفريحي مرڪز، خريداريءَ جا علائقا، کاڌي پيتي جا مرڪز ۽ قومي يادگار موجود آهن. [[مزار قائد]]، [[فريئر هال]]، [[موهٽا محل]]، [[ايمپريس مارڪيٽ]]، [[وزير مينشن]]، [[قائد اعظم هائوس ميوزيم]] ۽ [[چوڪنڊي قبرستان]] شهر جي تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جا نمايان ماڳ آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي منزلن ۾ مزار قائد، موهٽا محل، قائداعظم هائوس، هندو جيمخانا، فريئر هال ۽ چوڪنڊي سميت ڪراچي جي ڪيترن تاريخي ماڳن کي شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/ |title=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> شهر جي تفريحي سياحت ۾ [[ڪراچي زو]]، [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]]، [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]]، [[باغ ابن قاسم]] ۽ سامونڊي ڪناري سان لاڳاپيل عوامي تفريحي علائقا پڻ شامل آهن. ڪراچي جا شاپنگ مال، روايتي بازارون ۽ کاڌي پيتي جا مرڪز شهر جي جديد شهري سياحت جو ٻيو اهم حصو آهن. ===تفريحي ماڳ=== سنڌ ۾ تفريحي سياحت جو دائرو شهري باغن ۽ پارڪن کان وٺي ڍنڍن، جابلو علائقن، ريگستاني منزلن ۽ ساحلي تفريح تائين پکڙيل آهي. ڪراچي ۾ عوامي پارڪ، ساحل ۽ شهري تفريحي مرڪز وڏي تعداد ۾ مقامي سياحن کي راغب ڪن ٿا، جڏهن ته صوبي جي ٻين حصن ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[گورک هل اسٽيشن]]، [[ڪارونجهر جبل]] ۽ ريگستاني علائقا قدرتي تفريح جا اهم مرڪز آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00838F;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا چونڊ تفريحي سياحتي ماڳ''' |- style="background:#E0F7FA;" ! ماڳ ! هنڌ ! نوعيت |- | [[باغ ابن قاسم]] | [[ڪراچي]] | شهري باغ / سامونڊي تفريح |- | [[ڪراچي زو]] | [[ڪراچي]] | زولاجيڪل باغ |- | [[سفاري پارڪ، ڪراچي|سفاري پارڪ]] | [[ڪراچي]] | شهري تفريح |- | [[هل پارڪ، ڪراچي|هل پارڪ]] | [[ڪراچي]] | پارڪ |- | [[ڪينجهر ڍنڍ]] | [[ٺٽو ضلعو]] | ڍنڍ / آبي تفريح |- | [[گورک هل اسٽيشن]] | [[دادو ضلعو]] | جابلو تفريح |- | [[ڪارونجهر جبل]] | [[نگرپارڪر]] | قدرتي ۽ ثقافتي سياحت |- | بکر ڍنڍ | [[سانگهڙ ضلعو]] | ڍنڍ / ريزارٽ |} </div> ===سياحتي ريزارٽ ۽ سرڪاري رهائش=== [[File:Keenjhar Lake STDC resort.JPG|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ ڍنڍ جي ڪناري تي سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جو سياحتي ريزارٽ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img2.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي مشهور قدرتي، تفريحي ۽ سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[File:PK Keenjhar Lake near Thatta asv2020-02 img4.jpg|thumb|270px|[[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو ضلعو]]؛ سنڌ جي وڏين مٺي پاڻيءَ وارين ڍنڍن ۽ مشهور سياحتي ماڳن مان هڪ.]] [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] صوبي جي مختلف سياحتي منزلن تي رهائش جون سهولتون هلائي ٿي. انهن جو مقصد وڏن شهري مرڪزن کان ٻاهر تاريخي، مذهبي ۽ قدرتي ماڳن تي ايندڙ سياحن لاءِ رهائش مهيا ڪرڻ آهي. اداري جي موجوده فهرست ۾ [[ڪينجهر ڍنڍ]] تي ڪينجهر ليڪ ريزارٽ، [[لاڙڪاڻو]] ۾ سمبارا اِن، [[سيوهڻ]] ۾ لال شهباز ريسٽ هائوس، [[نگرپارڪر]] ۾ روپلو ڪولهي ريزارٽ، [[مٺي]] ۾ مارئي ريسٽ هائوس، [[ڳڙهي خدا بخش]] ۾ موٽل ۽ [[حيدرآباد]] ۾ هيريٽيج گيسٽ هائوس شامل آهن.<ref name="STDCResorts">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/resorts/ |title=Resorts |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪينجهر ليڪ ريزارٽ ڍنڍ جي ڪناري تي قائم آهي، جڏهن ته روپلو ڪولهي ريزارٽ ڪارونجهر جبلن جي پسمنظر ۾ نگرپارڪر ۾ واقع آهي. اهڙيءَ طرح انهن سهولتن جي جاگرافيائي ورڇ تاريخي لاڙڪاڻي، مذهبي سيوهڻ، ٿر ۽ نگرپارڪر، ڪينجهر ۽ حيدرآباد جهڙن مختلف سياحتي علائقن تائين پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://keenjharlakeresort.stdc.gos.pk/ |title=Keenjhar Lake Resort |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ رهائشي سهولتون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#2E7D32;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا سرڪاري سياحتي ريزارٽ، موٽل ۽ ريسٽ هائوس''' |- style="background:#E8F5E9;" ! نالو ! هنڌ ! قسم / سياحتي تعلق |- | ڪينجهر ليڪ ريزارٽ | [[ڪينجهر ڍنڍ]]، [[ٺٽو]] | ڍنڍ ڪناري ريزارٽ |- | سمبارا اِن | [[لاڙڪاڻو]] | هوٽل / تاريخي سياحت |- | لال شهباز ريسٽ هائوس | [[سيوهڻ]] | مذهبي ۽ تاريخي سياحت |- | روپلو ڪولهي ريزارٽ | [[نگرپارڪر]] | ڪارونجهر / ٿر سياحت |- | مارئي ريسٽ هائوس | [[مٺي]] | ٿر سياحت |- | ڳڙهي خدا بخش موٽل | [[ڳڙهي خدا بخش]] | تاريخي / سياسي سياحت |- | هيريٽيج گيسٽ هائوس | [[حيدرآباد]] | ثقافتي ۽ شهري سياحت |} </div> <ref name="STDCResorts"/> ===هوٽلون ۽ مهمان نوازي=== سنڌ جي هوٽل ۽ مهمان نوازيءَ واري صنعت جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي. شهر ۾ بين الاقوامي ۽ پاڪستاني هوٽل زنجيرن سان گڏ ڪاروباري هوٽل، گيسٽ هائوس ۽ ٻين قسمن جون رهائشي سهولتون موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن طرفان شايع ڪيل پاڪستان هوٽلز ايسوسيئيشن جي سنڌ واري فهرست ۾ ڪراچي سميت صوبي جي مختلف هوٽلن کي درج ڪيو ويو آهي.<ref name="STDCHotels">{{cite web |url=https://stdc.gos.pk/pakistan-hotels/ |title=Pakistan Hotels — Sindh Province |publisher=Sindh Tourism Development Corporation |access-date=24 August 2026}}</ref> ڪراچي جي نمايان وڏين هوٽلن ۾ آواري ٽاورز، ڪراچي ميريئٽ هوٽل ۽ بيچ لگزري هوٽل شامل آهن. وڏين تجارتي ۽ تفريحي سهولتن سبب ڪراچي سنڌ ۾ ڪاروباري سفر، ڪانفرنسن ۽ شهري سياحت سان لاڳاپيل مهمان نوازيءَ جو بنيادي مرڪز آهي.<ref name="STDCHotels"/> {{clear}} ===ٿر ۾ سياحت=== [[File:Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي سياحت جو اهم مرڪز.]] [[File:A view of Karoonjhar Mountains.jpg|thumb|270px|[[ڪارونجهر جبل]]، [[نگرپارڪر]]؛ ٿرپارڪر جي گرينائيٽ جبلن ۽ قدرتي منظرن جو هڪ وسيع ڏيک.]] [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي سياحت ريگستاني قدرتي منظرن، مقامي ثقافت، ڳوٺاڻي زندگي، روايتي دستڪاري، مذهبي ورثي ۽ ڪارونجهر جبلن جي چوڌاري مرڪوز آهي. [[مٺي]] علائقي جو وڏو شهري مرڪز آهي، جڏهن ته [[نگرپارڪر]] قدرتي ۽ تاريخي سياحت جي لحاظ کان وڌيڪ نمايان آهي. نگرپارڪر ۾ ڪارونجهر جبلن سان گڏ جين مندر، تاريخي مسجدون ۽ ڳوٺاڻا ثقافتي منظر موجود آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن هتي روپلو ڪولهي ريزارٽ هلائي ٿي، جڏهن ته مٺي ۾ مارئي ريسٽ هائوس موجود آهي.<ref name="STDCResorts"/> سنڌ حڪومت ٿر کي منظم سياحتي سفرن سان ڳنڍڻ لاءِ ٽرين سفاري جهڙا پروگرام پڻ استعمال ڪيا آهن. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي موجوده سياحتي پروگرامن ۾ ''ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري'' شامل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> ===سياحتي ٽرين سفاري ۽ منظم دورا=== سنڌ ۾ سياحت کي ريلوي سفر سان ڳنڍيندڙ منظم سياحتي پروگرامن کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پنهنجي سياحتي پروگرامن ۾ [[موئن جو دڙو]]، [[ٿر ريگستان]] ۽ [[سکر]] سان لاڳاپيل ٽرين سفاريون شامل ڪري ٿي.<ref name="STDCDestinations"/> اهڙن پروگرامن جو مقصد سفر کي رڳو هڪ ماڳ جي دوري تائين محدود رکڻ بدران ريلوي سفر، تاريخي منزلن، مقامي ثقافت ۽ رهنمائي ڪيل سياحت کي هڪ گڏيل سياحتي تجربي ۾ شامل ڪرڻ آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#455A64;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جون چونڊ ٽرين سفاريون''' |- style="background:#ECEFF1;" ! سياحتي پروگرام ! بنيادي علائقو / موضوع |- | موئن جو دڙو ٽرين سفاري | [[موئن جو دڙو]] ۽ اپر سنڌ جو تاريخي ورثو |- | ٿر ڊيزرٽ ٽرين سفاري | [[ٿر ريگستان]] ۽ مقامي ثقافت |- | سکر ٽرين سفاري | [[سکر]] ۽ اتر سنڌ |} </div> <ref name="STDCDestinations"/> ===جهنگلي جيوت ۽ ماحولياتي سياحت=== سنڌ جي قدرتي سياحت ۾ جهنگلي جيوت، آبي زمينون، ڍنڍون، ريگستان، سامونڊي ماحول ۽ جابلو علائقا شامل آهن. [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اهم جابلو قدرتي علائقن مان آهن، جڏهن ته [[ٿر ريگستان]] ۽ [[ڪارونجهر جبل]] صوبي جي اوڀرئين حصي ۾ الڳ قدرتي منظرنامو پيدا ڪن ٿا. سنڌ جون ڍنڍون ۽ آبي زمينون مقامي ۽ لڏپلاڻ ڪندڙ پکين لاءِ رهائش مهيا ڪن ٿيون. اهڙن علائقن ۾ ماحولياتي سياحت جي ترقيءَ لاءِ جهنگلي جيوت جي تحفظ، پاڻيءَ جي معيار، آبي نظام جي بحالي ۽ سياحن جي سرگرمين جي مناسب انتظام کي گڏ کڻي هلڻ ضروري آهي. ماحولياتي سياحت عام تفريحي سياحت کان ان لحاظ کان مختلف آهي ته ان جو بنيادي مقصد قدرتي ماحول مان لطف وٺڻ سان گڏ ان جي حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظام کي نقصان کان بچائڻ آهي. ===کيرٿر ۽ جابلو سياحت=== [[File:Kirthar National Park.jpg|thumb|270px|[[کيرٿر نيشنل پارڪ]]؛ سنڌ جي جابلو قدرتي منظرنامي ۽ جهنگلي جيوت جو اهم محفوظ علائقو.]] [[کيرٿر جبل]] سنڌ جي اولهندي حد تي پکڙيل جابلو سلسلو آهي. هن خطي ۾ قدرتي جابلو منظر، جهنگلي جيوت، تاريخي ماڳ ۽ [[رني ڪوٽ قلعو]] جهڙا ثقافتي ورثا هڪ ٻئي جي ويجهو موجود آهن. [[گورک هل اسٽيشن]] پڻ کيرٿر جي بلند علائقي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ جي نمايان جابلو سياحتي منزلن مان هڪ آهي. هن علائقي ۾ سياحت جي ترقيءَ جو دارومدار روڊ رسائي، پاڻي، رهائش، حفاظت ۽ ماحولياتي تحفظ تي آهي. جابلو ۽ محفوظ قدرتي علائقن ۾ وڏي پيماني واري تعمير بدران گهٽ اثر واري ماحولياتي سياحت وڌيڪ موزون سمجهي وڃي ٿي. ===شڪارگاهون ۽ محفوظ قدرتي علائقا=== سنڌ ۾ تاريخي طور شڪارگاهن جي روايت موجود رهي آهي، پر جديد دور ۾ ڪيترائي قدرتي علائقا جهنگلي جيوت جي تحفظ، نيشنل پارڪن، وائلڊ لائيف سينڪچوئرين ۽ ٻين محفوظ علائقن جي قانوني نظام هيٺ اچن ٿا. تنهنڪري اهڙن علائقن کي عام سياحتي مواد ۾ ''شڪارگاهون'' طور پيش ڪرڻ بدران سندن موجوده قانوني تحفظ ۽ جهنگلي جيوت واري حيثيت واضح ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. محفوظ علائقن ۾ سياحت کي جهنگلي جيوت جي مشاهدي، قدرتي منظرن، فوٽوگرافي ۽ ماحولياتي تعليم سان ڳنڍي سگهجي ٿو، جڏهن ته شڪار صرف لاڳو قانونن ۽ اجازت نامن جي تابع ٿي سگهي ٿو. ===ميلا، عرس ۽ ثقافتي تقريبون=== سنڌ جي ثقافتي سياحت ۾ سالياني ميلا، صوفي بزرگن جا عرس، ادبي تقريبون، موسيقي، دستڪاريءَ جون نمائشون ۽ ثقافتي فيسٽيول پڻ اهم آهن. [[سيوهڻ]] ۾ [[لال شهباز قلندر]]، [[ڀٽ شاهه]] ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] ۽ [[درازا]] ۾ [[سچل سرمست]] جي عرسن دوران وڏي تعداد ۾ زائرين ۽ سياح اچن ٿا. سنڌ حڪومت جو ثقافت کاتو پڻ ثقافتي ميلن، نمائشُن ۽ عوامي تقريبن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي واڌاري ۽ سياحت سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ova_dep/directorate-of-culture/ |title=Directorate of Culture |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025ع ۾ سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي پروگرامن ۾ سنڌ ڪرافٽ فيسٽيول پڻ شامل هو، جيڪو ڪراچي ۾ منعقد ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جو انتظام=== سنڌ ۾ سياحت، ثقافت ۽ آثارِ قديمه جو انتظام [[سنڌ حڪومت]] جي ثقافت، سياحت، نوادرات ۽ آرڪائيوز کاتي جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍيل آهي. کاتي جي ماتحت ڊائريڪٽوريٽ آف ٽوئرزم، ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي، ڊائريڪٽوريٽ آف ڪلچر ۽ ٻين شعبن سان گڏ [[سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/ |title=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ٽوئرزم ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 13 آگسٽ 1991ع تي قائم ڪئي وئي. اداري جو ڪم سياحتي منزلن جي تشهير، سياحن لاءِ سهولتن جي ترقي، ريزارٽن ۽ رهائش جي انتظام ۽ سياحتي پروگرامن کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="STDCDestinations"/> 2011ع ۾ ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ وفاقي حڪومت جي آثارِ قديمه واري انتظام هيٺ موجود 126 آثارِ قديمه جا ماڳ، يادگار ۽ ميوزيم سنڌ جي ثقافت کاتي ڏانهن منتقل ڪيا ويا، جنهن سان تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري ورثي جي تحفظ ۾ صوبائي حڪومت جون ذميواريون وڌيون.<ref>{{cite web |url=https://sindhculture.gov.pk/about/ |title=About Us |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي آثارِ قديمه، تاريخي يادگارن ۽ ميوزمن جي انتظام ۽ تحفظ سان لاڳاپيل آهي. اداري جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي آثارِ قديمه وارن ماڳن کي قلعي، مسجد، مقبري، مندر، اسٽوپا، قبرستان، ميوزيم ۽ تاريخي عمارتن سميت مختلف قسمن ۾ درج ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour-list/ |title=Heritage and Archaeological Sites of Sindh |publisher=Directorate General of Antiquities and Archaeology, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحتي بنيادي ڍانچو ۽ ترقي=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي آثارِ قديمه جي تحفظ سان گڏ روڊ رسائي، رهائش، سياحتي معلومات، وزيٽر سهولتن ۽ ماڳن جي انتظام سان لاڳاپيل آهي. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جو پلاننگ، ڊولپمينٽ، مانيٽرنگ اينڊ امپليمينٽيشن سيل تاريخي ۽ ثقافتي ماڳن، ميوزمن ۽ سياحتي منزلن تي انفراسٽرڪچر منصوبن جي منصوبابندي ۽ عملدرآمد ڪري ٿو.<ref name="PDMISindh">{{cite web |url=https://pdmi.sindhculture.gov.pk/ |title=Planning, Development, Monitoring & Implementation Cell |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ان اداري جي ذميوارين ۾ تاريخي ورثي جي بحالي، سياحتي ماڳن تي وزيٽر سهولتن ۽ تفسير مرڪزن جي ترقي، سياحتي رستن جي منصوبابندي، ميوزمن ۽ سياحتي ڪمپليڪس ۽ ريزارٽن جي قيام ۽ ثقافتي ورثي جي ڊجيٽل دستاويزڪاري شامل آهن.<ref name="PDMISindh"/> آثارِ قديمه جي تحقيق ۽ کوٽائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت جي ايڪسپلوريشن اينڊ ايڪسڪيويشن برانچ پڻ ڪم ڪري ٿي. ارڙهين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ حڪومت ڀنڀور، منصوره/برهمڻ آباد، آمري، چانهون جو دڙو ۽ ٻين ماڳن تي کوٽائي ۽ تحقيق جا منصوبا هلائي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://ene.sindhculture.gov.pk/ |title=Exploration & Excavation Branch Sindh |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سياحت جي علائقائي ورڇ=== سنڌ جي سياحتي جاگرافي مختلف علائقن ۾ مختلف نوعيت رکي ٿي. [[ڪراچي]] ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ڪاروباري سياحت جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي؛ [[ٺٽو]] ۽ [[سجاول]] عالمي ورثي، تاريخي فنِ تعمير، ڍنڍن ۽ ساحلي ماحول؛ [[ڄامشورو]] ۽ [[دادو]] رني ڪوٽ، سيوهڻ، کيرٿر ۽ گورک؛ [[لاڙڪاڻو]] موئن جو دڙو ۽ ٻين آثارِ قديمه؛ [[خيرپور]] ٽالپر ورثي ۽ ڪوٽ ڏيجي؛ [[سکر]] سنڌو درياهه ۽ تاريخي عمارتن؛ جڏهن ته [[ٿرپارڪر]] ريگستان، ڪارونجهر ۽ مذهبي ۽ ثقافتي ورثي سبب نمايان آهن. <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#3949AB;color:white;padding:8px;" | '''سنڌ جا اهم سياحتي علائقا ۽ سندن خاصيتون''' |- style="background:#E8EAF6;" ! علائقو ! اهم سياحتي نوعيت ! چونڊ ماڳ |- | [[ڪراچي]] | ساحلي، شهري، تاريخي ۽ ثقافتي | مزار قائد، فريئر هال، موهٽا محل، ڪلفٽن، منهوڙو |- | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] | عالمي ورثو، آثارِ قديمه ۽ آبي سياحت | مڪلي، شاهجهاني مسجد، ڀنڀور، ڪينجهر |- | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | قلعا، مذهبي ۽ جابلو سياحت | رني ڪوٽ، سيوهڻ، آمري |- | [[دادو ضلعو|دادو]] | جابلو ۽ قدرتي سياحت | گورک هل، کيرٿر |- | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] | آثارِ قديمه ۽ تاريخ | موئن جو دڙو |- | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] | ٽالپر دور ۽ تاريخي ورثو | فيض محل، ڪوٽ ڏيجي |- | [[سکر ضلعو|سکر]] | درياهي، تاريخي ۽ مذهبي | لينسڊائون پل، ساڌ ٻيلو، بکر |- | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] | ريگستاني، قدرتي، مذهبي ۽ ثقافتي | ڪارونجهر، نگرپارڪر، جين مندر، مٺي |} </div> ===سياحت ۽ ورثي جو تحفظ=== سنڌ ۾ سياحت جي ترقي تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي تحفظ سان سڌي طرح لاڳاپيل آهي. آثارِ قديمه وارن ماڳن تي غير مناسب تعمير، ماحولياتي تبديليون، ٻوڏون، شهري توسيع ۽ وڏي تعداد ۾ سياحن جي غير منظم آمد تاريخي ورثي لاءِ خطرا پيدا ڪري سگهن ٿا. ان ڪري سنڌ حڪومت جي آثارِ قديمه ۽ ترقياتي ادارن جي ڪم ۾ ماڳن جي بحالي، دستاويزڪاري، وزيٽر انتظام ۽ آفتن کان تحفظ پڻ شامل آهي. سنڌ حڪومت جي ڊائريڪٽوريٽ جنرل آف اينٽيڪوٽيز اينڊ آرڪيالاجي [[مڪلي]] ۾ ٻوڏن سبب ٿيل نقصان کان پوءِ بين الاقوامي ڀائيوارن سان گڏ هنگامي ردعمل ۽ ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل منصوبن تي پڻ ڪم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/ |title=Directorate General of Antiquities and Archaeology |publisher=Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> پائيدار سياحت لاءِ تاريخي عمارتن ۽ آثارِ قديمه جي اصليت برقرار رکڻ، قدرتي علائقن ۾ ماحولياتي دٻاءُ گهٽائڻ، مقامي برادرين کي معاشي سرگرمين ۾ شامل ڪرڻ ۽ سياحتي سهولتن جي ترقيءَ کي ورثي جي تحفظ سان هم آهنگ رکڻ بنيادي اهميت رکن ٿا. {{clear}} ==رانديون== {{Main|سنڌ ۾ رانديون}} [[File:National Stadium, Karachi playing field.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] جو راند جو ميدان.]] سنڌ ۾ رانديون صوبي جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو آهن. [[ڪرڪيٽ]] سڀ کان وڌيڪ مقبول منظم راندين مان هڪ آهي، جڏهن ته [[فٽ بال]]، [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]]، [[باڪسنگ]]، [[والي بال]]، [[سنوڪر]]، [[اسڪواش]]، [[ايٿليٽڪس]]، [[ترڻ]]، [[بيڊمنٽن]]، [[ٽيبل ٽينس]]، [[باسڪيٽ بال]]، [[ٽينس]]، [[جوڊو]]، [[ڪراٽي]]، [[تائيڪوانڊو]] ۽ ٻيون رانديون پڻ کيڏيون وڃن ٿيون. سنڌ جي روايتي راندين ۾ [[ملهه]] کي خاص ثقافتي اهميت حاصل آهي. صوبائي سطح تي راندين جي ترقي ۽ انتظام جي بنيادي ذميواري [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ وٽ آهي. راندين جو کاتو 2006ع ۾ تعليم ۽ ثقافت واري کاتي کان الڳ ڪري قائم ڪيو ويو. کاتي جي سرڪاري مقصدن ۾ گراس روٽ سطح تي راندين کي فروغ ڏيڻ، ڪلب ۽ ايسوسيئيشن سطح کان صوبائي ۽ قومي مقابلن تائين رانديگرن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ ۽ نوجوانن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-department |title=Sports Department |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ راندين جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جتي ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، باڪسنگ، سنوڪر، اسڪواش، ترڻ ۽ ٻين راندين لاءِ قومي ۽ صوبائي سطح جون سهولتون موجود آهن. سيپٽمبر 2024ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ 239 راندين جا ميدان يا اسپورٽس سهولتون درج هيون. سنڌ حڪومت ڪراچي ۾ سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ گلشن اقبال ۾ اسپورٽس ڪامپليڪس سميت مختلف تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪرڪيٽ=== {{Main|سنڌ ۾ ڪرڪيٽ}} [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]؛ پاڪستان جي اهم ٽيسٽ، هڪ ڏينهن واري ۽ ٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ ميدانن مان هڪ.]] ڪرڪيٽ سنڌ جي سڀ کان نمايان راندين مان هڪ آهي ۽ [[ڪراچي]] پاڪستاني ڪرڪيٽ جي تاريخي مرڪزن مان رهيو آهي. شهر جو [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] ملڪي ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي اهم ميدانن مان آهي. ان کان سواءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جو [[نياز اسٽيڊيم]] پڻ فرسٽ ڪلاس ۽ بين الاقوامي ڪرڪيٽ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي رڪارڊ موجب نيشنل اسٽيڊيم سان گڏ نياز اسٽيڊيم پڻ بورڊ جي استعمال هيٺ اهم ڪرڪيٽ ميدانن ۾ شامل رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/ |title=Pakistan Cricket Board |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> پاڪستان جي ملڪي فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ۾ سنڌ جي شهرن ۽ علائقن جي ٽيمن جي ڊگهي تاريخ آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي تاريخي رڪارڊ ۾ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور ۽ سنڌ جي نالي سان مختلف ٽيمون [[قائداعظم ٽرافي]] ۾ حصو وٺندي نظر اچن ٿيون. مثال طور 1959–60ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور جون ٽيمون شامل هيون، جڏهن ته 1977–78ع ۾ ''سنڌ اي'' ۽ ''سنڌ بي'' نالي ٽيمون مقابلي ۾ شامل هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/tournament-reports.php?action=tournament_matches&tournament_id=52 |title=Quaid-e-Azam Trophy 1959/60 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-197778/tournament/167.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 1977/78 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ملڪي ڪرڪيٽ جو ڍانچو وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. 2024ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ سنڌ مان [[ڪراچي]] جون بليوز ۽ وائيٽس ٽيمون، [[حيدرآباد]] ۽ [[لاڙڪاڻو]] ريجن شامل هئا. ڪراچي ريجن وائيٽس 2023ع ۾ قائداعظم ٽرافي جو چيمپيئن بڻيو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/press-release-detail/quaid-e-azam-trophy-to-commence-from-26-october.html |title=Quaid-e-Azam Trophy to commence from 26 October |date=22 October 2024 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ ڪراچي ريجن بليوز پوائنٽس ٽيبل تي پهرين نمبر تي رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/quaideazam-trophy-202526/points-table/1426.html |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025/26 — Points Table |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ، خاص طور ڪراچي، پاڪستان کي ڪيترائي مشهور بين الاقوامي ڪرڪيٽر ڏنا آهن، جن ۾ [[جاويد ميانداد]]، [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[موين خان]]، [[سرفراز احمد]] ۽ ٻيا رانديگر شامل آهن. ===فٽ بال=== {{Main|سنڌ ۾ فٽ بال}} سنڌ ۾ فٽ بال جي سڀ کان مضبوط روايت [[ڪراچي]]، خاص طور [[لياري]] سان وابسته آهي. لياري ۾ فٽ بال مقامي سماجي ۽ راندين واري ثقافت جو اهم حصو رهيو آهي ۽ علائقي ۾ ڪيترائي ڪلب، اڪيڊميون ۽ ننڍا وڏا فٽ بال ميدان موجود آهن. مقامي فٽ بال جي غيرمعمولي مقبوليت سبب لياري کي ڪڏهن ڪڏهن ''مني برازيل'' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.arabnews.pk/node/2069451/pakistan |title=In Pakistan’s ‘Mini Brazil,’ football fever runs late into the night during Ramadan |publisher=Arab News Pakistan |date=25 April 2022 |access-date=24 August 2026}}</ref> لياري جو [[ڪڪري گرائونڊ]] علائقي جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ آهي. ان جي نئين سر تعمير کان پوءِ ميدان ۾ فٽ بال گرائونڊ سان گڏ ٻين راندين جون سهولتون پڻ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |url=https://tribune.com.pk/story/2422701/lyaris-newly-renovated-kakri-ground-ready-to-host-games |title=Lyari's newly renovated Kakri Ground ready to host games |publisher=The Express Tribune |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ گيمز ۾ پڻ مردن ۽ عورتن ٻنهي لاءِ فٽ بال جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص ۽ شهيد بينظيرآباد ڊويزنن جي رانديگرن مختلف راندين سان گڏ فٽ بال ۾ به حصو ورتو.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ===باڪسنگ=== [[لياري]] سنڌ ۾ باڪسنگ جو پڻ هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي باڪسنگ ڪلب ۽ تربيت جا مرڪز ڪم ڪن ٿا ۽ صوبائي مقابلن کان سواءِ سنڌ جا باڪسر قومي مقابلن ۾ پڻ حصو وٺندا رهيا آهن. باڪسنگ سنڌ گيمز جي باقاعده راندين ۾ شامل آهي. 18هين سنڌ گيمز 2024ع ۾ باڪسنگ سميت ڪيترين انفرادي ۽ ٽيم راندين جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. انهن راندين ۾ صوبي جي ڇهن ڊويزنن مان مرد ۽ عورت رانديگرن حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP">{{cite web |url=https://www.app.com.pk/national/over-4000-athletes-to-participate-in-18th-edition-of-sindh-games-to-be-started-from-feb-23-sports-minister/ |title=Over 4000 Athletes to participate in 18th edition of Sindh Games |date=21 February 2024 |publisher=Associated Press of Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> ===هاڪي=== [[File:Kakri Ground, Moosa Lane - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ڪڪري گرائونڊ]]، [[لياري]]، [[ڪراچي]]؛ لياري جي تاريخي راندين واري مرڪزن مان هڪ، جتي فٽ بال سميت مختلف رانديون کيڏيون وڃن ٿيون.]] [[فيلڊ هاڪي|هاڪي]] سنڌ جي تاريخي منظم راندين مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ۾ واقع [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]]، جيڪو اڳ ''هاڪي ڪلب آف پاڪستان اسٽيڊيم'' جي نالي سان مشهور هو، پاڪستان جي اهم هاڪي ميدانن مان هڪ آهي. هن ميدان ۾ قومي ۽ بين الاقوامي سطح جا مقابلا منعقد ٿيندا رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي راندين واري ڍانچي ۾ هاڪي لاءِ مخصوص تربيتي سهولتون پڻ شامل آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ 2024ع ۾ ڏنل سرڪاري جواب موجب ڪراچي ۾ ''هاڪي اڪيڊمي نيپا'' ۽ ''عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ'' صوبائي راندين واري تربيتي ڍانچي جو حصو هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===ملهه=== {{Main|ملهه}} [[File:Malakhro Sindhi Culture Game.jpg|thumb|270px|سنڌ جي روايتي راند [[ملهه]] جو مقابلو؛ ملهه سنڌ جي اهم لوڪ راندين مان هڪ آهي.]] [[ملهه]] سنڌ جي مشهور روايتي جسماني راندين مان هڪ آهي. هيءَ ڪشتي سنڌ جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ ميلن، عرسن، ثقافتي ميڙن ۽ مقامي راندين جي مقابلن سان تاريخي طور ڳنڍيل رهي آهي. مقابلي ۾ پهلوان مخصوص انداز سان هڪ ٻئي کي پڪڙي زمين تي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. ملهه جي اهميت صرف مقابلي واري راند تائين محدود نه آهي؛ اها سنڌ جي لوڪ ثقافت، ڳوٺاڻي ميلن ۽ روايتي پهلوانيءَ سان پڻ لاڳاپيل آهي. جديد منظم راندين جي واڌ باوجود ملهه سنڌ جي مقامي راندين واري سڃاڻپ جو نمايان حصو رهي آهي. ===والي بال=== [[والي بال]] سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻن ٻنهي علائقن ۾ کيڏي وڃي ٿي. اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين، ضلعي راندين ۽ صوبائي مقابلن ۾ مردن ۽ عورتن جون والي بال ٽيمون حصو وٺن ٿيون. پاڪستان اسپورٽس بورڊ والي بال کي ملڪ جي باقاعده تسليم ٿيل راندين ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي ڪيترن ضلعن ۾ والي بال لاءِ کليل ميدانن ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪسز جو استعمال ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته سنڌ گيمز ۽ ٻين بين الاضلاعي مقابلن ۾ پڻ والي بال شامل رهي ٿي. ===سنوڪر=== [[سنوڪر]] ۽ [[بليئرڊس]] سنڌ جي شهري راندين ۾ اهم جاءِ رکن ٿا، خاص طور [[ڪراچي]] ۾ ڪيترائي سنوڪر ڪلب ۽ مقابلي جا مرڪز موجود آهن. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني راندين واري فهرست ۾ بليئرڊس ۽ سنوڪر شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ جي رانديگرن قومي سنوڪر مقابلن ۾ ڊگهي عرصي کان نمائندگي ڪئي آهي ۽ ڪراچي ملڪ ۾ سنوڪر جي اهم مقابلي ۽ تربيت واري مرڪزن مان رهيو آهي. ===ٻيون رانديون=== سنڌ ۾ مکيه ٽيم راندين کان سواءِ ايٿليٽڪس، ترڻ، اسڪواش، ٽينس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، هينڊ بال، سائيڪلنگ، وزن کڻڻ، ڪشتي، جوڊو، ڪراٽي، تائيڪوانڊو، ڪبڊي، شوٽنگ، گولف، سيلنگ ۽ ٻين راندين جا مقابلا پڻ ٿين ٿا. پاڪستان اسپورٽس بورڊ جي قانوني دائري ۾ هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس، ڪشتي، ڪرڪيٽ، وزن کڻڻ، اسڪواش، ترڻ، باڪسنگ، سائيڪلنگ، باسڪيٽ بال، گولف، والي بال، شوٽنگ، ٽيبل ٽينس، بيڊمنٽن، ٽينس، پولو، باڊي بلڊنگ، شطرنج، روئنگ، بليئرڊس ۽ سنوڪر، جمناسٽڪ، هينڊ بال، جوڊو، ڪراٽي، ڪبڊي، تائيڪوانڊو ۽ ياٽنگ سميت مختلف رانديون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.sports.gov.pk/SiteImage/Downloads/PSB_Constitution_Amend_02-01-2020.pdf |title=Sports (Development and Control) Ordinance, 1962 |publisher=Pakistan Sports Board |access-date=24 August 2026}}</ref> [[ڪراچي]] ۾ سامونڊي ڪناري ۽ بندرگاهن جي موجودگي سبب سيلنگ ۽ ٻين آبي راندين لاءِ پڻ سازگار ماحول موجود آهي، جڏهن ته شهر ۾ گولف، اسڪواش، ٽينس ۽ ترڻ جا مختلف سرڪاري، ادارتي ۽ خانگي مرڪز قائم آهن. ===سنڌ گيمز=== {{Main|سنڌ گيمز}} سنڌ گيمز صوبي جو وڏو گهڻ-راندين وارو مقابلو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي مختلف ڊويزنن جون ٽيمون حصو وٺن ٿيون. مقابلي جو مقصد صوبائي سطح تي رانديگرن کي مقابلي جو موقعو فراهم ڪرڻ ۽ قومي سطح لاءِ قابليت رکندڙ رانديگرن جي سڃاڻپ ڪرڻ آهي. 18هين سنڌ گيمز 23 کان 26 فيبروري 2024ع تائين [[ڪراچي]] ۾ منعقد ٿيون. سرڪاري ڄاڻ موجب انهن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، سکر، ميرپورخاص، لاڙڪاڻو ۽ شهيد بينظيرآباد جي ڇهن ڊويزنن مان '''4,000 کان وڌيڪ مرد ۽ عورت رانديگر''' حصو ورتو.<ref name="SindhGames2024APP"/><ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/22-02-2024/18th-sindh-games-to-commence-in-karachi-from-friday |title=18th edition of Sindh Games to begin in Karachi |date=22 February 2024 |publisher=Radio Pakistan |access-date=24 August 2026}}</ref> افتتاحي تقريب نيشنل اسپورٽس ٽريننگ اينڊ ڪوچنگ سينٽر ڪراچي ۾ ٿي. مقابلن ۾ مردن لاءِ 42 ۽ عورتن لاءِ 26 راندين/ايونٽن جا مقابلا رپورٽ ٿيا، جن ۾ ايٿليٽڪس، فٽ بال، باڪسنگ، باسڪيٽ بال، تائيڪوانڊو، جوڊو، سافٽ بال ۽ مختلف مارشل آرٽس سميت ڪيترائي شعبا شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/print/1160838-sindh-games-begin |title=Sindh Games begin |date=24 February 2024 |work=The News International |access-date=24 August 2026}}</ref> ====سنڌ گيمز 2024ع ۾ حصو وٺندڙ ڊويزنون==== <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;padding:8px;" | '''18هين سنڌ گيمز ۾ نمائندگي ڪندڙ ڊويزنون، 2024ع''' |- style="background:#D9EAF7;" ! نمبر ! ڊويزن ! اهم مرڪز |- | 1 | [[ڪراچي ڊويزن]] | [[ڪراچي]] |- | 2 | [[حيدرآباد ڊويزن]] | [[حيدرآباد]] |- | 3 | [[سکر ڊويزن]] | [[سکر]] |- | 4 | [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | [[لاڙڪاڻو]] |- | 5 | [[ميرپورخاص ڊويزن]] | [[ميرپورخاص]] |- | 6 | [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن]] | [[نوابشاهه]] |} </div> <ref name="SindhGames2024APP"/> ===سنڌ جي راندين وارن اسٽيڊيمن جي فهرست=== [[File:National Stadium Karachi.jpg|thumb|270px|[[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]]، سنڌ جو اهم بين الاقوامي ڪرڪيٽ اسٽيڊيم.]] [[File:Pakistan national football team lineup, 1966.jpg|thumb|270px|[[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] (اڳوڻو هاڪي ڪلب اسٽيڊيم)، [[ڪراچي]]؛ 1966ع ۾ ميدان تي پاڪستان جي قومي فٽ بال ٽيم.]] سنڌ ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، فٽ بال، ايٿليٽڪس ۽ ٻين راندين لاءِ ڪيترائي اسٽيڊيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي مرڪز موجود آهن. انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[ڪراچي]] آهي، جڏهن ته [[حيدرآباد]]، [[سکر]]، [[لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص]]، [[نوابشاهه]]، [[خيرپور]]، [[شڪارپور]]، [[جيڪب آباد]]، [[دادو]] ۽ ٻين شهرن ۾ پڻ راندين جون سهولتون قائم آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ سيپٽمبر 2024ع دوران ڏنل سرڪاري جواب موجب رڳو ڪراچي ۾ '''239 راندين جا ميدان ۽ راندين جون سهولتون''' موجود هيون. انهن مان 46 ڪراچي اوڀر، 41 ڪورنگي، 41 ملير، 35 ڪراچي وچ، 35 ڪراچي ڏکڻ، 24 ڪياماڙي ۽ 17 ڪراچي اولهه ضلعي ۾ هيون.<ref name="SindhSportsFacilities2024">{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1801 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |date=20 September 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> ====اهم اسٽيڊيم ۽ راندين جا ميدان==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ جا چونڊ اهم راندين جا ميدان ۽ اسٽيڊيم''' |- style="background:#BBDEFB;" ! اسٽيڊيم / ميدان ! شهر ! مکيه راند ! اهميت |- | [[نيشنل اسٽيڊيم، ڪراچي]] | [[ڪراچي]] | ڪرڪيٽ | بين الاقوامي ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | [[نياز اسٽيڊيم]] | [[حيدرآباد]] | ڪرڪيٽ | تاريخي بين الاقوامي ۽ فرسٽ ڪلاس ڪرڪيٽ ميدان |- | [[عبدالستار ايڌي هاڪي اسٽيڊيم]] | [[ڪراچي]] | هاڪي | قومي ۽ بين الاقوامي هاڪي |- | [[پيپلز اسپورٽس ڪامپليڪس]] | [[ڪراچي]] | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | گهڻ-مقصدي راندين جي سهولت |- | [[ڪڪري گرائونڊ]] | [[لياري]]، ڪراچي | فٽ بال ۽ ٻيون رانديون | لياري جي تاريخي راندين واري ثقافت جو مرڪز |- | يو بي ايل اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اين بي پي اسپورٽس ڪامپليڪس | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ۽ ڪلب ڪرڪيٽ |- | ٽي ايم سي ڪرڪيٽ گرائونڊ | ڪراچي | ڪرڪيٽ | ملڪي ڪرڪيٽ |- | اسٽيٽ بئنڪ اسٽيڊيم | ڪراچي | ڪرڪيٽ | فرسٽ ڪلاس ۽ ملڪي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[دادو]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | پي سي بي گرائونڊ | [[سکر]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شاهي باغ ڪرڪيٽ گرائونڊ | [[شڪارپور]] | ڪرڪيٽ | ضلعي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |- | شيخ زيد ڪالوني گرائونڊ | [[لاڙڪاڻو]] | ڪرڪيٽ | علائقائي ۽ نوجوانن جي ڪرڪيٽ |} ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== سنڌ حڪومت صوبي ۾ اسٽيڊيم کان علاوه گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس، جمنازيم، راندين جا هال، فٽ سال گرائونڊ، ايٿليٽڪ ٽريڪ، رانديگرن لاءِ هاسٽل ۽ تربيتي مرڪز پڻ قائم ڪيا آهن. سنڌ اسيمبليءَ ۾ ڏنل سرڪاري معلومات موجب 2024ع تائين ڪراچي ۾ سنڌ حڪومت جا ٻه نمايان اسپورٽس ڪامپليڪس '''سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد''' ۽ '''اسڪائوٽس وٽ اسپورٽس ڪامپليڪس، گلشن اقبال''' هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ڪراچي ۾ راندين جي تربيت لاءِ اتر ناظم آباد جي اين اين جي گرائونڊ تي اسپورٽس اڪيڊمي، رانديگرن جي هاسٽل ۽ لاڳاپيل سهولتون، نيپا ۾ هاڪي اڪيڊمي، سنڌ اسپورٽس بورڊ ڪامپليڪس ناظم آباد ۽ عبدالستار ايڌي هاڪي اڪيڊمي/گرائونڊ پڻ قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> سنڌ حڪومت موجب صوبي ۾ راندين جي ڍانچي جي واڌ لاءِ اسٽيڊيم، جمنازيم، راندين جا ميدان ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال شامل '''102 ترقياتي اسڪيمون''' مڪمل ڪيون ويون هيون، جڏهن ته وڌيڪ '''120 اسڪيمون''' تعمير هيٺ هيون.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> 2018–19ع کان 2023–24ع تائين سنڌ جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ طرفان 62 راندين جون سهولتون مڪمل ڪيون ويون، جن تي مجموعي طور '''3,541.323 ملين رپيا''' خرچ ڪيا ويا. انهن ۾ اسٽيڊيم، راندين جا ميدان، ايٿليٽڪ ٽريڪ ۽ گهڻ-مقصدي اسپورٽس ڪامپليڪس شامل هئا.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ====راندين جي ڍانچي ۾ ترقي==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#00695C;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ حڪومت پاران مڪمل ڪيل راندين جون سهولتون''' |- style="background:#B2DFDB;" ! مالي سال ! مڪمل ٿيل سهولتون ! خرچ (ملين رپيا) |- | 2018–19ع | 16 | 923.801 |- | 2019–20ع | 0 | — |- | 2020–21ع | 11 | 790.754 |- | 2021–22ع | 20 | 936.375 |- | 2022–23ع | 0 | — |- | 2023–24ع | 15 | 890.393 |- style="background:#00695C;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 62 | 3,541.323 |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ===عورتن جون رانديون=== سنڌ ۾ عورتن جي راندين لاءِ الڳ سهولتون ۽ مقابلا پڻ قائم ڪيا ويا آهن. سنڌ حڪومت موجب عورتن لاءِ ڪراچي ۾ خاتون پاڪستان گرلز اسڪول، اسٽيڊيم روڊ تي گهڻ-مقصدي اسپورٽس هال ۽ مصنوعي فٽ سال گرائونڊ، شيخ زيد گرلز ڪاليج، يونيورسٽي روڊ تي گهڻ-مقصدي هال ۽ فٽ سال گرائونڊ، [[جيڪب آباد]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ فٽ سال گرائونڊ، [[گهوٽڪي]] جي گورنمينٽ گرلز ڪاليج ۾ گهڻ-مقصدي هال ۽ [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ عورتن لاءِ جم قائم ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> 2022ع کان 2024ع واري عرصي ۾ عورتن جي راندين کي وڌائڻ لاءِ مختلف ضلعن ۾ باڪسنگ، تائيڪوانڊو، شطرنج ۽ ڪراٽي جا اسڪول ۽ ڪلب سطح جا مقابلا منعقد ڪيا ويا. فيبروري 2024ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ ڇوڪرين جي بيڊمنٽن ۽ ٽيبل ٽينس چيمپيئن شپ پڻ ٿي، جڏهن ته ڊسمبر 2024ع ۾ [[لياري]] ۾ عورتن لاءِ '''سنڌ پنڪ فٽ بال چيمپيئن شپ''' منعقد ڪئي وئي. صوبي جي ضلعن ۾ ''پنڪ گيمز'' جي سرگرمين کي پڻ عورتن جي راندين ۾ شرڪت وڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> صوبائي راندين واري کاتي موجب عورت رانديگرن کي سنڌ گيمز، نيشنل گيمز، بين الصوبائي راندين ۽ بين الاقوامي مقابلن ۾ شرڪت لاءِ سهولت ڏيڻ سان گڏ تربيت، ڪوچنگ، انعامن ۽ راندين جي تنظيمن جي مالي مدد جا قدم پڻ کنيا ويا آهن.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Assembly Questions |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي راندين جون صوبائي ۽ علائقائي ٽيمون=== سنڌ جي راندين ۾ نمائندگي جو نظام راند جي نوعيت مطابق مختلف آهي. سنڌ گيمز ۾ صوبي کي ڊويزنن جي ٽيمن ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن ۾ [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]، [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]، [[سکر ڊويزن|سکر]]، [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]، [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] ۽ [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] شامل آهن. قومي سطح تي مختلف راندين ۾ سنڌ جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي چونڊيل ٽيمن يا رانديگرن کي موڪلين ٿيون. ڪرڪيٽ ۾ نمائندگي جو نظام وقت سان تبديل ٿيندو رهيو آهي. تاريخي طور سنڌ جي نالي سان ٽيمون کيڏنديون رهيون، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪراچي، حيدرآباد، لاڙڪاڻو ۽ ٻين ريجنن کي الڳ نمائندگي ملي آهي. پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي جديد علائقائي ڍانچي ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ لاڙڪاڻو سنڌ سان لاڳاپيل اهم ڪرڪيٽ ريجن آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Domestic%20Tournaments%20schedule%202023-24.pdf |title=Domestic Tournaments Schedule 2023–24 |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> 2025–26ع جي قائداعظم ٽرافي ۾ '''ڪراچي ريجن بليوز''' اعليٰ درجي جي علائقائي ٽيمن ۾ شامل هئي، جڏهن ته پاڪستان ڪرڪيٽ بورڊ جي هيٺين ۽ نوجوانن واري مقابلن ذريعي سنڌ جي ٻين ريجنن کي پڻ نمائندگي ملي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.pcb.com.pk/downloads/Schedule-QeAT-2025-26.pdf |title=Quaid-e-Azam Trophy 2025–26 Schedule |publisher=Pakistan Cricket Board |access-date=24 August 2026}}</ref> ===سنڌ جي رانديگرن جي فهرست=== سنڌ، خاص طور [[ڪراچي]]، پاڪستان جي قومي ۽ بين الاقوامي راندين لاءِ ڪيترائي نمايان رانديگر پيدا ڪيا آهن. ڪرڪيٽ ۾ [[حنيف محمد]]، [[مشتاق محمد]]، [[صادق محمد]]، [[جاويد ميانداد]]، [[موين خان]] ۽ [[سرفراز احمد]] جهڙا رانديگر ڪراچي جي ڪرڪيٽ روايت سان لاڳاپيل رهيا آهن. هاڪي، اسڪواش، باڪسنگ، فٽ بال، سنوڪر ۽ ٻين راندين ۾ پڻ سنڌ جي رانديگرن قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي نمائندگي ڪئي آهي. صوبائي حڪومت جي سرڪاري رڪارڊ موجب راندين واري کاتي جي سهڪار سان سنڌ جا گهٽ ۾ گهٽ '''59 رانديگر''' هاڪي، فٽ بال ۽ ايٿليٽڪس جي بين الاقوامي مقابلن لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن ويا؛ انهن ۾ 5 هاڪي، 49 فٽ بال ۽ 5 ايٿليٽڪس جا رانديگر شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====چونڊ مشهور رانديگر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل چونڊ مشهور رانديگر''' |- style="background:#E1BEE7;" ! رانديگر ! راند ! لاڳاپيل هنڌ / پسمنظر ! نمايان حيثيت |- | [[حنيف محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[مشتاق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[صادق محمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[جاويد ميانداد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ٽيسٽ ڪرڪيٽر |- | [[معين خان]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو وڪيٽ ڪيپر ۽ ڪپتان |- | [[سرفراز احمد]] | ڪرڪيٽ | ڪراچي | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |- | [[محمد آصف (سنوڪر رانديگر)|محمد آصف]] | سنوڪر | ڪراچي سان مقابلي واري سرگرمي | عالمي سطح جو پاڪستاني سنوڪر رانديگر |} ===اسڪول، ڪاليج ۽ يونيورسٽي رانديون=== سنڌ ۾ راندين جي بنيادي ڍانچي جو هڪ حصو اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين سان پڻ لاڳاپيل آهي. تعليمي ادارن ۾ ڪرڪيٽ، فٽ بال، هاڪي، ايٿليٽڪس، بيڊمنٽن، ٽيبل ٽينس، باسڪيٽ بال، والي بال ۽ ٻين راندين جا مقابلا منعقد ٿين ٿا. ڪاليج ايجوڪيشن ڊپارٽمينٽ طرفان ''سنڌ ڪاليج گيمز'' پڻ منعقد ڪيا وڃن ٿا، جن ۾ مختلف ضلعن ۽ ڪاليجن جا شاگرد ۽ شاگردياڻيون حصو وٺن ٿا. 2024ع جي ڇهين سنڌ ڪاليج گيمز دوران ڪراچي ۾ ضلعي سطح جا ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جا ٽيبل ٽينس سميت مختلف مقابلا منعقد ڪيا ويا.<ref>{{cite web |url=https://urdu.app.com.pk/urdu/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DA%BE-%DA%A9%D8%A7%D9%84%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D9%85%D8%B2%D8%8C-%DA%AF%D8%B1%D9%84%D8%B2-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%B9-%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%92-%D8%A7%DB%8C%D9%85/ |title=Sindh College Games |publisher=Associated Press of Pakistan |date=28 January 2024 |access-date=24 August 2026}}</ref> سنڌ حڪومت جو راندين وارو کاتو اسڪول ۽ ڪاليج سطح جي رانديگرن کي ضلعي اسپورٽس آفيسرن ۽ راندين جي تنظيمن ذريعي سهڪار ڏيڻ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. ان جو مقصد شروعاتي سطح تي رانديگرن جي سڃاڻپ ۽ کين اعليٰ سطح جي مقابلن تائين پهچائڻ آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.pas.gov.pk/business/questios-details/33/1981 |title=Sports and Youth Affairs — Questions and Answers |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===علائقائي ۽ روايتي راندين جي واڌاري=== سنڌ حڪومت [[ملهه]] سميت مقامي ۽ علائقائي راندين جي واڌاري لاءِ مخصوص ڍانچو قائم ڪرڻ، راندين جي تنظيمن کي مقابلن لاءِ مالي مدد ڏيڻ، ڪوچنگ مهيا ڪرڻ ۽ رانديگرن کي انعام ڏيڻ جا قدم کنيا آهن. سرڪاري جواب موجب ملهه لاءِ اسٽيڊيم، فٽ بال لاءِ گرائونڊ ۽ ايٿليٽڪس لاءِ ٽريڪ تيار ڪرڻ پڻ علائقائي راندين جي ترقياتي پروگرام جو حصو رهيو آهي.<ref name="SindhSportsFacilities2024"/> صوبائي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي ترقي، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي بهتري، عورتن جي شرڪت، روايتي ۽ اولمپڪ راندين جي واڌاري ۽ معذور ماڻهن سميت مختلف سماجي گروهن جي شموليت کي اهم مقصدن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي ترقي ۽ نئون ڍانچو=== سنڌ ۾ راندين جي ڍانچي کي وڌائڻ لاءِ نون گرائونڊن، اسٽيڊيمن، گهڻ-مقصدي هالن ۽ ايٿليٽڪ ٽريڪن تي ڪم جاري رهيو آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ پيش ڪيل سرڪاري معلومات موجب ڪراچي ڊويزن ۾ هڪ مرحلي تي '''20 راندين جا ترقياتي منصوبا''' تعمير هيٺ هئا، جن جي مجموعي تخميني لاڳت '''2,040.992 ملين رپيا''' هئي. انهن ۾ فٽ بال گرائونڊ، ڪرڪيٽ گرائونڊ ۽ اسٽيڊيم، انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس، ايٿليٽڪ ٽريڪ، گهڻ-مقصدي هال، اسڪائوٽنگ سينٽر ۽ رانديگرن جي هاسٽل شامل هئا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Questions and Answers — Sports and Youth Affairs Department |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ====ڪراچي ۾ تعمير هيٺ راندين جو ڍانچو==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#C62828;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ڊويزن ۾ رپورٽ ڪيل راندين جا ترقياتي منصوبا''' |- style="background:#FFCDD2;" ! ضلعو ! راند / سهولت ! منصوبن جو انگ ! تخميني لاڳت (ملين رپيا) |- | ڪراچي ڏکڻ | فٽ بال | 3 | 100.000 |- | ڪراچي وچ | ڪرڪيٽ | 2 | 142.699 |- | ڪراچي وچ | فٽ بال | 2 | 311.697 |- | ملير | ڪرڪيٽ | 1 | 100.000 |- | ملير | انڊور اسپورٽس ڪامپليڪس | 1 | 101.629 |- | ملير | ايٿليٽڪ ٽريڪ | 1 | 191.103 |- | ملير | فٽ بال | 2 | 96.698 |- | ڪراچي اوڀر | ڪرڪيٽ گرائونڊ | 1 | 45.000 |- | ڪراچي اوڀر | اسڪائوٽنگ سينٽر | 1 | 99.918 |- | ڪراچي اوڀر | رانديگرن جي هاسٽل | 1 | 200.000 |- | ڪياماڙي | فٽ بال | 1 | 205.539 |- | ڪورنگي | گهڻ-مقصدي هال | 1 | 153.996 |- | ڪورنگي | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 1 | 97.780 |- | ڪراچي اولهه | ڪرڪيٽ اسٽيڊيم | 2 | 194.933 |- style="background:#C62828;color:white;font-weight:bold;" | colspan="2" | ڪل | 20 | 2,040.992 |} <ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/business/questios-details/33/1893 |title=Sports and Youth Affairs Department — Development of Sports Infrastructure |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===راندين جي انتظامي جوڙجڪ=== سنڌ ۾ صوبائي سطح تي راندين جي ترقي، راندين جي ڍانچي جي تعمير، مقابلن جي سرپرستي ۽ نوجوان رانديگرن جي تربيت [[سنڌ حڪومت]] جي اسپورٽس اينڊ يوٿ افيئرز ڊپارٽمينٽ جي دائري ۾ اچي ٿي. مختلف راندين جون صوبائي ايسوسيئيشنون پنهنجي پنهنجي قومي فيڊريشنن سان لاڳاپيل آهن ۽ صوبائي، قومي ۽ بين الاقوامي مقابلن لاءِ رانديگرن جي چونڊ ۽ مقابلن جي انتظام ۾ حصو وٺن ٿيون. سنڌ جي راندين واري پاليسي ۾ گراس روٽ سطح تي راندين جي واڌ، ٽيلنٽ جي سڃاڻپ، ڪوچنگ ۽ تربيت، راندين جي ڍانچي جي ترقي، عورتن جي راندين، روايتي راندين، تعليمي ادارن ۽ نجي شعبي سان سهڪار کي بنيادي حڪمت عملي جو حصو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://sportsandyouth.sindh.gov.pk/sports-policy |title=Sports Policy of Sindh Province, Pakistan |publisher=Sports & Youth Affairs Department, Government of Sindh |access-date=24 August 2026}}</ref> ===ڪراچي ۾ راندين جي سهولتن جي ضلعي وار ورهاست=== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#283593;color:white;font-size:115%;padding:7px;" | '''ڪراچي ۾ راندين جا ميدان ۽ سهولتون، 2024ع''' |- style="background:#C5CAE9;" ! ضلعو ! سهولتن جو انگ ! ڪل ۾ لڳ ڀڳ حصو |- | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر]] | 46 | 19.2٪ |- | [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ملير ضلعو|ملير]] | 41 | 17.2٪ |- | [[ڪراچي وچ ضلعو|وچ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ]] | 35 | 14.6٪ |- | [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] | 24 | 10.0٪ |- | [[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه]] | 17 | 7.1٪ |- style="background:#283593;color:white;font-weight:bold;" | ڪل | 239 | 100٪ |} <ref name="SindhSportsFacilities2024"/> ==سنڌ جا کاڌا== [[File:Sindhi Biryani.JPG|thumb|270px|[[سنڌي برياني]]؛ سنڌي رڌڻي جي مشهور چانورن وارن طعامن مان هڪ.]] [[File:SINDHI KUNEH JA BHEE.jpg|thumb|270px|[[بيهه]] مان تيار ڪيل سنڌي طعام؛ بيهه سنڌ جي روايتي ڀاڄين ۾ شامل آهي.]] '''سنڌي کاڌا''' سنڌ جي جاگرافي، [[سنڌو درياهه]]، زرعي معيشت، مالداري، سامونڊي پٽي ۽ صدين کان هلندڙ ثقافتي روايتن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن. سنڌ جي مختلف علائقن—[[لاڙ]]، [[وچولو]]، [[سرو]]، [[ٿر]]، [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۽ [[ڪراچي]]—۾ مقامي پيداوار ۽ ماحول موجب کاڌي پيتي جون روايتون مختلف صورتون اختيار ڪن ٿيون. ڪڻڪ ۽ چانور بنيادي اناجن ۾ شامل آهن، جڏهن ته جوئر ۽ ٻاجهري جهڙا اناج خاص طور خشڪ ۽ ريگستاني علائقن جي خوراڪ ۾ اهم رهيا آهن. سنڌي رڌڻي ۾ دالين، ساون پنن ۽ موسمي ڀاڄين جو استعمال پڻ نمايان آهي؛ مشهور '''سائي ڀاڄي''' دال ۽ مختلف ساون پنن جي گڏيل استعمال جو مثال آهي.<ref name="DawnSindhiFood">{{cite news |last=Jillani |first=Maryam |title=Sindhi food: A vibrant cuisine hidden from the Pakistani and Indian public |url=https://www.dawn.com/news/1473441 |work=Dawn |date=3 April 2019 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي کاڌي ۾ ذائقن جي گهڻ رخي بناوٽ ملي ٿي. کٽاڻ لاءِ املهه، اناردانو ۽ املِي جهڙيون شيون استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته ڪيترن کاڌن ۾ مٺي ۽ کارِي ذائقي جو ميلاپ پڻ ملي ٿو. سائي ڀاڄي، دال پڪوان، پلو، ڀُڳا چانور، سنڌي ڪڙهي، ڪوڪي، لولو، جوئر جو ڍوڍو ۽ مڇيءَ جا مختلف طعام سنڌي رڌڻي سان سڃاڻپ رکن ٿا.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ جي مقامي خوراڪ تي زرعي ۽ قدرتي ماحول جو گهرو اثر آهي. مثال طور ٿر، لاڙ ۽ ڪاڇي ۾ جهنگلي ۽ نيم جهنگلي ٻوٽن جا ميوا ۽ ڦريون پڻ روايتي خوراڪ جو حصو رهيا آهن. سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي مواد موجب [[ڪنڊي (وڻ)|ڪنڊي]] جون ڪچيون سنڱريون ڀاڄيءَ طور استعمال ٿين ٿيون، جڏهن ته پڪل سنڱرين کي ڪُٽي انهن ۾ کنڊ، مصري ۽ گيهه ملائي پڻ کاڌو ويندو آهي. پيرون خاص طور لاڙ، ڪاڇي ۽ ٿر جي ماڻهن لاءِ مقامي موسمي خوراڪ ۽ سوکڙي طور اهم رهيا آهن.<ref name="SindhCultureFood">{{cite web |url=https://el.sindhculture.gov.pk/read/12 |title=وجود وڃائيندڙ وڻ |website=e-Library of Culture Department |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=25 August 2026}}</ref> ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== [[File:Sindhi Sai Bhaji.JPG|thumb|270px|'''سائي ڀاڄي'''؛ دال، ساون پنن ۽ ڀاڄين مان تيار ٿيندڙ مشهور روايتي سنڌي طعام.]] [[File:Sindhi Sai Bhaji During Cooking.JPG|thumb|270px|روايتي سنڌي '''سائي ڀاڄي''' پچائڻ جو منظر؛ هن طعام ۾ دال سان مختلف ساوا پن ۽ ڀاڄيون استعمال ڪيون وڃن ٿيون.]] سنڌ جي روايتي گهريلو کاڌن ۾ '''سائي ڀاڄي''' کي خاص اهميت حاصل آهي. ان ۾ دال سان پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ڪڏهن کٽي پالڪ سميت مختلف ساوا پن گڏ ڪري پچايا وڃن ٿا. سنڌي کاڌي بابت دستاويزي مواد ۾ سائي ڀاڄيءَ کي سنڌي رڌڻي جو بنيادي ۽ عام گهريلو طعام قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="DawnSindhiFood"/> '''دال پڪوان''' ۾ سنهي ۽ ڪُرڪُري پڪوان مانيءَ سان مصالحيدار دال پيش ڪئي ويندي آهي. اهو خاص طور ناشتي سان مشهور آهي. ان کان سواءِ '''ڪوڪي''' ڪڻڪ جي اٽي مان تيار ٿيندڙ ٿلهي سنڌي ماني آهي، جنهن ۾ بصر، مرچ ۽ ٻيا مصالحا شامل ڪري سگهجن ٿا. '''لولو''' يا مٺي ماني، '''ڀُڳا چانور'''، '''سنڌي ڪڙهي'''، '''ٽِڪڙ'''، '''ڍوڍو''' ۽ مختلف دالين ۽ ڀاڄين جا طعام پڻ سنڌي گهريلو خوراڪ جي روايت سان لاڳاپيل آهن.<ref name="DawnSindhiFood"/> سنڌ ۾ گوشت جا طعام پڻ عام آهن. ٻڪري، رڍ، ڍڳي ۽ ڪڪڙ جو گوشت مختلف ٻوڙن، پلاءَ، برياني ۽ ٻين طعامن ۾ استعمال ٿئي ٿو. شهري سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، ۾ مقامي سنڌي کاڌن سان گڏ برصغير ۽ ٻين علائقن مان آيل کاڌن جي روايتن جي ميلاپ سبب رڌڻي ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #BF360C;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا چونڊ روايتي کاڌا''' |- ! style="background:#FFCCBC;" | کاڌو ! style="background:#FFCCBC;" | بنيادي جزا ! style="background:#FFCCBC;" | قسم ! style="background:#FFCCBC;" | روايتي استعمال |- | '''سائي ڀاڄي''' | دال، پالڪ، ميٿي، سوا ۽ ٻيون ڀاڄيون | ڀاڄي / دال | منجهند يا رات جو کاڌو |- | '''دال پڪوان''' | دال ۽ ڪُرڪُرو پڪوان | ناشتو / مکيه طعام | خاص طور ناشتو |- | '''ڪوڪي''' | ڪڻڪ جو اٽو، بصر ۽ مصالحا | ماني | ناشتو يا ٻين طعامن سان |- | '''ڀُڳا چانور''' | چانور، بصر ۽ مصالحا | چانورن جو طعام | دال يا ڀاڄيءَ سان |- | '''سنڌي ڪڙهي''' | بيسڻ، ڀاڄيون ۽ کٽاڻ | ٻوڙ | چانورن سان |- | '''جوئر جو ڍوڍو''' | جوئر جو اٽو | روايتي ماني | ڳوٺاڻن علائقن ۾ |- | '''پلو مڇي''' | پلو ۽ مصالحا | مڇي | موسمي ۽ خاص طعام |- | '''پلو چانور''' | پلو، چانور ۽ مصالحا | مڇي / چانور | خاص دعوتن ۽ گهريلو طعامن ۾ |} ===سنڌ جون مٺايون=== سنڌ جي مٺاڻ واري روايت ۾ اٽي، گيهه، کنڊ يا ڳڙ، کير ۽ خشڪ ميون جو استعمال عام آهي. '''لولو''' سنڌي مٺي مانيءَ جو مشهور قسم آهي، جڏهن ته '''ڪُٽي'''، مختلف حلوائن ۽ کير مان تيار ٿيندڙ مٺاڻن جو استعمال پڻ ٿيندو آهي. سنڌي کاڌي جي روايت ۾ مٺي ۽ کارِي شين کي گڏ پيش ڪرڻ پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو؛ مثال طور دال پڪوان سان مٺي لولي جو ذڪر سنڌي رڌڻي بابت دستاويزي مواد ۾ ملي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/> [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿر]] ۽ ٻين خشڪ علائقن ۾ مقامي ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ خوراڪ به مٺاڻ جي روايت جو حصو رهي آهي. پڪل سنڱرين کي ڪُٽي کنڊ، مصري ۽ گيهه سان کائڻ جو ذڪر سنڌ جي ثقافت کاتي جي مواد ۾ موجود آهي.<ref name="SindhCultureFood"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #AD1457;" |+ style="background:#AD1457; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ سان لاڳاپيل روايتي مٺاڻ''' |- ! style="background:#F8BBD0;" | نالو ! style="background:#F8BBD0;" | بنيادي جزا ! style="background:#F8BBD0;" | نوعيت |- | لولو | اٽو، گيهه ۽ کنڊ يا ڳڙ | مٺي ماني |- | ڪُٽي | ماني يا اٽو، گيهه ۽ مٺاڻ | گهريلو مٺاڻ |- | سيرو | سوجي يا اٽو، گيهه ۽ کنڊ | حلوو |- | کيرڻي | کير، چانور ۽ کنڊ | کير وارو مٺاڻ |- | سنڱرين جو مٺاڻ | پڪل سنڱريون، کنڊ/مصري ۽ گيهه | مقامي روايتي خوراڪ |} ===سنڌ جا مشروب=== سنڌ جي روايتي مشروبات ۾ '''لَسي'''، '''ڇاڇ'''، کير ۽ مختلف موسمي شربت شامل آهن. سنڌ جي گرم ۽ خشڪ آبهوا سبب ٿڌن مشروبات جي استعمال جي پراڻي روايت رهي آهي. لسي ڏهي مان تيار ٿئي ٿي ۽ مٺي يا لوڻياٺي ٻنهي صورتن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن ته ڇاڇ نسبتاً هلڪو ڏهي وارو مشروب آهي. '''ٿاڌل''' پڻ سنڌ سان مضبوط ثقافتي نسبت رکندڙ روايتي ٿڌو مشروب آهي. ان جون ترڪيبون علائقي ۽ خاندان موجب مختلف ٿي سگهن ٿيون، پر عام طور ٻجن، بادام، مصالحن ۽ مٺاڻ کي پيهي پاڻي يا کير سان تيار ڪيو ويندو آهي. سنڌ ۾ گرميءَ جي موسم ۽ ثقافتي يا مذهبي موقعن تي ٿڌن شربتن ۽ ٿاڌل جو استعمال عام رهيو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #0277BD;" |+ style="background:#0277BD; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ جا روايتي مشروب''' |- ! style="background:#B3E5FC;" | مشروب ! style="background:#B3E5FC;" | بنياد ! style="background:#B3E5FC;" | عام استعمال |- | لسي | ڏهي، پاڻي، لوڻ يا کنڊ | اونهارو ۽ کاڌي سان |- | ڇاڇ | ڏهي ۽ پاڻي | روزاني استعمال |- | ٿاڌل | ٻج، بادام، مصالحا ۽ مٺاڻ | اونهارو ۽ خاص موقعا |- | کير | کير | روزاني استعمال |- | شربت | پاڻي، کنڊ ۽ مختلف خوشبودار جزا | اونهارو ۽ مهمانيون |} ===سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== [[File:Tenualosa illisha.jpg|thumb|270px|[[پلو (مڇي)|پلو]] (''Tenualosa ilisha'')؛ سنڌو درياهه ۽ سنڌ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ مڇي.]] [[File:Sindhi Fish Curry.JPG|thumb|270px|'''سنڌي مڇيءَ جي ڪَري'''؛ سنڌي کاڌن ۾ مڇي مختلف مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي.]] '''[[پلو (مڇي)|پلو]]''' سنڌ جي خوراڪي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان سڀ کان وڌيڪ لاڳاپيل مڇين مان هڪ آهي. هن جو سائنسي نالو ''[[Tenualosa ilisha]]'' آهي ۽ اها هلسا جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] جي مڇين بابت فهرست ۾ پاڪستان لاءِ هن جنس جو مقامي نالو '''پلو/پلا''' درج ٿيل آهي.<ref name="FAOHilsa">{{cite book |title=FAO Species Catalogue: Clupeoid Fishes of the World |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |location=Rome |url=https://www.fao.org/4/ac482e/ac482e30.pdf |access-date=25 August 2026}}</ref> پلو سمنڊ ۽ سنڌو درياهه جي ماحولياتي نظام سان ڳنڍيل لڏپلاڻ ڪندڙ مڇي آهي. اها نسل وڌائڻ لاءِ سامونڊي علائقي کان درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن مٿي چڙهندي آهي. سنڌ ۾ ان جي ثقافتي اهميت رڳو خوراڪ تائين محدود نه رهي آهي؛ پلو سنڌو درياهه، [[جهولي لال]]/زنده پير سان لاڳاپيل لوڪ روايتن ۽ سنڌي ثقافتي علامتن ۾ پڻ نمايان حيثيت رکي ٿو.<ref name="DawnSindhiFood"/><ref name="DawnPalla">{{cite news |title=The palla, the shrine, the catch and the cook |url=https://www.dawn.com/news/1204243 |work=Dawn |date=31 August 2015 |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌ ۾ پلي کي ڪيترن طريقن سان پچايو وڃي ٿو. ان کي مصالحا لڳائي '''تريل پلو''' ٺاهيو وڃي ٿو، ٻاڦ تي پچايو وڃي ٿو، ڪوئلن يا گرم واريءَ/مٽيءَ جي گرميءَ سان سيڪيو وڃي ٿو، روايتي ٻوڙ ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو يا چانورن سان پچايو وڃي ٿو. '''پلو پلاءُ''' ۽ '''پلو چانور''' مشهور صورتون آهن. سنڌو ڪناري جي مهاڻن بابت دستاويزي رپورٽن ۾ پلي کي واريءَ ۾ پچائڻ، تئي تي ترڻ، باربيڪيو ڪرڻ، ٻوڙ ٺاهڻ ۽ چانورن سان پچائڻ جا طريقا درج ٿيل آهن؛ پلي جا آنا پڻ خوراڪي لذت طور استعمال ٿين ٿا.<ref name="DawnPalla"/><ref name="DawnPallaCulture">{{cite news |title=Society: Love, Lore and Livelihood |url=https://www.dawn.com/news/1710714 |work=Dawn |date=18 September 2022 |access-date=25 August 2026}}</ref> پلي جي مقبوليت سنڌ جي مهمان نوازي سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. سنڌ بابت دستاويزي رپورٽن ۾ ان کي مائٽن ۽ مهمانن ڏانهن سوکڙي طور موڪلڻ ۽ ٻوڏ/پاڻيءَ جي موسم دوران گهريلو کاڌن ۽ سرڪاري دعوتن ۾ پيش ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="DawnPalla"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00695C;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ پلي جا مشهور طعام''' |- ! style="background:#B2DFDB;" | طعام ! style="background:#B2DFDB;" | تياريءَ جو بنيادي طريقو ! style="background:#B2DFDB;" | خاصيت |- | '''تريل پلو''' | مصالحا لڳائي تيل يا تئي تي ترڻ | سڀ کان عام طريقن مان هڪ |- | '''پلو پلاءُ''' | پلي کي چانورن ۽ مصالحن سان تيار ڪرڻ | روايتي چانورن وارو طعام |- | '''پلو چانور''' | تريل يا پڪل پلو چانورن سان | سنڌ ۾ مشهور گڏيل طعام |- | '''پلي جو ٻوڙ''' | پلو، بصر، ٽماٽو ۽ مصالحا | ٻوڙ واري صورت |- | '''سيڪيل پلو''' | ڪوئلن، باهه يا روايتي گرميءَ تي سيڪڻ | روايتي پچائڻ جو طريقو |- | '''ٻاڦيل پلو''' | مصالحا لڳائي ٻاڦ تي پچائڻ | مڇيءَ جي روايتي تياري |- | '''پلي جا آنا''' | ترڻ يا ٻين طريقن سان پچائڻ | موسمي لذت |} ==نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== سنڌ ۾ [[ذريعا ابلاغ|ذريعن ابلاغ]] ۽ [[ٽيلي ڪميونيڪيشن]] جو شعبو پاڪستان جي اهم مواصلاتي مرڪزن مان هڪ آهي. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري ۽ واپاري مرڪز هجڻ سان گڏ ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن، اشاعتي ادارن، اشتهارن ۽ ڊجيٽل ميڊيا جي سرگرمين جو پڻ وڏو مرڪز آهي. صوبي ۾ سرڪاري ۽ نجي ٽيليويزن، ريڊيو، ايف ايم نشريات، ڪيبل ٽيليويزن ۽ انٽرنيٽ تي ٻڌل ميڊيا خدمتون موجود آهن. پاڪستان ۾ نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا جي نشريات ۽ ورڇ وارين خدمتن جي ريگيوليشن [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] (پيمرا) جي ذميواري آهي، جنهن جي ريگيوليٽري دائري ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، ڪيبل ٽيليويزن، آءِ پي ٽي وي ۽ ٻين نشرياتي يا ورڇ وارين خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ٽيليويزن=== [[File:PTV Inauguration 1964.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جي شروعاتي دور جي نشريات جو منظر؛ پي ٽي وي جو [[ڪراچي]] مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪيو.]] [[File:PTV logo 1964-1972.png|thumb|270px|[[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن|پاڪستان ٽيليويزن]] جو 1964ع کان 1972ع تائين استعمال ٿيندڙ تاريخي نشان؛ پي ٽي وي ڪراچي مرڪز 1967ع ۾ قائم ٿيو.]] [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] جو ڪراچي مرڪز سنڌ ۾ ٽيليويزن نشريات جي تاريخ جو اهم ادارو آهي. پاڪستان ٽيليويزن موجب ڪراچي مرڪز 2 نومبر 1967ع تي نشريات شروع ڪئي ۽ اهو پنهنجي عمارت ۽ اليڪٽرانڪ پيداوار جي فني سهولتن سان قائم ٿيندڙ پي ٽي وي جي شروعاتي مڪمل مرڪزن مان هڪ هو. مرڪز ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، تفريح، موجوده معاملن ۽ راندين جا پروگرام تيار ٿيندا رهيا آهن. پي ٽي وي ڪراچي سنڌي ٻوليءَ ۾ پڻ خبرون ۽ ٻيا پروگرام نشر ڪندو رهيو آهي.<ref name="PTVKarachi">{{cite web |url=https://www.ptv.com.pk/ptvcorporate/introduction |title=Introduction – PTV Karachi |publisher=Pakistan Television Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن نشريات وقت سان گڏ سرڪاري ٽيليويزن کان نجي سيٽلائيٽ ۽ ڪيبل چينلن تائين وڌيون آهن. پيمرا سان لاڳاپيل موجوده ٽيليويزن آڊيئنس ميژرمينٽ فهرست ۾ [[ڪي ٽي اين نيوز]]، [[مهران ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي]]، [[سنڌ ٽي وي نيوز]]، [[ڌرتي ٽي وي]] ۽ [[آواز ٽي وي]] سميت ڪيترائي علائقائي چينل درج آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/assets/uploads/tam/TAM_Tariff_Medialogic.pdf |title=Television Audience Measurement Tariff and Channel List |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> سنڌي ٽيليويزن جي واڌ سنڌي ٻوليءَ ۾ خبرن، ڊرامن، موسيقي، ادب، ثقافت، سياسي بحث ۽ علائقائي مسئلن کي اليڪٽرانڪ ميڊيا تي وڌيڪ جاءِ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پيمرا نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا لاءِ سيٽلائيٽ ٽيليويزن کي الڳ لائسنس يافته نشرياتي خدمت طور منظم ڪري ٿي. سيٽلائيٽ ٽيليويزن جا لائسنس خبرون ۽ موجوده معاملا، تفريح، رانديون، تعليم، زراعت، صحت ۽ علائقائي ٻولين سميت مختلف شعبن لاءِ جاري ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/faqstv/ |title=Frequently Asked Questions – Satellite Television |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===ريڊيو=== [[File:Radio Pakistan - panoramio.jpg|thumb|270px|[[ريڊيو پاڪستان]] جي تاريخي عمارت، [[ڪراچي]]؛ سنڌ ۾ سرڪاري ريڊيو نشريات جي اهم مرڪزن مان هڪ.]] سنڌ ۾ ريڊيو نشريات جي تاريخ پاڪستان جي شروعاتي دور سان ڳنڍيل آهي. [[پاڪستان براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن|ريڊيو پاڪستان]] جي سرڪاري تاريخ موجب ڪراچي اسٽيشن 31 جولاءِ 1948ع، حيدرآباد اسٽيشن 17 آگسٽ 1955ع، خيرپور اسٽيشن 21 مارچ 1983ع، لاڙڪاڻو اسٽيشن 24 سيپٽمبر 1995ع، مٺي اسٽيشن 19 سيپٽمبر 2005ع ۽ ڀٽ شاهه اسٽيشن 13 ڊسمبر 2008ع تي قائم ٿي.<ref name="PBCStationsHistory">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/programmes |title=Programmes – PBC Stations |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي موجوده نيٽ ورڪ ۾ سنڌ لاءِ ڪراچي، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو، مٺي ۽ ڀٽ شاهه جا مرڪز شامل آهن. سرڪاري لائيو اسٽريمنگ فهرست ۾ حيدرآباد ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز، ايف ايم 101 حيدرآباد، ايف ايم 101 ڪراچي، ايف ايم 93 ڪراچي، ايف ايم 101 لاڙڪاڻو، ايف ايم 101 مٺي، ايف ايم 101 خيرپور، ڪراچي ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز ۽ ڀٽ شاهه ايف ايم 101.4 شامل آهن.<ref name="PBCLiveSindh">{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/live-streaming |title=Live Streaming |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ريڊيو پاڪستان جي مرڪزن تان سنڌي سميت مختلف ٻولين ۾ خبرون، موسيقي، ادب، زراعت، تعليم، ثقافت ۽ عوامي آگاهي جا پروگرام نشر ٿين ٿا. ريڊيو پاڪستان موجب اپريل 1993ع ۾ ڪراچي اسٽيشن تان ايف ايم بينڊ تي موسيقيءَ جو چينل شروع ڪيو ويو، جيڪو ملڪ ۾ سرڪاري ايف ايم نشريات جي شروعاتي ترقيءَ جو حصو هو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/fm-station |title=FM Station |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> جولاءِ 2014ع ۾ حيدرآباد اسٽيشن تي 100 ڪلوواٽ جو ڊجيٽل ميڊيم ويو ٽرانسميٽر پڻ نصب ڪيو ويو، جيڪو 1008 ڪلوهرٽز تي سنڌ جي وڏن شهرن تائين نشريات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.radio.gov.pk/chronology-of-pbc |title=Chronology of PBC |publisher=Pakistan Broadcasting Corporation |access-date=25 August 2026}}</ref> ====ريڊيو پاڪستان جا سنڌ ۾ اهم مرڪز==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #6A1B9A;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ ريڊيو پاڪستان جا اهم نشرياتي مرڪز'''<ref name="PBCStationsHistory"/><ref name="PBCLiveSindh"/> |- ! style="background:#E1BEE7;" | مرڪز ! style="background:#E1BEE7;" | قيام ! style="background:#E1BEE7;" | موجوده اهم نشرياتي خدمت |- | [[ڪراچي]] | 31 جولاءِ 1948ع | ايف ايم 93، ايف ايم 101، ميڊيم ويو 639 ڪلوهرٽز |- | [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] | 17 آگسٽ 1955ع | ايف ايم 101، ميڊيم ويو 1008 ڪلوهرٽز |- | [[خيرپور]] | 21 مارچ 1983ع | ايف ايم 101 |- | [[لاڙڪاڻو]] | 24 سيپٽمبر 1995ع | ايف ايم 101 |- | [[مٺي]] | 19 سيپٽمبر 2005ع | ايف ايم 101 |- | [[ڀٽ شاهه]] | 13 ڊسمبر 2008ع | ايف ايم 101.4 |} ===اخبارون ۽ ڇپائي ميڊيا=== سنڌ، خاص ڪري [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا اهم مرڪز رهيا آهن. سنڌي ڇپائي ميڊيا صوبي جي ٻولي، ادب، سياست، سماجي معاملن ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ڇپيل اخبارن سان گڏ ڪيترن ئي ادارن هاڻي ويب سائيٽن، اي پيپر، وڊيو ۽ سماجي ميڊيا ذريعي پڻ مواد جي ورڇ شروع ڪئي آهي، جنهن سبب روايتي ڇپائي ۽ ڊجيٽل صحافت جي وچ ۾ فرق آهستي آهستي گهٽجي رهيو آهي. ===ٽيلي ڪميونيڪيشن=== سنڌ جو ٽيلي ڪميونيڪيشن نظام فڪسڊ ٽيليفون، موبائل سيلولر نيٽ ورڪ، فائبر آپٽڪ رابطن، موبائل براڊبينڊ ۽ فڪسڊ انٽرنيٽ خدمتن تي ٻڌل آهي. ڪراچي جي وڏي آبادي، واپاري ۽ مالي سرگرمين ۽ قومي ۽ بين الاقوامي رابطن سبب صوبي جي ٽيلي ڪميونيڪيشن استعمال جو وڏو حصو شهري علائقن ۾ مرڪوز آهي، جڏهن ته سنڌ جي ڳوٺاڻن ۽ پري وارن علائقن ۾ ڊجيٽل رابطي جي توسيع لاءِ وفاقي سطح تي يونيورسل سروس فنڊ جا منصوبا پڻ هلايا ويا آهن. [[يونيورسل سروس فنڊ]] جي براڊبينڊ فار سسٽينبل ڊولپمينٽ پروگرام تحت غيرخدمت يافته ۽ گهٽ خدمت يافته علائقن تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ لاءِ سنڌ ۾ پڻ منصوبا شروع ڪيا ويا. 2019ع ۾ دادو ۽ حيدرآباد وارن منصوبن تحت دادو لاٽ جي 481 موزن ۾ لڳ ڀڳ 12 لک ۽ حيدرآباد لاٽ جي 964 موزن ۾ لڳ ڀڳ 26 لک آبادي تائين موبائل براڊبينڊ پهچائڻ جو منصوبو شامل هو.<ref>{{cite web |url=https://www.usf.org.pk/storage/publications/1637424408-usfpdf.pdf |title=Digital Connectivity Bulletin |publisher=Universal Service Fund |access-date=25 August 2026}}</ref> ===موبائل فون ۽ انٽرنيٽ=== [[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]] جي پاڪستان سوشل اينڊ لونگ اسٽينڊرڊز ميژرمينٽ سروي 2019–20 موجب سنڌ ۾ 10 سال يا ان کان وڌيڪ عمر جي آبادي مان 49 سيڪڙو ماڻهن وٽ موبائل فون جي مالڪي هئي؛ ساڳئي سروي ۾ ملڪ جي سطح تي اها شرح 45 سيڪڙو هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ موبائل فون جي مالڪي 67 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 29 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="PSLM201920ICT">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/PSLM_2019_20_District_Level.pdf |title=Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2019–20, District Level |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2021 |access-date=25 August 2026}}</ref> ساڳئي سروي موجب سنڌ ۾ 10 سال يا وڌيڪ عمر وارن ماڻهن مان 22 سيڪڙو گذريل ٽن مهينن دوران انٽرنيٽ استعمال ڪيو هو، جيڪا ان سروي ۾ صوبن مان سڀ کان وڌيڪ شرح هئي. سنڌ ۾ مردن لاءِ اها شرح 27 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 16 سيڪڙو هئي. ضلعي سطح تي وڏي تفاوت پڻ موجود هئي؛ ڪراچي اوڀر ۾ انٽرنيٽ استعمال جي شرح 55 سيڪڙو تائين پهتل هئي، جڏهن ته ٿرپارڪر ۾ اها رڳو 2 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. اهڙي فرق مان سنڌ جي شهري ۽ ڳوٺاڻي علائقن جي وچ ۾ موجود ڊجيٽل ورهاست ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="PSLM201920ICT"/> ====ڊجيٽل رسائي جا چونڊ انگ اکر==== {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border:3px solid #00838F;" |+ style="background:#00838F; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | '''سنڌ ۾ موبائل ۽ انٽرنيٽ استعمال، 2019–20'''<ref name="PSLM201920ICT"/> |- ! style="background:#B2EBF2;" | اشارو ! style="background:#B2EBF2;" | سنڌ ! style="background:#B2EBF2;" | پاڪستان |- | 10+ عمر جي ماڻهن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''49٪''' | 45٪ |- | مردن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''67٪''' | 65٪ |- | عورتن ۾ موبائل فون جي مالڪي | '''29٪''' | 25٪ |- | 10+ عمر جي ماڻهن جو گذريل ٽن مهينن ۾ انٽرنيٽ استعمال | '''22٪''' | 19٪ |- | مردن جو انٽرنيٽ استعمال | '''27٪''' | 24٪ |- | عورتن جو انٽرنيٽ استعمال | '''16٪''' | 14٪ |} ===شهري ۽ ڳوٺاڻي ڊجيٽل ورهاست=== سنڌ ۾ ٽيلي ڪميونيڪيشن ۽ انٽرنيٽ تائين رسائي هڪجهڙي نه آهي. ڪراچي ۽ ٻين وڏن شهرن ۾ موبائل ۽ براڊبينڊ جو استعمال نسبتاً وڌيڪ آهي، جڏهن ته ٿر، ڪاڇي ۽ ٻين پري وارن ڳوٺاڻن علائقن ۾ نيٽ ورڪ جي پهچ، بجلي، ڊجيٽل اوزارن جي قيمت ۽ معاشي حالتون رسائي کي متاثر ڪن ٿيون. 2019–20ع جي پي بي ايس انگن ۾ ڪراچي اوڀر ۾ موبائل فون جي مالڪي 73 سيڪڙو ۽ انٽرنيٽ استعمال 55 سيڪڙو هو، جڏهن ته بدين ۾ موبائل فون جي مالڪي 29 سيڪڙو ۽ ٿرپارڪر ۾ انٽرنيٽ استعمال 2 سيڪڙو رڪارڊ ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/2020/07/Key_Finding_Report_of_PSLM_District_Level_Survey_2019-20.pdf |title=Key Findings Report, PSLM District Level Survey 2019–20 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=25 August 2026}}</ref> ===اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليشن=== [[پاڪستان اليڪٽرانڪ ميڊيا ريگيوليٽري اٿارٽي]] 2002ع واري قانوني ڍانچي تحت نجي اليڪٽرانڪ ميڊيا کي سهولت ڏيڻ ۽ ريگيوليٽ ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي. پيمرا جو دائرو قومي، صوبائي، ضلعي، مقامي ۽ مخصوص سامعين لاءِ قائم ٿيندڙ براڊڪاسٽ ميڊيا ۽ ڊسٽريبيوشن سروسز تائين پکڙيل آهي.<ref name="PEMRAAbout">{{cite web |url=https://pemra.gov.pk/about/ |title=About PEMRA |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جا [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[سکر]] ۾ علائقائي دفتر موجود آهن، جيڪي سنڌ جي مختلف حصن ۾ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي ريگيوليٽري انتظام سان لاڳاپيل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/ |title=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> پيمرا جي لائسنسنگ نظام ۾ سيٽلائيٽ ٽيليويزن، ڪيبل ٽيليويزن، ايف ايم ريڊيو، [[انٽرنيٽ پروٽوڪول ٽيليويزن|آءِ پي ٽي وي]]، موبائل ٽيليويزن، ٽيلي پورٽ ۽ ٻين اليڪٽرانڪ ميڊيا خدمتن جا مختلف قسم شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://www.pemra.gov.pk/regulations/ |title=Regulations |publisher=Pakistan Electronic Media Regulatory Authority |access-date=25 August 2026}}</ref> ===نشرياتي ۽ مواصلاتي ڍانچي جي اهميت=== سنڌ ۾ ميڊيا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن جو ڍانچو رڳو تفريح ۽ ذاتي رابطي تائين محدود نه آهي؛ اهو تعليم، واپار، بئنڪنگ، سرڪاري خدمتن، آفتن بابت اطلاع، صحت بابت آگاهي، زراعت، روزگار، سياسي رابطي ۽ ثقافتي اظهار لاءِ پڻ اهم ذريعو آهي. خاص ڪري سنڌي ٻوليءَ جي ٽيليويزن، ريڊيو، اخبارن ۽ ڊجيٽل پليٽ فارمن صوبي جي ٻولي، موسيقي، لوڪ ادب، صوفي روايتن ۽ علائقائي خبرن کي وڏي سامعين تائين پهچائڻ لاءِ نئون ميدان مهيا ڪيو آهي. == مشهور شخصيتون == سنڌ مختلف دورن ۾ سياست، ادب، تاريخ، تصوف، سائنس، تعليم، فن، موسيقي، فلم ۽ راندين سان لاڳاپيل ڪيترين قومي ۽ بين الاقوامي شهرت يافته شخصيتن جو مرڪز رهيو آهي. هيٺ ڏنل فهرستن ۾ بنيادي طور اهي شخصيتون شامل آهن، جيڪي سنڌ ۾ ڄايون، سنڌ سان گهري تاريخي يا علمي وابستگي رکن ٿيون، يا جن جي قومي ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ ۾ سنڌ اهم مرڪز رهيو آهي. === سياستدانن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سياسي شخصيتون |- style="background:#3D85C6; color:white;" ! نمبر ! شخصيت ! دور / حيثيت ! نمايان سياسي وابستگي يا ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 1 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[محمد علي جناح]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1876–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني پاڪستان؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 2 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ذوالفقار علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1928–1979 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | صدر ۽ وزيراعظم پاڪستان؛ باني [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 3 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بينظير ڀٽو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953–2007 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 4 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[جي. ايم. سيد]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1904–1995 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 5 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الله بخش سومرو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1900–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم؛ [[اتحاد پارٽي (سنڌ)|اتحاد پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 6 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[سر عبدالله هارون]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1872–1942 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تحريڪ پاڪستان جو اڳواڻ؛ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 7 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سر غلام حسين هدايت الله]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1879–1948 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ پهريون گورنر |- | style="background:#CFE2F3;" | 8 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ايوب کهڙو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1901–1980 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعظم ۽ وزيراعليٰ؛ مسلم ليگ |- | style="background:#D9EAF7;" | 9 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير الاهي بخش]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1890–1975 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ؛ تحريڪ پاڪستان |- | style="background:#CFE2F3;" | 10 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شيخ عبدالمجيد سنڌي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1889–1978 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌ جي سياست جو اڳواڻ |- | style="background:#D9EAF7;" | 11 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[حيدر بخش جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1901–1970 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري اڳواڻ؛ [[سنڌ هاري ڪميٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 12 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رسول بخش پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1930–2018 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست ۽ کاٻي ڌر جو اڳواڻ؛ [[عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 13 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[فاضل راهو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1934–1987 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | هاري ۽ جمهوري تحريڪن جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 14 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عبدالواحد آريسر]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–2015 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 15 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[بشير خان قريشي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1959–2012 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌي قومپرست اڳواڻ؛ [[جيئي سنڌ قومي محاذ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 16 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد خان جوڻيجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1932–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | وزيراعظم پاڪستان؛ [[پاڪستان مسلم ليگ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 17 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[غلام مصطفيٰ جتوئي]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1931–2009 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | نگران وزيراعظم پاڪستان؛ سنڌ جو وزيراعليٰ؛ [[نيشنل پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 18 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[ممتاز علي ڀٽو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1933–2021 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ گورنر؛ پيپلز پارٽي؛ [[سنڌ نيشنل فرنٽ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 19 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مير رسول بخش ٽالپر]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1920–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | گورنر سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 20 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[پير علي محمد راشدي]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1905–1987 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سياستدان، سفارتڪار، صحافي ۽ ليکڪ |- | style="background:#D9EAF7;" | 21 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1909–1943 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | پير پاڳارو؛ [[حر تحريڪ]] جو اڳواڻ |- | style="background:#CFE2F3;" | 22 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[شاهه احمد نوراني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1926–2003 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومي مذهبي سياستدان؛ [[جمعيت علماءِ پاڪستان]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 23 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[الطاف حسين]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1953– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | باني [[متحده قومي موومينٽ]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 24 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[عظيم احمد طارق]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1949–1993 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين، مهاجر قومي موومينٽ |- | style="background:#D9EAF7;" | 25 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[قائم علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1933– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ٽي ڀيرا وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 26 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[محمد ميان سومرو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1950– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | نگران وزيراعظم؛ چيئرمين سينيٽ؛ گورنر سنڌ |- | style="background:#D9EAF7;" | 27 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[آصف علي زرداري]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1955– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | صدر پاڪستان؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | style="background:#CFE2F3;" | 28 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[رضا رباني]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1953– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | اڳوڻو چيئرمين سينيٽ؛ ارڙهين آئيني ترميم جي تياريءَ ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#D9EAF7;" | 29 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[شيرين رحمان|شيري رحمان]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1960– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وفاقي وزير، سفير ۽ سينيٽر؛ پيپلز پارٽي |- | style="background:#CFE2F3;" | 30 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[بلاول ڀٽو زرداري]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1988– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | چيئرمين پيپلز پارٽي؛ اڳوڻو پرڏيهي وزير |- | style="background:#D9EAF7;" | 31 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[سسئي پليجو]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1976– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | اڳوڻي صوبائي وزير ۽ سينيٽر |- | style="background:#CFE2F3;" | 32 | style="background:#D6EAF8; text-align:right;" | '''[[اياز لطيف پليجو]]''' | style="background:#D9EAD3;" | 1968– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | قومپرست سياستدان؛ [[قومي عوامي تحريڪ]] |- | style="background:#D9EAF7;" | 33 | style="background:#EAF2F8; text-align:right;" | '''[[مراد علي شاهه]]''' | style="background:#E2F0D9;" | 1962– | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | وزيراعليٰ سنڌ؛ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |} === مؤرخن ۽ سنڌ شناسن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#674EA7; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان مؤرخ ۽ سنڌ شناس |- style="background:#8E7CC3; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان ڪم / تصنيف |- | style="background:#EADCF8;" | 1 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1727–1788 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تحفة الڪرام''، ''مقالات الشعراء''، ''مڪلي نامه'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 2 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مير محمد معصوم بکري]] | style="background:#D9EAD3;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ''تاريخ معصومي'' |- | style="background:#EADCF8;" | 3 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[مير طاهر محمد نسياني]] | style="background:#E2F0D9;" | 16هين–17هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''تاريخ طاهري'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 4 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ديوان ڪوڙيمل چندنمل کلناڻي]] | style="background:#D9EAD3;" | 19هين–20هين صدي | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌي تاريخ، تعليم ۽ ادب بابت ڪم |- | style="background:#EADCF8;" | 5 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1875–1953 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ''قديم سنڌ''؛ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#DDD1EA;" | 6 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخي متنن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#EADCF8;" | 7 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[پير حسام الدين راشدي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1911–1982 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي فارسي تاريخي ماخذن جي تحقيق ۽ تدوين |- | style="background:#DDD1EA;" | 8 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#D9EAD3;" | 1917–2011 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻولي ۽ ثقافت؛ ''سنڌ اسٽڊيز'' |- | style="background:#EADCF8;" | 9 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[جي. ايم. سيد]] | style="background:#E2F0D9;" | 1904–1995 | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي تاريخ، سياست ۽ ثقافتي سڃاڻپ بابت تصنيفون |- | style="background:#DDD1EA;" | 10 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAD3;" | 1925–2007 | style="background:#FFE599; text-align:right;" | تاريخ، تاريخي جاگرافي، آثار قديمه ۽ سنڌو ماٿريءَ تي تحقيق |- | style="background:#EADCF8;" | 11 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | [[ممتاز حسين پٺاڻ]] | style="background:#E2F0D9;" | 20هين صدي | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | سنڌ جي سياسي ۽ سماجي تاريخ؛ ٽالپر دور تي تحقيق |- | style="background:#DDD1EA;" | 12 | style="background:#E8DAEF; text-align:right;" | [[مبارڪ علي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1941– | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڏکڻ ايشيا ۽ سنڌ جي تاريخ بابت علمي ڪم |} === سائنسدانن ۽ فني ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان سائنسدان ۽ فني ماهر |- style="background:#6AA84F; color:white;" ! نمبر ! نالو ! شعبو ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E2F0D9;" | 1 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[محمد حسين پنهور|ايم. ايڇ. پنهور]] | style="background:#D9EAF7;" | زرعي انجنيئرنگ، ماحوليات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | زميني پاڻي، آبپاشي، زراعت ۽ سنڌ جي ماحولياتي تاريخ تي تحقيق |- | style="background:#C6E0B4;" | 2 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[پرويز هودڀائي]] | style="background:#CFE2F3;" | نيوڪليائي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | پاڪستاني نظرياتي طبعيات دان ۽ علمي ليکڪ |- | style="background:#E2F0D9;" | 3 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[تسنيم زهرا حسين]] | style="background:#D9EAF7;" | نظرياتي طبعيات | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | طبعيات دان، سائنس ليکڪ ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#C6E0B4;" | 4 | style="background:#B6D7A8; text-align:right;" | [[نرگس ماولوالا]] | style="background:#CFE2F3;" | فلڪياتي طبعيات | style="background:#FFE599; text-align:right;" | ڪشش ثقل جي لهرن جي تحقيق؛ ڪراچي ۾ پرورش ۽ تعليم |- | style="background:#E2F0D9;" | 5 | style="background:#D9EAD3; text-align:right;" | [[سليم الزمان صديقي]] | style="background:#D9EAF7;" | نامياتي ڪيميا | style="background:#FFF2CC; text-align:right;" | ڪراچي ۾ سائنسي ادارن جي ترقي؛ قدرتي شين جي ڪيميا جو اڳواڻ |} === تعليمي ماهرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#A64D79; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان تعليمي ماهر |- style="background:#C27BA0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! نمايان خدمتون |- | style="background:#F4CCCC;" | 1 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[حسن علي آفندي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1830–1895 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو باني |- | style="background:#EAD1DC;" | 2 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[علامه آءِ. آءِ. قاضي]] | style="background:#D9EAD3;" | 1886–1968 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | فلسفي، تعليمي ماهر؛ [[سنڌ يونيورسٽي]] جو وائيس چانسلر |- | style="background:#F4CCCC;" | 3 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[ايلسا قاضي]] | style="background:#E2F0D9;" | 1884–1967 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | شاعر، اديب، استاد ۽ شاهه لطيف جي شاعريءَ جي مترجم |- | style="background:#EAD1DC;" | 4 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[عمر بن محمد دائودپوٽو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1896–1958 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | عالم، محقق ۽ تعليمي منتظم |- | style="background:#F4CCCC;" | 5 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[نبي بخش خان بلوچ]] | style="background:#E2F0D9;" | 1917–2011 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | سنڌ شناس، لسانيات دان، محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 6 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[غلام مصطفيٰ شاهه]] | style="background:#D9EAD3;" | 1918–1999 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | تعليمي ماهر؛ وائيس چانسلر سنڌ يونيورسٽي؛ وفاقي تعليم وارو وزير |- | style="background:#F4CCCC;" | 7 | style="background:#FCE5CD; text-align:right;" | [[غلام علي الانا]] | style="background:#E2F0D9;" | 1930–2020 | style="background:#D9EAF7; text-align:right;" | لسانيات دان، سنڌي ٻوليءَ جو محقق ۽ تعليمي ماهر |- | style="background:#EAD1DC;" | 8 | style="background:#F9CB9C; text-align:right;" | [[محمد ابراهيم جويو]] | style="background:#D9EAD3;" | 1915–2017 | style="background:#CFE2F3; text-align:right;" | استاد، اديب، مترجم ۽ جديد سنڌي فڪري تحريڪ جي اهم شخصيت |} === اديبن ۽ شاعرن جي فهرست === سنڌي ادب جي تاريخ ۾ صوفي شاعري، ڪلاسيڪي بيت ۽ وائي، جديد شاعري، ناول، مختصر ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ترجمي جون مضبوط روايتون موجود آهن. سنڌي ادبي بورڊ ۽ ٻين علمي ادارن طرفان شاهه عبداللطيف، سچل سرمست، سامي، مرزا قليچ بيگ ۽ جديد سنڌي اديبن جي ڪم جا ڪيترائي تنقيدي ۽ تحقيقي ايڊيشن شايع ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#7B1FA2; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان اديب ۽ شاعر |- style="background:#9C27B0; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ادبي ميدان ! نمايان حيثيت / ڪم |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | ''[[شاهه جو رسالو]]''؛ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ صوفي ڪلام |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[سامي (شاعر)|سامي]]''' | 1743–1850 | ويدانت، شاعري | style="text-align:right;" | ''سامي جا سلوڪ''؛ سنڌي ويدانت شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | 15هين–16هين صدي | شاعري، تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي معروف صوفي شاعرن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | صوفي شاعري | style="text-align:right;" | شاهه عبداللطيف کان اڳ واري سنڌي صوفي شاعريءَ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 6 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[مرزا قليچ بيگ]]''' | 1853–1929 | ناول، تاريخ، ترجمو، لسانيات | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر جي بنيادي شخصيتن مان هڪ؛ سوين تصنيفون ۽ ترجما |- | style="background:#F3E5F5;" | 7 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]''' | 1875–1953 | تاريخ، لسانيات، نثر | style="text-align:right;" | ''قديم سنڌ''، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' |- | style="background:#E1BEE7;" | 8 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]''' | 1885–1954 | افسانو، مضمون، تحقيق | style="text-align:right;" | جديد سنڌي نثر ۽ ادبي تنقيد جي اوائلي شخصيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 9 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[محمد ابراهيم جويو]]''' | 1915–2017 | مضمون، ترجمو، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي فڪري ۽ ادبي تحريڪ جي اهم شخصيت |- | style="background:#E1BEE7;" | 10 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[شيخ اياز]]''' | 1923–1997 | شاعري، نثر | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي سڀ کان اثرائتين شخصيتن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 11 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[نارائڻ شيام]]''' | 1922–1989 | شاعري | style="text-align:right;" | ورهاڱي کان پوءِ هندستان ۾ سنڌي جديد شاعريءَ جو وڏو نالو |- | style="background:#E1BEE7;" | 12 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[پوپٽي هيراننداڻي]]''' | 1924–2005 | افسانو، ناول، خودنوشت | style="text-align:right;" | هندستاني سنڌي ادب جي اهم عورت اديب |- | style="background:#F3E5F5;" | 13 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[تنوير عباسي]]''' | 1934–1999 | شاعري، تنقيد | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ لطيفيات جو محقق |- | style="background:#E1BEE7;" | 14 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[نسيم کرل]]''' | 1939–1978 | مختصر ڪهاڻي | style="text-align:right;" | جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي نمايان ليکڪن مان هڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 15 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امر جليل]]''' | 1936– | افسانو، ڪالم، ناول | style="text-align:right;" | سنڌي مختصر ڪهاڻي ۽ صحافتي نثر جو قومي شهرت يافته ليکڪ |- | style="background:#E1BEE7;" | 16 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[علي بابا (ليکڪ)|علي بابا]]''' | 1940–2016 | افسانو، ڊرامو | style="text-align:right;" | سنڌي افسانوي ادب ۽ ٽيليويزن ڊرامن جو مشهور ليکڪ |- | style="background:#F3E5F5;" | 17 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[امداد حسيني]]''' | 1940–2022 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعري ۽ گيت جو اهم شاعر |- | style="background:#E1BEE7;" | 18 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[سراج الحق ميمڻ]]''' | 1933–2013 | ناول، صحافت، لسانيات | style="text-align:right;" | ''پڙاڏو سوئي سڏ'' سميت ناول؛ سنڌي ٻوليءَ بابت تحقيق |- | style="background:#F3E5F5;" | 19 | style="background:#EDE7F6; text-align:right;" | '''[[آغا سليم]]''' | 1935–2016 | ناول، افسانو، تحقيق | style="text-align:right;" | سنڌي ناول، تصوف ۽ شاهه لطيف تي ڪم |- | style="background:#E1BEE7;" | 20 | style="background:#D1C4E9; text-align:right;" | '''[[حسن درس]]''' | 1966–2011 | شاعري | style="text-align:right;" | جديد سنڌي شاعريءَ جي نمايان شاعرن مان هڪ |} <ref>{{cite web |title=Sindhi Adabi Board Online Library – Literature and Latifiyat |url=https://www.sindhiadabiboard.org/ |publisher=Sindhi Adabi Board |access-date=24 August 2026}}</ref> === ڳائڻن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#C2185B; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان ڳائڻا ۽ ڳائڻيون |- style="background:#E91E63; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! صنف ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 1 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | 1954– | صوفي، ڪافي، غزل | style="text-align:right;" | بين الاقوامي شهرت يافته صوفي ڳائڻي؛ نشانِ امتياز، هلالِ امتياز |- | style="background:#F8BBD0;" | 2 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[مائي ڀاڳي]]''' | 1920–1986 | ٿري ۽ سنڌي لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | ٿر جي لوڪ موسيقيءَ جي سڀ کان مشهور آوازَن مان هڪ |- | style="background:#FCE4EC;" | 3 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[جيجي زرينه بلوچ]]''' | 1934–2005 | لوڪ، قومي گيت | style="text-align:right;" | ڳائڻي، اداڪاره ۽ سياسي-ثقافتي ڪارڪن |- | style="background:#F8BBD0;" | 4 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[علڻ فقير]]''' | 1932–2000 | صوفي ۽ لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | شاهه لطيف ۽ ٻين صوفي شاعرن جي ڪلام جو مشهور ڳائڻو |- | style="background:#FCE4EC;" | 5 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[محمد جمن]]''' | 1935–1990 | ڪافي، لوڪ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ ريڊيو موسيقيءَ جو قومي شهرت يافته ڳائڻو |- | style="background:#F8BBD0;" | 6 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[استاد محمد يوسف]]''' | 1940–1997 | ڪافي، ڪلاسيڪي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافي ۽ شاهه جي ڪلام جو مشهور فنڪار |- | style="background:#FCE4EC;" | 7 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[منظور سخيراڻي]]''' | 1959– | لوڪ، جديد سنڌي گيت | style="text-align:right;" | جديد سنڌي موسيقيءَ جو مشهور آواز |- | style="background:#F8BBD0;" | 8 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[جلال چانڊيو]]''' | 1944–2001 | لوڪ، يڪتارو | style="text-align:right;" | سنڌي يڪتاري واري لوڪ ڳائڻ جي مشهور شخصيت |- | style="background:#FCE4EC;" | 9 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[صنم ماروي]]''' | 1986– | صوفي، لوڪ | style="text-align:right;" | قومي ۽ بين الاقوامي سطح تي معروف سنڌي صوفي ڳائڻي |- | style="background:#F8BBD0;" | 10 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[شازيه خشڪ]]''' | 1970– | سنڌي، بلوچي، سرائڪي لوڪ | style="text-align:right;" | پاڪستان ۽ پرڏيهي ملڪن ۾ سنڌي لوڪ موسيقيءَ جي نمائندگي |- | style="background:#FCE4EC;" | 11 | style="background:#F8BBD0; text-align:right;" | '''[[حميرا چنا]]''' | 1966– | غزل، لوڪ، فلمي | style="text-align:right;" | قومي سطح جي ڳائڻي؛ ڪيترن پاڪستاني ٻولين ۾ ڳائڻ |- | style="background:#F8BBD0;" | 12 | style="background:#FCE4EC; text-align:right;" | '''[[روبي علي]]''' | معاصر | لوڪ، صوفي | style="text-align:right;" | سنڌي لوڪ ۽ صوفي موسيقيءَ ۾ سڃاتل آواز |} === موسيقارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#6A1B9A; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان موسيقار |- style="background:#8E24AA; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#F3E5F5;" | 1 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[استاد منظور علي خان]]''' | سنڌي ڪلاسيڪي موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي ڪلاسيڪي راڳ جي وڏي استاد ۽ گهراڻي جو باني |- | style="background:#E1BEE7;" | 2 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[استاد محمد جمن]]''' | ڪافي، ساز ۽ راڳ | style="text-align:right;" | سنڌي ڪافيءَ جي موسيقي ۽ ريڊيو روايت ۾ اهم ڪردار |- | style="background:#F3E5F5;" | 3 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[غلام حسين ڪليري]]''' | شاهه جو راڳ | style="text-align:right;" | ڀٽ شاهه جي روايتي شاهه جي راڳ جي نمايان فنڪارن مان |- | style="background:#E1BEE7;" | 4 | style="background:#F3E5F5; text-align:right;" | '''[[عابده پروين]]''' | صوفي موسيقي، ڪمپوزيشن | style="text-align:right;" | ڳائڻ سان گڏ صوفي موسيقيءَ جي ترتيب ۽ عالمي پيشڪش |- | style="background:#F3E5F5;" | 5 | style="background:#E1BEE7; text-align:right;" | '''[[الن فقير|علڻ فقير]]''' | لوڪ موسيقي | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي ڪلام جي منفرد لوڪ پيشڪش |} === اداڪارن ۽ فلمي شخصيتن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#BF360C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان اداڪار ۽ فلمي شخصيتون |- style="background:#E64A19; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 1 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[وحيد مراد]]''' | 1938–1983 | فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني سينيما جي سڀ کان مشهور اداڪارن ۽ پروڊيوسرن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 2 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[مصطفيٰ قريشي]]''' | 1940– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | حيدرآباد سان تعلق؛ پاڪستاني فلم جو قومي شهرت يافته اداڪار |- | style="background:#FBE9E7;" | 3 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[محمد علي (اداڪار)|محمد علي]]''' | 1931–2006 | فلم | style="text-align:right;" | حيدرآباد ريڊيو سان فني سفر جي شروعات؛ پاڪستاني فلم جو وڏو اداڪار |- | style="background:#FFCCBC;" | 4 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[طلعت حسين]]''' | 1940–2024 | ٽيليويزن، فلم، ٿيٽر | style="text-align:right;" | ڪراچي جي ڊرامائي ۽ براڊڪاسٽنگ دنيا سان گهري وابستگي |- | style="background:#FBE9E7;" | 5 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[عمر شريف]]''' | 1960–2021 | ٿيٽر، مزاح، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستاني اسٽيج ڪاميڊي جو بين الاقوامي مشهور نالو |- | style="background:#FFCCBC;" | 6 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[انور مقصود]]''' | 1935– | ٽيليويزن، ڊراما، طنز | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي ٽيليويزن ۽ ادبي ثقافت سان لاڳاپيل قومي شخصيت |- | style="background:#FBE9E7;" | 7 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[بشريٰ انصاري]]''' | 1956– | اداڪاري، ڳائڻ، مزاح | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ قومي ٽيليويزن جي وڏي شخصيت |- | style="background:#FFCCBC;" | 8 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[همايون سعيد]]''' | 1971– | ٽيليويزن، فلم | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول اداڪار ۽ پروڊيوسر؛ قومي ۽ بين الاقوامي شهرت |- | style="background:#FBE9E7;" | 9 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[ماهره خان]]''' | 1984– | فلم، ٽيليويزن | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جي عالمي سطح تي سڃاتل اداڪارائن مان هڪ |- | style="background:#FFCCBC;" | 10 | style="background:#FBE9E7; text-align:right;" | '''[[سڪينه سمون]]''' | 1960ع واري ڏهاڪي– | اداڪاري، هدايتڪاري | style="text-align:right;" | سنڌي ۽ اردو ٽيليويزن جي نمايان اداڪاره ۽ هدايتڪاره |- | style="background:#FBE9E7;" | 11 | style="background:#FFCCBC; text-align:right;" | '''[[سلطانه صديقي]]''' | 1950– | ٽيليويزن، پروڊڪشن | style="text-align:right;" | حيدرآباد ڄاول؛ پاڪستاني ٽيليويزن پروڊيوسر ۽ ميڊيا ايگزيڪيوٽو |} === عالمن، صوفين ۽ مذهبي مفڪرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#00695C; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا نمايان عالم، صوفي ۽ مذهبي مفڪر |- style="background:#00897B; color:white;" ! نمبر ! نالو ! دور ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 1 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[قاضي قادن]]''' | وفات تقريباً 1551ع | تصوف، قضا، شاعري | style="text-align:right;" | سنڌ جي اوائلي مشهور صوفي عالمن ۽ شاعرن مان هڪ |- | style="background:#B2DFDB;" | 2 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم نوح]]''' | 1506–1590 | تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | هالا جي مخدوم خاندان ۽ سنڌي صوفي روايت جي اهم شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 3 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[شاهه ڪريم بلڙي وارو]]''' | 1538–1623 | تصوف | style="text-align:right;" | سنڌي صوفي فڪر ۽ شاعريءَ جي اهم اڳواڻ |- | style="background:#B2DFDB;" | 4 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]''' | 1692–1761 | فقه، حديث، تفسير | style="text-align:right;" | ارڙهين صديءَ جي سنڌ جي سڀ کان نمايان اسلامي عالمن مان هڪ |- | style="background:#E0F2F1;" | 5 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[مخدوم محمد معين ٺٽوي]]''' | وفات 1748ع | فلسفو، تصوف، ديني علم | style="text-align:right;" | ٺٽي جي علمي روايت جو اهم عالم؛ شاهه ولي الله سان علمي رابطا |- | style="background:#B2DFDB;" | 6 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]''' | 1689–1752 | تصوف، فڪر | style="text-align:right;" | سنڌ جي صوفي فڪر ۽ روحاني ادب جي مرڪزي شخصيت |- | style="background:#E0F2F1;" | 7 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[سچل سرمست]]''' | 1739–1829 | تصوف | style="text-align:right;" | وحدت الوجود ۽ بين المذهبي روحاني شاعريءَ لاءِ مشهور |- | style="background:#B2DFDB;" | 8 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[مولانا عبيدالله سنڌي]]''' | 1872–1944 | اسلامي فڪر، سياست | style="text-align:right;" | ديوبندي عالم، انقلابي مفڪر ۽ سنڌ سان مضبوط علمي وابستگي |- | style="background:#E0F2F1;" | 9 | style="background:#B2DFDB; text-align:right;" | '''[[علامه آءِ. آءِ. قاضي]]''' | 1886–1968 | فلسفو، دين، تعليم | style="text-align:right;" | اسلامي ۽ مغربي فڪر جي تقابلي مطالعي ۽ تعليم ۾ نمايان |- | style="background:#B2DFDB;" | 10 | style="background:#E0F2F1; text-align:right;" | '''[[علامه غلام مصطفيٰ قاسمي]]''' | 1916–2003 | اسلامي علوم، سنڌي ادب | style="text-align:right;" | عالم، محقق، مترجم ۽ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل علمي شخصيت |} === رانديگرن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#1565C0; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان رانديگر |- style="background:#1976D2; color:white;" ! نمبر ! رانديگر ! راند ! نمايان حيثيت |- | style="background:#E3F2FD;" | 1 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[حنيف محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ ڪرڪيٽ جو اوائلي عظيم بيٽسمين؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 2 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[جاويد ميانداد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي ۽ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 3 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[ظهير عباس]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ آءِ سي سي هال آف فيم |- | style="background:#BBDEFB;" | 4 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[مشتاق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | اڳوڻو پاڪستاني ڪپتان؛ محمد ڀائرن مان هڪ؛ پي سي بي هال آف فيم |- | style="background:#E3F2FD;" | 5 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[صادق محمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستاني ٽيسٽ اوپنر؛ ڪراچي ڪرڪيٽ سان ڊگهي وابستگي |- | style="background:#BBDEFB;" | 6 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[وسيم باري]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي سطح جو وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 7 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[اقبال قاسم]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 8 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[توصيف احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني آف اسپنر |- | style="background:#E3F2FD;" | 9 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[راشد لطيف]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#BBDEFB;" | 10 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[معين خان]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ ورلڊ ڪپ فاتح وڪيٽ ڪيپر |- | style="background:#E3F2FD;" | 11 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[شاهد آفريدي]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان ڊگهي وابستگي؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان ۽ عالمي آل رائونڊر |- | style="background:#BBDEFB;" | 12 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[سرفراز احمد]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان؛ 2017 چيمپيئنز ٽرافي فاتح |- | style="background:#E3F2FD;" | 13 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[دانش ڪنيريا]]''' | ڪرڪيٽ | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول پاڪستاني ٽيسٽ ليگ اسپنر |- | style="background:#BBDEFB;" | 14 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسين شاهه]]''' | باڪسنگ | style="text-align:right;" | پاڪستان لاءِ 1988ع سيول اولمپڪس ۾ باڪسنگ جو برونز تمغو |- | style="background:#E3F2FD;" | 15 | style="background:#BBDEFB; text-align:right;" | '''[[سهيل عباس]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ بين الاقوامي هاڪي جي عظيم پينلٽي ڪارنر ماهرن مان هڪ |- | style="background:#BBDEFB;" | 16 | style="background:#E3F2FD; text-align:right;" | '''[[حسن سردار]]''' | فيلڊ هاڪي | style="text-align:right;" | ڪراچي ڄاول؛ 1984ع اولمپڪ گولڊ ميڊلسٽ ۽ پاڪستان جو اڳوڻو ڪپتان |} === فنڪارن جي فهرست === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#EF6C00; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل نمايان بصري فنڪار |- style="background:#FB8C00; color:white;" ! نمبر ! نالو ! ميدان ! نمايان حيثيت |- | style="background:#FFF3E0;" | 1 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[صادقين]]''' | خطاطي، مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ ڊگهي فني سرگرمي؛ پاڪستان جي عالمي شهرت يافته مصورن ۽ خطاطن مان |- | style="background:#FFE0B2;" | 2 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[گلجي]]''' | مصوري، خطاطي | style="text-align:right;" | ڪراچي سان گهري وابستگي رکندڙ بين الاقوامي شهرت يافته مصور |- | style="background:#FFF3E0;" | 3 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[علي امام (مصور)|علي امام]]''' | مصوري، آرٽ تعليم | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ جي جديد فن تحريڪ ۽ انڊس گيلري جو اهم نالو |- | style="background:#FFE0B2;" | 4 | style="background:#FFF3E0; text-align:right;" | '''[[لبنى آغا]]''' | جديد مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ سان لاڳاپيل پاڪستاني-آمريڪي جديد فنڪاره |- | style="background:#FFF3E0;" | 5 | style="background:#FFE0B2; text-align:right;" | '''[[جميل نقش]]''' | مصوري | style="text-align:right;" | ڪراچيءَ ۾ فني ڪيريئر قائم ڪندڙ عالمي سڃاتل پاڪستاني مصور |} == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] <references group="lower-alpha"/> cbw08v106gcfn87prdxkk11t56118vv 828 7486 418377 370868 2026-10-09T22:58:59Z Intisar Ali 8681 418377 Scribunto text/plain local p = {} local args = {} local origArgs = {} local root local empty_row_categories = {} local category_in_empty_row_pattern = '%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*]]' local has_rows = false local yesno = require("Module:Yesno") local lists = { plainlist_t = { patterns = { '^plainlist$', '%splainlist$', '^plainlist%s', '%splainlist%s' }, found = false, styles = 'Plainlist/styles.css' }, hlist_t = { patterns = { '^hlist$', '%shlist$', '^hlist%s', '%shlist%s' }, found = false, styles = 'Hlist/styles.css' } } local function has_list_class(args_to_check) for _, list in pairs(lists) do if not list.found then for _, arg in pairs(args_to_check) do for _, pattern in ipairs(list.patterns) do if mw.ustring.find(arg or '', pattern) then list.found = true break end end if list.found then break end end end end end local function isUntitledChildBox(sval) return sval and ( sval:match( '^%s*<%s*[Tt][Rr]' ) or sval:match( '^%s*\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127%s*<%s*[Tt][Rr]' ) ) end local function fixChildBoxes(sval, tt) local function notempty( s ) return s and s:match( '%S' ) end if notempty(sval) then local marker = '<span class=special_infobox_marker>' local s = sval -- start moving templatestyles and categories inside of table rows local slast = '' while slast ~= s do slast = s s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(%[%[%s*[Cc][Aa][Tt][Ee][Gg][Oo][Rr][Yy]%s*:[^]]*%]%])', '%2%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>%s*)(\127[^\127]*UNIQ%-%-templatestyles%-%x+%-QINU[^\127]*\127)', '%2%1') end -- end moving templatestyles and categories inside of table rows s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Rr])', marker .. '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Tt][Rr]%s*>)', '%1' .. marker) if s:match(marker) then s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*' .. marker, '') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]|-[^\r\n]*[\r\n])%s*' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '%s*([\r\n]|-)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(</[Cc][Aa][Pp][Tt][Ii][Oo][Nn]%s*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '(<%s*[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee][^<>]*>%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n]%{|[^\r\n]*[\r\n]%s*)' .. marker, '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*</[Tt][Aa][Bb][Ll][Ee]%s*>)', '%1') s = mw.ustring.gsub(s, marker .. '(%s*\n|%})', '%1') end if s:match(marker) then local subcells = mw.text.split(s, marker) s = '' for k = 1, #subcells do if k == 1 then s = s .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' elseif k == #subcells then local rowstyle = ' style="display:none"' if notempty(subcells[k]) then rowstyle = '' end s = s .. '<tr' .. rowstyle ..'><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] elseif notempty(subcells[k]) then if (k % 2) == 0 then s = s .. subcells[k] else s = s .. '<tr><' .. tt .. ' colspan=2>\n' .. subcells[k] .. '</' .. tt .. '></tr>' end end end end -- the next two lines add a newline at the end of lists for the PHP parser -- [[Special:Diff/849054481]] -- remove when [[:phab:T191516]] is fixed or OBE s = mw.ustring.gsub(s, '([\r\n][%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:][^\r\n]*)$', '%1\n') s = mw.ustring.gsub(s, '^([%*#;:])', '\n%1') s = mw.ustring.gsub(s, '^(%{%|)', '\n%1') return s else return sval end end -- Cleans empty tables local function cleanInfobox() root = tostring(root) if has_rows == false then root = mw.ustring.gsub(root, '<table[^<>]*>%s*</table>', '') end end -- Returns the union of the values of two tables, as a sequence. local function union(t1, t2) local vals = {} for k, v in pairs(t1) do vals[v] = true end for k, v in pairs(t2) do vals[v] = true end local ret = {} for k, v in pairs(vals) do table.insert(ret, k) end return ret end -- Returns a table containing the numbers of the arguments that exist -- for the specified prefix. For example, if the prefix was 'data', and -- 'data1', 'data2', and 'data5' exist, it would return {1, 2, 5}. local function getArgNums(prefix) local nums = {} for k, v in pairs(args) do local num = tostring(k):match('^' .. prefix .. '([1-9]%d*)$') if num then table.insert(nums, tonumber(num)) end end table.sort(nums) return nums end -- Adds a row to the infobox, with either a header cell -- or a label/data cell combination. local function addRow(rowArgs) if rowArgs.header and rowArgs.header ~= '_BLANK_' then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class, args.headerclass }) root :tag('tr') :addClass(rowArgs.rowclass) :addClass( isUntitledChildBox( rowArgs.header ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :cssText(rowArgs.rowstyle) :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-header') :addClass(rowArgs.class) :addClass(args.headerclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-header :cssText(args.headerstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.header, 'th')) if rowArgs.data and not yesno(args.decat) then root:wikitext( '[[Category:Pages using infobox templates with ignored data cells]]' ) end elseif rowArgs.data and rowArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ rowArgs.rowclass, rowArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(rowArgs.rowclass) row:cssText(rowArgs.rowstyle) if rowArgs.label then row :tag('th') :attr('scope', 'row') :addClass('infobox-label') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-label :cssText(args.labelstyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(rowArgs.label) :done() else row:addClass( isUntitledChildBox( rowArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) end local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', not rowArgs.label and '2' or nil) :addClass(not rowArgs.label and 'infobox-full-data' or 'infobox-data') :addClass(rowArgs.class) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox(-full)-data :cssText(rowArgs.datastyle) :cssText(rowArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(rowArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, rowArgs.data or '') end end local function renderTitle() if not args.title then return end has_rows = true has_list_class({args.titleclass}) root :tag('caption') :addClass('infobox-title') :addClass(args.titleclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-title :cssText(args.titlestyle) :wikitext(args.title) end local function renderAboveRow() if not args.above then return end has_rows = true has_list_class({ args.aboveclass }) root :tag('tr') :addClass( isUntitledChildBox( args.above ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :tag('th') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-above') :addClass(args.aboveclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-above :cssText(args.abovestyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.above,'th')) end local function renderBelowRow() if not args.below then return end has_rows = true has_list_class({ args.belowclass }) root :tag('tr') :addClass( isUntitledChildBox( args.below ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-below') :addClass(args.belowclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-below :cssText(args.belowstyle) :wikitext(fixChildBoxes(args.below,'td')) end local function addSubheaderRow(subheaderArgs) if subheaderArgs.data and subheaderArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ subheaderArgs.rowclass, subheaderArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(subheaderArgs.rowclass) row:addClass( isUntitledChildBox( subheaderArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-subheader') :addClass(subheaderArgs.class) :cssText(subheaderArgs.datastyle) :cssText(subheaderArgs.rowcellstyle) :wikitext(fixChildBoxes(subheaderArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, subheaderArgs.data or '') end end local function renderSubheaders() if args.subheader then args.subheader1 = args.subheader end if args.subheaderrowclass then args.subheaderrowclass1 = args.subheaderrowclass end local subheadernums = getArgNums('subheader') for k, num in ipairs(subheadernums) do addSubheaderRow({ data = args['subheader' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-subheader datastyle = args.subheaderstyle, rowcellstyle = args['subheaderstyle' .. tostring(num)], class = args.subheaderclass, rowclass = args['subheaderrowclass' .. tostring(num)] }) end end local function addImageRow(imageArgs) if imageArgs.data and imageArgs.data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('^%S') then has_rows = true has_list_class({ imageArgs.rowclass, imageArgs.class }) local row = root:tag('tr') row:addClass(imageArgs.rowclass) row:addClass( isUntitledChildBox( imageArgs.data ) and 'infobox-hiddenrow' or nil ) local dataCell = row:tag('td') dataCell :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-image') :addClass(imageArgs.class) :cssText(imageArgs.datastyle) :wikitext(fixChildBoxes(imageArgs.data, 'td')) else table.insert(empty_row_categories, imageArgs.data or '') end end local function renderImages() if args.image then args.image1 = args.image end if args.caption then args.caption1 = args.caption end local imagenums = getArgNums('image') for k, num in ipairs(imagenums) do local caption = args['caption' .. tostring(num)] local data = mw.html.create():wikitext(args['image' .. tostring(num)]) if caption then data :tag('div') :addClass('infobox-caption') -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-caption :cssText(args.captionstyle) :wikitext(caption) end addImageRow({ data = tostring(data), -- @deprecated next; target .infobox-<name> .infobox-image datastyle = args.imagestyle, class = args.imageclass, rowclass = args['imagerowclass' .. tostring(num)] }) end end -- When autoheaders are turned on, preprocesses the rows local function preprocessRows() if not args.autoheaders then return end local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) local lastheader for k, num in ipairs(rownums) do if args['header' .. tostring(num)] then if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end lastheader = num elseif args['data' .. tostring(num)] and args['data' .. tostring(num)]:gsub( category_in_empty_row_pattern, '' ):match('^%S') then local data = args['data' .. tostring(num)] if data:gsub(category_in_empty_row_pattern, ''):match('%S') then lastheader = nil end end end if lastheader then args['header' .. tostring(lastheader)] = nil end end -- Gets the union of the header and data argument numbers, -- and renders them all in order local function renderRows() local rownums = union(getArgNums('header'), getArgNums('data')) table.sort(rownums) for k, num in ipairs(rownums) do addRow({ header = args['header' .. tostring(num)], label = args['label' .. tostring(num)], data = args['data' .. tostring(num)], datastyle = args.datastyle, class = args['class' .. tostring(num)], rowclass = args['rowclass' .. tostring(num)], -- @deprecated next; target .infobox-<name> rowclass rowstyle = args['rowstyle' .. tostring(num)], rowcellstyle = args['rowcellstyle' .. tostring(num)] }) end end local function renderNavBar() if not args.name then return end has_rows = true root :tag('tr') :tag('td') :attr('colspan', '2') :addClass('infobox-navbar') :wikitext(require('Module:Navbar')._navbar{ args.name, mini = 1, }) end local function renderItalicTitle() local italicTitle = args['italic title'] and mw.ustring.lower(args['italic title']) if italicTitle == '' or italicTitle == 'force' or italicTitle == 'yes' then root:wikitext(require('Module:Italic title')._main({})) end end -- Categories in otherwise empty rows are collected in empty_row_categories. -- This function adds them to the module output. It is not affected by -- args.decat because this module should not prevent module-external categories -- from rendering. local function renderEmptyRowCategories() for _, s in ipairs(empty_row_categories) do root:wikitext(s) end end -- Render tracking categories. args.decat == turns off tracking categories. local function renderTrackingCategories() if yesno(args.decat) then return end if args.child == 'yes' then if args.title then root:wikitext( '[[Category:Pages using embedded infobox templates with the title parameter]]' ) end elseif #(getArgNums('data')) == 0 and mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0 then root:wikitext('[[Category:Articles using infobox templates with no data rows]]') end end --[=[ Loads the templatestyles for the infobox. TODO: FINISH loading base templatestyles here rather than in MediaWiki:Common.css. There are 4-5000 pages with 'raw' infobox tables. See [[Mediawiki_talk:Common.css/to_do#Infobox]] and/or come help :). When we do this we should clean up the inline CSS below too. Will have to do some bizarre conversion category like with sidebar. ]=] local function loadTemplateStyles() local frame = mw.getCurrentFrame() local hlist_templatestyles = '' if lists.hlist_t.found then hlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.hlist_t.styles } } end local plainlist_templatestyles = '' if lists.plainlist_t.found then plainlist_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = lists.plainlist_t.styles } } end -- See function description local base_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Infobox/styles.css' } } local templatestyles = '' if args['templatestyles'] then templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['templatestyles'] } } end local child_templatestyles = '' if args['child templatestyles'] then child_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['child templatestyles'] } } end local grandchild_templatestyles = '' if args['grandchild templatestyles'] then grandchild_templatestyles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = args['grandchild templatestyles'] } } end return table.concat({ -- hlist -> plainlist -> base is best-effort to preserve old Common.css ordering. -- this ordering is not a guarantee because the rows of interest invoking -- each class may not be on a specific page hlist_templatestyles, plainlist_templatestyles, base_templatestyles, templatestyles, child_templatestyles, grandchild_templatestyles }) end -- common functions between the child and non child cases local function structure_infobox_common() renderSubheaders() renderImages() preprocessRows() renderRows() renderBelowRow() renderNavBar() renderItalicTitle() renderEmptyRowCategories() renderTrackingCategories() cleanInfobox() end -- Specify the overall layout of the infobox, with special settings if the -- infobox is used as a 'child' inside another infobox. local function _infobox() if args.child ~= 'yes' then root = mw.html.create('table') root :addClass(args.subbox == 'yes' and 'infobox-subbox' or 'infobox') :addClass(args.bodyclass) -- @deprecated next; target .infobox-<name> :cssText(args.bodystyle) has_list_class({ args.bodyclass }) renderTitle() renderAboveRow() else root = mw.html.create() root :wikitext(args.title) end structure_infobox_common() return loadTemplateStyles() .. root end -- If the argument exists and isn't blank, add it to the argument table. -- Blank arguments are treated as nil to match the behaviour of ParserFunctions. local function preprocessSingleArg(argName) if origArgs[argName] and origArgs[argName] ~= '' then args[argName] = origArgs[argName] end end -- Assign the parameters with the given prefixes to the args table, in order, in -- batches of the step size specified. This is to prevent references etc. from -- appearing in the wrong order. The prefixTable should be an array containing -- tables, each of which has two possible fields, a "prefix" string and a -- "depend" table. The function always parses parameters containing the "prefix" -- string, but only parses parameters in the "depend" table if the prefix -- parameter is present and non-blank. local function preprocessArgs(prefixTable, step) if type(prefixTable) ~= 'table' then error("Non-table value detected for the prefix table", 2) end if type(step) ~= 'number' then error("Invalid step value detected", 2) end -- Get arguments without a number suffix, and check for bad input. for i,v in ipairs(prefixTable) do if type(v) ~= 'table' or type(v.prefix) ~= "string" or (v.depend and type(v.depend) ~= 'table') then error('Invalid input detected to preprocessArgs prefix table', 2) end preprocessSingleArg(v.prefix) -- Only parse the depend parameter if the prefix parameter is present -- and not blank. if args[v.prefix] and v.depend then for j, dependValue in ipairs(v.depend) do if type(dependValue) ~= 'string' then error('Invalid "depend" parameter value detected in preprocessArgs') end preprocessSingleArg(dependValue) end end end -- Get arguments with number suffixes. local a = 1 -- Counter variable. local moreArgumentsExist = true while moreArgumentsExist == true do moreArgumentsExist = false for i = a, a + step - 1 do for j,v in ipairs(prefixTable) do local prefixArgName = v.prefix .. tostring(i) if origArgs[prefixArgName] then -- Do another loop if any arguments are found, even blank ones. moreArgumentsExist = true preprocessSingleArg(prefixArgName) end -- Process the depend table if the prefix argument is present -- and not blank, or we are processing "prefix1" and "prefix" is -- present and not blank, and if the depend table is present. if v.depend and (args[prefixArgName] or (i == 1 and args[v.prefix])) then for j,dependValue in ipairs(v.depend) do local dependArgName = dependValue .. tostring(i) preprocessSingleArg(dependArgName) end end end end a = a + step end end -- Parse the data parameters in the same order that the old {{infobox}} did, so -- that references etc. will display in the expected places. Parameters that -- depend on another parameter are only processed if that parameter is present, -- to avoid phantom references appearing in article reference lists. local function parseDataParameters() preprocessSingleArg('autoheaders') preprocessSingleArg('child') preprocessSingleArg('bodyclass') preprocessSingleArg('subbox') preprocessSingleArg('bodystyle') preprocessSingleArg('title') preprocessSingleArg('titleclass') preprocessSingleArg('titlestyle') preprocessSingleArg('above') preprocessSingleArg('aboveclass') preprocessSingleArg('abovestyle') preprocessArgs({ {prefix = 'subheader', depend = {'subheaderstyle', 'subheaderrowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('subheaderstyle') preprocessSingleArg('subheaderclass') preprocessArgs({ {prefix = 'image', depend = {'caption', 'imagerowclass'}} }, 10) preprocessSingleArg('captionstyle') preprocessSingleArg('imagestyle') preprocessSingleArg('imageclass') preprocessArgs({ {prefix = 'header'}, {prefix = 'data', depend = {'label'}}, {prefix = 'rowclass'}, {prefix = 'rowstyle'}, {prefix = 'rowcellstyle'}, {prefix = 'class'} }, 50) preprocessSingleArg('headerclass') preprocessSingleArg('headerstyle') preprocessSingleArg('labelstyle') preprocessSingleArg('datastyle') preprocessSingleArg('below') preprocessSingleArg('belowclass') preprocessSingleArg('belowstyle') preprocessSingleArg('name') -- different behaviour for italics if blank or absent args['italic title'] = origArgs['italic title'] preprocessSingleArg('decat') preprocessSingleArg('templatestyles') preprocessSingleArg('child templatestyles') preprocessSingleArg('grandchild templatestyles') end -- If called via #invoke, use the args passed into the invoking template. -- Otherwise, for testing purposes, assume args are being passed directly in. function p.infobox(frame) if frame == mw.getCurrentFrame() then origArgs = frame:getParent().args else origArgs = frame end parseDataParameters() return _infobox() end -- For calling via #invoke within a template function p.infoboxTemplate(frame) origArgs = {} for k,v in pairs(frame.args) do origArgs[k] = mw.text.trim(v) end parseDataParameters() return _infobox() end return p kueb5p6xeoq6x7bxu2zyyl7pmxgesrs 10 7690 418226 417816 2026-10-09T13:13:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 418226 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:infobox|infoboxTemplate | bodyclass = vcard | bodystyle = width:23em; max-width:100%; border:1px solid #9bb4cc; border-radius:12px; border-collapse:separate; border-spacing:0; overflow:hidden; background:#ffffff; box-shadow:0 3px 12px rgba(30,60,90,0.12); font-size:90%; line-height:1.65; | titleclass = fn org | titlestyle = background:linear-gradient(135deg,#163b63,#2879a8); color:#ffffff; font-size:145%; font-weight:700; text-align:center; padding:13px 9px; border-bottom:3px solid #69c5e4; | title = {{#if:{{{group|}}}|{{{group}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | aboveclass = nickname | abovestyle = background:#fce4ec; color:#873c61; text-align:center; font-size:112%; font-weight:600; padding:8px; border-bottom:1px solid #f4b9ce; | above = {{#if:{{{native_name|}}}|<div {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |upright={{{flag_upright|}}} |image={{{flag|}}} |alt={{{flag_alt|}}} |border={{#ifeq:no|{{{flag_border|}}}||yes}} }} | caption1 = {{{flag_caption|}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |upright={{{image_upright|}}} |alt={{{image_alt|}}} |image={{#if:{{{rawimage|}}}|{{{rawimage}}}|{{{image|}}}}} }} | caption2 = {{{image_caption|{{{caption|}}}}}} | image3 = {{#if:{{{map|}}}|{{{map}}}}} | caption3 = {{{map_caption|}}} | headerstyle = background:#dbeafe; color:#173b66; font-size:105%; font-weight:700; text-align:center; padding:8px; border-top:1px solid #c5d9ef; border-bottom:1px solid #c5d9ef; | labelstyle = width:40%; font-weight:600; color:#294861; text-align:right; padding:8px; border-bottom:1px solid #e7edf3; | datastyle = padding:8px; color:#25394c; border-bottom:1px solid #e7edf3; <!-- آبادي --> | header1 = {{#if:{{{total|}}}{{{total1|}}}{{{population|}}}{{{pop|}}}|<span style="color:#075e68;">ڪل آبادي</span>}} | data2 = {{#if:{{{total|}}}{{{population|}}}{{{pop|}}}| <div style="background:#e5f7f7; border-right:4px solid #16a3a5; padding:7px; border-radius:5px; text-align:center; font-weight:600;"> {{{total|{{{population|{{{pop|}}}}}}}}}{{{total_ref|}}} {{#if:{{{total_year|}}}{{{total_source|}}}|<small>({{comma separated entries | {{{total_year|}}} | {{#switch:{{{total_source|}}}|census=مردم شماري|estimate|est=اندازو|#default={{{total_source|}}}}} }})</small>}} {{#if:{{{genealogy|}}}|<small>؛ {{{genealogy}}} (نسبي تعلق سميت)</small>}} </div> }} | label3 = {{{total1_year|}}} {{#switch:{{{total1_source|}}}|census=(مردم شماري)|estimate|est=(اندازو)}} | data3 = {{{total1|}}}{{{total1_ref|}}} | label4 = {{{total2_year|}}} {{#switch:{{{total2_source|}}}|census=(مردم شماري)|estimate|est=(اندازو)}} | data4 = {{{total2|}}}{{{total2_ref|}}} | label5 = {{{total3_year|}}} {{#switch:{{{total3_source|}}}|census=(مردم شماري)|estimate|est=(اندازو)}} | data5 = {{{total3|}}}{{{total3_ref|}}} <!-- جاگرافيائي ورڇ --> | header6 = {{#if:{{{popplace|}}}{{{regions|}}}{{{region1|}}}|<span style="color:#673b96;">آباديءَ وارا علائقا</span>}} | data7 = {{#if:{{{popplace|}}}{{{regions|}}}|<div style="background:#f1eafb; border-right:4px solid #9665c8; padding:7px; border-radius:5px;">{{{popplace|}}}{{{regions|}}}</div>}} | header8 = {{{tablehdr|}}} | data9 = {{{pop_embed|}}} | label11 = {{{region1|}}} | data11 = {{{pop1|}}}{{{ref1|}}} | label12 = {{{region2|}}} | data12 = {{{pop2|}}}{{{ref2|}}} | label13 = {{{region3|}}} | data13 = {{{pop3|}}}{{{ref3|}}} | label14 = {{{region4|}}} | data14 = {{{pop4|}}}{{{ref4|}}} | label15 = {{{region5|}}} | data15 = {{{pop5|}}}{{{ref5|}}} | label16 = {{{region6|}}} | data16 = {{{pop6|}}}{{{ref6|}}} | label17 = {{{region7|}}} | data17 = {{{pop7|}}}{{{ref7|}}} | label18 = {{{region8|}}} | data18 = {{{pop8|}}}{{{ref8|}}} | label19 = {{{region9|}}} | data19 = {{{pop9|}}}{{{ref9|}}} | label20 = {{{region10|}}} | data20 = {{{pop10|}}}{{{ref10|}}} | label21 = {{{region11|}}} | data21 = {{{pop11|}}}{{{ref11|}}} | label22 = {{{region12|}}} | data22 = {{{pop12|}}}{{{ref12|}}} | label23 = {{{region13|}}} | data23 = {{{pop13|}}}{{{ref13|}}} | label24 = {{{region14|}}} | data24 = {{{pop14|}}}{{{ref14|}}} | label25 = {{{region15|}}} | data25 = {{{pop15|}}}{{{ref15|}}} | label26 = {{{region16|}}} | data26 = {{{pop16|}}}{{{ref16|}}} | label27 = {{{region17|}}} | data27 = {{{pop17|}}}{{{ref17|}}} | label28 = {{{region18|}}} | data28 = {{{pop18|}}}{{{ref18|}}} | label29 = {{{region19|}}} | data29 = {{{pop19|}}}{{{ref19|}}} | label30 = {{{region20|}}} | data30 = {{{pop20|}}}{{{ref20|}}} | label31 = {{{region21|}}} | data31 = {{{pop21|}}}{{{ref21|}}} | label32 = {{{region22|}}} | data32 = {{{pop22|}}}{{{ref22|}}} | label33 = {{{region23|}}} | data33 = {{{pop23|}}}{{{ref23|}}} | label34 = {{{region24|}}} | data34 = {{{pop24|}}}{{{ref24|}}} | label35 = {{{region25|}}} | data35 = {{{pop25|}}}{{{ref25|}}} | label36 = {{{region26|}}} | data36 = {{{pop26|}}}{{{ref26|}}} | label37 = {{{region27|}}} | data37 = {{{pop27|}}}{{{ref27|}}} | label38 = {{{region28|}}} | data38 = {{{pop28|}}}{{{ref28|}}} | label39 = {{{region29|}}} | data39 = {{{pop29|}}}{{{ref29|}}} | label40 = {{{region30|}}} | data40 = {{{pop30|}}}{{{ref30|}}} | label41 = {{{region31|}}} | data41 = {{{pop31|}}}{{{ref31|}}} | label42 = {{{region32|}}} | data42 = {{{pop32|}}}{{{ref32|}}} | label43 = {{{region33|}}} | data43 = {{{pop33|}}}{{{ref33|}}} | label44 = {{{region34|}}} | data44 = {{{pop34|}}}{{{ref34|}}} | label45 = {{{region35|}}} | data45 = {{{pop35|}}}{{{ref35|}}} | label46 = {{{region36|}}} | data46 = {{{pop36|}}}{{{ref36|}}} | label47 = {{{region37|}}} | data47 = {{{pop37|}}}{{{ref37|}}} | label48 = {{{region38|}}} | data48 = {{{pop38|}}}{{{ref38|}}} | label49 = {{{region39|}}} | data49 = {{{pop39|}}}{{{ref39|}}} | label50 = {{{region40|}}} | data50 = {{{pop40|}}}{{{ref40|}}} | label51 = {{{region41|}}} | data51 = {{{pop41|}}}{{{ref41|}}} | label52 = {{{region42|}}} | data52 = {{{pop42|}}}{{{ref42|}}} | label53 = {{{region43|}}} | data53 = {{{pop43|}}}{{{ref43|}}} | label54 = {{{region44|}}} | data54 = {{{pop44|}}}{{{ref44|}}} | label55 = {{{region45|}}} | data55 = {{{pop45|}}}{{{ref45|}}} | label56 = {{{region46|}}} | data56 = {{{pop46|}}}{{{ref46|}}} | label57 = {{{region47|}}} | data57 = {{{pop47|}}}{{{ref47|}}} | label58 = {{{region48|}}} | data58 = {{{pop48|}}}{{{ref48|}}} | label59 = {{{region49|}}} | data59 = {{{pop49|}}}{{{ref49|}}} | label60 = {{{region50|}}} | data60 = {{{pop50|}}}{{{ref50|}}} <!-- ٻوليون --> | header61 = {{#if:{{{langs|}}}{{{languages|}}}|<span style="color:#a65308;">ٻوليون</span>}} | data62 = {{#if:{{{langs|}}}{{{languages|}}}|<div style="background:#fff0d9; border-right:4px solid #e59b32; padding:7px; border-radius:5px;">{{{langs|}}}{{{languages|}}}</div>}} <!-- مذهب --> | header63 = {{#if:{{{rels|}}}{{{religions|}}}|<span style="color:#287447;">مذهب</span>}} | data64 = {{#if:{{{rels|}}}{{{religions|}}}|<div style="background:#e5f5e9; border-right:4px solid #42a76b; padding:7px; border-radius:5px;">{{{rels|}}}{{{religions|}}}</div>}} <!-- لاڳاپيل نسلي گروهه --> | header65 = {{#if:{{{related_groups|}}}{{{related|}}}{{{related-c|}}}|<span style="color:#9c405a;">لاڳاپيل نسلي گروهه</span>}} | data66 = {{#if:{{{related-c|}}}{{{related_groups|}}}{{{related|}}}|<div style="background:#fce8ee; border-right:4px solid #dc7997; padding:7px; border-radius:5px;">{{{related-c|}}}{{{related_groups|}}}{{{related|}}}</div>}} <!-- اضافي معلومات --> | header67 = {{#if:{{{ancestry|}}}{{{clan|}}}|<span style="color:#3d658f;">نسب ۽ قبيلو</span>}} | label68 = {{#if:{{{ancestry|}}}|روايتي نسب}} | data68 = {{{ancestry|}}} | label69 = {{#if:{{{clan|}}}|قبيلو / شاخ}} | data69 = {{{clan|}}} <!-- هيٺيون حصو --> | belowstyle = background:#eef4fa; color:#41566b; padding:9px; font-size:90%; text-align:right; border-top:2px solid #c6d9e9; | below = {{#if:{{{footnotes|}}}|{{{footnotes}}}}} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 98yj1odngkthdknhvvsmo8umbnur9qz 828 8477 418376 363728 2026-10-09T22:54:07Z Intisar Ali 8681 418376 Scribunto text/plain -- This module may be used to compare the arguments passed to the parent -- with a list of arguments, returning a specified result if an argument is -- not on the list require ('strict'); local p = {} local pushpin_map_params = { 'coordinates', 'pushpin_caption', 'pushpin_relief', 'pushpin_label', 'pushpin_label_position', 'pushpin_label_size', 'pushpin_map', 'pushpin_mark', 'pushpin_mark_size', 'pushpin_alt', 'pushpin_background', 'pushpin_map_size' } local mapframe_params = { 'coord', 'coordinates', 'id', 'qid', 'mapframe', 'mapframe-area_km2', 'mapframe-area_mi2', 'mapframe-caption', 'mapframe-coord', 'mapframe-coordinates', 'mapframe-custom', 'mapframe-frame-coord', 'mapframe-frame-coordinates', 'mapframe-frame-height', 'mapframe-frame-width', 'mapframe-geomask', 'mapframe-geomask-fill', 'mapframe-geomask-fill-opacity', 'mapframe-geomask-stroke-color', 'mapframe-geomask-stroke-colour', 'mapframe-geomask-stroke-width', 'mapframe-height', 'mapframe-id', 'mapframe-length_km', 'mapframe-length_mi', 'mapframe-line', 'mapframe-line-stroke-color', 'mapframe-line-stroke-colour', 'mapframe-marker', 'mapframe-marker-color', 'mapframe-marker-colour', 'mapframe-point', 'mapframe-population', 'mapframe-shape', 'mapframe-shape-fill', 'mapframe-shape-fill-opacity', 'mapframe-shape-stroke-color', 'mapframe-shape-stroke-colour', 'mapframe-stroke-color', 'mapframe-stroke-colour', 'mapframe-stroke-width', 'mapframe-switcher', 'mapframe-type', 'mapframe-width', 'mapframe-wikidata', 'mapframe-zoom' } local function trim(s) return s:match('^%s*(.-)%s*$') end local function isnotempty(s) return s and s:match('%S') end local function clean(text) -- Return text cleaned for display and truncated if too long. -- Strip markers are replaced with dummy text representing the original wikitext. local pos, truncated local function truncate(text) if truncated then return '' end if mw.ustring.len(text) > 25 then truncated = true text = mw.ustring.sub(text, 1, 25) .. '...' end return mw.text.nowiki(text) end local parts = {} for before, tag, remainder in text:gmatch('([^\127]*)\127[^\127]*%-(%l+)%-[^\127]*\127()') do pos = remainder table.insert(parts, truncate(before) .. '&lt;' .. tag .. '&gt;...&lt;/' .. tag .. '&gt;') end table.insert(parts, truncate(text:sub(pos or 1))) return table.concat(parts) end function p._check(args, pargs) if type(args) ~= "table" or type(pargs) ~= "table" then -- TODO: error handling return end -- create the list of known args, regular expressions, and the return string local knownargs = {} if isnotempty(args['mapframe_args']) then for _, v in ipairs(mapframe_params) do knownargs[v] = 1 end end if isnotempty(args['pushpin_map_args']) then for _, v in ipairs(pushpin_map_params) do knownargs[v] = 1 end end local regexps = {} for k, v in pairs(args) do if type(k) == 'number' then v = trim(v) knownargs[v] = 1 elseif k:find('^regexp[1-9][0-9]*$') then table.insert(regexps, '^' .. v .. '$') end end -- loop over the parent args, and make sure they are on the list local ignoreblank = isnotempty(args['ignoreblank']) local showblankpos = isnotempty(args['showblankpositional']) local values = {} for k, v in pairs(pargs) do if type(k) == 'string' and knownargs[k] == nil then local knownflag = false for _, regexp in ipairs(regexps) do if mw.ustring.match(k, regexp) then knownflag = true break end end if not knownflag and ( not ignoreblank or isnotempty(v) ) then table.insert(values, clean(k)) end elseif type(k) == 'number' and knownargs[tostring(k)] == nil then local knownflag = false for _, regexp in ipairs(regexps) do if mw.ustring.match(tostring(k), regexp) then knownflag = true break end end if not knownflag and ( showblankpos or isnotempty(v) ) then table.insert(values, k .. ' = ' .. clean(v)) end end end -- add results to the output tables local res = {} if #values > 0 then local unknown_text = args['unknown'] or 'Found _VALUE_, ' if mw.getCurrentFrame():preprocess( "{{REVISIONID}}" ) == "" then local preview_text = args['preview'] if isnotempty(preview_text) then preview_text = require('Module:If preview')._warning({preview_text}) elseif preview_text == nil then preview_text = unknown_text end unknown_text = preview_text end for _, v in pairs(values) do -- Fix odd bug for | = which gets stripped to the empty string and -- breaks category links if v == '' then v = ' ' end -- avoid error with v = 'example%2' ("invalid capture index") local r = unknown_text:gsub('_VALUE_', {_VALUE_ = v}) table.insert(res, r) end end return table.concat(res) end function p.check(frame) local args = frame.args local pargs = frame:getParent().args return p._check(args, pargs) end return p kohqf9fxewyce9gq1kljbz0180u8sl1 828 9838 418375 376074 2026-10-09T22:51:41Z Intisar Ali 8681 418375 Scribunto text/plain --[[ This module is intended to replace the functionality of {{Coord}} and related templates. It provides several methods, including {{#invoke:Coordinates | coord }} : General function formatting and displaying coordinate values. {{#invoke:Coordinates | dec2dms }} : Simple function for converting decimal degree values to DMS format. {{#invoke:Coordinates | dms2dec }} : Simple function for converting DMS format to decimal degree format. {{#invoke:Coordinates | link }} : Export the link used to reach the tools ]] require('strict') local math_mod = require("Module:Math") local coordinates = {}; local isSandbox = mw.getCurrentFrame():getTitle():find('sandbox', 1, true); local current_page = mw.title.getCurrentTitle() local page_name = mw.uri.encode( current_page.prefixedText, 'WIKI' ); local coord_link = 'https://geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=' .. page_name .. '&params=' --[[ Helper function, replacement for {{coord/display/title}} ]] local function displaytitle(coords) return mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'indicator', args = { name = 'coordinates' }, content = '<span id="coordinates">[[Geographic coordinate system|Coordinates]]: ' .. coords .. '</span>' } end --[[ Helper function, used in detecting DMS formatting ]] local function dmsTest(first, second) if type(first) ~= 'string' or type(second) ~= 'string' then return nil end local s = (first .. second):upper() return s:find('^[NS][EW]$') or s:find('^[EW][NS]$') end --[[ Wrapper function to grab args, see Module:Arguments for this function's documentation. ]] local function makeInvokeFunc(funcName) return function (frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = 'Template:Coord' }) return coordinates[funcName](args, frame) end end --[[ Helper function, handle optional args. ]] local function optionalArg(arg, supplement) return arg and arg .. supplement or '' end --[[ Formats any error messages generated for display ]] local function errorPrinter(errors) local result = "" for i,v in ipairs(errors) do result = result .. '<strong class="error">Coordinates: ' .. v[2] .. '</strong><br />' end return result end --[[ Determine the required CSS class to display coordinates Usually geo-nondefault is hidden by CSS, unless a user has overridden this for himself default is the mode as specificied by the user when calling the {{coord}} template mode is the display mode (dec or dms) that we will need to determine the css class for ]] local function displayDefault(default, mode) if default == "" then default = "dec" end if default == mode then return "geo-default" else return "geo-nondefault" end end --[[ specPrinter Output formatter. Takes the structure generated by either parseDec or parseDMS and formats it for inclusion on Wikipedia. ]] local function specPrinter(args, coordinateSpec) local uriComponents = coordinateSpec["param"] if uriComponents == "" then -- RETURN error, should never be empty or nil return "ERROR param was empty" end if args["name"] then uriComponents = uriComponents .. "&title=" .. mw.uri.encode(coordinateSpec["name"]) end local geodmshtml = '<span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">' .. '<span class="latitude">' .. coordinateSpec["dms-lat"] .. '</span> ' .. '<span class="longitude">' ..coordinateSpec["dms-long"] .. '</span>' .. '</span>' local lat = tonumber( coordinateSpec["dec-lat"] ) or 0 local geodeclat if lat < 0 then -- FIXME this breaks the pre-existing precision geodeclat = tostring(coordinateSpec["dec-lat"]):sub(2) .. "°S" else geodeclat = (coordinateSpec["dec-lat"] or 0) .. "°N" end local long = tonumber( coordinateSpec["dec-long"] ) or 0 local geodeclong if long < 0 then -- FIXME does not handle unicode minus geodeclong = tostring(coordinateSpec["dec-long"]):sub(2) .. "°W" else geodeclong = (coordinateSpec["dec-long"] or 0) .. "°E" end local geodechtml = '<span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">' .. geodeclat .. ' ' .. geodeclong .. '</span>' local geonumhtml = '<span class="geo">' .. coordinateSpec["dec-lat"] .. '; ' .. coordinateSpec["dec-long"] .. '</span>' local inner = '<span class="' .. displayDefault(coordinateSpec["default"], "dms" ) .. '">' .. geodmshtml .. '</span>' .. '<span class="geo-multi-punct">&#xfeff; / &#xfeff;</span>' .. '<span class="' .. displayDefault(coordinateSpec["default"], "dec" ) .. '">'; if not args["name"] then inner = inner .. geodechtml .. '<span style="display:none">&#xfeff; / ' .. geonumhtml .. '</span></span>' else inner = inner .. '<span class="vcard">' .. geodechtml .. '<span style="display:none">&#xfeff; / ' .. geonumhtml .. '</span>' .. '<span style="display:none">&#xfeff; (<span class="fn org">' .. args["name"] .. '</span>)</span></span></span>' end local stylesheetLink = 'Module:Coordinates' .. ( isSandbox and '/sandbox' or '' ) .. '/styles.css' return mw.getCurrentFrame():extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = stylesheetLink } } .. '<span class="plainlinks nourlexpansion">[' .. coord_link .. uriComponents .. ' ' .. inner .. ']</span>' .. '[[Category:Pages using gadget WikiMiniAtlas]]' end --[[ Helper function, convert decimal to degrees ]] local function convert_dec2dms_d(coordinate) local d = math_mod._round( coordinate, 0 ) .. "°" return d .. "" end --[[ Helper function, convert decimal to degrees and minutes ]] local function convert_dec2dms_dm(coordinate) coordinate = math_mod._round( coordinate * 60, 0 ); local m = coordinate % 60; coordinate = math.floor( (coordinate - m) / 60 ); local d = coordinate % 360 .."°" return d .. string.format( "%02d′", m ) end --[[ Helper function, convert decimal to degrees, minutes, and seconds ]] local function convert_dec2dms_dms(coordinate) coordinate = math_mod._round( coordinate * 60 * 60, 0 ); local s = coordinate % 60 coordinate = math.floor( (coordinate - s) / 60 ); local m = coordinate % 60 coordinate = math.floor( (coordinate - m) / 60 ); local d = coordinate % 360 .."°" return d .. string.format( "%02d′", m ) .. string.format( "%02d″", s ) end --[[ Helper function, convert decimal latitude or longitude to degrees, minutes, and seconds format based on the specified precision. ]] local function convert_dec2dms(coordinate, firstPostfix, secondPostfix, precision) local coord = tonumber(coordinate) local postfix if coord >= 0 then postfix = firstPostfix else postfix = secondPostfix end precision = precision:lower(); if precision == "dms" then return convert_dec2dms_dms( math.abs( coord ) ) .. postfix; elseif precision == "dm" then return convert_dec2dms_dm( math.abs( coord ) ) .. postfix; elseif precision == "d" then return convert_dec2dms_d( math.abs( coord ) ) .. postfix; end end --[[ Convert DMS format into a N or E decimal coordinate ]] local function convert_dms2dec(direction, degrees_str, minutes_str, seconds_str) local degrees = tonumber(degrees_str) local minutes = tonumber(minutes_str) or 0 local seconds = tonumber(seconds_str) or 0 local factor = 1 if direction == "S" or direction == "W" then factor = -1 end local precision = 0 if seconds_str then precision = 5 + math.max( math_mod._precision(seconds_str), 0 ); elseif minutes_str and minutes_str ~= '' then precision = 3 + math.max( math_mod._precision(minutes_str), 0 ); else precision = math.max( math_mod._precision(degrees_str), 0 ); end local decimal = factor * (degrees+(minutes+seconds/60)/60) return string.format( "%." .. precision .. "f", decimal ) -- not tonumber since this whole thing is string based. end --[[ Checks input values to for out of range errors. ]] local function validate( lat_d, lat_m, lat_s, long_d, long_m, long_s, source, strong ) local errors = {}; lat_d = tonumber( lat_d ) or 0; lat_m = tonumber( lat_m ) or 0; lat_s = tonumber( lat_s ) or 0; long_d = tonumber( long_d ) or 0; long_m = tonumber( long_m ) or 0; long_s = tonumber( long_s ) or 0; if strong then if lat_d < 0 then table.insert(errors, {source, "latitude degrees < 0 with hemisphere flag"}) end if long_d < 0 then table.insert(errors, {source, "longitude degrees < 0 with hemisphere flag"}) end --[[ #coordinates is inconsistent about whether this is an error. If globe: is specified, it won't error on this condition, but otherwise it will. For not simply disable this check. if long_d > 180 then table.insert(errors, {source, "longitude degrees > 180 with hemisphere flag"}) end ]] end if lat_d > 90 then table.insert(errors, {source, "latitude degrees > 90"}) end if lat_d < -90 then table.insert(errors, {source, "latitude degrees < -90"}) end if lat_m >= 60 then table.insert(errors, {source, "latitude minutes >= 60"}) end if lat_m < 0 then table.insert(errors, {source, "latitude minutes < 0"}) end if lat_s >= 60 then table.insert(errors, {source, "latitude seconds >= 60"}) end if lat_s < 0 then table.insert(errors, {source, "latitude seconds < 0"}) end if long_d >= 360 then table.insert(errors, {source, "longitude degrees >= 360"}) end if long_d <= -360 then table.insert(errors, {source, "longitude degrees <= -360"}) end if long_m >= 60 then table.insert(errors, {source, "longitude minutes >= 60"}) end if long_m < 0 then table.insert(errors, {source, "longitude minutes < 0"}) end if long_s >= 60 then table.insert(errors, {source, "longitude seconds >= 60"}) end if long_s < 0 then table.insert(errors, {source, "longitude seconds < 0"}) end return errors; end --[[ parseDec Transforms decimal format latitude and longitude into the structure to be used in displaying coordinates ]] local function parseDec( lat, long, format ) local coordinateSpec = {} local errors = {} if not long then return nil, {{"parseDec", "Missing longitude"}} elseif not tonumber(long) then return nil, {{"parseDec", "Longitude could not be parsed as a number: " .. long}} end errors = validate( lat, nil, nil, long, nil, nil, 'parseDec', false ); coordinateSpec["dec-lat"] = lat; coordinateSpec["dec-long"] = long; local mode = coordinates.determineMode( lat, long ); coordinateSpec["dms-lat"] = convert_dec2dms( lat, "N", "S", mode) -- {{coord/dec2dms|{{{1}}}|N|S|{{coord/prec dec|{{{1}}}|{{{2}}}}}}} coordinateSpec["dms-long"] = convert_dec2dms( long, "E", "W", mode) -- {{coord/dec2dms|{{{2}}}|E|W|{{coord/prec dec|{{{1}}}|{{{2}}}}}}} if format then coordinateSpec.default = format else coordinateSpec.default = "dec" end return coordinateSpec, errors end --[[ parseDMS Transforms degrees, minutes, seconds format latitude and longitude into the a structure to be used in displaying coordinates ]] local function parseDMS( lat_d, lat_m, lat_s, lat_f, long_d, long_m, long_s, long_f, format ) local coordinateSpec, errors, backward = {}, {} lat_f = lat_f:upper(); long_f = long_f:upper(); -- Check if specified backward if lat_f == 'E' or lat_f == 'W' then lat_d, long_d, lat_m, long_m, lat_s, long_s, lat_f, long_f, backward = long_d, lat_d, long_m, lat_m, long_s, lat_s, long_f, lat_f, true; end errors = validate( lat_d, lat_m, lat_s, long_d, long_m, long_s, 'parseDMS', true ); if not long_d then return nil, {{"parseDMS", "Missing longitude" }} elseif not tonumber(long_d) then return nil, {{"parseDMS", "Longitude could not be parsed as a number:" .. long_d }} end if not lat_m and not lat_s and not long_m and not long_s and #errors == 0 then if math_mod._precision( lat_d ) > 0 or math_mod._precision( long_d ) > 0 then if lat_f:upper() == 'S' then lat_d = '-' .. lat_d; end if long_f:upper() == 'W' then long_d = '-' .. long_d; end return parseDec( lat_d, long_d, format ); end end coordinateSpec["dms-lat"] = lat_d.."°"..optionalArg(lat_m,"′") .. optionalArg(lat_s,"″") .. lat_f coordinateSpec["dms-long"] = long_d.."°"..optionalArg(long_m,"′") .. optionalArg(long_s,"″") .. long_f coordinateSpec["dec-lat"] = convert_dms2dec(lat_f, lat_d, lat_m, lat_s) -- {{coord/dms2dec|{{{4}}}|{{{1}}}|0{{{2}}}|0{{{3}}}}} coordinateSpec["dec-long"] = convert_dms2dec(long_f, long_d, long_m, long_s) -- {{coord/dms2dec|{{{8}}}|{{{5}}}|0{{{6}}}|0{{{7}}}}} if format then coordinateSpec.default = format else coordinateSpec.default = "dms" end return coordinateSpec, errors, backward end --[[ Check the input arguments for coord to determine the kind of data being provided and then make the necessary processing. ]] local function formatTest(args) local result, errors local backward, primary = false, false local function getParam(args, lim) local ret = {} for i = 1, lim do ret[i] = args[i] or '' end return table.concat(ret, '_') end if not args[1] then -- no lat logic return errorPrinter( {{"formatTest", "Missing latitude"}} ) elseif not tonumber(args[1]) then -- bad lat logic return errorPrinter( {{"formatTest", "Unable to parse latitude as a number:" .. args[1]}} ) elseif not args[4] and not args[5] and not args[6] then -- dec logic result, errors = parseDec(args[1], args[2], args.format) if not result then return errorPrinter(errors); end -- formatting for geohack: geohack expects D_N_D_E notation or D;D notation -- wikiminiatlas doesn't support D;D notation -- #coordinates parserfunction doesn't support negative decimals with NSWE result.param = table.concat({ math.abs(tonumber(args[1])), ((tonumber(args[1]) or 0) < 0) and 'S' or 'N', math.abs(tonumber(args[2])), ((tonumber(args[2]) or 0) < 0) and 'W' or 'E', args[3] or ''}, '_') elseif dmsTest(args[4], args[8]) then -- dms logic result, errors, backward = parseDMS(args[1], args[2], args[3], args[4], args[5], args[6], args[7], args[8], args.format) if args[10] then table.insert(errors, {'formatTest', 'Extra unexpected parameters'}) end if not result then return errorPrinter(errors) end result.param = getParam(args, 9) elseif dmsTest(args[3], args[6]) then -- dm logic result, errors, backward = parseDMS(args[1], args[2], nil, args[3], args[4], args[5], nil, args[6], args['format']) if args[8] then table.insert(errors, {'formatTest', 'Extra unexpected parameters'}) end if not result then return errorPrinter(errors) end result.param = getParam(args, 7) elseif dmsTest(args[2], args[4]) then -- d logic result, errors, backward = parseDMS(args[1], nil, nil, args[2], args[3], nil, nil, args[4], args.format) if args[6] then table.insert(errors, {'formatTest', 'Extra unexpected parameters'}) end if not result then return errorPrinter(errors) end result.param = getParam(args, 5) else -- Error return errorPrinter({{"formatTest", "Unknown argument format"}}) .. '[[Category:Pages with malformed coordinate tags]]' end result.name = args.name local extra_param = {'dim', 'globe', 'scale', 'region', 'source', 'type'} for _, v in ipairs(extra_param) do if args[v] then table.insert(errors, {'formatTest', 'Parameter: "' .. v .. '=" should be "' .. v .. ':"' }) end end local ret = specPrinter(args, result) if #errors > 0 then ret = ret .. ' ' .. errorPrinter(errors) .. '[[Category:Pages with malformed coordinate tags]]' end return ret, backward end --[[ Generate Wikidata tracking categories. ]] local function makeWikidataCategories(qid) local ret local qid = qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if mw.wikibase and current_page.namespace == 0 then if qid and mw.wikibase.entityExists(qid) and mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P625") and mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P625")[1] then local snaktype = mw.wikibase.getBestStatements(qid, "P625")[1].mainsnak.snaktype if snaktype == 'value' then -- coordinates exist both here and on Wikidata, and can be compared. ret = 'Coordinates on Wikidata' elseif snaktype == 'somevalue' then ret = 'Coordinates on Wikidata set to unknown value' elseif snaktype == 'novalue' then ret = 'Coordinates on Wikidata set to no value' end else -- We have to either import the coordinates to Wikidata or remove them here. ret = 'Coordinates not on Wikidata' end end if ret then return string.format('[[Category:%s]]', ret) else return '' end end --[[ Parse coordinates entered as a single string ]] local function text2coord(text) if type(text) ~= 'string' then return end local coords = {} local numTerms = 0 local parts local function assign(k, number, start, pos) if number then coords[start + pos - 1] = number if k == 1 then numTerms = pos elseif numTerms < pos then -- more terms in long than lat return false end elseif numTerms >= pos then -- more terms in lat than long return false end return true end text = mw.ustring.gsub(mw.text.trim(text:uupper()), "[*′″]", {['*'] = '°', ['′'] = "'", ['″'] = '"'}) for _, regex in ipairs({ "^([+%-%d.°'\"NS%s]+),%s*([+%-%d.°'\"EW%s]+)$", --split by commas "^([+%-%d.°'\"%s]+[NS])%s*([+%-%d.°'\"%s]+[EW])$", --split by N/S "^([+%-%d.°'%s]+\")%s*([+%-%d.°'%s]+\")$", --split by " "^([+%-%d.°%s]+')%s*([+%-%d.°%s]+')$", --split by ' "^([+%-%d.%s]+°)%s*([+%-%d.%s]+°)$", --split by ° "^([+%-%d.]+)%s+([+%-%d.]+)$" --split by space }) do local lat, long = string.match(text, regex) if lat and long then parts = {mw.text.trim(lat), mw.text.trim(long)} break end end if not parts then return end local SW = {"S", "W"} local NE = {"N", "E"} for k, v in ipairs(parts) do local number local start = k + numTerms -- Find or create N, S, E, and W local dir = v:match("([NSEW])$") if dir then v = v:sub(1,-2) elseif v:sub(1,1) == '-' then v = v:sub(2) dir = SW[k] else dir = NE[k] end -- attempt to convert text to number number = tonumber(v) if number then -- Single number, assign it to the position "start" in the "coords" array if not assign(k, number, start, 1) then return end -- attempt to convert dms to decimal elseif string.match(v, "°") then for pos, regex in ipairs({ "^%s*([+%-%d.]+)%s*°[^°]*$", --degrees "^[^°']+°%s*([%d.]+)%s*'[^°']*$", --minutes "^[^'\"]+'%s*([%d.]+)%s*\"[^'\"]*$" --seconds }) do -- Assign component to a position in the "coords" array determined -- by "start" and "pos", and increment "numTerms" if this is latitude if not assign(k, tonumber(string.match(v, regex)), start, pos) then return end end end if coords[start] == nil then return end coords[start + numTerms] = dir end return coords end --[[ link Simple function to export the coordinates link for other uses. Usage: {{#invoke:Coordinates | link }} ]] function coordinates.link(frame) return coord_link; end --[[ dec2dms Wrapper to allow templates to call dec2dms directly. Usage: {{#invoke:Coordinates | dec2dms | decimal_coordinate | positive_suffix | negative_suffix | precision }} decimal_coordinate is converted to DMS format. If positive, the positive_suffix is appended (typical N or E), if negative, the negative suffix is appended. The specified precision is one of 'D', 'DM', or 'DMS' to specify the level of detail to use. ]] coordinates.dec2dms = makeInvokeFunc('_dec2dms') function coordinates._dec2dms(args) local coordinate = args[1] local firstPostfix = args[2] or '' local secondPostfix = args[3] or '' local precision = args[4] or '' return convert_dec2dms(coordinate, firstPostfix, secondPostfix, precision) end --[[ Helper function to determine whether to use D, DM, or DMS format depending on the precision of the decimal input. ]] function coordinates.determineMode( value1, value2 ) local precision = math.max( math_mod._precision( value1 ), math_mod._precision( value2 ) ); if precision <= 0 then return 'd' elseif precision <= 2 then return 'dm'; else return 'dms'; end end --[[ dms2dec Wrapper to allow templates to call dms2dec directly. Usage: {{#invoke:Coordinates | dms2dec | direction_flag | degrees | minutes | seconds }} Converts DMS values specified as degrees, minutes, seconds too decimal format. direction_flag is one of N, S, E, W, and determines whether the output is positive (i.e. N and E) or negative (i.e. S and W). ]] coordinates.dms2dec = makeInvokeFunc('_dms2dec') function coordinates._dms2dec(args) local direction = args[1] local degrees = args[2] local minutes = args[3] local seconds = args[4] return convert_dms2dec(direction, degrees, minutes, seconds) end --[[ coord Main entry point for Lua function to replace {{coord}} Usage: {{#invoke:Coordinates | coord }} {{#invoke:Coordinates | coord | lat | long }} {{#invoke:Coordinates | coord | lat | lat_flag | long | long_flag }} ... Refer to {{coord}} documentation page for many additional parameters and configuration options. Note: This function provides the visual display elements of {{coord}}. In order to load coordinates into the database, the {{#coordinates:}} parser function must also be called, this is done automatically in the Lua version of {{coord}}. ]] coordinates.coord = makeInvokeFunc('_coord') function coordinates._coord(args) if not tonumber(args[1]) then local parsed = text2coord(args[1]) if parsed then -- full lat/long entered as a single string for i = 2, #args do args[#parsed + i - 1] = args[i] end for i, v in ipairs(parsed) do args[i] = v end elseif not args[2] then -- look for coordinates from wikidata args[3] = args[1]; args[1] = nil local entity = mw.wikibase.getEntityObject(args.qid) if entity and entity.claims and entity.claims.P625 and entity.claims.P625[1].mainsnak.snaktype == 'value' then local precision = entity.claims.P625[1].mainsnak.datavalue.value.precision args[1] = entity.claims.P625[1].mainsnak.datavalue.value.latitude args[2] = entity.claims.P625[1].mainsnak.datavalue.value.longitude if precision then precision = -math_mod._round(math.log(precision)/math.log(10),0) args[1] = math_mod._round(args[1],precision) args[2] = math_mod._round(args[2],precision) end end end end local contents, backward = formatTest(args) local Notes = args.notes or '' local Display = args.display and args.display:lower() or 'inline' -- it and ti are short for inline,title and title,inline local function isInline(s) -- Finds whether coordinates are displayed inline. return s:find('inline') ~= nil or s == 'i' or s == 'it' or s == 'ti' end local function isInTitle(s) -- Finds whether coordinates are displayed in the title. return s:find('title') ~= nil or s == 't' or s == 'it' or s == 'ti' end local function coord_wrapper(in_args) -- Calls the parser function {{#coordinates:}}. return mw.getCurrentFrame():callParserFunction('#coordinates', in_args) or '' end local text = '' if isInline(Display) then text = text .. '<span class="geo-inline">' .. contents .. Notes .. '</span>' end if isInTitle(Display) then -- Add to output since indicator content is invisible to Lua later on if not isInline(Display) then text = text .. '<span class="geo-inline-hidden noexcerpt">' .. contents .. Notes .. '</span>' end text = text .. displaytitle(contents .. Notes) .. makeWikidataCategories(args.qid) end if not args.nosave then local page_title, count = mw.title.getCurrentTitle(), 1 if backward then local tmp = {} while not string.find((args[count-1] or ''), '[EW]') do tmp[count] = (args[count] or ''); count = count+1 end tmp.count = count; count = 2*(count-1) while count >= tmp.count do table.insert(tmp, 1, (args[count] or '')); count = count-1 end for i, v in ipairs(tmp) do args[i] = v end else while count <= 9 do args[count] = (args[count] or ''); count = count+1 end end if isInTitle(Display) and not page_title.isTalkPage and page_title.subpageText ~= 'doc' and page_title.subpageText ~= 'testcases' then args[10] = 'primary' end args.notes, args.format, args.display = nil text = text .. coord_wrapper(args) end return text end --[[ coord2text Extracts a single value from a transclusion of {{Coord}}. IF THE GEOHACK LINK SYNTAX CHANGES THIS FUNCTION MUST BE MODIFIED. Usage: {{#invoke:Coordinates | coord2text | {{Coord}} | parameter }} Valid values for the second parameter are: lat (signed integer), long (signed integer), type, scale, dim, region, globe, source ]] function coordinates._coord2text(coord,type) if coord == '' or type == '' or not type then return nil end type = mw.text.trim(type) if type == 'lat' or type == 'long' then local coordString = mw.ustring.match(coord,'[%.%d]+°[NS] [%.%d]+°[EW]') if not coordString then return nil end local result = mw.text.split(coordString, ' ') local negative if type == 'lat' then result, negative = result[1], 'S' else result, negative = result[2], 'W' end if not result then return nil end result = mw.text.split(result, '°') if not result[1] then return nil end if result[2] == negative then result[1] = '-'..result[1] end return result[1] else return mw.ustring.match(coord, 'params=.-_' .. type .. ':(.-)[ _]') end end function coordinates.coord2text(frame) return coordinates._coord2text(frame.args[1],frame.args[2]) or '' end --[[ coordinsert Injects some text into the Geohack link of a transclusion of {{Coord}} (if that text isn't already in the transclusion). Outputs the modified transclusion of {{Coord}}. IF THE GEOHACK LINK SYNTAX CHANGES THIS FUNCTION MUST BE MODIFIED. Usage: {{#invoke:Coordinates | coordinsert | {{Coord}} | parameter:value | parameter:value | … }} Do not make Geohack unhappy by inserting something which isn't mentioned in the {{Coord}} documentation. ]] function coordinates.coordinsert(frame) -- for the 2nd or later integer parameter (the first is the coord template, as above) for i, v in ipairs(frame.args) do if i ~= 1 then -- if we cannot find in the coord_template the i_th coordinsert parameter e.g. region if not mw.ustring.find(frame.args[1], (mw.ustring.match(frame.args[i], '^(.-:)') or '')) then -- find from the params= up to the first possibly-present underscore -- and append the i_th coordinsert parameter and a space -- IDK why we're adding a space but it does seem somewhat convenient frame.args[1] = mw.ustring.gsub(frame.args[1], '(params=.-)_? ', '%1_'..frame.args[i]..' ') end end end if frame.args.name then -- if we can't find the vcard class if not mw.ustring.find(frame.args[1], '<span class="vcard">') then -- take something that looks like a coord template and add the vcard span with class and fn org class local namestr = frame.args.name frame.args[1] = mw.ustring.gsub( frame.args[1], '(<span class="geo%-default">)(<span[^<>]*>[^<>]*</span><span[^<>]*>[^<>]*<span[^<>]*>[^<>]*</span></span>)(</span>)', '%1<span class="vcard">%2<span style="display:none">&#xfeff; (<span class="fn org">' .. namestr .. '</span>)</span></span>%3' ) -- then find anything from coordinates parameters to the 'end' and attach the title parameter frame.args[1] = mw.ustring.gsub( frame.args[1], '(&params=[^&"<>%[%] ]*) ', '%1&title=' .. mw.uri.encode(namestr) .. ' ' ) end end -- replace the existing indicator with a new indicator using the modified content frame.args[1] = mw.ustring.gsub( frame.args[1], '(<span class="geo%-inline[^"]*">(.+)</span>)\127[^\127]*UNIQ%-%-indicator%-%x+%-%-?QINU[^\127]*\127', function (inline, coord) return inline .. displaytitle(coord) end ) return frame.args[1] end return coordinates 4ut8uuqpndftc8jp1fhphmjt9za40uw 10 9881 418405 217050 2026-10-10T07:32:49Z Intisar Ali 8681 /* */ 418405 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | child = {{{embed|}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width:300px; max-width:100%; border:1px solid #A6BDD5; border-radius:10px; border-collapse:separate; overflow:hidden; background:#FFFFFF; box-shadow:0 2px 7px rgba(28,65,110,0.10); font-size:92%; line-height:1.55; <!-- نالو ۽ عنوان --> | abovestyle = background:#234E86; color:#FFFFFF; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-bottom:3px solid #76B4EA; | aboveclass = fn org | above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}{{#if:{{{name_native|{{{native_name|}}}}}}|<br /><span style="font-size:82%;font-weight:normal;color:#E1EDFF;" {{#if:{{{name_native_lang|}}}|lang="{{{name_native_lang}}}"}}>{{{name_native|{{{native_name|}}}}}}</span>}}{{#if:{{{other_name|{{{name_other|}}}}}}|<br /><span style="font-size:76%;font-weight:normal;color:#D4E8FF;">{{{other_name|{{{name_other|}}}}}}</span>}} | headerstyle = text-align:center; font-weight:bold; font-size:105%; padding:7px 5px; border-top:1px solid #C7D8E8; border-bottom:1px solid #C7D8E8; | labelstyle = width:40%; font-weight:600; color:#274663; padding:5px 7px; vertical-align:top; | datastyle = text-align:right; padding:5px 7px; vertical-align:top; | rowstyle = border-bottom:1px solid #E5EDF5; <!-- تصوير ۽ نقشو --> | imagestyle = text-align:center; padding:7px 5px; background:#F5F9FF; | captionstyle = text-align:center; font-size:88%; color:#506780; background:#EDF4FF; padding:5px; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{#invoke:WikidataIB| getPreferredValue |P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }} |size={{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size}}}|250px}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{image_alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image_caption|{{#invoke:Wikidata|getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}}}} | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|}}} |sizedefault=frameless |alt={{{map_alt|}}} }} | caption2 = {{{map_caption|}}} | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{mouth_coordinates|}}}{{#property:P625}}|{{location map|{{{pushpin_map}}} |border=infobox |alt={{{pushpin_map_alt|}}} |float=center |width={{{pushpin_map_size|220}}} |coordinates={{{mouth_coordinates|}}} |relief={{#ifeq:{{{pushpin_map_relief|}}}|0|0|{{if empty|{{{pushpin_map_relief|}}}|1}}}} |caption={{{pushpin_map_caption|}}} }}}}}} <!-- سڃاڻپ --> | label1 = اشتقاق | data1 = {{{etymology|{{{name_etymology|}}}}}} | label2 = ٻيو نالو | data2 = {{{nickname|}}} <!-- مقام: سائي رنگ --> | header3 = مقام | headerstyle3 = background:#D9F1E5; color:#185D43; border-bottom:2px solid #69BA95; | label4 = {{{subdivision_type1|{{{country_type|ملڪ}}}}}} | rowstyle4 = {{Infobox river/row-style}} | data4 = {{{subdivision_name1|{{{country|}}}}}} | label5 = {{{subdivision_type2|{{{state_type|رياست}}}}}} | rowstyle5 = {{Infobox river/row-style}} | data5 = {{{subdivision_name2|{{{state|{{{رياست|}}}}}}}}} | label6 = {{{subdivision_type3|{{{region_type|خطو}}}}}} | rowstyle6 = {{Infobox river/row-style}} | data6 = {{{subdivision_name3|{{{region|}}}}}} | label7 = {{{subdivision_type4|{{{district_type|ضلعو}}}}}} | rowstyle7 = {{Infobox river/row-style}} | data7 = {{{subdivision_name4|{{{district|}}}}}} | label8 = {{{subdivision_type5|{{{municipality_type|ميونسپلٽي}}}}}} | rowstyle8 = {{Infobox river/row-style}} | data8 = {{{subdivision_name5|{{{municipality|}}}}}} <!-- طبعي وصفون: فيروزي رنگ --> | header9 = {{#if:{{{source1|}}}{{{source1_location|}}}{{{source1_elevation|}}}{{{source1_coordinates|}}}{{{source2|}}}{{{source2_location|}}}{{{source2_elevation|}}}{{{source2_coordinates|}}}{{{source3|}}}{{{source3_location|}}}{{{source3_elevation|}}}{{{source3_coordinates|}}}{{{source4|}}}{{{source4_location|}}}{{{source4_elevation|}}}{{{source4_coordinates|}}}{{{source5|}}}{{{source5_location|}}}{{{source5_elevation|}}}{{{source5_coordinates|}}}{{{source_confluence|}}}{{{source_confluence_location|}}}{{{source_confluence_elevation|}}}{{{source_confluence_coordinates|}}}{{{mouth|}}}{{{mouth_location|}}}{{{mouth_elevation|}}}{{{mouth_coordinates|}}}{{{length|}}}{{{length_metric|}}}{{{length_imperial|}}}{{{width_min|}}}{{{width_avg|}}}{{{width_max|}}}{{{depth_min|}}}{{{depth_avg|}}}{{{depth_max|}}}{{{discharge1|}}}{{{discharge1_avg|}}}{{{basin_size|}}}|طبعي وصفون}} | headerstyle9 = background:#D8F2F4; color:#145B68; border-bottom:2px solid #62BCC5; <!-- ذريعا: موجود معاون سانچا برقرار --> | rowstyle10 = display:none; | data10 = {{Infobox river/source|source={{{source1|}}}|loc={{{source1_location|}}}|elev={{{source1_elevation|}}}|coord={{{source1_coordinates|}}}|coord_ref={{{source1_coord_ref|}}}}} | rowstyle11 = display:none; | data11 = {{Infobox river/source|2nd source|source={{{source2|}}}|loc={{{source2_location|}}}|elev={{{source2_elevation|}}}|coord={{{source2_coordinates|}}}|coord_ref={{{source2_coord_ref|}}}}} | rowstyle12 = display:none; | data12 = {{Infobox river/source|3rd source|source={{{source3|}}}|loc={{{source3_location|}}}|elev={{{source3_elevation|}}}|coord={{{source3_coordinates|}}}|coord_ref={{{source3_coord_ref|}}}}} | rowstyle13 = display:none; | data13 = {{Infobox river/source|4th source|source={{{source4|}}}|loc={{{source4_location|}}}|elev={{{source4_elevation|}}}|coord={{{source4_coordinates|}}}|coord_ref={{{source4_coord_ref|}}}}} | rowstyle14 = display:none; | data14 = {{Infobox river/source|5th source|source={{{source5|}}}|loc={{{source5_location|}}}|elev={{{source5_elevation|}}}|coord={{{source5_coordinates|}}}|coord_ref={{{source5_coord_ref|}}}}} | rowstyle15 = display:none; | data15 = {{Infobox river/source|Source confluence|source={{{source_confluence|}}}|loc={{{source_confluence_location|}}}|elev={{{source_confluence_elevation|}}}|coord={{{source_confluence_coordinates|}}}|coord_ref={{{source_confluence_coord_ref|}}}}} <!-- ڇوڙ --> | label16 = [[دريائي ڇوڙ|ڇوڙ]] | data16 = {{#if:{{{mouth|}}}|{{{mouth}}}|{{#if:{{{mouth_location|}}}{{{mouth_coordinates|}}}{{{mouth_elevation|}}}{{{mouth_elevation_metric|}}}{{{mouth_elevation_imperial|}}}|&nbsp;}}}} | label17 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;مقام</span> | rowstyle17 = {{Infobox river/row-style}} | data17 = {{{mouth_location|}}} | label18 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;محل وقوع</span> | rowstyle18 = {{Infobox river/row-style}} | data18 = {{#if:{{{mouth_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{mouth_coordinates}}}|type:river}}{{{mouth_coord_ref|}}}}} | label19 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;بلندي</span> | rowstyle19 = {{Infobox river/row-style}} | data19 = {{Infobox river/calcunit|free={{{mouth_elevation|}}}|met={{{mouth_elevation_metric|}}}|imp={{{mouth_elevation_imperial|}}}|met_unit=m|imp_unit=ft}} | label20 = ڊيگهه | rowstyle20 = {{Infobox river/row-style}} | data20 = {{Infobox river/calcunit|free={{{length|}}}|met={{{length_metric|}}}|imp={{{length_imperial|}}}}} | label21 = [[طاس]] جي ماپ | data21 = {{{basin_size|}}}{{#if:{{{basin_size|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{basin_size}}}}}|{{ٻيا وڏا|&nbsp;{{error|ايڪا ڄاڻايل ناهي}}}}}}}} <!-- ويڪر --> | label22 = ويڪر | rowstyle22 = {{Infobox river/row-style}} | data22 = {{#if:{{{width_min|}}}{{{width_min_metric|}}}{{{width_min_imperial|}}}{{{width_avg|}}}{{{width_avg_metric|}}}{{{width_avg_imperial|}}}{{{width_max|}}}{{{width_max_metric|}}}{{{width_max_imperial|}}}|&nbsp;}} | label23 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;گهٽ ۾ گهٽ</span> | rowstyle23 = {{Infobox river/row-style}} | data23 = {{Infobox river/calcunit|free={{{width_min|}}}|met={{{width_min_metric|}}}|imp={{{width_min_imperial|}}}|met_unit=m|imp_unit=yd}} | label24 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;سراسري</span> | rowstyle24 = {{Infobox river/row-style}} | data24 = {{Infobox river/calcunit|free={{{width_avg|}}}|met={{{width_avg_metric|}}}|imp={{{width_avg_imperial|}}}|met_unit=m|imp_unit=yd}} | label25 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;وڌ ۾ وڌ</span> | rowstyle25 = {{Infobox river/row-style}} | data25 = {{Infobox river/calcunit|free={{{width_max|}}}|met={{{width_max_metric|}}}|imp={{{width_max_imperial|}}}|met_unit=m|imp_unit=yd}} <!-- اونهايون --> | label26 = اونهايي | data26 = {{#if:{{{depth_min|}}}{{{depth_avg|}}}{{{depth_max|}}}|&nbsp;}} | label27 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;گهٽ ۾ گهٽ</span> | rowstyle27 = {{Infobox river/row-style}} | data27 = {{{depth_min|}}} | label28 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;سراسري</span> | rowstyle28 = {{Infobox river/row-style}} | data28 = {{{depth_avg|}}} | label29 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;وڌ ۾ وڌ</span> | rowstyle29 = {{Infobox river/row-style}} | data29 = {{{depth_max|}}} <!-- پاڻيءَ جو وهڪرو: نارنگي رنگ --> | header49 = {{#if:{{{discharge1|}}}{{{discharge1_avg|}}}{{{discharge1_min|}}}{{{discharge1_max|}}}{{{discharge2|}}}{{{discharge2_avg|}}}{{{discharge3|}}}{{{discharge3_avg|}}}{{{discharge4|}}}{{{discharge4_avg|}}}{{{discharge5|}}}{{{discharge5_avg|}}}|پاڻيءَ جو وهڪرو}} | headerstyle49 = background:#FCE7CC; color:#8A4B14; border-bottom:2px solid #E7AC62; | rowstyle30 = display:none; | data30 = {{Infobox river/discharge |discharge={{{discharge1|}}} |loc={{{discharge1_location|}}} |min={{Infobox river/calcunit|free={{{discharge1_min|}}}|met={{{discharge1_min_metric|}}}|imp={{{discharge1_min_imperial|}}}|met_unit=m3/s|imp_unit=cuft/s}} |avg={{Infobox river/calcunit|free={{{discharge1_avg|}}}|met={{{discharge1_avg_metric|}}}|imp={{{discharge1_avg_imperial|}}}|met_unit=m3/s|imp_unit=cuft/s}} |max={{Infobox river/calcunit|free={{{discharge1_max|}}}|met={{{discharge1_max_metric|}}}|imp={{{discharge1_max_imperial|}}}|met_unit=m3/s|imp_unit=cuft/s}} }} | rowstyle31 = display:none; | data31 = {{Infobox river/discharge|discharge={{{discharge2|}}}|loc={{{discharge2_location|}}}|min={{{discharge2_min|}}}|avg={{{discharge2_avg|}}}|max={{{discharge2_max|}}}}} | rowstyle32 = display:none; | data32 = {{Infobox river/discharge|discharge={{{discharge3|}}}|loc={{{discharge3_location|}}}|min={{{discharge3_min|}}}|avg={{{discharge3_avg|}}}|max={{{discharge3_max|}}}}} | rowstyle33 = display:none; | data33 = {{Infobox river/discharge|discharge={{{discharge4|}}}|loc={{{discharge4_location|}}}|min={{{discharge4_min|}}}|avg={{{discharge4_avg|}}}|max={{{discharge4_max|}}}}} | rowstyle34 = display:none; | data34 = {{Infobox river/discharge|discharge={{{discharge5|}}}|loc={{{discharge5_location|}}}|min={{{discharge5_min|}}}|avg={{{discharge5_avg|}}}|max={{{discharge5_max|}}}}} <!-- طاس جا تفصيل: واڱڻائي رنگ --> | header35 = {{#if:{{{progression|}}}{{{river_system|}}}{{{parent|}}}{{{basin_landmarks|}}}{{{basin_population|}}}{{{cities|}}}{{{city|}}}{{{tributaries_left|}}}{{{tributaries_right|}}}{{{waterbodies|}}}{{{waterfalls|}}}{{{bridges|}}}{{{ports|}}}{{{custom_data|}}}|طاس جا تفصيل}} | headerstyle35 = background:#ECE3F8; color:#5C397F; border-bottom:2px solid #AD8CD3; | label36 = وهڪري جو سلسلو | data36 = {{{progression|}}} | label37 = [[نيڪال واري طاس|دريائي نظام]] | data37 = {{{river_system|{{{parent|}}}}}} | label38 = زميني دنگ | data38 = {{{basin_landmarks|{{{landmark|}}}}}} | label39 = شهر | data39 = {{{cities|{{{city|}}}}}} | label40 = آبادي | data40 = {{{basin_population|}}} | label41 = شامل ٿيندڙ نديون | data41 = {{#if:{{{tributaries_left|}}}{{{tributaries_right|}}}|&nbsp;}} | rowstyle41 = {{Infobox river/row-style}} | label42 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;کاٻي پاسي</span> | rowstyle42 = {{Infobox river/row-style}} | data42 = {{{tributaries_left|}}} | label43 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;ساڄي پاسي</span> | rowstyle43 = {{Infobox river/row-style}} | data43 = {{{tributaries_right|}}} | label44 = آبي ذخيرا | data44 = {{{waterbodies|}}} | label45 = آبشار | data45 = {{{waterfalls|}}} | label46 = پليون | data46 = {{{bridges|}}} | label47 = [[دريائي بندر]] | data47 = {{{ports|}}} | label48 = {{{custom_label|}}} | data48 = {{{custom_data|}}} <!-- اضافي معلومات --> | belowstyle = background:#E8EFF9; color:#284B73; font-size:90%; text-align:center; padding:7px; border-top:2px solid #A8BEDB; | below = {{{extra|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox river with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=Page using [[Template:Infobox river]] with unknown parameter "_VALUE_" |ignoreblank=y | basin_landmarks | basin_population | basin_size | bridges | cities | city | country | country_type | custom_data | custom_label | depth_avg | depth_max | depth_min | discharge1 | discharge1_avg | discharge1_avg_imperial | discharge1_avg_metric | discharge1_location | discharge1_max | discharge1_max_imperial | discharge1_max_metric | discharge1_min | discharge1_min_imperial | discharge1_min_metric | discharge2 | discharge2_avg | discharge2_location | discharge2_max | discharge2_min | discharge3 | discharge3_avg | discharge3_location | discharge3_max | discharge3_min | discharge4 | discharge4_avg | discharge4_location | discharge4_max | discharge4_min | discharge5 | discharge5_avg | discharge5_location | discharge5_max | discharge5_min | district | district_type | embed | etymology | extra | fetchwikidata | image | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | landmark | length | length_imperial | length_metric | map | map_alt | map_caption | map_size | mouth | mouth_coord_ref | mouth_coordinates | mouth_elevation | mouth_elevation_imperial | mouth_elevation_metric | mouth_location | municipality | municipality_type | name | name_etymology | name_native | name_native_lang | name_other | native_name | nickname | other_name | parent | ports | progression | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_relief | pushpin_map_size | qid | region | region_type | river_system | source_confluence | source_confluence_coordinates | source_confluence_coord_ref | source_confluence_elevation | source_confluence_location | source1 | source1_coordinates | source1_coord_ref | source1_elevation | source1_location | source2 | source2_coordinates | source2_coord_ref | source2_elevation | source2_location | source3 | source3_coordinates | source3_coord_ref | source3_elevation | source3_location | source4 | source4_coordinates | source4_coord_ref | source4_elevation | source4_location | source5 | source5_coordinates | source5_coord_ref | source5_elevation | source5_location | state | state_type | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | suppressfields | tributaries_left | tributaries_right | waterbodies | waterfalls | width_avg | width_avg_imperial | width_avg_metric | width_max | width_max_imperial | width_max_metric | width_min | width_min_imperial | width_min_metric }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> kqml0po23zi4t4cg7o2l2ac1hhdkxxc 418406 418405 2026-10-10T07:38:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 418406 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | child = {{{embed|}}} | bodyclass = vcard | bodystyle = width:300px; max-width:100%; border:1px solid #A8C7D8; border-collapse:separate; border-spacing:0; border-radius:12px; overflow:hidden; background:#FFFFFF; font-size:95%; line-height:1.6; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.08); <!-- ======================== --> <!-- نالو ۽ مکيه عنوان --> <!-- ======================== --> | abovestyle = background:#C6EDFC; color:#154B67; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:15px 8px; border-bottom:5px solid #FFD66D; | aboveclass = fn org | above = {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}{{#if:{{{name_native|{{{native_name|}}}}}}|<br /><span class="nickname" style="font-size:82%;font-weight:normal;color:#235D77;" {{#if:{{{name_native_lang|}}}|lang="{{{name_native_lang}}}"}}>{{{name_native|{{{native_name|}}}}}}</span>}}{{#if:{{{other_name|{{{name_other|}}}}}}|<br /><span class="nickname" style="font-size:76%;font-weight:normal;color:#315D70;">{{{other_name|{{{name_other|}}}}}}</span>}} <!-- ======================== --> <!-- عام رنگ ۽ قطارن جو انداز --> <!-- ======================== --> | headerstyle = background:#D0E1FF; color:#173E6C; text-align:center; font-size:110%; font-weight:bold; padding:9px 5px; border-top:1px solid #BDD0E3; border-bottom:1px solid #BDD0E3; | labelstyle = width:44%; background:#E8F6FC; color:#225467; font-weight:bold; text-align:right; padding:8px 9px; border-bottom:1px solid #D1DFE8; vertical-align:middle; | datastyle = background:#FFFFFF; color:#303846; text-align:right; padding:8px 9px; border-bottom:1px solid #D1DFE8; vertical-align:middle; | rowstyle = border-bottom:1px solid #D1DFE8; | imagestyle = background:#F2FAFF; text-align:center; padding:8px 5px; | captionstyle = background:#EDF5FA; color:#456477; text-align:center; font-size:90%; padding:6px; <!-- ======================== --> <!-- تصوير --> <!-- ======================== --> | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{#invoke:WikidataIB|getPreferredValue|P18 |name=image |qid={{{qid|}}} |suppressfields={{{suppressfields|}}} |fetchwikidata={{{fetchwikidata|ALL}}} |onlysourced=no |noicon=yes |maxvals=1 |{{{image|}}} }} |size={{#if:{{{image_size|}}}|{{{image_size}}}|250px}} |sizedefault=frameless |upright={{{image_upright|1}}} |alt={{{image_alt|}}} |suppressplaceholder=yes }} | caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{image_caption|}}}|{{{image_caption|{{#invoke:Wikidata|getImageLegend|FETCH_WIKIDATA}}}}}}} <!-- ======================== --> <!-- عام نقشو --> <!-- ======================== --> | image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|}}} |sizedefault=frameless |alt={{{map_alt|}}} }} | caption2 = {{{map_caption|}}} <!-- ======================== --> <!-- محل وقوع جو نقشو --> <!-- ======================== --> | image3 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{mouth_coordinates|}}}{{#property:P625}}|{{location map|{{{pushpin_map}}} |border=infobox |alt={{{pushpin_map_alt|}}} |float=center |width={{{pushpin_map_size|220}}} |coordinates={{{mouth_coordinates|}}} |relief={{#ifeq:{{{pushpin_map_relief|}}}|0|0|{{if empty|{{{pushpin_map_relief|}}}|1}}}} |caption={{{pushpin_map_caption|}}} }}}}}} <!-- ======================== --> <!-- سڃاڻپ --> <!-- ======================== --> | label1 = اشتقاق | data1 = {{{etymology|{{{name_etymology|}}}}}} | label2 = ٻيو نالو | data2 = {{{nickname|}}} <!-- ======================== --> <!-- مقام: نيرو عنوان --> <!-- ======================== --> | header3 = <div style="background:#D0E1FF;color:#173E6C;margin:-9px -5px;padding:9px 5px;text-align:center;font-weight:bold;">مقام</div> | label4 = {{{subdivision_type1|{{{country_type|ملڪ}}}}}} | rowstyle4 = {{Infobox river/row-style}} | data4 = {{{subdivision_name1|{{{country|}}}}}} | label5 = {{{subdivision_type2|{{{state_type|رياست}}}}}} | rowstyle5 = {{Infobox river/row-style}} | data5 = {{{subdivision_name2|{{{state|{{{رياست|}}}}}}}}} | label6 = {{{subdivision_type3|{{{region_type|خطو}}}}}} | rowstyle6 = {{Infobox river/row-style}} | data6 = {{{subdivision_name3|{{{region|}}}}}} | label7 = {{{subdivision_type4|{{{district_type|ضلعو}}}}}} | rowstyle7 = {{Infobox river/row-style}} | data7 = {{{subdivision_name4|{{{district|}}}}}} | label8 = {{{subdivision_type5|{{{municipality_type|ميونسپلٽي}}}}}} | rowstyle8 = {{Infobox river/row-style}} | data8 = {{{subdivision_name5|{{{municipality|}}}}}} <!-- ======================== --> <!-- طبعي وصفون: سائو عنوان --> <!-- ======================== --> | header9 = {{#if:{{{source1|}}}{{{source1_location|}}}{{{source1_elevation|}}}{{{source1_coordinates|}}}{{{source2|}}}{{{source2_location|}}}{{{source2_elevation|}}}{{{source2_coordinates|}}}{{{source3|}}}{{{source3_location|}}}{{{source3_elevation|}}}{{{source3_coordinates|}}}{{{source4|}}}{{{source4_location|}}}{{{source4_elevation|}}}{{{source4_coordinates|}}}{{{source5|}}}{{{source5_location|}}}{{{source5_elevation|}}}{{{source5_coordinates|}}}{{{source_confluence|}}}{{{source_confluence_location|}}}{{{source_confluence_elevation|}}}{{{source_confluence_coordinates|}}}{{{mouth|}}}{{{mouth_location|}}}{{{mouth_elevation|}}}{{{mouth_coordinates|}}}{{{length|}}}{{{length_metric|}}}{{{length_imperial|}}}{{{width_min|}}}{{{width_avg|}}}{{{width_max|}}}{{{depth_min|}}}{{{depth_avg|}}}{{{depth_max|}}}{{{basin_size|}}}|<div style="background:#D6F1E5;color:#205D4B;margin:-9px -5px;padding:9px 5px;text-align:center;font-weight:bold;">طبعي وصفون</div>}} <!-- ======================== --> <!-- پاڻيءَ جا ذريعا --> <!-- ======================== --> | rowstyle10 = display:none; | data10 = {{Infobox river/source |source={{{source1|}}} |loc={{{source1_location|}}} |elev={{{source1_elevation|}}} |coord={{{source1_coordinates|}}} |coord_ref={{{source1_coord_ref|}}} }} | rowstyle11 = display:none; | data11 = {{Infobox river/source|2nd source |source={{{source2|}}} |loc={{{source2_location|}}} |elev={{{source2_elevation|}}} |coord={{{source2_coordinates|}}} |coord_ref={{{source2_coord_ref|}}} }} | rowstyle12 = display:none; | data12 = {{Infobox river/source|3rd source |source={{{source3|}}} |loc={{{source3_location|}}} |elev={{{source3_elevation|}}} |coord={{{source3_coordinates|}}} |coord_ref={{{source3_coord_ref|}}} }} | rowstyle13 = display:none; | data13 = {{Infobox river/source|4th source |source={{{source4|}}} |loc={{{source4_location|}}} |elev={{{source4_elevation|}}} |coord={{{source4_coordinates|}}} |coord_ref={{{source4_coord_ref|}}} }} | rowstyle14 = display:none; | data14 = {{Infobox river/source|5th source |source={{{source5|}}} |loc={{{source5_location|}}} |elev={{{source5_elevation|}}} |coord={{{source5_coordinates|}}} |coord_ref={{{source5_coord_ref|}}} }} | rowstyle15 = display:none; | data15 = {{Infobox river/source|Source confluence |source={{{source_confluence|}}} |loc={{{source_confluence_location|}}} |elev={{{source_confluence_elevation|}}} |coord={{{source_confluence_coordinates|}}} |coord_ref={{{source_confluence_coord_ref|}}} }} <!-- ======================== --> <!-- ڇوڙ --> <!-- ======================== --> | label16 = [[دريائي ڇوڙ|ڇوڙ]] | data16 = {{#if:{{{mouth|}}}|{{{mouth}}}|{{#if:{{{mouth_location|}}}{{{mouth_coordinates|}}}{{{mouth_elevation|}}}{{{mouth_elevation_metric|}}}{{{mouth_elevation_imperial|}}}|&nbsp;}}}} | label17 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;مقام</span> | rowstyle17 = {{Infobox river/row-style}} | data17 = {{{mouth_location|}}} | label18 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;محل وقوع</span> | rowstyle18 = {{Infobox river/row-style}} | data18 = {{#if:{{{mouth_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{mouth_coordinates}}}|type:river}}{{{mouth_coord_ref|}}}}} | label19 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;بلندي</span> | rowstyle19 = {{Infobox river/row-style}} | data19 = {{Infobox river/calcunit |free={{{mouth_elevation|}}} |met={{{mouth_elevation_metric|}}} |imp={{{mouth_elevation_imperial|}}} |met_unit=m |imp_unit=ft }} <!-- ======================== --> <!-- ڊيگهه ۽ طاس --> <!-- ======================== --> | label20 = ڊيگهه | rowstyle20 = {{Infobox river/row-style}} | data20 = {{Infobox river/calcunit |free={{{length|}}} |met={{{length_metric|}}} |imp={{{length_imperial|}}} }} | label21 = [[طاس]] جي ماپ | data21 = {{{basin_size|}}}{{#if:{{{basin_size|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{basin_size}}}}}|{{ٻيا وڏا|&nbsp;{{error|ايڪا ڄاڻايل ناهي}}}}}}}} <!-- ======================== --> <!-- ويڪر --> <!-- ======================== --> | label22 = ويڪر | rowstyle22 = {{Infobox river/row-style}} | data22 = {{#if:{{{width_min|}}}{{{width_min_metric|}}}{{{width_min_imperial|}}}{{{width_avg|}}}{{{width_avg_metric|}}}{{{width_avg_imperial|}}}{{{width_max|}}}{{{width_max_metric|}}}{{{width_max_imperial|}}}|&nbsp;}} | label23 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;گهٽ ۾ گهٽ</span> | rowstyle23 = {{Infobox river/row-style}} | data23 = {{Infobox river/calcunit |free={{{width_min|}}} |met={{{width_min_metric|}}} |imp={{{width_min_imperial|}}} |met_unit=m |imp_unit=yd }} | label24 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;سراسري</span> | rowstyle24 = {{Infobox river/row-style}} | data24 = {{Infobox river/calcunit |free={{{width_avg|}}} |met={{{width_avg_metric|}}} |imp={{{width_avg_imperial|}}} |met_unit=m |imp_unit=yd }} | label25 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;وڌ ۾ وڌ</span> | rowstyle25 = {{Infobox river/row-style}} | data25 = {{Infobox river/calcunit |free={{{width_max|}}} |met={{{width_max_metric|}}} |imp={{{width_max_imperial|}}} |met_unit=m |imp_unit=yd }} <!-- ======================== --> <!-- اونهايي --> <!-- ======================== --> | label26 = اونهايي | data26 = {{#if:{{{depth_min|}}}{{{depth_avg|}}}{{{depth_max|}}}|&nbsp;}} | label27 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;گهٽ ۾ گهٽ</span> | rowstyle27 = {{Infobox river/row-style}} | data27 = {{{depth_min|}}} | label28 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;سراسري</span> | rowstyle28 = {{Infobox river/row-style}} | data28 = {{{depth_avg|}}} | label29 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;وڌ ۾ وڌ</span> | rowstyle29 = {{Infobox river/row-style}} | data29 = {{{depth_max|}}} <!-- ======================== --> <!-- پاڻيءَ جو وهڪرو: نارنگي عنوان --> <!-- ======================== --> | header30 = {{#if:{{{discharge1|}}}{{{discharge1_location|}}}{{{discharge1_min|}}}{{{discharge1_avg|}}}{{{discharge1_max|}}}{{{discharge2|}}}{{{discharge2_min|}}}{{{discharge2_avg|}}}{{{discharge2_max|}}}{{{discharge3|}}}{{{discharge3_min|}}}{{{discharge3_avg|}}}{{{discharge3_max|}}}{{{discharge4|}}}{{{discharge4_min|}}}{{{discharge4_avg|}}}{{{discharge4_max|}}}{{{discharge5|}}}{{{discharge5_min|}}}{{{discharge5_avg|}}}{{{discharge5_max|}}}|<div style="background:#FCE7CC;color:#8A4B14;margin:-9px -5px;padding:9px 5px;text-align:center;font-weight:bold;">پاڻيءَ جو وهڪرو</div>}} | rowstyle31 = display:none; | data31 = {{Infobox river/discharge |discharge={{{discharge1|}}} |loc={{{discharge1_location|}}} |min={{Infobox river/calcunit |free={{{discharge1_min|}}} |met={{{discharge1_min_metric|}}} |imp={{{discharge1_min_imperial|}}} |met_unit=m3/s |imp_unit=cuft/s }} |avg={{Infobox river/calcunit |free={{{discharge1_avg|}}} |met={{{discharge1_avg_metric|}}} |imp={{{discharge1_avg_imperial|}}} |met_unit=m3/s |imp_unit=cuft/s }} |max={{Infobox river/calcunit |free={{{discharge1_max|}}} |met={{{discharge1_max_metric|}}} |imp={{{discharge1_max_imperial|}}} |met_unit=m3/s |imp_unit=cuft/s }} }} | rowstyle32 = display:none; | data32 = {{Infobox river/discharge |discharge={{{discharge2|}}} |loc={{{discharge2_location|}}} |min={{{discharge2_min|}}} |avg={{{discharge2_avg|}}} |max={{{discharge2_max|}}} }} | rowstyle33 = display:none; | data33 = {{Infobox river/discharge |discharge={{{discharge3|}}} |loc={{{discharge3_location|}}} |min={{{discharge3_min|}}} |avg={{{discharge3_avg|}}} |max={{{discharge3_max|}}} }} | rowstyle34 = display:none; | data34 = {{Infobox river/discharge |discharge={{{discharge4|}}} |loc={{{discharge4_location|}}} |min={{{discharge4_min|}}} |avg={{{discharge4_avg|}}} |max={{{discharge4_max|}}} }} | rowstyle35 = display:none; | data35 = {{Infobox river/discharge |discharge={{{discharge5|}}} |loc={{{discharge5_location|}}} |min={{{discharge5_min|}}} |avg={{{discharge5_avg|}}} |max={{{discharge5_max|}}} }} <!-- ======================== --> <!-- طاس جا تفصيل: واڱڻائي عنوان --> <!-- ======================== --> | header36 = {{#if:{{{progression|}}}{{{river_system|}}}{{{parent|}}}{{{basin_landmarks|}}}{{{basin_population|}}}{{{cities|}}}{{{city|}}}{{{tributaries_left|}}}{{{tributaries_right|}}}{{{waterbodies|}}}{{{waterfalls|}}}{{{bridges|}}}{{{ports|}}}{{{custom_data|}}}|<div style="background:#ECE3F8;color:#5C397F;margin:-9px -5px;padding:9px 5px;text-align:center;font-weight:bold;">طاس جا تفصيل</div>}} | label37 = وهڪري جو سلسلو | data37 = {{{progression|}}} | label38 = [[نيڪال واري طاس|دريائي نظام]] | data38 = {{{river_system|{{{parent|}}}}}} | label39 = زميني دنگ | data39 = {{{basin_landmarks|{{{landmark|}}}}}} | label40 = شهر | data40 = {{{cities|{{{city|}}}}}} | label41 = آبادي | data41 = {{{basin_population|}}} | label42 = شامل ٿيندڙ نديون | rowstyle42 = {{Infobox river/row-style}} | data42 = {{#if:{{{tributaries_left|}}}{{{tributaries_right|}}}|&nbsp;}} | label43 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;کاٻي پاسي</span> | rowstyle43 = {{Infobox river/row-style}} | data43 = {{{tributaries_left|}}} | label44 = <span style="font-weight:normal;">&nbsp;–&nbsp;ساڄي پاسي</span> | rowstyle44 = {{Infobox river/row-style}} | data44 = {{{tributaries_right|}}} | label45 = آبي ذخيرا | data45 = {{{waterbodies|}}} | label46 = آبشار | data46 = {{{waterfalls|}}} | label47 = پليون | data47 = {{{bridges|}}} | label48 = [[دريائي بندر]] | data48 = {{{ports|}}} | label49 = {{{custom_label|}}} | data49 = {{{custom_data|}}} <!-- ======================== --> <!-- اضافي معلومات --> <!-- ======================== --> | belowstyle = background:#DCEBFA;color:#234C70;text-align:center;font-size:90%;padding:8px;border-top:2px solid #B7D0E6; | below = {{{extra|}}} }}{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox river with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=Page using [[Template:Infobox river]] with unknown parameter "_VALUE_" |ignoreblank=y | basin_landmarks | basin_population | basin_size | bridges | cities | city | country | country_type | custom_data | custom_label | depth_avg | depth_max | depth_min | discharge1 | discharge1_avg | discharge1_avg_imperial | discharge1_avg_metric | discharge1_location | discharge1_max | discharge1_max_imperial | discharge1_max_metric | discharge1_min | discharge1_min_imperial | discharge1_min_metric | discharge2 | discharge2_avg | discharge2_location | discharge2_max | discharge2_min | discharge3 | discharge3_avg | discharge3_location | discharge3_max | discharge3_min | discharge4 | discharge4_avg | discharge4_location | discharge4_max | discharge4_min | discharge5 | discharge5_avg | discharge5_location | discharge5_max | discharge5_min | district | district_type | embed | etymology | extra | fetchwikidata | image | image_alt | image_caption | image_size | image_upright | landmark | length | length_imperial | length_metric | map | map_alt | map_caption | map_size | mouth | mouth_coord_ref | mouth_coordinates | mouth_elevation | mouth_elevation_imperial | mouth_elevation_metric | mouth_location | municipality | municipality_type | name | name_etymology | name_native | name_native_lang | name_other | native_name | nickname | other_name | parent | ports | progression | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_relief | pushpin_map_size | qid | region | region_type | river_system | source_confluence | source_confluence_coordinates | source_confluence_coord_ref | source_confluence_elevation | source_confluence_location | source1 | source1_coordinates | source1_coord_ref | source1_elevation | source1_location | source2 | source2_coordinates | source2_coord_ref | source2_elevation | source2_location | source3 | source3_coordinates | source3_coord_ref | source3_elevation | source3_location | source4 | source4_coordinates | source4_coord_ref | source4_elevation | source4_location | source5 | source5_coordinates | source5_coord_ref | source5_elevation | source5_location | state | state_type | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | suppressfields | tributaries_left | tributaries_right | waterbodies | waterfalls | width_avg | width_avg_imperial | width_avg_metric | width_max | width_max_imperial | width_max_metric | width_min | width_min_imperial | width_min_metric | رياست }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> geeu689zg9wkwehqmjwhcp0bu9v6v89 0 12232 418316 396595 2026-10-09T15:37:52Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 418316 wikitext text/x-wiki [[عڪس:Boat pl 124 ubt.jpeg|thumbnail|کاٻو|ٻيڙي]] ٻيڙي وڏي ۽ مستطيل شڪل جي ٿيندي آھي، جنھن جي ڊيگهه 20 کان 40 فوٽ ويڪر 10 کان 20 فوٽن تائين به ٿيندي آھي. ٻيڙي مال برادريءَ لاءِ ڪتب ايندي آھي. وڏي ٻيڙي کي ”ڪؤنتل“ به چوندا آھن. ھن قسم جون ٻيڙيون گھٽ ۾ گھٽ 200 مڻ ۽ وڌ ۾ وڌ 1000 مڻ وزن به کڻي سگھن ٿيون. ٻيڙيءَ جي بناوت ۾ ڪاٺ ۽ لوھي ڪير ۽ ڪوڪا استعمال ٿيندا آھن. ٻيڙيءَ جا ڪئين حصا ٿين ٿا، جن جا نالا به مختلف آھن. مثال ھيٺيون ”تر“، پاسن وارا ”ڪڇا“ ۽ ٻيڙيءَ جي مٿئين حصي تي اڳيان ۽ پٺيان لڳل يا ٻڌل تخت، جن کي ”آڳيل“ ۽ ”پاڇيل“ سڏجي ۽ وچ واري خالي حصي، يعني کڏ کي ”لڪ“، سڏين ٿا. مٿئين تختن جي مٿان ۽ ”ڪڇن“ جي ڪناري مٿان پڻ شروع کان آخر تائين، يعني آڳيل جي شروعات کان پاڇيل جي خاتمي تائين ھڪ اڀو تختو لڳل ھوندو آھي، جنھن کي ”واڙو“ چئجي ٿو، ان تختي جي اوچائي ھڪ کان ڏيڍ فوٽ ٿئي ٿي. ”لڪ“ واري ھنڌ تي آڳيل جي ڀرسان ويڪر ۾ ھڪ ٿلھو تختو يا ڪاٺ جو ٿلھو ۽ ھم چورس ٽڪر لڳل ھوندو آھي، جنھن کي ميربحر ”اڏو“ چون ٿا. ھن قسم جي ٻيڙيءَ جو تر يعني ھيٺيون وچ وارو حصو سڌو ٿئي ۽ ’آڳيل‘ ۽ ’پاڇيل‘ وارو تر جو حصو مٿي اڀو وريل ٿيندو آھي. ٻيڙيءَ جي تر سان پاسن وارن ”ڪڇن“ کي ملائڻ لاءِ ڪرڙ جا گونيا نموني ”منا“ ٿيندا آھن، جيڪي گول ۽ چئن کان پنجن انچن جي قطر جا ٿين ٿا، جن کي ھڪ پاسي کان ٿورو گھڙي ۽ ھيٺئين پير کي به ڪجهه ڇِلي، ھر ھڪ ”منو“ وڌ ۾ وڌ اڍائي فٽ جي فاصلي تي تر ۽ ڪڇن کي ملائڻ لاءِ لڳايو ويندو آھي. پير وارو حصو تر ۾، ۽ اڀو حصو ڪڇن ۾ ڪيرن سان لڳايو ويندو آھي جيئن تر ۽ ڪڇا پاڻ ۾ مليل رھن ۽ ٻيڙي مضبوط رھي. منا ٽالھيءَ جي ڪاٺ جا به استعمال ٿيندا آھن . ٻيڙيءَ جي پاڇيل واري پاسي تي ”لڪ“ سان بلڪل گڏ ڪاٺ جي ھڪ چورس ڪئبن به ٻڌبي آھي، جنھن ۾ ميربحرن جو سامان سڙو رکيل ھوندو اھي ۽ ان ۾ ھو سمھندا به آھن، جنھن کي ھو ”بندول“ چون ٿا، ساڳيءَ طرح آڳيل واري پاسي به ڪاٺ جي تختن سان ھڪ ڇاپرو لڳل يا ٺھيل ٿئي، جنھن ۾ مزدور (ھمراھ) ۽ ناکئا ويھن ۽ آساس ڪن. ٻيڙيءَ جي پاڇيل جي بلڪل آخر جي وچ سڌ ۾ ”سکان“ يا ”ويڻو“ ٿيندو آھي، جنھن مان ٻيڙيءَ جي رخ موڙڻ وارو ڪم ورتو ويندو آھي. ”سکان“ تي ھميشه ناکئو جيڪو درياهن جي پاڻيءَ کان واقف ھوندو آھي، پاڻ بيھندو آھي ۽ ھلندڙ ٻيڙيءَ کي تانگھي پاڻيءَ، پچويڙ، ڪاٺ ۽ ڪُنن کان بچائي، وڏي پاڻيءَ ڏانھن ٻيڙيءَ جو رخ رکندو آھي. ھن قسم جي ٻيڙيءَ يعني ڪؤنتل کي ھلائڻ لاءِ سڙهه رکڻوپوندو آھي جنھن کي ”قلمي“ به چون، جو زين يا ٻئي ڪنھن ٿلھي ڪپڙي مان ٺاھيو ويندو آھي، ٻيڙيءَ جي آڳيل واري حصي وٽ لڳل اڏيءَ ۾ دُڏِ يا گِڏِ ٿئي، جنھن ۾ گھٽ ۾ گھٽ 15- 16 فوٽ ٿلھي ۽ گول ڪاٺي بيھاري ويندي آھي، ان ڪاٺيءَ کي ”شيخلو“ سڏين. ٻي گول ۽ ٿلھي ڪاٺي، جنھن جو سرو ٿلھو ۽ ڇيڙو سنھڙو ٿئي ۽ جيڪا 40-30 فوٽ کن ڊگھي ٿئي ٿي، تنھن کي ”آڏ“ سڏيندا آھن، ان آڏ ۾ ڪپڙي جو سڙهه ٽنگي، سڙهه کولي ڇڏبو آھي. جنھن ۾ ھوا ڦاسندي آھي ۽ ٻيڙيءَ کي اڳتي ڌڪيندي آھي. ھوا نه ھئڻ جي صورت ۾ ميربحر ٻيڙي ڳن يا اولي ذريعي، جيڪو پاڇيل واري پاسي لڳل ھوندو آھي ڪاھيندا آھن، يا ونجھن سان، جيڪي ٿلھي بانس جا 20- 25 فٽ ڊگھا ٽڪر ٿين ٿا، ڌڪيندا آھن، جيڪڏھن پاڻي تار ھوندو ته پوءِ شيخلي ۾ ”رسو“ ٻڌي، ڪجهه ”ھمراھ“ يعني مزور سڪيءَ تي لھندا آھن ۽ درياهه جي ڪناري سان ھلندا، رسي کي پنھنجين چيلھين ۾ ٻڌي ڇڪيندا آھن سڀ کان اڳيون ھمراهه چيلهه ۾ رسو ٻڌي ھلندو آھي. رسي جي ان چيلهه واري ٻڌل حصي کي ”مونڍو“ چون ۽ ٻيا مددگار ھمراهه ان جي پويان ٻيا رسين جي ٽڪرا ان وڏي رسي ۾ ٻڌي ڇڪيندا آھن، ان رسيءَ جي ٽڪر کي ”ڪڙھو“ سڏبو آھي. مال برداريءَ لاءِ ھن قسم جون ٻيڙيون ڪنھن زماني ۾ جام نظر اينديون ھيون ۽ ھر بندر ٻيڙين سان ڀريل نظر ايندو ھو. ٻيڙين جا ڪجهه نمونا جيڪي درياهه تي موجود هوندا هئا سي هي آهن: ڪوئنتل، بتيلو، پاتاريءَ سان ڪؤنتل،پاتاريءَ سان بتيلو، جهمٽي، دنگي ڪٽارو، ڊونڊي، هڙيو يا هڙهيو، ڪونٽيو، گاليو، مڪڙي، تراز، ناؤ، وانءِ، ڇوڏو، نيه وغيره. زئونرڪ، بگوڇڻ، نامڪڙي ۽ ڊونڊو ٻيڙيون پنجاب پاسي درياهه تي هلنديون آهن . موھن جي دڙي مان لڌل ھڪ مھر تي ٻيڙيءَ جي تصوير آھي، ٻيڙيءَ جي وچ ۾ ھڪ ڪوٺي ٺھيل آھي ۽ پاڇل تي ميربحر ڏيکاريل آھي، ان مان معلوم ٿو ٿئي ته [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] ۾ ٻيڙيون قديم زماني کان وٺي ھلنديون ھيون. مغلن ۽ ڪلھوڙن جي دور ۾ سنڌو درياهه ۾ ھر ھنڌ ٻيڙا نظر ايندا ھئا، [[سنڌ]] ۾ ڪاٺ جي ڪمي ڪا نه ھئي، جنھنڪري جھجھي انداز ۾ ٻيڙيون ۽ ٻيڙا ٺھندا هئا. ايتري قدر جو جنگي ٻيڙا به تيار ڪيا ويندا ھئا، انھيءَ جي ڪاٺ تي اڪر جو ڪم نھايت صفائيءَ سان ٿيل ھوندو آھي. شاهه لطيف جي ڪلام جا سڄا سارا ٻه سر، ([[سر سامونڊي]] ۽ سر سريراڳ) ٻيڙين، ملاحن، معلمن ۽ سفر بابت چيل آھن . ٻيڙِيءَ جو ٺهڻ ۽ عضوا: ٻيڙيءَ جي پهرين ٺاهڻ واري شروعات کي ٻيڙيءَ جو ’پٿرجڻ‘ چوندا آهن، سڀ کان اڳ جيتري ٻيڙي ٺهرائڻي هوندي آهي، اوترا هٿ يا نَريون ڪنهن ڏوريءَ تي هڻي، يعني ٽيهه هٿ يا چاليهه هٿ (گهٽ يا وڌ) ڏوري ماپي، سنئين زمين تي ٺاهي، اُن ڏوريءَ جي ٻنهي ڇيڙن تي ڪليون کوڙيندا آهن. تر (ٻيڙيءَ جو ترو) جيترو ويڪرو جهلڻو هوندو آهي، انهيءَ ڏوريءَ تي اوترا هٿ هڻي، ڪليون هڻندا آهن. پوءِ پسون ٺهيل تيار ڪيل گز، ماهيچا رندا لڳل مُني فوٽ کان ڏيڍ فوٽ تائين زمين تي بيهاريندا ويندا. ٻن پسن جي وچ ۾ فاصلو ڇڏيندا. ٻن ڪلين ۾ هن پاسي جهلي چئن چئن ڪلين ۾ پسون بيهاريندا ويندا، پوءِ تر جون ڦرهيون لوهه جي ڪيرن ساڻ پسن مٿان مضبوط ٽڪائي تَر تيار ڪندا آهن . '''پسون''': تر کي مضبوط جهلڻ لاءِ پٽين وانگر جڙيل ڪاٺ کي ’پسون‘ چوندا آهن . '''تر جو اٿلائڻ''': پسن جي مٿان تر تيار ڪبو آهي، پوءِ تر کي اٿلائي سڌو ڪري رکبو آهي، ان بعد ڪڇا لڳائبا آهن . '''تر سان ڪڇا ٽوپڻ''': تر سان ڪڇا جوڙي ملائبا آهن، يعني تر کي لڳائبا آهن ان عمل کي ’ڪڇا ٽوپڻ‘ چئبو آهي . '''مُنا''': ٻيڙيءَ جا منا اڪثر لوهيڙي جي ڪاٺ جا ڪم آڻبا آهن، جڏهن ته مُنا ديال يا ٻئي ڪاٺ جا به ٿيندا آهن. مُنو گوني ڪنڊ وانگر بيهاربو آهي. مُني جو ڪڇي سان ملائڻ وارو پاسو وڏو ٿيندو آهي ۽ تَر وارو پاسو پير وانگر بيهاربو آهي، مُنا ڪڇي ۾ ڪلن يا ڪيرن سان مضبوط لڳائبا آهن ۽ مني جو تر وارو پير به مضبوط ڪيرن سان لڳائبو آهي. منو سوا فوٽ يا ڏيڍ فوٽ جي فاصلي تي رکبيو آهي، اهڙيءَ طرح -ٻيڙي- جا ڪڇا تر سان ٽوپجي يعني ڪڇا تر سان ملائجي ويندا آهن. ان کان پوءِ منن جي پيرن کي ڍڪڻ لاءِ ڪڇي جي ڀرسان تاڳرو تاڙا لڳائبا آهن. ان کان پوءِ چوندا آهن، ٻيڙي جو ’ٻُڪر چاڙهيو‘، ٻُڪر چڙهڻ هڪ اصطلاح آهي. پاتاري ٻيڙيءَ کي پاتاري چاڙهبي آهي، پاتاريءَ کي به تاڳرو جمڙدو يعني پاتاري چونڪ لڳندو آهي . '''ٻُڪر''': ٻُڪر لڳڻ سان ٻيڙيءَ کي اڏو ۽ اڏيون به لڳنديون آهن. اڏي تي شيکلو يا کوهو بيهاربو آهي، اهو اڏي يا ٻنهي ڪڇن جي مٿان لڳندو آهي، جيئن ڪڇا مضبوط ٿي بيهن. اڏو ۽ اڏيون ٻيڙين کي نه هوندا ته لهرن ۾ ڪڇا تر کان جدا ٿي پوندا . '''اڏو''': ٿلهي ماپ وارو ڪاٺ جو هڪ مستطيل ٽڪرو، جنهن جي ٿولهه وڏين ٻيڙين جي ضرورت مطابق ٿيندي آهي، اهو گنبٽ جي مٿان اڳينءَ ڀر ۾ بيٺل هوندو آهي ۽ ان جي پويان هڪ شاکي کي اڏي هوندي آهي. اڏي جي اڳيان ڇا ٻاهي واري اڏي هوندي آهي، جنهن کي شيکلي جي جهل (اڳتي جهل) واري اڏي به چئبو آهي . '''ڇا ٻاهيءَ واري اڏي''': شيکلي کي اڳتي ڇڪي جهلڻ لاءِ هڪ ٻٽو ڪاٻار جو رسو يا تار جو لوهي ٽڪرو هوندو آهي، جيڪو کوهي کي اڳتي ڇڪي جهليندو آهي، ان ۾ ڇاٻاهيءَ جو ڪڙو وجهبو آهي، ڇاٻاهيءَ ۾ ڪُپي لڳل هوندي آهي، جيڪا کوهي ۾ ٻڌل تار يا رسي کي تاڻي يا ڍرو ڪري سگهندي آهي. اها ڇاٻاهي، اڏيءَ ۾ ٻڌل هوندي آهي، جنهن کي ’ڇاٻاهيءَ جي اڏي‘ چئبو آهي. گنبٽ جي شاکي يعني اڏي سان ٿوري فاصلي تي پوئين اڏيءَ کان پوءِ تر خالي رکبو آهي، جنهن ۾ بار يا سامان رکبو آهي. ان کان پوئتي ڇڪ واري اڏي ٿيندي آهي . '''ڇڪ واري اڏي''': آلات کي مٿي کڻڻ لاءِ ڪپيءَ سان ڇڪ ڏبي آهي، جيڪا کنجيءَ سان گڏ اڏيءَ ۾ ٻڌل هوندي آهي، جنهن کي ڇُڪ واري اڏي چئبو آهي. ڇاٻاهيءَ واري اڏيءَ کي ’گِرلي اڏي‘ به چئبو آهي، ڇاٻاهيءَ جو واسطو شيخلي (شيکلي) سان آهي ۽ ڇڪ واري اڏيءَ جو واسطو آلات سان آهي. ٻيڙيءَ جا ٻه ڀاڱا ٻڌبا آهن، هڪ آڳيلي ٻيو پاڇيلي . '''آڳيلي تخت''': ڇاٻاهيءَ کان اڳتي ڪامن وانگر برياٺ هڻبا آهن ۽ انهن جي مٿان ڪاٺ جو تخت ٻڌبو آهي. تخت جي منڍ ۾ مهرو ٿيندو آهي، مهري ۽ تخت کي ڌار ڏيکارڻ لاءِ هڪ سرائي لڳل هوندي آهي. اڳئين مُهري کي ’آڳيلي مهرو‘ سڏبو آهي. مهري جي هيٺان لڳل ڪاٺ جي ڦرهن کي ’سراڙو‘ چوندا آهن. سراڙي جي ٻنهي پاسن کي ’سينڌ‘ ڦل لڳل هوندا آهن ۽ اهي خوبصورتي پيدا ڪندا آهن. اڳيلي مهرو، کروت يا خلوت جي جاءِ شمار ڪندا آهن، جتي نماز پڙهندا آهن . ڇُڪ واري اڏيءَ جي هيٺان کنجي ٿيندي آهي، جنهن کي پويان ٻي اڏي به هوندي آهي. کنجون ٻه آهن، هڪ هيٺين کنجي، ٻي مٿين کنجي، هيٺين کنجي رڌڻي يا بورچي خاني لاءِ ڪم ايندي آهي . '''ڪٽهڙو''': هيٺينءَ کنجيءَ جي پويان ڪٽهڙو ٿيندو آهي، جيڪو ويهڻ يا ’ڊائيننگ هال‘ جوڪم ڏيندو آهي. اهو تَر کان پاڇل تي ٻه فوٽ مٿي ٺهيل هوندو آهي . '''باندول''': مٿينءَ کنجيءَ کي ’باندول‘ چوندا آهن. باندول، ٻيڙيءَ تي رهندڙ عورتن لاءِ هڪ مخصوص ڪمرو آهي. مٿينءَ کنجيءَ کان پرتي پاڇيلي تخت ٺاهيو ويندو آهي. پاڇيلي تخت مُهري تي ختم ٿئي ٿو. پوءِ سرائي لڳندي آهي، جيڪا تخت ۽ مهري کي الڳ رکندي آهي. باندول لاءِ چئن مُنين تي ڦيتون رکي، ان تي مٿان ڪاٺ جي ڇت رکبي آهي، ڇت تي چڙهڻ لاءِ ڏاڪڻ يا مُنن ۾ گهٽڙا لڳل هوندا آهن، جن تي پير رکي ماڻهو مٿي چڙهي ويندو آهي. اها ڳالهه اڳ به ٻڌائي وئي آهي ته وڏين ٻيڙين تي اهي ٺاٺ باٺ هوندا هئا. باندولن ۾ ڪَواڙيون به هونديون آهن . '''ڪواڙي''': بندول جي مٿين ڇت، جنهن کي دالان به چوندا آهن. ان کي هيٺئين پاسي پٽين جيان پَسن جهڙا ڪاٺ جا ٽڪرا لڳل هوندا آهن. اهي باندول جي ڦتين تي بيهندا آهن، ان ڪري دالان ۽ ڦتيءَ جي وچ ۾ جيڪي خال بچندا آهن تن کي ’ڪواڙيون‘ چئبو آهي. ڪواڙين جي ٻاهران ڇت واري دالان کي ڦرهيون لڳل هونديون آهن، جيڪي ڪواڙين کي ٻاهران ڍڪيل رکنديون آهن، ڪواڙين ۾ ٿورو سامان اڳڙي ٿڳڙي وغيره به رکي سگهبي آهي . '''پاڇيلي مهرو''': پاڇيلي مهري جي هيٺان ’سراڙو‘ ۽ ٻنهي پاسي ’سينڌ ڦل‘ لڳل هوندا آهن. سرائيءَ مٿان ڦتي ٿئي ٿي، جنهن تي سکاڻي يا ناکئو ويهي ٻيڙيءَ کي هيڏي هوڏي ضرورت موجب ڦيرائي سگهندو آهي. ڦتيءَ جي ٻنهي ڇيڙن ۾ گولائيءَ ۾ ٽُنگ ڪڍيل هوندا آهن. جن ۾ ديال يا ٻئي ڪاٺ جون گول ڇڙهون پيل هونديون آهن، جن ۾ ڪپڙي جا ٺهيل وڏا گجگاه يا گجڪا جدا جدا رنگن جا ٻڌل هوندا آهن، جيڪي هوا تي ڦڙڪندا رهندا آهن. اهي گجڪا سونهن جي لاءِ ٻڌبا آهن. بندرن تي جڏهن ٻيڙيون گڏ ٿينديون هيون ته انهن ٻيڙين جا نوان گجڪا ڦڙڪندا رهندا هئا. ڇڙهن ۾ مٿان ’واءَ پرکڻيون‘ به وجهي ڇڏيندا هئا، جيڪي -ٿوري- واءَ تي انهيءَ طرف ڦري واءَ جو طرف ٻڌائينديون هيون، جيئن ناکئي کي خبر پوي ته واءُ ڦري پيو آهي، مهرن کي ’ڪانوريون ‘ به لڳنديون آهن . ڦتي ۽ مُنيون: مهري جي سرائيءَ جي مٿان کٽ جي پائي جهڙيون سهڻيون ٺهيل ٻه مُنيون اُڀيون، سرائيءَ جي ڪڍيل ٽنگن ۾ پيل هونديون آهن، هڪ ڦرهي رنديل (يعني [[واڍائپ|واڍن]] جي رندي لڳل) ۾ سَلَ يا ٽنگ ڪڍيل هوندا آهن، جنهن ۾ ’ڇڙهون‘ وجهبيون آهن . '''ڇڙهون''': سُکانيءَ جي ويهڻ واري ڦتيءَ جي نڪتل سَلَن يا ٽنگن ۾ پيل ڪاٺ جي ڊگهين ڪاٺين کي ’ڇڙهون‘ چئبو آهي . '''گجڪا''': رنگين ڪپڙي جا ٺهيل ٻه وڏا جهنڊا، جيڪي ڇڙهن ۾ ٻڌل هوندا آهن، تن کي گجڪا چئبو آهي . '''واءَ پکڻيون''': گل چٽ نڪتل -پٽيون-، جيڪي سُونهن لاءِ مهرن ۽ ٻين جاين تي لڳايون وينديون آهن. مهري جي ٻنهي پاسي، سرائيءَ کي پوري ماپ تي کَپَ ڪڍيل هوندا آهن . '''لانگ''': پاڇيلي مهري جي وچ کي کَپُ ڏئي هڪ مهري کان هيٺ فوٽ منو (ٽي چار انچ) ٿلهي يا ويڪري ڦرهي لڳائيندا آهن، جيڪا، تر سان ملايل ڦرهيءَ ۾ لڳائبي آهي، انهيءَ کي ’لانگ‘ چئبو آهي. ’لانگ‘ کي مضبوط جهلڻ لاءِ هر پاسي، هر ڪڇي جي پاسي ٻه ٻه ڪاٺ جون پٽيون هڻندا آهن، جن کي ’تُڪا‘ سڏبو آهي. لانگ ويڻي يا سکان کي بيهارڻ لاءِ لڳائبي آهي، مهري (پاڇيلي مهري) جي وچ ۾، جتي لانگ جي پٽي لڳل هوندي آهي، ويڻي ويهارڻ لاءِ کَپ سان ٻه جاڙيون ڪاٺيون ويڻي جي هڻڻ لاءِ بيهاربيون آهن، وري اڀيءَ ڦرهيءَ جي وچ ۾ ٿورو هيٺ به ويڻي بيهارڻ لاءِ کپ ڏنل ٻه ڦرهيون هڻبيون آهن، جن کي ’ويڻي جا در‘ به چئبو آهي . '''ويڻو يا سُکان''': ويڻو يا سُکان هڪ ٽن چئن فٽن جي ٿلهي ڦرهي هوندي آهي، جيڪا ويڪر ۾ چئن کان ڇهن فوٽن تائين هوندي آهي، ان جو هيٺيون پاسو ويڪرو هوندو آهي. اڪثر ڪري سنڌي ڪونتل يا بتيلي جو ويڻو يا سکان هن شڪل جو هوندو آهي. ويڻو لانگ ۾ پيل هوندو آهي، ٻنهي پاسن کان ڪُپيءَ ۾ رسا پيل هوندا آهن، جنهنڪري سکاني يا ناکئو هيٺ مٿي آسانيءَ سان لاهي چاڙهي سگهندو آهي. لانگ تي هيٺ لهي وڃڻ ۽ مٿي چڙهي اچڻ لاءِ ڪاٺ جا گهٽڙا لڳل هوندا آهن. ويڻي کي ورائڻ ۽ ڦيرائڻ لاءِ مٿئين حصي ۾ ’مٺيو‘ پيل هوندو آهي، جنهن کي هيڏي هوڏي ڦيرائڻ سان مُٺئي کي اندر ٻاهر ڪري سگهبو آهي . '''مُٺيو''': ويڻي ۾ پيل هڪ ڦرهي، جنهن کي ويڻي ۾ وجهڻ لاءِ پوئتي ويڻي جي مٿئين پاسي جيترو ڪَٽ يا ڪٽائيءَ سان سڌو چير ٺاهيل هوندو آهي، جنهن کي ويڻي جي مٿئين حصي ۾ وڌو ويندو آهي، ان کي ويڻي ۾ برٿ ڏئي سوگهو ڪبو آهي ۽ ان کي هيٺ ٿيڻ کان گهٽڙن تي ويهاربو آهي. کپي ۾ يعني ويڻي کي وهارڻ کان پوءِ جيڪو اڳيون حصو آهي، اهو ڦٽيءَ جي مٿان ٿي بيهندو آهي. جنهن جي مُٺئي ۾ هٿ وجهي سُکاني يا ناکئو ٻيڙيءَ کي اندر ٻاهر ڦيرائي سگهندو آهي . '''اندر ۽ ٻاهر''': ٻيڙي اوڀاري هلي يا لهواري، جيڪو پاسو ڪناري يا ڪنڌيءَ کي ويجهو هوندو آهي، ان کي ’اندر‘ چئبو آهي. ۽ جيڪو پاسو درياهه طرف هوندو آهي، اهو ’ٻاهر‘ سڏبو آهي. ويڻي وارو، ويڻو (ويڻي جو مٺيو) جهليو ويٺو هوندو آهي. اڳيون همراهه ان کي چوندو ’اندر‘ يا ’ٻاهر‘ يا ٿورو ٻاهر، ٿورو اندر، سُکاڻي ان چوڻ مطابق ٻيڙيءَ کي ڦيرائيندو آهي . '''اڏيون''': اڏيون چورس يعني هڪجهڙيون ٿينديون آهن، انهن جي ڊيگهه ٻنهي ڪڇن جي وچ واري ماپ جي برابر رکبي آهي . '''برياٺ''': برياٺ جو هڪ پاسو اڌ فوٽ کان هڪ فوٽ تائين هوندو آهي، ته ٻيو پاسو ڏيڍ کان ٻن فوٽن جيترو بيهاريندا آهن. برياٺ، اڳيلي پاڇيلي تخت ۾ ڪم ايندا آهن، جن کي مٿان تختن جون ڦرهيون لڳنديون آهن. تختن جي وچ تي ٿلهي ماپ وارو تاڙو به هڻندا آهن ته جيئن تخت وڌيڪ مضبوط ٿئي، ان لاءِ اُن ۾ لوهه جا ڪولابا به هڻبا آهن . اڳيلي تخت جي ڇاٻاهي واري اڏيءَ کان پوءِ چئن مُنين تي دالان هوندو آهي، جتي ٻيڙيءَ جا جُوان ويهندا آهن. چئن مُنين تي ڦتيون رکبيون آهن، جن جي مٿان دالان جي ڇت پاڇيلي بندول جهڙي هوندي آهي. پَسن وانگر ماپ تي رکيل ٽڪرا پٽين جيان ان جي مٿان ڪاٺ لڳائي دالان جي ڇَت تيار ڪندا آهن. دالان کليل هوندو آهي، پر ڪن ڪن وڏين ٻيڙين کي ورانڊي جيان کليل گولائيءَ تي دروازا ٺاهيندا هئا. جن کي پلرن وانگر ڪاٺ جا اُڪر تي ٿنڀا هوندا آهن. پاڇيلي باندول ۽ دالان مٿان ڇتين کي ’ڦالڪا‘ چوندا آهن. شاکي اڏيءَ ۽ اڏيءَ جي مٿان چئن مُنين تي ’داڙٻائي‘ ٺهيل هوندي آهي. شيکلي کان داڙٻائيءَ تي گولائي ڪيل هوندي آهي. داڙٻائي دالان کان هيٺ هوندي آهي، جيڪا رڳو گنبٽ جي مٿان هوندي آهي . '''گنبٽ''': مٿي بيان ٿي چڪو آهي ته ٻيڙيءَ جي تر ۾ پسون لڳل هوندا آهن ۽ هر هڪ پسونءَ ۾ ٻه ٽي ’وريئڙا‘ هوندا آهن. ٻيڙيءَ ۾ آڳل ۽ پاڇل جو سِمندڙ -پاڻي- پَسن جي وريئڙن مان وهي گنبٽ ۾ گڏ ٿيندو آهي ۽ پوءِ اهو [[پاڻي]] گنبٽ مان ٻاهر درياهه ۾ اڇلبو آهي . '''ٻيار''': پيش جي ڦرهن مان ٽٻڻيءَ وانگر ’ٻيار‘ ٺاهيندا آهن. بانس جي هلڪي -ٽڪر- کي پويان ٻڇانگيءَ وانگر چيري، ٻيار ان (ٻڇانگيءَ) جي اندر ٻڌندا آهن. گنبٽ ۾ پاڻي سوايو هوندو آهي ته ٻيار سان ڪڍي درياهه ۾ هاري ڇڏيندا آهن . '''چورنگي''': هيءَ ڪاٺ جي ڪشتيءَ جهڙي ٺهيل هوندي آهي، جنهن سان ٻيڙيءَ مان ٿورو پاڻي ڪڍبو آهي، جيڪو ٻيار سان نڪري نه سگهندو آهي، پاڻيءَ جو ٿورو چڪو به چورنگيءَ سان ڪڍي سگهبو آهي. ان کي ’چرنگڻ‘ به چئبو آهي. مُهري جي سرائيءَ جي هيٺان هر ڳليءَ جي پاسي ٻه ٻه مناڙا هوندا آهن، يعني ڪُل چار، پرڪن ٻيڙن کي ٽي ٽي مناڙا به هوندا هئا، اهي محفل ٻيڙيءَ جيڏيون وڏيون ٻيڙيون هونديون هيون، جن کي هر پاسي مهري ڀرسان ئي مناڙا لڳل هوندا هئا . '''مناڙا''': مناڙن ۾ ٻيڙيءَ جي پڳهه کي چاپَهن ڏئي ٻڌندا آهن . '''ڪڇي ۽ تر کي ملائڻ وارا مُنا''': ڪڇي ۽ تر کي ملائي ڇڏيندا آهن، ان لاءِ تر تيار ٿيڻ تي ان تي پاڻي وجهي آڳل پاڇل کي مٿي ڪندا آهن، تر ڪڇن سان جڏهن ٽوپبو آهي ته پوءِ واڇل آڳل کان کُڻاجي ٿيندي آهي. مُنن کي ڍڪڻ لاءِ ڪَڇَن کي اڏيرون لڳائبيون آهن. انهن تي خاصا چٽ اُڪريل هوندا آهن. اڏير کي هيٺان مٿان ڪانوريون لڳل هونديون آهن. اڏير کان پوءِ مُني جو جيڪو حصو ظاهر ٿيندو آهي، ان جي مٿان برٿ لڳائيندا آهن . '''ڳڙهه يا ڳلي''': جمڙدي جي مٿان ڳڙهه يا ڳلي لڳندي آهي، ٻنهي ڪڇن جي مٿان ڳڙهه لڳايل هوندي آهي، ڳڙهه کي ڳلي به چئبو آهي. اڳيان پوئتي وڃڻ لاءِ يا پويان اڳتي اچڻ لاءِ ڳليءَ تي هلبو آهي. ملاح ونجهه ڳليءَ تي هلي جهلائيندا آهن. ڳلي ڄڻ ته ٻيڙيءَ جو رستو آهي . '''توڏي''': شيکلي جي مور کان هيٺ ڪاٺ جي پٽي هڻندا آهن، جنهن جو مطلب هوندو آهي ته رسا ڇڪڻ تي هيٺ نه سِرِڪن . شيکلي جي چوٽيءَ کي مُور چوندا آهن. مور جي هيٺان ٻه کپا ڪيل ڳرنال لڳل هوندا آهن، -جن- ۾ روڌ يعني ڦيٿا پيل هوندا آهن. ٻن روڌن جي وچ واري ڪِليءَ کي مصري چوندا آهن. روڌن تي بسلو چڙهيل هوندو آهي. هڪ ‘پوٺي‘، هڪ ’ڪڇي‘ ڏي ٻڌبو آهي ۽ ٻيو ٻئي ڪڇي جي پاسي ٻڌبو آهي. اڳيان ڇاٻاهي ٻڌل هوندي اٿس. ڇاٻاهيءَ ۾ ٻن ٽن ۽ چِئنِ روڌن واريون ڪُپيون لڳل هونديون آهن. شيکلو ڪپيءَ تي ڇاٻاهيءَ ۾ ساهي آسانيءَ سان اڀو ڪري سگهبو آهي. شيکلي کي ٻنهي پاسن کان تاليا پيل هوندا آهن. تالين جي مٿئين حصي ۾ لوهي تار به ڪم آڻيندا آهن، جنهن کي ڪاري ڏاس يا رنگين سُٽَ سان جڙيندا آهن. ان کي ’جود‘ مڙهڻ چوندا آهن. هيٺئين حصي ۾ ڪُپيءَ سان هڪ روڌي، ٻه روڌي يا ٽه روڌي ڪُپيءَ تي رسا چاڙهي، اڌير تي لڳل ڪولابن ۾ تالين جا ڪڙا لڳائي، تاليا ساهي ڇڏيندا آهن. پوٺي مٽائڻ تي تاليا شيکلي کي جهلي بيهندا آهن، تاليا گويا پوٺن جي جهل آهن. تالين جا چند قسم آهن. چوٽيءَ وارا تاليا ۽ ڀانڊاري تاليا . '''چوٽيءَ وارو تاليو''': هي رسن جو تاليو، مورِ هيٺان وجهندا آهن . '''اڏي وارا چوٽ''': اهي رسا، جن جا ڪڙا اڏي ۾ هڻبا آهن، تن کي اڏي وارا چوٽ چئبو آهي . '''ڀنڊاري تاليا''': هي تاليا، هِڪُ، هڪ اڌير ۾ ۽ ٻيو ٻيءَ اڌير ۾ لڳندو آهي. هن جي هيٺئين پاسي پڻ رسا ڪپيءَ سان ڇڪبا آهن . '''آڏ يا آلات چاڙهڻ''': شيکلي کي اُڀي بيهاڻ کان پوءِ آلات کڻي ٻيڙيءَ جي اندرئين پاسي رکندا آهن. آڏ کي وچ تي سلو ٻڌندا آهن، جيڪو ٻن رسن جو هوندو آهي. سلي جو هر هڪ پاند، شيکلي جي ڳرنالن يا ڳلن مان روڌن مٿان چاڙهبو آهي . '''ڇڪ''': ڇڪ ڪُپيءَ سان هوندي آهي. ڪپيءَ جي زور تي آڏ يا آلات مٿي کڻندا آهن. آڏ يا آلات مٿي کڻڻ يا ڪو ڳرو بار ٻيڙيءَ ۾ چاڙهڻ لاءِ گڏجي زور لڳائڻ وقت هڪ ماڻهو لوڪ گيت وانگر سُر يا ترنم سان آلاپ ڪندو آهي ۽ ٻيا ’هيسايا‘ چوندي گڏجي زور لڳائيندا ۽ آڏ يا بار مٿي کڻندا آهن. ان ترنمي آلاپ کي ملاح ’جواب‘ چوندا آهن . '''سيلنگ''': ڪپيءَ جي زور تي جڏهن ڪو ڳرو بار کڻي ٻيڙيءَ ۾ لاهبو آهي ته ان کي ’سيلنگ‘ تي بار کڻڻ چوندا آهن. سيلنگ تي بار کڻڻ جو مطلب ٿيندو بار ماڻهوءَ جي کڻڻ کان وڌيڪ يا وڏي وزن وارو آهي. بار ڳرو هوندو آهي ته پوءِ ڪپي استعمال ڪبي آهي . '''آلات ۾ ڪم ايندڙ رسا''': (1) سلو، (2) ڏانڊاڙ ٿلهو، (3) ڏانڊاڙ سنهو، (4) مرڪ، (5) پيڇَي، (6) گهوگهو، (7) گهوڙو، (8) چوٽ . '''ٿلهو ڏانڊاڙ''': هي ڏانڊاڙ آلات جي هيٺئين پاسي يعني مُنڍ ۾ ٻڌبو آهي. ڪُپيءَ ۾ ڪم آڻڻ واري ٿلهي رسي کي ٿلهو ڏانڊاڙ چئبو آهي. ڏانڊاڙ جو ڪم آهي آلات جهلڻ، آلات کي ڦيرائڻ وقت ڏانڊاڙ کي هيڏي هوڏي ڦيرائبو آهي . '''سنهو ڏانڊاڙ''': هن ڏانڊاڙ جو به ساڳيو ڪم آهي. -ٿلهو- ۽ سنهو ڏانڊاڙ ٻئي ڇڪي ڇڏبا آهن ۽ ضرورت مطابق انهن کي ڍرو ڪري يا ساهي ڇڏبو آهي. اها ضرورت واءَ جي مٽجڻ ڪري محسوس ٿيندي آهي . '''مرڪ''': مرڪ هڪ روڌي ڪُپيءَ سان آڏ جي پوئين حصي ۾ ٻڌل هوندي آهي، جنهن لاءِ تخت ۾ وچ تي تخت جي ٻنهي پاسي تي ٽي ڪولابا لڳل هوندا آهن. مرڪ کان سواءِ ٻيو رسو، آڏ ۾ ٻڌبو آهي، جڏهن ته تيز واءُ لڳندو آهي ته ملاحن کي گمان ٿيندو آهي ته متان مرڪ ٽٽي پوي، ان ڪري ٻيو رسو مضبوطيءَ لاءِ ٻڌندا آهن، جنهن کي ’پيڇي‘ چئبو آهي . '''گهوگهو''': واءَ جي مٽجڻ ڪري آڏ، آٽ هڻندي يعني ڦرندي آهي، ان ڪري آڏ ۾ رسو، گهوگهي وانگر شيکلي ۾ ٻڌبو آهي، ان ڪري ملاح ان کي ’گهوگهو‘ چوندا آهن . '''گهوڙو''': دامڻ جي وچ تي رسو ڇڪي ٻڌندا آهن ته جيئن سڙهه آٽ نه هڻي، ان کي گهوڙو چوندا آهن . '''چوٽ''': شيکلي جي مور ۾ مُهري جي ڪولابي ۾ هڪ رسو ٻڌبو آهي، جنهن کي چوٽ متيلو به چوندا آهن . '''آڏ يا آلات جا گوش''': آلات يا آڏ پوئتي سنهي ٿيندي ويندي آهي، جنهن کي ڊگهي بنائڻ لاءِ ان سان گوش نپيندا آهن. اڃا به ڊگهي ڪرڻ لاءِ کوٽ به چاڙهبي آهي. آڏ تي گوشن مٿان رسي جون ٻنڌيون چاڙهيندا آهن. جن جي مٿان بوران جي ڪپڙي جون ٽپرون چاڙهيندا آهن . '''نپُ''': ٻن ڪاٺين يا ٻن ڦرهن کي نپَ ڏيڻ لاءِ ٻنهي پاسن کي کپ ڏئي هڪ ٻئي جي مٿان رکي هڪجهڙا جوڙا ملائبا ۽ پوءِ ڪِلُ يا ڪِيرُ هڻي بند ڪبا آهن . '''گوش''': آڏ جي اڳيان پويان چاڙهيل ڪاٺ جي ٽڪرن کي گوش چئبو آهي، آڏ جي پوئين چڙهيل گوش کي ’کوٽي‘ چوندا آهن . '''سڙهه''': ٻيڙين جي سڙهن کي سُڪيءَ تي ٺاهيندا آهن، بندر جي تڙن تي پهرين زمين تي سَڙهه ٺاهڻ جي رٿا تيار ڪندا آهن، جنهن ۾ سڙهه جو نقشو تيار ڪري ڪِليُون هڻندا آهن. پوءِ ٿلهو ڪپڙو، جنهن کي بوران جو ڪپڙو چوندا آهن، انهيءَ جي بر يعني ڪپڙي جي ويڪر هڪ پاٽ شمار ڪندا آهن ۽ ان جي ڊيگهه رٿا جي حساب سان ’رڱو هڻندڙ‘ سڙهه ٺاهيندڙ جهليندو آهي. ڪٿي ڊگها پاٽ رکبا آهن، ڪٿي قدري ننڍا پاٽ جهلبا آهن، سڙهه جي چوڌاري رسيءَ جا ويڙهه ڏبا آهن . '''ننڍا پاٽ يا پاسن وارا پاٽ''': ننڍن پاٽن کي ملاح ’ڦڙڪا‘ چوندا آهن. ويڙهن سان سبيل سڙهه مضبوط رهندو آهي. پاٽن کي هڪ ٻئي سان سُئيءَ سان ٽوپو ڏئي تيار ڪبو آهي ۽ ويڙهن کي اڳڙين سان مٿان ويڙهبو آهي. ويڙهه پڻ پاٽن جي بچيل پاندن سان سبيا ويندا آهن. سڙهه ۾ دامڻ جو رسو ٻڌبو آهي. مونڍي وٽ ڪارو ڏاس جو ٻورو کولي اڌ پاٽ کان به ننڍو پاٽن وانگر سبي ڇڏيندا آهن. سڙهه جو مونڍو به ڪپيءَ تي هوندو آهي، جنهن سان سڙهه کي تِڻي ۽ ڍرو ڪري سگهبو آهي. دامڻ کي گهڻي ساهڻ لاءِ سَجهه لڳائيندا آهن. سَجههَ گهڻي ڀاڱي اُتمڻيءَ ۾ لڳائيندا آهن . '''سَجھهَ''': ٻن ڪُپين سان دامڻ ڇڪڻ لاءِ سَجهه جو هڪ ڪڙو جتي دامڻ سڙهه ۾ ٻڌل هوندو آهي، ان ۾ وجهندا آهن. ستمڻيءَ ۾ سجهه گهٽ استعمال ٿيندي آهي، باقي اُتمڻيءَ ۾ سَجههَ سان سڙهه کي ساهبو آهي، ته جيئن واءُ جهلي سگهي . '''سُتمڻي''': آڏ، شيکلي جي اڳيان ساڄي پاسي هوندي آهي. سڙهه تالين ۽ پوٺين کان ڇٽل ۽ آزاد هوندو آهي ته ان کي سُتمڻي چوندا آهن . '''اُتمڻي''': سڙهه تالين ۽ پوٺين جي مٿان پيل هوندو آهي ته ان کي اُتمڻي چوندا آهن. اتمڻيءَ ۾ آڏ شيکلي مٿان ڦري ايندي آهي . '''منجهه ورائڻ''': هنديءَ ۾ منجهه، آڏ يا آلات کي چوندا آهن، آڏ کي اڀو ڪري هڪ پاسي کان ٻئي پاسي ڦيرائيندا آهن. آڏ کي اُڀو اُن ڪري ڪندا آهن ته جيئن مُور ۽ بانبٽيءَ ۾نه ڦاسي. آڏ سان گڏ سڙهه به مٽجي ٻئي پاسي ايندي آهي. هڪ جوان تڪڙو دامڻ کڻي هڪ ڳليءَ يا ڳڙهه سان ڊوڙي ٻي ڳلي ڏئي پوئينءَ ڦتيءَ جي منيءَ ۾ وڃي ور وجهندو آهي. اهو آڏ جو بدلائڻ واءُ جي مٽجڻ سان ٿيندو آهي. واءُ جيڪڏهن ساڳيو هوندو آهي، پر درياهه جي وَرَ جو طرف بدلبو آهي ته منجهه مٽائڻ جي ضرورت پوندي آهي . '''ٻيڙيءَ جو سڙهه''': ٻيڙيءَ جو سڙهه ڏهن پاٽن کان ويهن پاٽن جو ٿيندو آهي. محفل (ٻيڙي) ۽ گرڙ (بتيلي) ۾ مٿي به پاٽ هوندا آهن، ڇو جو اهي وڏيون ٻيڙيون آهن . '''سڙهه جي پَڻڪَ''': سڙهه جي پوئين حصي کي پَڻَڪ چئبو آهي . '''سڙهه جا ساڪا''': سڙهه کي بند ڪرڻ لاءِ ڪاهينءَ جا ساڪا ٿيندا آهن. ڪاهين، ڪانهن جي ڪچن تيلن کي ڪٽي ان کي هٿ سان وٽ ڏئي تيار ڪندا آهن. وَر ڪچو رکبو آهي، جيئن سَٽَ لڳڻ سان ساڪا سڀ ٽٽي پون ۽ سڙهه کلي پوي. ساڪن هڻڻ وقت ڏانڊاڙ ساهَي آلات کي اُڀو رکبو آهي، جيئن سڙهه جو ڪپڙو آلات جي ويجهو ايندو آهي، ٽن کان ستن تائين همراهه آڏ تي چڙهيل هوندا آهن. اُهي هڪ ٻئي جي مٿان آڏ تي چڙهيا بيٺا هوندا آهن. الله توهار ٿي ته هڪ هٿ ۽ هڪ ٽنگ سان سڙهه کي ڇڪي پنهنجي قبضي ۾ آڻيندا آهن. پوءِ سڀ ڪپڙي يعني سڙهه جي هيٺان ايندا آهن. ان بعد ساڪا يعني، نوڙيءَ جا ٽڪرا اڳ ۾ ڪَٽي پنهنجي ڳچيءَ ۾ ٻڌي ويندا آهن. تکي واءَ يا طوفان جي حالت ۾ سڙهه کي وٺڻ لاءِ (ملاح سڙهه ٻڌڻ کي ’سڙهه وٺڻ‘ چوندا آهن)، وڌيڪ ماڻهو آلات تي چاڙهبا آهن ته جيئن سڙهه جلد وٺي سگهجي. سڙهه جي هيٺان ڦريل جوانن کان جيڪڏهن سڙهه ڇڏائي ويو ته پوءِ اهي هيٺ ڪرندا ويندا آهن. ان ڪري کري يا تکي واءَ ۾ آڏ جو هڪ ٻه ڇَڪي کولي سڙهه کي بند هڻندا آهن. ڇڪيون مضبوط ڪاٻار جون ٿينديون آهن ۽ اهي ساڪن وانگر ٽٽنديون نه آهن . '''ڇَڪيون''': سڙهه جي مٿئين پاسي ويڙهن م فوٽ ڏيڍ فاصلي تي ڪاٻارجي رسيءَ جا اڪثر ٽڪرا ٻڌي، پوءِ انهن کي آلات سان ٻڌبو آهي، جن کي ٻيڙيائت ’ڇڪيون‘ سڏيندا آهن. ڇڪين سان آلات يا آڏ ۾ سڙهه ٻڌبوآهي. مينهن يا طوفان ۾ سڙهه ڇوڙي، اُن جي مٿان پکو هڻندا آهن، جيئن سڙهه ڀڄي نه سگهي. سڙهه کي کنجيءَ مٿان پکو هڻي رکندا آهن. پکي جي لام کنجيءَ جي ڦالڪي يا ڇت کان مٿي هوندي آهي. پکي جون ڇڙهون يا ٿوڻيون به ٻيڙيءَ ۾ رکيل هونديون آهن ۽ رڳو هنگامي حالت ۾ ڪڍي ڪم آڻبيون آهن. برسات ۾ پکا آڳيلي پاڇيلي دالان ۽ کنجيءَ تي آڏيءَ ۽ شاکي اڏيءَ جي وچ ۾ (جيڪو ٻيڙيءَ جي ترجو حصو آهي) هوندا آهن. ان کي ٻيڙِيءَ جو لَڪُ چوندا آهن. لَڪ ۾ بار وجهبو آهي، ٻيڙيءَ جي لَڪ ۾ پَسُن ڍڪڻ لاءِ ڪاٺ جا ڍڪ هوندا آهن، جن کي تُوتَڪَ چئبو آهي. آڏي ۽ ڇاٻاهيءَ واري آڏيءَ جي وچ تي بچيل حصي ۾ به بار ڀريندا آهن، يا سامان رکبو آهي، ان جي مٿان آڏي جي سنوت ۾ دالان جو توتڪ هوندو آهي. توتڪ جي هيٺان پسن جي مٿان به توتڪ پيل هوندا آهن. توتڪن جي ڪري پَسُن ۾ گند ڪچرو نه پوندو آهي. توتڪ مٿي به کلي سگهندا آهن. جن کي مٿي ڳليءَ تي کولي، ٻاهران ڇنڊي، پوءِ ساڳيءَ جاءِ تي رکبو آهي . ٻيڙن جا رسا، شيکلي، آڏ ۽ سڙهه جي رسن کان سواءِ ٻيا به هوندا آهن، جن کي جدا جدا نالن سان سڏبو آهي، جهڙوڪ: '''ڇيريون''': ٻيڙيءَ کي ٻڌڻ لاءِ جيڪو رسو ڪم آڻبو آهي، ان کي پڳهه چئبو آهي. پڳهه واري رسي کي ’ڇيري‘ به چوندا آهن. ڇيري ڪاٻار جو -ٿلهو- وٽيل رسو هوندو آهي . '''چئن جي ڇيري''': اُها ڇيري جنهن ۾ ٿلهو لوهه جو زنجير يا چئن (Chain) ٻڌل هوندي آهي، -ان- کي اڇلائڻ کان اڳي ڇيريءَ ۾ ٻڌي مضبوط ڪري، پوءِ درياهه ۾ اڇليندا آهن . '''ناتاريءَ واري ڇيري''': ناتاريءَ جي ڪڙي ۾ ٿلهو رسو ٻڌي، جڏهن ناتاريءَ کي درياهه ۾ اڇليندا آهن، ته ان رسي کي ناتاريءَ جي ڇيري چئبو آهي . '''رَس''': اهو رسو شيکلي جي مور ۾ ٻڌبو آهي، هي رس واءَ نه لڳڻ يا ونجهه نه لڳڻ ڪري همراهه ڪناري تي کڻي ويندا آهن ۽ ان سان ٻيڙيءَ کي اڳتي ڇڪيندا آهن. رَس جي منڍ ۾ چيلهه ۾ وجهڻ لاءِ رسي کي ٻٽو ڪندا آهن، جنهن کي ’مونڍو‘ چوندا آهن. مونڍو معنيٰ وارو ان کان پوءِ ان رس ۾ ڪاٺ جا گهڙيل ڳيٽيءَ جيڏا ٽڪر پيل هوندا آهن، جن کي سهُيلا چوندا آهن. انهن سهيلن ۾ بلٽ نما رسا هوندا آهن، جن کي ’ڪڙاها‘ چوندا آهن. منڍ ڇڪڻ واري کي ’مونڍائي‘ چوندا آهن. مونڍائيءَ جي پويان سهيلن ۾ ڪڙاها وجهي همراهه يا جوان رس ڇڪيندا آهن،جن جي زور ڏيڻ سان ٻيڙي اڳتي وڌندي آهي . '''ونجهه''': ٻيڙيءَ جا ملاح هڪ ڪلهي ۾ ونجهه ڏئي ٻيڙيءَ کي اڳتي ڌڪيندا آهن. جوان ونجهه ٻيڙيءَ جي ٻنهي ڳلين سان جهلائيندا آهن. ونجهه درياهه جي هيٺين مٽيءَ ۾ رنڊائي ڪلهي جو زور ڏيندا آهن، جنهن کي ونجهه جهلائڻ چوندا آهن . '''آڳيلي اوڀر''': مهرن جي سراڙن کان پوئتي ٻيڙيءَ جا اوڀرهوندا آهن. جن مان اڳئين کي آڳيلي اوڀر چئبو آهي ۽ پوئين کي پاڇيلي اوڀر چئبو آهي. ٻيڙي پتڻ ڪنهن مقرر تڙ تي ڪندي آهي، يعني هن ڀَر جا ماڻهو، مال ۽ سامان کڻي هُن ڀر پهچائڻ ۽ هُن ڀر جو مال ۽ سامان هِن ڀر پهچائڻ کي پتڻ چوندا آهن. پتڻ جي ٻيڙيءَ کي واڙا نه هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته اُن ۾ اُٺ ۽ ڍڳا پڻ چڙهندا آهن. واڙن جي ڪري اٺ، گهوڙا، ڏاند ۽ مينهون نه چڙهي سگهنديون آهن . '''ٻيڙيءَ جا واڙا''': ٻنهي ڳلين يا ڳَڙهن جي ٻاهرئين پاسي واڙو چڙهندو آهي، جنهن جو مطلب هي ٿيندو ته بار سبب جڏهن ٻيڙيءَ جا ڪڇا پاڻيءَ ۾ هيٺ ٿي ويندا آهن ته لهر جي پاڻيءَ اٿلڻ جي بچاءَ کان ’واڙا‘ چاڙهبا آهن. واڙي جي ڦرهي ٿولهه ۾ ڏيڍ ٻه انچ هوندي آهي. واڙي جي ويڪر ڏيڍ فوٽ کان ٽن فوٽن تائين ۽ ڊيگهه ٻارهن هٿن کان ويهن هٿن تائين به ٿيندي آهي .<ref>{{Citation |title=ٻيڙي : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BB%D9%8A%DA%99%D9%8A |access-date=2015-10-07 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305042155/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D9%BB%D9%8A%DA%99%D9%8A |url-status=dead }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٻيڙيون]] [[زمرو:سامونڊي سفر]] [[زمرو:سواري بلحاظ قسم]] [[زمرو:سامونڊي ٽرانسپورٽ]] m35ry5akx89lk72jgxdw8la1llxydzl 0 18593 418221 397530 2026-10-09T13:10:25Z Intisar Ali 8681 418221 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سماٽ برادريءَ سان لاڳاپيل هڪ ذات}} {{Infobox ethnic group | group = ابڙيجا | native_name = آبڙيجا | native_name_lang = sd | population = اڻڄاتل | regions = [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | languages = [[سنڌي ٻولي]] | related_groups = [[سماٽ]]، [[سما]] | footnotes = سنڌ جي سماٽ برادريءَ سان لاڳاپيل ذات؛ روايتي نسب موجب ابڙي جو اولاد }} '''ابڙيجا''' ('''آبڙيجا''') [[سنڌ]] جي [[سماٽ]] برادريءَ سان لاڳاپيل هڪ ذات آهي. ''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب ابڙيجا سنڌ جي سماٽن جي هڪ شاخ آهن، جن جو روايتي نسب [[سما]] خاندان جي قديم شجري سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هن ذات جو جد امجد ابڙو ڄاڻايو ويو آهي، جنهن جو نسب لاکي، ڪلهي، ڄام لاکي، ڄام راهو ۽ ڄام جوڻي وسيلي سمن جي روايتي ڏاڏي هسپت تائين پهچايو وڃي ٿو.<ref name="sindhiana-abreja">{{cite encyclopedia |title=ابڙيجا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%8A%D8%AC%D8%A7 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612044337/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%8A%D8%AC%D8%A7 |archive-date=12 June 2025 }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == هن ذات جو نالو «ابڙيجا» ۽ «آبڙيجا» ٻنهي صورتن ۾ لکيو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ٻنهي صورتن هيٺ الڳ داخلائون موجود آهن، جن ۾ ساڳيو نسب نامو بيان ٿيل آهي.<ref name="sindhiana-abreja"/><ref name="sindhiana-aabreja">{{cite encyclopedia |title=آبڙيجا |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A8%DA%99%D9%8A%D8%AC%D8%A7 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> سنڌيانا جي نسب نامي ۾ ابڙيجن جي ڏاڏي جو نالو «ابڙو» ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ نسبت سبب ابڙيجا نالي کي ابڙي سان ڳنڍي سگهجي ٿو، پر ذات جي نالي جي لسانياتي ابتدا بابت وڌيڪ تحقيق گهربل آهي. == سماٽ برادريءَ سان تعلق == [[سماٽ]] سنڌ جي تاريخي قبيلائي ۽ سماجي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هڪ گڏيل نالو آهي، جنهن ۾ مختلف ذاتيون، قبيلا ۽ انهن جون شاخون شامل سمجهيون وڃن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «سماٽ» واري داخلا موجب سماٽ ۽ ڄاموٽ نالا سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. وقت سان گڏ انهن قبيلن جون ڪيتريون ئي شاخون ۽ پاڙا وجود ۾ آيا، جن جي نسب بابت روايتي شجرا پڻ محفوظ رهيا آهن.<ref name="sindhiana-samat">{{cite encyclopedia |title=سماٽ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%BD |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=7 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> ابڙيجن کي پڻ انهيءَ سماٽ روايت سان منسوب ڪيو ويو آهي. سندن نسب نامي ۾ ڄام لاکي، ڄام راهو ۽ ڄام جوڻي جا نالا شامل آهن، جيڪي سمن جي تاريخي ۽ نسب نامي واري روايت ۾ ملن ٿا.<ref name="sindhiana-abreja"/> == روايتي شجرو == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ابڙيجن جو نسب هيٺين ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي:<ref name="sindhiana-abreja"/> {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:650px;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#294e73;color:white;padding:10px;font-weight:bold;" | ابڙيجن جو روايتي نسب نامو |- ! style="background:#dce9f5;padding:9px;width:20%;" | پيڙهي ! style="background:#dce9f5;padding:9px;" | نالو |- | style="background:#edf7f4;padding:9px;" | ۱ | style="padding:9px;" | ابڙو |- | style="background:#fff3e5;padding:9px;" | ۲ | style="padding:9px;" | لاکو |- | style="background:#f0eafa;padding:9px;" | ۳ | style="padding:9px;" | ڪلهو |- | style="background:#e9f4fb;padding:9px;" | ۴ | style="padding:9px;" | [[ڄام لاکو]] |- | style="background:#fceeed;padding:9px;" | ۵ | style="padding:9px;" | [[ڄام راهو]] |- | style="background:#edf5e5;padding:9px;" | ۶ | style="padding:9px;" | [[ڄام جوڻو]] |} هن ترتيب ۾ ابڙو، لاکي جو پٽ؛ لاکو، ڪلهي جو پٽ؛ ڪلهو، ڄام لاکي جو پٽ؛ ڄام لاکو، ڄام راهوءَ جو پٽ؛ ۽ ڄام راهو، ڄام جوڻي جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي. نسب جو سلسلو اڳتي سمن جي روايتي جد امجد هسپت سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-abreja"/> هيءُ شجرو روايتي نسب نامي جي حيثيت رکي ٿو. ان جي هر پيڙهيءَ جي تاريخي موجودگيءَ ۽ باهمي نسب جي آزاد دستاويزي تصديق هن ماخذ ۾ پيش نه ڪئي وئي آهي. == سمن جي تاريخي پسمنظر ۾ ابڙيجا == [[سما گهراڻو|سما گهراڻي]] سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ اهم سياسي حيثيت حاصل ڪئي. سنڌ ۾ سمن جي حڪمراني چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شروع ٿي ۽ سورهين صديءَ جي شروعات تائين جاري رهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «سنڌ ۾ سمن جو دؤر» واري تاريخي داخلا موجب سمن جي حڪمرانيءَ جو عرصو 1351ع کان 1520ع تائين هو. هن دور ۾ [[ٺٽو]] اهم سياسي مرڪز بڻيو ۽ سنڌ جي مختلف علائقن تي سما ڄامن جي حڪومت قائم رهي.<ref name="sindhiana-samma-period">{{cite encyclopedia |title=سنڌ ۾ سمن جو دؤر |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%86%DA%8C+%DB%BE+%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%88+%D8%AF%D8%A4%D8%B1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=9 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> ابڙيجن جي روايتي شجري ۾ ڄام راهوءَ جو نالو شامل آهي. سنڌيانا موجب ڄام راهو سمن جي خاندان سان لاڳاپيل هڪ تاريخي شخصيت ۽ ڌيرڪ پرڳڻي جو حاڪم هو، جنهن جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي روايتن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="sindhiana-jam-raho">{{cite encyclopedia |title=ڄام راهو |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%84%D8%A7%D9%85+%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%88 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> بهرحال، ابڙيجن جي نسب نامي ۾ ڄام راهوءَ جو ذڪر هجڻ مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته ابڙيجا ذات جي سمورن فردن جي نسب جو تاريخي طور مڪمل دستاويزي ثبوت موجود آهي. == ابڙيجا نالي سان لاڳاپيل آبادين جو ذڪر == سنڌ ۾ «ابڙيجا» سان ملندڙ نالن واريون آباديون ۽ ديهون پڻ موجود آهن. [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] جي [[مٽياري تعلقو|مٽياري تعلقي]] ۾ «ابڙيجاڻي» (Abrejani) نالي هڪ روينيو ديهه سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ درج آهي.<ref name="bor-abrejani">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=64 |language=en }}</ref> جاگرافيائي رڪارڊ ۾ «Abrejāni» نالي آباديءَ جو متبادل نالو «Goth Ilyas Abreja» پڻ ملي ٿو.<ref name="map-abrejani">{{cite web |title=Abrejāni |url=https://mapcarta.com/15067804 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> ان کان سواءِ [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي [[نياز همايوني]] پاران ڪيل سنڌي ترجمي ۾ «ابڙيجا» نالي هڪ تاريخي ڳوٺ جو ذڪر [[هالا ڪنڊي]] جي ڀرسان ملي ٿو.<ref name="mazhar-abreja">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> انهن آبادين جي نالن ۽ ابڙيجا ذات جي نالي ۾ مشابهت موجود آهي، پر صرف انهيءَ بنياد تي ڪنهن مخصوص ڳوٺ يا ديهه جي نالي جي ابتدا هن ذات مان ٿيڻ جو قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == نسب نامن جي تاريخي حيثيت == سنڌ جي سماٽ قبيلن جي تاريخ بابت روايتي نسب ناما اهم معلومات فراهم ڪن ٿا. انهن ۾ قبيلن جي شاخن، خاندانن جي باهمي نسبت ۽ قديم شخصيتن جا نالا محفوظ ٿيل آهن. تاريخدان [[غلام محمد لاکو]] جي ڪتاب ''[[سمن جي سلطنت]]'' ۾ پڻ سماٽ قبيلن ۽ سما ڄامن جي شجرن بابت مواد شامل آهي.<ref name="sindhiana-samma-book">{{cite encyclopedia |title=سمن جي سلطنت |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%D9%85%D9%86+%D8%AC%D9%8A+%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D8%AA |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=7 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> ابڙيجن جو شجرو پڻ انهيءَ وسيع سماٽ نسب نامي واري روايت جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اهڙن شجرن جي تاريخي مطالعي ۾ روايتي بيانن ۽ آزاد دستاويزي شاهدين جي وچ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سماٽ]] * [[سما]] * [[سما گهراڻو]] * [[ڄام راهو]] * [[ڄام لاکو]] * [[ابڙيجاڻي]] * [[هالا ڪنڊي]] * [[سمن جي سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابڙيجا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ابڙيجا] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آبڙيجا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — آبڙيجا] [[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]] [[زمرو:سماٽ]] s9vpryd2hsddk782m4ai8tv4b99d2ju 0 18594 418217 397531 2026-10-09T13:06:02Z Intisar Ali 8681 418217 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي مٽياري ضلعي جي هڪ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = ابڙيجاڻي | native_name = ابڙيجاڻي | other_name = Abrejani | settlement_type = [[ديهه]] | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[مٽياري تعلقو|مٽياري]] | unit_pref = Metric | population_density_km2 = auto | footnotes = سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ درج ديهه }} '''ابڙيجاڻي''' ({{lang-en|Abrejani}}) [[سنڌ]] جي [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] جي [[مٽياري تعلقو|مٽياري تعلقي]] ۾ واقع هڪ [[ديهه]] آهي. سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو، سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست ۾ هيءَ ديهه «Abrejani» جي نالي سان درج آهي.<ref name="bor-abrejani">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=64 |language=en }}</ref> ''[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]'' موجب ابڙيجاڻي ديهه ۾ '''ماڻڪ شاهه جي وسي'''، '''کوسا'''، '''گلش شاهه جي وسي''' ۽ '''بقادار شاهه جي وسي''' نالي ڳوٺ آباد آهن.<ref name="sindhiana-abrejani">{{cite encyclopedia |title=ابڙيجاڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ابڙيجاڻي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=1 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd |archive-url=https://web.archive.org/web/20250612044210/https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%A8%DA%99%D9%8A%D8%AC%D8%A7%DA%BB%D9%8A |archive-date=12 June 2025 }}</ref> == انتظامي حيثيت == ابڙيجاڻي سنڌ جي روينيو نظام ۾ هڪ الڳ ديهه طور درج آهي. ديهه زمين جي سڃاڻپ، حدبندي، سروي ۽ روينيو رڪارڊ لاءِ استعمال ٿيندڙ انتظامي ۽ جاگرافيائي يونٽ آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست موجب ابڙيجاڻي مٽياري تعلقي ۾ شامل آهي. فهرست ۾ ان جو مجموعي مسلسل نمبر 2716 آهي، جڏهن ته مٽياري تعلقي جي ديهن ۾ پهريون نمبر آهي.<ref name="bor-abrejani"/> {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:700px;border:1px solid #b3c7d8;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#294e73;color:white;padding:10px;font-weight:bold;" | ابڙيجاڻي ديهه جا سرڪاري تفصيل |- ! style="background:#dce9f5;padding:9px;" | تفصيل ! style="background:#dce9f5;padding:9px;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf5f0;padding:9px;" | ديهه جو نالو | style="padding:9px;" | ابڙيجاڻي |- | style="background:#fff3e5;padding:9px;" | انگريزي نالو | style="padding:9px;" | Abrejani |- | style="background:#f0eafa;padding:9px;" | ضلعو | style="padding:9px;" | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |- | style="background:#e9f4fb;padding:9px;" | تعلقو | style="padding:9px;" | [[مٽياري تعلقو|مٽياري]] |- | style="background:#fceeed;padding:9px;" | سرڪاري فهرست جو مسلسل نمبر | style="padding:9px;" | 2716 |- | style="background:#edf5e5;padding:9px;" | تعلقي اندر نمبر | style="padding:9px;" | 1 |- | style="background:#e9eef9;padding:9px;" | سرڪاري فهرست جو صفحو | style="padding:9px;" | 64 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر ديهه جو حدبست نمبر يا ڪنهن زميني ٽڪري جو سروي نمبر نه آهي. == ديهه ۾ آباد ڳوٺ == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي پهرئين جلد ۾ ابڙيجاڻي ديهه جي داخلا هيٺ چئن ڳوٺن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="sindhiana-abrejani"/> {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:700px;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#305d87;color:white;padding:10px;" | ابڙيجاڻي ديهه جا ڳوٺ |- ! style="background:#dce9f5;padding:9px;width:18%;" | شمار ! style="background:#dce9f5;padding:9px;" | ڳوٺ |- | style="background:#eaf5f0;padding:9px;" | ۱ | style="padding:9px;" | ماڻڪ شاهه جي وسي |- | style="background:#fff3e5;padding:9px;" | ۲ | style="padding:9px;" | کوسا |- | style="background:#f0eafa;padding:9px;" | ۳ | style="padding:9px;" | گلش شاهه جي وسي |- | style="background:#e9f4fb;padding:9px;" | ۴ | style="padding:9px;" | بقادار شاهه جي وسي |} اهي ڳوٺ سنڌيانا جي داخلا موجب ابڙيجاڻي ديهه ۾ آباد آهن. هن فهرست کي ديهه جي سمورين موجوده آبادين جي مڪمل سرڪاري فهرست نه سمجهڻ گهرجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ابڙيجاڻي موجوده مٽياري ضلعي ۾ واقع آهي. جاگرافيائي ڊيٽابيس ''Mapcarta'' ۾ «Abrejāni» نالي هڪ آبادي درج آهي، جنهن جو متبادل نالو «Goth Ilyas Abreja» پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="map-abrejani">{{cite web |title=Abrejāni |url=https://mapcarta.com/15067804 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> انهيءَ آباديءَ جي لڳ ڀڳ بيهڪ 25.99239° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.37344° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهي. اهي انگ آباديءَ جي نقشائي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، جڏهن ته روينيو ديهه جي قانوني حدن جي سڃاڻپ لاءِ سرڪاري ديهه نقشو گهربل آهي. Mapcarta موجب هن آباديءَ جي ڀرپاسي ۾ «Manahi» ۽ «Nabi Bakhsh Mohana» نالي مقامي آباديون پڻ واقع آهن.<ref name="map-abrejani"/> == زميني رڪارڊ == ابڙيجاڻيءَ جي روينيو حيثيت جو ذڪر سرڪاري عدالتي دستاويزن ۾ پڻ ملي ٿو. [[سنڌ هاءِ ڪورٽ]] جي فرسٽ اپيل نمبر 50/2010 بابت فيصلي ۾ مٽياري ضلعي جي «Deh Bao Dero and Abrejani» ۾ واقع زرعي زمين جو ذڪر ڪيو ويو آهي. فيصلي ۾ ڄاڻايل زمين جي سروي نمبرن ۽ وڪري جي دستاويزن بابت ڌرين جي دعوائن جو بيان موجود آهي.<ref name="shc-abrejani">{{cite web |title=Judgment Sheet: First Appeal No. 50/2010 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTE0OTY2Y2Ztcy1kYzgz |publisher=High Court of Sindh |language=en }}</ref> هن عدالتي دستاويز مان ابڙيجاڻيءَ جي زميني رڪارڊ ۾ ديهه طور سڃاڻپ جي اضافي تصديق ٿئي ٿي. بهرحال، فيصلي ۾ ڏنل مخصوص زمينن جا سروي نمبر پوري ديهه جا سروي نمبر نه آهن. == تاريخي نالي سان ممڪن تعلق == [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي [[نياز همايوني]] پاران ڪيل سنڌي ترجمي ۾ «ابڙيجا» نالي هڪ ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[هالا ڪنڊي]] جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي. همايونيءَ جي وضاحت موجب اهو ڳوٺ سندس دور ۾ پڻ موجود هو.<ref name="mazhar-abreja">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> تاريخي «ابڙيجا» ۽ موجوده «ابڙيجاڻي» جي نالن ۾ مشابهت موجود آهي. ان کان سواءِ موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ «ڳوٺ الياس ابڙيجا» جو نالو پڻ ملي ٿو.<ref name="map-abrejani"/> انهن نالن جي مشابهت تاريخي سڃاڻپ جي تحقيق لاءِ اهم آهي، پر صرف نالي جي بنياد تي تاريخي ابڙيجا ۽ موجوده ابڙيجاڻيءَ کي هڪ ئي آبادي قرار نٿو ڏئي سگهجي. انهيءَ لاءِ هالا ڪنڊيءَ جي قديم بيهڪ، پراڻن روينيو نقشن ۽ تاريخي ڳوٺن جي حدن جو وڌيڪ مقابلو ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[مٽياري ضلعو]] * [[مٽياري تعلقو]] * [[هالا ڪنڊي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[سنڌ جا ڳوٺ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست — بورڊ آف روينيو، سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا — بورڊ آف روينيو، سنڌ] * [https://mapcarta.com/15067804 ابڙيجاڻي جو جاگرافيائي نقشو] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] 665psh2i6o1f3324zu4wsxpvk67cql2 0 35899 418440 344701 2026-10-10T09:06:14Z Intisar Ali 8681 /* لڪي جا چشمان */ 418440 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = لڪي شاھ صدر | native_name = لڪي | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = شھر | image_skyline = فائل:Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg | image_size=250 | image_alt = | image_caption =صدر الدين شاھ لڪياري جي درگاھ جو منظر | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord| 26.2626 | 67.9031 |region:PK_type=: Laki Shah SadderTown|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[جامشورو]] | subdivision_type4 = تعلقو | subdivision_name4 =[[سيوھڻ]] | subdivision_type5 = مقامي ٻولي | subdivision_name5 = سنڌي | established_title = واقع | established_date = انڊس ھاء وي | founder = صدر الدين شاھ لڪياري | seat_type =يونين ڪاؤنسل صدر مقام | seat = لڪي شھر | government_footnotes = | leader_party =پاڪستان پيپلز پارٽي | leader_title =ايم پي اي | leader_name = مراد علي شاھ | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = | population_footnotes = | population_total = | population_note = | population_demonym = لڪياري | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} {{مبسس4}} '''لڪي شاھ صدر''' ([[انگريزي]]: Laki Shah Sader) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو]] جو قديم شهر آهي. لڪي شاھ صدر [[سيوهڻ]] کان 19 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سنڌو درياھ جي ساڄي ڪناري انڊس هاءِ وي سان صفحه هستيءَ تي موجود آهي.<ref>{}</ref> ڪتاب اھي ڏينهن آھي شينھن ۾ پير علي محمد راشدي لکي ٿو تہ لڪي اڳئين زماني ۾ ته لڪياري ساداتن جو ڳڙهه هئي، جتان سيد علي مڪي جي اولاد ٽڙي پکڙي ڪيئي وٿاڻ وڃي وسايا، پر اسان جي ابتدائي زماني ۾ هندن جو تيرٿ بڻجي چڪي هئي. ريلوي اسٽيشن جو نالو ئي ”تيرٿ لڪي“ رکرايو هئائون(جو پاڪستان ٺهڻ کان پوء ”لڪي شاهه صدر“ ۾ تبديل ٿي ويو). لڪي شهر ۽ اسٽيشن جي سامهون پهاڙن ۾ گرم پاڻيءَ جا چشما هندو پنهنجي قبضي ۾ ڪري، ات مندر وغيره ٺهرائي مست ٿي ويهي رهيا هئا. کـَـل جي بيمارين جا سٽيل انهن چشمن ۾ وهنجڻ لاءِ سڄيءَ سنڌ مان پيا ايندا هئا. ان کان سواءِ دنيا جهان جي هندو فقيرن، سنياسين، نانگن، ڀٽن ۽ ڪن چير ڪاپڙين جا ات ڳاها هوندا هئا. مسافرن جي اچڻ وڃڻ لاءِ لڪي اسٽيشن جي سامهون هڪ ڌرمشالا ٺهيل هئي، جت آيو ويو دم پٽي چشمن ڏانهن ويندو هو ان ڌرمشالا جا کنڊر اڄ تائين موجود آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book10/Book_page2.html}}</ref> == لڪي تيرٿ == لڪي هڪ انتهائي اهم ماڳ آهي، جيڪو اهو اتر ۽ ڏکڻ سنڌ جي وچ ۾ گذرگاهه تي ڪنٽرول رکي ٿو. سما دور ۽ پوءِ ارغونن جي حڪومت هيٺ، لڪي اتر ۽ ڏکڻ سنڌ جي وچ واري انتظامي ورهاست جو مرڪزي هنڌ رهيو. هي ماڳ سيوهڻ شهر کان لڳ ڀڳ ٻه ميل ڏکڻ طرف واقع آهي. لڪي سنڌ ۾ شيو مت جي پوڄا جا سڀ کان اهم مرڪزن مان هڪ به رهيو. لڪي کي “تيرٿ” سڏيو ويندو هو، يعني زيارت ۽ ياترا جو مقدس مرڪز. هِنگلاج ويندڙ ياترين لاءِ لڪي تي حاضري لازمي سمجهي ويندي هئي. مختلف ماخذن موجب، هي ماڳ ڪڏهن ڪالي ديوي ۽ ڪڏهن شِو سان منسوب ڪيو ويندو آهي. هتي هڪ مقدس غسل خانو موجود آهي، جتي عقيدتمند مندر ۾ عبادت ڪرڻ کان اڳ پنهنجون سڀ ناپاڪيون ڌوئڻ ضروري سمجهندا هئا. ڪن ٻين روايتن مطابق، لڪي اهو هنڌ هو جتي هاردوار وڃڻ بدران آخري رسمون (ڏهاڙا) ادا ڪيون وينديون هيون <ref>ٺاڪُر، 1959، ص 153</ref></ref><ref>SINDH through History and Representations and French Contributions to Sindhi Studies Edited by MICHEL BOIVIN;SHIVAITE CULTS AND SUFI CENTRES A REAPPRAISAL OF THE MEDIEVAL LEGACY IN SINDH Michel Boivin, Oxford University Press, pages 38</ref>. ريچرڊ برٽن، جنهن هن ماڳ کي “ڌرم تيرٿ” سڏيو، ان جو مقابلو فرانس جي فونتين-دي-ووڪليوز ۾ نيورون جي غسل سان ڪيو آهي. برٽن موجب، جڏهن صوبي ۾ برهمڻ مت غالب هو، تڏهن هتي هڪ خاص رسم ادا ڪئي ويندي هئي: اهي سنياسي، جيڪي پاڻ کي انتهائي بلند روحاني درجي تي پهتل سمجهندا هئا، هتي اچي رسمي خودڪشي ڪندا هئا (برٽن، 1877، جلد ٻيو، ص 174–175). اڄ به لڪي جو دورو خاص طور هندو ڌرم جا پوئلڳ ڪن ٿا، خاص ڪري هوارتي ۽ ويساکي جي موقعي تي</ref><ref>SINDH through History and Representations and French Contributions to Sindhi Studies Edited by MICHEL BOIVIN;SHIVAITE CULTS AND SUFI CENTRES A REAPPRAISAL OF THE MEDIEVAL LEGACY IN SINDH Michel Boivin, Oxford University Press, pages 38</ref>. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته لڪي، جيڪو اڄ “لڪي شاهه صدر” جي سرڪاري نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، اهو ماڳ هڪ اهم صوفي بزرگ شاهه صدر جي رهائشگاهه پڻ رهيو آهي. روايت موجب: (1) جڏهن لعل شهباز قلندر سيوهڻ پهتو، تڏهن هن علائقي تي شاهه صدر جو اثر ۽ ڪنٽرول هو، ۽ (2) شاهه صدر سنڌ ۾ سيدن جي هڪ اهم نسل جي شروعات ڪئي، جنهن کي “لڪياري سيد” چيو وڃي ٿو. 1996ع ۾، جڏهن سيد عبدالله شاهه لڪياري سنڌ جو وزيراعليٰ ۽ بينظير ڀٽو پاڪستان جي وزيراعظم هئي، تڏهن هتي هڪ نئين درگاهه تعمير ڪئي وئي. جنهن جو طرزِ تعمير وچ ايشيائي يادگارن کان متاثر آهي. جيڪڏهن صوفي روايتن کي علامتي گفتگو سمجهيو وڃي، ته پوءِ لعل شهباز قلندر جو لڪي جو دورو ڪرڻ ۽ شاهه صدر کي عقيدت پيش ڪرڻ، شيو مت جي ورثي کي تسليم ڪرڻ ۽ قبول ڪرڻ طور به سمجهي سگهجي ٿو</ref><ref>SINDH through History and Representations and French Contributions to Sindhi Studies Edited by MICHEL BOIVIN;SHIVAITE CULTS AND SUFI CENTRES A REAPPRAISAL OF THE MEDIEVAL LEGACY IN SINDH Michel Boivin, Oxford University Press, pages 38</ref>. ===تاريخ=== تاريخ [[جنت السنڌ]] جي مصنف [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] جي مصنف [[مير علي شير قانع ٺٽوي]]<ref>[[مير علي شير قانع ٺٽوي]]، [[تحفته الڪرام]]، [[سنڌي ادبي بورڊ]] [[ڄامشورو]]، 2004ع</ref> مطابق [[راجا دلوراءِ]] پنهنجي حڪمرانيءَ جي دور ۾ پنهنجي ڀاءُ ڇٽو امراڻي تي ظلم ڪيو. ڇٽو امراڻي بغداد جي خليفي وٽ دانهين ويو جنهن سؤ عرب سيد علي جي رهنمائي ۾ موڪليا. سيد علي راجا دلوراءِ کي شڪست ڏئي لڪي جبلن جي لڪ وٽ رهائش اختيار ڪئي. جنهنڪري اهو لڪ علوي يا لڪي سان مشهور ٿيو. ڇٽو امراڻي جي درگاھ اڄ به سيوهڻ شهر ۾ آهي. لڪي شهر ۾ پير صدرالدين شاھ لڪياري جي درگاھ آهي. انهيءَ ڪري پوءِ هيءُ شهر لڪي شاھ صدر سڏجڻ ۾ آيو. شاھ صدر سان پير پاڳارن ۽ لڪياري سيدن جي نسبت ڳنڍيل آهي. شاھ صدر جي مزار ۽ ريلوي لائين جي اولهه ۾ لڳ هڪ قديم قبرستان به آهي. انهن مقبرن جي ديوارن تي نقش نگاري به ٿيل آهي. مرزا قليچ بيگ لکيو آهي تہ:"هيءُ جبل جي ويجهو شهر آهي ۽ ساداتن جي جاءِ آهي، جن کي لڪياري سيد چوندا آهن. سڀني ۾ وڏو سيد صدرالدين هو، جنهن کي شاهه صدر چوندا آهن ۽ جنهن جو قبو اتي آهي. هو سيد محمد جو پٽ هو ۽ انهيءَ جو پٽ سيد اول شاهه سالڪ مجذوب هو ۽ ٻيو پٽ سيد ابوالحسن ۽ انهيءَ جو پٽ وري سيد عبدالرسول هو. اهي . سيد محمد شجاع به سيد صدر جي پوٽن مان هڪڙو هو ۽ طريقي نقشبنديءَ جو هو. سيد غازي خان به لڪياري سيدن جو سرڪردو هو ۽ سيد حمزه به انهيءَ کان پوءِ ناليوارو ٿيو. انهن کان سواءِ ٻيو هڪڙو سيد حيدر نالي سن شهر ۾ ڪرامت وارو ٿي گذريو. جو مخدوم بلال جي صحبت ۾ رهيو.<ref>"قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع.  ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> لڪيءَ جي جبلن مان ڪوسي پاڻيءَ جي ڪشتين جي پريان، ڪي غار لڌا اٿن، جي ٽڪرن مان ٽاڪيل آهن. انهن بابت رايو ظاهر ڪيو اٿن ته اڳي انهن ۾ ماڻهو رهندا هئا. هن وقت انهن غارن مان ڪي وهٽن لاءِ وٿاڻ ٿي ڪم اچن ٿا. هاڻوڪي سيوهڻ اسٽيشن جي پريان ٽڪريءَ تي، انهيءَ قديم زماني جو هڪ غار آهي. جو ”ايڪ ٿنڀو“ يا ”هڪ ٿنڀو“ سڏجي ٿو. اُن جو ذڪر ڊاڪٽر ولسن ڪيو آهي. اهو به نهايت قديم زماني جو غار آهي، جنهن ۾ ماڻهو پناهه وٺندا هئا. لڪيءَ جي جبلن مان ڪوسي پاڻيءَ جي ڪشتين جي نزديڪ، ڪيتريون قبرون لڌيون اٿن، جن بابت انهيءَ طرف جا مسلمان رهاڪو چون ٿا ته اهي آڳاٽن ”ڪافرن جون قبرون“ آهن. اهي قديم ماڻهن جون قبرون پندرهن ويهه فوٽ ڊگهيون، اَٺ نو فوٽ ويڪريون ۽ اٽڪل ٻه فوٽ اوچيون آهن. اهڙيون قديم زماني جون اڻ گهڙيل پٿر جون قبرون منگهي پير جي پريان شاهه بلاول واريءَ واٽ تان، توڙي ڪراچيءَ کان جيڪو رستو ڪوٽڙيءَ ۽ سيوهڻ ڏي وڃي ٿو، تنهن شاهي سڙڪ تي آهن. انهن هنڌن جا مسلمان رهاڪو انهن کي به ”ڪافرن جون قبرون“ ڪوٺين ٿا. هندن ۾ به اڳي ۾ُردن پورڻ جو رواج هو. ۾ُردن ساڙڻ جو رواج گهڻو پوءِ پيو. جو باهه ٻارڻ جو هنر ماڻهو پوءِ سکيا. هنن حقيقتن مان ائين سمجهڻ ۾ اچي ٿو، ته هاڻوڪي حب ندي انهيءَ آڳاٽي وقت ۾ به هئي، ۽ چوماسي ۾ برسات جو پاڻي جبلن تان لهي منجهس اچي پوندو هو، جنهنڪري هن پاسي به پاڻيءَ جي سهنج ڪري ماڻهو رهي سگهيا ٿي؛ پر اها وري به بلوچستان جي حد ليکبي، تنهنڪري سنڌ جو وسيل پاسو رڳو سيوهڻ وارو طرف چئبو. سر بارٽل فريئر، جنهن جي نالي پٺيان ڪراچيءَ جو ”فريئر هال“ سڏجي ٿو، تنهن سن 1851ع ۾ تاريخ کان اڳ واري زماني جي قبرن جو بيان رايل ايشياٽڪ سوسائٽيءَ جي جرنل ۾ لکيو هو.<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html}}} </ref> ==لڪي تيرٿ== ===لڪي جا چشمان=== لڪي شهر کان 5 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي لڪي جبلن ۾ سرد ۽ گرم قدرتي پاڻي جا چشما آهن. هت هڪ مسجد ۽ ٻن مندرن سان گڏ لڪي تيرٿ پڻ آهي. گرم پاڻيءَ ۾ وهنجڻ سان خارش جي بيماري ختم ٿي ويندي آهي.<ref>https://www.google.com/#q=Laki+Shah+Sadar</ref> تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق لڪي هڪ آباد ڳوٺ هو، پر پوءِ ويران ٿي ويو. هتي هاڻي ٻہ چشما هئا، جتي هندو مرد ۽ زالون سردين ۾ وهجندا هئا. ===موجودھ شهر=== شهر لڪي شاھ صدر ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين لاءِ پرائيمري اسڪول، هڪ هاءِ اسڪول ۽ ريلوي اسٽيشن پڻ آهي. هت ڪچي ۾ درياھ جي پاڻي تي دالين ۽ ڪڻڪ جا فصل وڌيڪ ٿين ٿا. هن شهر جي موسم مناسب حد تائين خوشگوار آهي.<ref>[https://www.google.com/search?q=sindh%20tourism%20an%20archaeological%20journey sindh tourism an archaeological journey - Google Search<!-- Bot generated title -->]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] 3exz80roz54sggx19ot6k7bojx3jbal 418454 418440 2026-10-10T09:27:43Z Intisar Ali 8681 418454 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ تاريخي شهر، مذهبي مرڪز ۽ سياحتي ماڳ}} {{Infobox settlement | name = لڪي شاهه صدر | native_name = لڪي | other_name = لڪي، لڪ علوي، لڪي شاهه صدر | settlement_type = تاريخي شهر ۽ وسندي | image_skyline = Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg | image_size = 280px | image_caption = لڪي شاهه صدر ۾ شاهه صدرالدين لڪياري جي درگاهه | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = لڪي شاهه صدر | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ لڪي شاهه صدر جو هنڌ | coordinates = {{coord|26.2626|67.9031|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type4 = تعلقو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type5 = تاريخي انتظامي علائقو | subdivision_name5 = [[سيوهڻ سرڪار]] | seat_type = | seat = | government_type = مڪاني حڪومت | unit_pref = Metric | population_as_of = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_demonym = لڪياري | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = | area_code = | blank_name = اهم ٻولي | blank_info = [[سنڌي ٻولي]] | blank1_name = ريلوي اسٽيشن | blank1_info = لڪي شاهه صدر (LSS) | blank2_name = اهم شاهراهه | blank2_info = [[سنڌو شاهراهه]] }} '''لڪي شاهه صدر''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Laki Shah Saddar، Lakki Shah Sadar|اردو=لکی شاہ صدر}})، جنهن کي '''لڪي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ آباد وسندي آهي. شهر [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾، [[لڪي جبل]] جي ڀرسان، [[سيوهڻ]] کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي شهر [[سنڌو شاهراهه]] ۽ ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="STDC">{{cite web |title=Laki Shah Sadar Rest House |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/14/laki-shah-sadar-rest-house/ |website=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |date=2024-10-14 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Dawn2017">{{cite news |last=Jatt |first=Zahida Rehman |title=Once populated with temples, only traces of Hinduism remain in Laki |url=https://www.dawn.com/news/1326114 |work=Dawn |date=2017-04-17 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> لڪي شاهه صدر پنهنجي تاريخي مذهبي ماڳن، [[شاهه صدر لڪي]] جي درگاهه، گرم پاڻيءَ جي چشمن، قديم هندو تيرٿ، لڪي جبلن ۽ ريلوي اسٽيشن سبب مشهور آهي. لڪيءَ جي تاريخ شاهه صدر جي زماني کان اڳ تائين پهچي ٿي. هي علائقو هندن جي مذهبي ياترا، صوفي روايتن، لڪياري ساداتن جي تاريخ ۽ سنڌ جي قديم آمدرفت جي رستن سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Boivin">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=2008 |pages=22–41 |language=en |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-18-51_6d39e63801ee1e45a248a9867718633b.pdf }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == لڪيءَ جي نالي کي سنڌي لفظ '''لڪ''' سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبلن جي وچ ۾ گذرگاهه يا سوڙهو رستو آهي. لڪي جبلن جي جاگرافي هن تشريح سان ٺهڪي اچي ٿي، جيتوڻيڪ نالي جي اشتقاق بابت وڌيڪ لساني تحقيق گهربل آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي ڪتاب ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ لڪيءَ سان لاڳاپيل روايتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ۾ «لڪ علوي» واري نالي جي روايت پڻ شامل آهي.<ref name="Tuhfat">{{cite book |last=ٺٽوي |first=مير علي شير قانع |title=تحفة الڪرام |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |language=sd }}</ref> شاهه صدر جي درگاهه جي شهرت کان پوءِ شهر «لڪي شاهه صدر» جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. === تيرٿ لڪي === لڪيءَ جو هڪ ٻيو تاريخي نالو '''تيرٿ لڪي''' آهي. هي نالو هندو مذهبي ياترا سان لاڳاپيل هو. [[پير علي محمد راشدي]] پنهنجي ڪتاب ''[[اهي ڏينهن اهي شينهن]]'' ۾ لکي ٿو تہ لڪي اڳئين زماني ۾ لڪياري ساداتن جو ڳڙهه هئي، جتان سيد علي مڪي جي اولاد سنڌ جي مختلف علائقن ۾ وڃي وسنديون قائم ڪيون. راشديءَ جي ننڍپڻ واري زماني تائين لڪي هندن جو مشهور تيرٿ بڻجي چڪي هئي.<ref name="Rashdi">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book10/Book_page2.html }}</ref> راشديءَ موجب، هندن ريلوي اسٽيشن جو نالو «تيرٿ لڪي» رکرايو هو، جيڪو پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ «لڪي شاهه صدر» ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Rashdi"/> == جاگرافي ۽ قدرتي ماحول == لڪي شاهه صدر سيوهڻ جي ڏکڻ ۾، سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه ۾ لڪي جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي، جڏهن تہ سنڌو درياهه اوڀر طرف وهي ٿو.<ref name="Dawn2017"/> لڪي جبل [[کيرٿر جبل]] جي جاگرافيائي نظام سان لاڳاپيل آهن. هتي چُن جي پٿر جون تهون، جبلن جا لڪ، خشڪ پهاڙي زمينون ۽ قدرتي چشما موجود آهن. === لڪي جبل === لڪي جبل سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکن ٿا. جبلن جي وچ ۾ موجود لڪ اتر ۽ ڏکڻ سنڌ جي وچ ۾ آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مغل دور جي جنگي تاريخ ۾ پڻ لڪيءَ جي جبلن ۽ گذرگاهن جو ذڪر ملي ٿو. === گرم پاڻيءَ جا چشما === لڪيءَ جي جبلن ۾ قدرتي گرم پاڻيءَ جا چشما موجود آهن. انهن جي پاڻيءَ ۾ معدني جزن، خاص ڪري گندڪ جي موجودگيءَ سبب انهن کي گندڪ وارا چشما پڻ سڏيو ويندو آهي. اهي چشما تاريخي طور مذهبي غسل، تيرٿ ياترا ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="EFT">{{cite web |title=Lucky Shah Sadar Temples, Jamshoro |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1115/jamshoro/lucky-shah-sadar-temples |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پير علي محمد راشدي موجب، سندس زماني ۾ چشمن جي ڀرسان مندر موجود هئا ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان چمڙيءَ جي بيمارين ۾ مبتلا ماڻهو وهنجڻ لاءِ ايندا هئا. چشمن ڀرسان هندو فقيرن، سنياسين، نانگن ۽ ڪاپڙين جي رهائش ۽ اچ وڃ پڻ هوندي هئي.<ref name="Rashdi"/> چشمن جي پاڻيءَ سان چمڙيءَ جي بيمارين جي علاج بابت مقامي روايت موجود آهي، پر اهڙي روايت کي سائنسي طور ثابت ٿيل طبي علاج نه سمجهڻ گهرجي. === چشمن جي سائنسي تحقيق === 1983ع ۾ شايع ٿيل هڪ سائنسي مطالعي ۾ لڪيءَ جي گرم چشمي جي پاڻيءَ جي حياتياتي ۽ ڪيميائي خصوصيتن جو جائزو ورتو ويو. مطالعي موجب هڪ چشمي جي منڍ وٽ پاڻيءَ جو گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ هو.<ref name="Science1983">{{cite journal |last1=Ali |first1=S. S. |last2=Jafri |first2=S. I. H. |last3=Leghari |first3=S. M. |last4=Thebow |first4=S. |title=Studies on the flora and fauna of a hot sulphur spring at Lakki (District Dadu) Sind Pakistan |journal=Karachi University Journal of Science |volume=11 |issue=2 |pages=185–197 |year=1983 |language=en |url=https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?S_id=25967&articledetailId=48870 }}</ref> 2021ع جي هڪ ارضياتي تحقيق ۾ لڪي شاهه صدر جي زيرزمين گرم پاڻيءَ جي ذخيرن جي مطالعي لاءِ برقي مزاحمت وارو طريقو استعمال ڪيو ويو. تحقيق ۾ چُن جي پٿر اندر ٻن گرم پاڻيءَ وارن ذخيرن جي سڃاڻپ ٿي، جن جون ڄاڻايل شروعاتي گهرائيون ترتيبوار 56 ۽ 190 ميٽر هيون.<ref name="Geology2021">{{cite journal |title=Exploration of Shallow Geothermal Energy Aquifers by Using Electrical Resistivity Survey in Laki Range Jamshoro district Sindh, Pakistan |journal=International Journal of Economic and Environmental Geology |volume=12 |issue=1 |pages=46–52 |year=2021 |doi=10.46660/ijeeg.v12i1.146 |url=https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/146 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شاهه صدر کان اڳ جو لڪي === لڪيءَ جي تاريخ شاهه صدر جي درگاهه جي قيام کان اڳ جي آهي. جبلن جا لڪ، قدرتي چشما ۽ مذهبي ياترا جا رستا هن علائقي جي قديم اهميت جا بنيادي سبب هئا. لڪي هندن لاءِ هڪ مشهور تيرٿ هو، جتي شِو مت سان لاڳاپيل مذهبي رسمون ادا ڪيون وينديون هيون. لڪيءَ جي چشمن کي مقدس سمجهيو ويندو هو ۽ عقيدتمند انهن ۾ غسل ڪندا هئا.<ref name="Boivin"/> محقق ميشيل بوئيوين جي مطالعي موجب، لڪي سنڌ ۾ شِو مت جي اهم مذهبي مرڪزن مان هڪ هو. هي ماڳ [[هنگلاج ماتا]] ڏانهن ويندڙ ياترين جي مذهبي رستي سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Boivin"/> === لڪي تيرٿ ۽ شِو مت === لڪيءَ جي مذهبي تاريخ ۾ شِو مت، جوڳين ۽ سنياسين جو اهم ڪردار رهيو آهي. ميشيل بوئيوين موجب، لڪي هڪ اهڙو مذهبي مرڪز هو، جتي هندن جي مختلف روايتن سان لاڳاپيل رسمون ادا ڪيون وينديون هيون. ڪن روايتن ۾ لڪيءَ کي شِو سان، جڏهن تہ ٻين ۾ ڪالي ديويءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Boivin"/> هتي مذهبي غسل لاءِ چشما موجود هئا. عقيدتمند مندر ۾ عبادت ڪرڻ کان اڳ انهن ۾ غسل ڪندا هئا. ڪن روايتن موجب لڪيءَ ۾ وفات ٿيل ماڻهن جون آخري مذهبي رسمون پڻ ادا ڪيون وينديون هيون.<ref name="Boivin"/> برطانوي محقق [[رچرڊ فرانسس برٽن]] پڻ لڪيءَ جي مذهبي رسمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب، قديم زماني ۾ ڪجهه سنياسي هتي انتهائي مذهبي رياضت سان لاڳاپيل رسمون ادا ڪندا هئا.<ref name="Burton">{{cite book |last=Burton |first=Richard Francis |title=Sindh, and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en }}</ref><ref name="Boivin"/> انهن تاريخي بيانن کي ان دور جي سياحن ۽ محققن جي مشاهدن طور ڏسڻ گهرجي. === لڪي ۽ صوفي روايتون === ميشيل بوئيوين سنڌ جي صوفي مرڪزن ۽ شِو مت جي مذهبي روايتن جي تاريخي تعلق جو مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، سنڌ ۾ ڪجهه صوفي مرڪز اهڙن ماڳن تي قائم ٿيا، جتي اڳ هندو مذهبي روايتن جو اثر موجود هو.<ref name="Boivin"/> لڪي انهيءَ تاريخي ۽ مذهبي لاڳاپي جو هڪ اهم مثال آهي. لڪيءَ سان لاڳاپيل صوفي روايتن موجب، [[لعل شهباز قلندر]] جي سيوهڻ اچڻ واري زماني ۾ شاهه صدر هن علائقي جي هڪ اهم روحاني شخصيت هو. انهن روايتن جي تاريخي ترتيب بابت مختلف ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === لڪ علوي بابت تاريخي روايت === [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ڪتاب ''[[جنت السنڌ]]'' ۽ [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ لڪيءَ جي نالي سان لاڳاپيل هڪ روايت بيان ٿيل آهي. روايت موجب، [[راجا دلوراءِ]] پنهنجي ڀاءُ ڇٽي امراڻيءَ تي ظلم ڪيو. ڇٽو امراڻي بغداد جي خليفي وٽ دانهين ويو، جنهن سيد عليءَ جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ جماعت سنڌ ڏانهن موڪلي. روايت موجب سيد عليءَ دلوراءِ کي شڪست ڏئي لڪي جبلن جي لڪ وٽ رهائش اختيار ڪئي، جنهنڪري اهو هنڌ «لڪ علوي» جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Tuhfat"/><ref name="Jannat">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> هي بيان تاريخي روايت جي حيثيت رکي ٿو. ان جي واقعن، شخصيتن ۽ زماني جي آزاد تاريخي تصديق گهربل آهي. === مغل دور === مغل دور ۾ لڪي جبلن ۽ انهن جي گذرگاهن کي فوجي ۽ جاگرافيائي اهميت حاصل هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحي 30 تي حاشيي نمبر 36 ۾ لڪيءَ بابت معلومات ڏنل آهي. حاشيي موجب، لڪي اڳ آباد وسندي هئي، جيڪا پوءِ ويران ٿي وئي. ان ۾ چشمن، [[مرزا جاني بيگ]] ۽ حضرت هارون سان منسوب قبر بابت پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |page=30 |at=حاشيو نمبر 36 |language=sd }}</ref> حاشيي ۾ حضرت هارون جي قبر جي سڃاڻپ ۽ هنڌ بابت غيريقيني ظاهر ڪئي وئي آهي. تنهنڪري انهيءَ روايت کي ڪنهن نبيءَ جي قبر جو تصديق ٿيل تاريخي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. === شاهه صدر ۽ لڪياري سادات === [[شاهه صدر لڪي]] لڪيءَ جي مذهبي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ هو. سندس نالي سان شهر جي موجوده سڃاڻپ ڳنڍيل آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو]]'' ۾ لڪيءَ کي ساداتن جي رهائشگاهه ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب، لڪيءَ ۾ رهندڙ سيدن کي لڪياري سيد سڏيو ويندو هو ۽ انهن ۾ سيد صدرالدين، جيڪو شاهه صدر جي نالي سان مشهور هو، وڏي اهميت رکندڙ شخصيت هئي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب، شاهه صدر سيد محمد جو پٽ هو. سندس اولاد ۾ سيد اول شاهه، سيد ابوالحسن ۽ سيد عبدالرسول جا نالا ملن ٿا. ساڳئي ڪتاب ۾ سيد محمد شجاع، سيد غازي خان، سيد حمزه ۽ سيد حيدر جهڙين لڪياري ساداتن سان لاڳاپيل شخصيتن جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Qaleech"/> لڪياري ساداتن جون مختلف شاخون سنڌ جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيون. راشدي خاندان ۽ پير پاڳارن جي خاندان جي نسبي روايتن ۾ پڻ لڪياري ساداتن سان تعلق بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=شاهه صدر لڪي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ+صدر+لڪي |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> === شاهه صدر جي مقبري جي تعمير === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ لطف الله جي سفرنامي جي حوالي سان لکيل آهي تہ شاهه صدر جو مقبرو 1155هه/1742ع ۾ نادر شاهه جي حڪم سان تعمير ڪرايو ويو هو. ان روايت جو بنياد مقبري تي موجود ڪتبي کي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> هي تاريخ مقبري جي تعمير سان لاڳاپيل آهي، شاهه صدر جي وفات سان نه. === قديم غار ۽ قبرستان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سنڌ]]'' ۾ لڪي جبلن جي ڀرسان قديم غارن ۽ قبرن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب، لڪيءَ جي گرم پاڻيءَ جي چشمن جي ڀرسان ٽڪرن ۾ کوٽيل غار مليا هئا، جن بابت خيال هو تہ قديم زماني ۾ ماڻهو انهن ۾ رهندا هئا. انهن مان ڪجهه غار بعد ۾ جانورن جي وٿاڻ طور استعمال ٿيندا هئا.<ref name="Bherumal">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> ڀيرومل موجب، لڪيءَ جي جبلن ۽ چشمن جي ڀرسان ڊگهيون پٿر جون قديم قبرون پڻ مليون هيون، جن کي مقامي ماڻهو «ڪافرن جون قبرون» سڏيندا هئا. انهن قبرن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ پندرهن کان ويهه فوٽ، ويڪر اٺ کان نو فوٽ ۽ اوچائي اٽڪل ٻه فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Bherumal"/> انهن آثارن جي صحيح تاريخ، ثقافتي نسبت ۽ آثار قديمه واري سڃاڻپ لاءِ جديد سائنسي تحقيق گهربل آهي. === ٽالپر ۽ برطانوي دور === ٽالپر دور جي پڇاڙيءَ ۾ هندستاني سياح لطف الله، انگريز عملدار ايسٽ وِڪ سان گڏ سنڌ جو سفر ڪيو. لطف الله پنهنجي سفرنامي ۾ لڪيءَ کي لڳ ڀڳ سؤ گهرن واري وسندي بيان ڪيو آهي. سندس احوال موجب هتي سيد رهندا هئا ۽ شاهه صدر جي درگاهه ڳوٺ کان اٽڪل ٽي سؤ گز پري جبل جي دامن ۾ واقع هئي.<ref name="Sindhiana"/> برطانوي دور ۾ لڪيءَ جي جاگرافي، جبلن، چشمن ۽ مذهبي ماڳن جو ذڪر سفرنامن ۽ گزيٽيئرن ۾ ملندو آهي.<ref name="Hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1876 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ }}</ref> === پير علي محمد راشديءَ جي زماني جو لڪي === پير علي محمد راشدي پنهنجي ڪتاب ''اهي ڏينهن اهي شينهن'' ۾ لڪيءَ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان موجب، لڪيءَ جي ريلوي اسٽيشن جي سامهون جبلن ۾ گرم پاڻيءَ جا چشما هئا. هندن اتي مندر ٺهرايا هئا ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان ياتري، سنياسي، نانگا ۽ ڪاپڙي ايندا هئا.<ref name="Rashdi"/> راشديءَ موجب، مسافرن جي سهولت لاءِ لڪي ريلوي اسٽيشن جي سامهون هڪ ڌرمشالا پڻ ٺهيل هئي، جتي مسافر آرام ڪري پوءِ چشمن ڏانهن ويندا هئا. هن پنهنجي زماني ۾ انهيءَ ڌرمشالا جي کنڊرن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Rashdi"/> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ لڪيءَ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ تبديليون آيون. پير علي محمد راشديءَ موجب، ريلوي اسٽيشن جو پراڻو نالو «تيرٿ لڪي» بدلائي «لڪي شاهه صدر» رکيو ويو.<ref name="Rashdi"/> ورهاڱي کان پوءِ هندو مذهبي ماڳن جي سارسنڀال ۾ تبديليون آيون. 2017ع جي هڪ رپورٽ موجب لڪيءَ جا ڪيترائي پراڻا مندر ۽ مذهبي آثار مناسب حفاظت نه ملڻ سبب خراب حالت ۾ هئا.<ref name="Dawn2017"/> === جديد درگاهه جي تعمير === ميشيل بوئيوين جي مطالعي ۾ شاهه صدر جي جديد درگاهه جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان موجب، 1996ع ۾، جڏهن سيد عبدالله شاهه لڪياري سنڌ جو وڏو وزير هو، تڏهن هتي نئين درگاهه تعمير ڪئي وئي.<ref name="Boivin"/> بوئيوين موجب، درگاهه جي جديد تعميراتي طرز تي وچ ايشيائي يادگارن جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. == انتظامي ۽ سياسي حيثيت == لڪي شاهه صدر موجوده انتظامي ورهاست موجب [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع آهي. تاريخي طور لڪي سيوهڻ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي دائري سان لاڳاپيل رهيو آهي. مغل دور ۾ هي علائقو [[سيوهڻ سرڪار]] جي تاريخي انتظامي دائري ۾ شمار ٿيندو هو. 2004ع ۾ ڄامشوري ضلعي جي قيام کان اڳ هي علائقو دادو ضلعي سان لاڳاپيل هو. شهر جي مخصوص يونين ڪائونسل، وارڊن، چونڊيل نمائندن ۽ مڪاني حڪومت جي موجوده حدبنديءَ بابت تفصيل سرڪاري چونڊ ۽ مڪاني حڪومت جي رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهن. == آبادي ۽ سماج == لڪي شاهه صدر هڪ موجوده آباد وسندي آهي. هن شهر جي سماجي تاريخ ۾ لڪياري ساداتن، مذهبي اڳواڻن، مقامي رهواسين ۽ سياحت سان لاڳاپيل ماڻهن جو ڪردار رهيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ لطف الله جي بيان موجب هتي لڳ ڀڳ سؤ گهر هئا، پر ان انگ کي موجوده آدمشماريءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Sindhiana"/> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ لڪي شاهه صدر جي مخصوص وسنديءَ جو تصديق ٿيل انگ حاصل ٿيڻ تائين معلومات خاني ۾ آباديءَ جو خانو خالي رکيو ويو آهي. === ٻوليون === لڪي شاهه صدر سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقي ۾ واقع آهي. [[سنڌي ٻولي]] مقامي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جي اهم ٻولي آهي. [[اردو]] قومي رابطي، تعليم ۽ سرڪاري معاملن ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي. مخصوص وسنديءَ ۾ مختلف ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي تناسب بابت تصديق ٿيل شماريات دستياب نه آهن. === مذهب === لڪيءَ جي مذهبي تاريخ ۾ اسلام ۽ هندومت ٻنهي جا اهم نشان ملن ٿا. شاهه صدر جي درگاهه اسلامي صوفي روايتن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڌارڻ تيرٿ، شِو مت ۽ قديم مندر هن علائقي جي هندو مذهبي ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="Boivin"/><ref name="EFT"/> == تعليم == لڪي شاهه صدر ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي تعليم لاءِ اسڪولن جي موجودگيءَ جو مقامي بيان ملي ٿو. شهر بابت اڳوڻن احوالن ۾ پرائمري ۽ هاءِ اسڪول جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. انهن ادارن جي موجوده سرڪاري نالن، درجن، SEMIS ڪوڊن، شاگردن ۽ استادن جي انگن جي تصديق سنڌ اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي رڪارڊ مان ڪرڻ ضروري آهي. == صحت == لڪي شاهه صدر جي صحت جي سهولتن بابت بنيادي صحت مرڪزن، ڊسپينسرين، طبي عملي ۽ ويجهن اسپتالن جي موجوده معلومات سرڪاري صحت کاتي جي رڪارڊ مان تصديق طلب آهي. لڪيءَ جا گرم چشما روايتي طور چمڙيءَ جي بيمارين سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا آهن، پر انهن جي پاڻيءَ کي ثابت ٿيل طبي علاج طور پيش ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="EFT"/> == معيشت == لڪي شاهه صدر جي مقامي معاشي زندگيءَ ۾ مذهبي زيارت، سياحت، آمدرفت، مقامي واپار ۽ زرعي سرگرمين جو ڪردار آهي. سنڌو درياهه جي ويجهڙائيءَ سبب ڀرپاسي جي زرعي زمينن ۾ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. مقامي احوالن ۾ ڪڻڪ ۽ دالين جي پوک جو ذڪر ملي ٿو، پر شهر جي مخصوص زرعي پيداوار جا تصديق ٿيل سرڪاري انگ موجود نه آهن. === سياحت === لڪي شاهه صدر جي سياحت جو بنياد گرم چشما، شاهه صدر جي درگاهه، قديم مندر، لڪي جبل ۽ تاريخي مذهبي ورثو آهن. سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن لڪي شاهه صدر ۾ ريسٽ هائوس جي سهولت بابت معلومات فراهم ڪري ٿي.<ref name="STDC"/> == آمدرفت == === روڊ === لڪي شاهه صدر [[سنڌو شاهراهه]] جي علائقي سان ڳنڍيل آهي. هي شاهراهه سيوهڻ، ڄامشوري ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ڏانهن آمدرفت مهيا ڪري ٿي. === ريلوي === لڪي شاهه صدر ۾ پاڪستان ريلوي جي هڪ اسٽيشن موجود آهي، جيڪا ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي. اسٽيشن جو ڪوڊ '''LSS''' آهي. پير علي محمد راشديءَ موجب، اسٽيشن جو پراڻو نالو «تيرٿ لڪي» هو، جيڪو پاڪستان جي قيام کان پوءِ «لڪي شاهه صدر» رکيو ويو.<ref name="Rashdi"/> == ثقافتي ۽ مذهبي ماڳ == === شاهه صدر جي درگاهه === [[فائل:Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg|thumb|شاهه صدر لڪي جي درگاهه، سنڌ جي ثقافتي ورثي جو ماڳ SD-U-7.]] شاهه صدر جي درگاهه لڪي شاهه صدر جي اهم ترين مذهبي ۽ تاريخي عمارتن مان آهي. اها سنڌ جي ثقافتي ورثي جي ماڳن ۾ SD-U-7 جي سڃاڻپ سان درج آهي.<ref name="CommonsShrine">{{cite web |title=Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrine_of_Lucky_Shah_Sadar.jpg |website=Wikimedia Commons |publisher=Wikimedia Foundation |date=2016-09-15 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڌارڻ تيرٿ ۽ قديم مندر === لڪيءَ جي چشمن جي ڀرسان قديم هندو مندر موجود آهن. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پرزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ موجب، لڪيءَ جي چشمن جي ويجهو ٻه مندر آهن، جن مان هڪ نسبتاً بهتر حالت ۾ ۽ ٻيو زبون حالت ۾ آهي.<ref name="EFT"/> ساڳئي اداري موجب، اهي مندر شاهه صدر جي درگاهه کان لڳ ڀڳ 2.5 ڪلوميٽر اولهه طرف لڪي شاهه صدر–چشما روڊ تي واقع آهن. انهن مندرن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ SD-U-8 سان سڃاتو وڃي ٿو. === ڌرمشالا === پير علي محمد راشدي موجب، لڪي ريلوي اسٽيشن جي سامهون مسافرن لاءِ هڪ ڌرمشالا موجود هئي. ياتري ۽ ٻيا مسافر اتي آرام ڪري پوءِ چشمن ڏانهن ويندا هئا.<ref name="Rashdi"/> راشديءَ پنهنجي زماني ۾ انهيءَ ڌرمشالا جي کنڊرن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. === قديم قبرستان === مرزا قليچ بيگ ۽ ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جي لکڻين ۾ لڪيءَ جي ڀرپاسي قديم قبرن ۽ قبرستانن جو ذڪر ملي ٿو. شاهه صدر جي درگاهه ۽ ريلوي لائين جي اولهه طرف پراڻن مقبرن ۽ قبرن جي موجودگيءَ جا تاريخي احوال ملن ٿا.<ref name="Qaleech"/><ref name="Bherumal"/> == اهم ماڳن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#BFDFF5;color:#173E63;padding:10px;font-size:110%;" | '''لڪي شاهه صدر جا اهم تاريخي، قدرتي ۽ سماجي ماڳ''' |- ! style="background:#D3E5FC;color:#173E63;padding:8px;" | ماڳ ! style="background:#D9F1E4;color:#205D4B;padding:8px;" | نوعيت ! style="background:#FCE6CC;color:#805019;padding:8px;" | اهميت |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | شاهه صدر جي درگاهه | مذهبي ۽ تاريخي | ثقافتي ورثي جو ماڳ SD-U-7 |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | ڌارڻ تيرٿ جا مندر | مذهبي ۽ آثار قديمه | ثقافتي ورثي جو ماڳ SD-U-8 |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | گرم چشما | قدرتي ۽ سياحتي | ارضياتي ۽ تاريخي اهميت |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | لڪي جبل | قدرتي جاگرافي | جبلن جا لڪ ۽ تاريخي رستا |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | قديم غار | آثار قديمه | قديم انساني رهائش بابت تاريخي احوال |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | قديم قبرستان | تاريخي آثار | پٿر جون قبرون ۽ مقبرا |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | ڌرمشالا | تاريخي مذهبي سهولت | هندو ياترين جي رهائش ۽ آرام جو ماڳ |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | لڪي شاهه صدر ريلوي اسٽيشن | آمدرفت | ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين، ڪوڊ LSS |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | سياحتي ريسٽ هائوس | سياحت | سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن جي سهولت |} == پڻ ڏسو == * [[شاهه صدر لڪي]] * [[لڪي جبل]] * [[لڪي شاهه صدر ريلوي اسٽيشن]] * [[سيوهڻ]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[سنڌو شاهراهه]] * [[لڪياري سيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }} * {{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }} * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd }} * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=2004 |language=sd }} * {{cite book |last=Boivin |first=Michel |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=22–41 |language=en }} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1876 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Lucky_Shah_Sadar وڪيميڊيا ڪامنز تي شاهه صدر لڪي جون تصويرون] * [https://stdc.gos.pk/ سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن] * [https://heritage.eftsindh.com/ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ] * [https://www.sindhiadabiboard.org/ سنڌي ادبي بورڊ] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] 9tk7dd3zuhk0nl6mbvmu7iovy2je5or 418455 418454 2026-10-10T09:28:53Z Intisar Ali 8681 418455 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ تاريخي شهر، مذهبي مرڪز ۽ سياحتي ماڳ}} {{Infobox settlement | name = لڪي شاهه صدر | native_name = لڪي | other_name = لڪي، لڪ علوي، لڪي شاهه صدر | settlement_type = تاريخي شهر ۽ وسندي | image_skyline = Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg | image_size = 280px | image_caption = لڪي شاهه صدر ۾ شاهه صدرالدين لڪياري جي درگاهه | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label = لڪي شاهه صدر | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ لڪي شاهه صدر جو هنڌ | coordinates = {{coord|26.2626|67.9031|region:PK-SD_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[حيدرآباد ڊويزن]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type4 = تعلقو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type5 = تاريخي انتظامي علائقو | subdivision_name5 = [[سيوهڻ سرڪار]] | seat_type = | seat = | government_type = مڪاني حڪومت | unit_pref = Metric | population_as_of = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_demonym = لڪياري | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = | area_code = | blank_name = اهم ٻولي | blank_info = [[سنڌي ٻولي]] | blank1_name = ريلوي اسٽيشن | blank1_info = لڪي شاهه صدر (LSS) | blank2_name = اهم شاهراهه | blank2_info = [[سنڌو شاهراهه]] }} '''لڪي شاهه صدر''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Laki Shah Saddar، Lakki Shah Sadar|اردو=لکی شاہ صدر}})، جنهن کي '''لڪي''' پڻ سڏيو ويندو آهي، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ آباد وسندي آهي. شهر [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾، [[لڪي جبل]] جي ڀرسان، [[سيوهڻ]] کان لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع آهي. هي شهر [[سنڌو شاهراهه]] ۽ ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين سان ڳنڍيل آهي.<ref name="STDC">{{cite web |title=Laki Shah Sadar Rest House |url=https://stdc.gos.pk/2024/10/14/laki-shah-sadar-rest-house/ |website=Sindh Tourism Development Corporation |publisher=Government of Sindh |date=2024-10-14 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Dawn2017">{{cite news |last=Jatt |first=Zahida Rehman |title=Once populated with temples, only traces of Hinduism remain in Laki |url=https://www.dawn.com/news/1326114 |work=Dawn |date=2017-04-17 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> لڪي شاهه صدر پنهنجي تاريخي مذهبي ماڳن، [[شاهه صدر لڪي]] جي درگاهه، گرم پاڻيءَ جي چشمن، قديم هندو تيرٿ، لڪي جبلن ۽ ريلوي اسٽيشن سبب مشهور آهي. لڪيءَ جي تاريخ شاهه صدر جي زماني کان اڳ تائين پهچي ٿي. هي علائقو هندن جي مذهبي ياترا، صوفي روايتن، لڪياري ساداتن جي تاريخ ۽ سنڌ جي قديم آمدرفت جي رستن سان لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Boivin">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=2008 |pages=22–41 |language=en |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-18-51_6d39e63801ee1e45a248a9867718633b.pdf }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == لڪيءَ جي نالي کي سنڌي لفظ '''لڪ''' سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ جبلن جي وچ ۾ گذرگاهه يا سوڙهو رستو آهي. لڪي جبلن جي جاگرافي هن تشريح سان ٺهڪي اچي ٿي، جيتوڻيڪ نالي جي اشتقاق بابت وڌيڪ لساني تحقيق گهربل آهي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي ڪتاب ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ لڪيءَ سان لاڳاپيل روايتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن ۾ «لڪ علوي» واري نالي جي روايت پڻ شامل آهي.<ref name="Tuhfat">{{cite book |last=ٺٽوي |first=مير علي شير قانع |title=تحفة الڪرام |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |language=sd }}</ref> شاهه صدر جي درگاهه جي شهرت کان پوءِ شهر «لڪي شاهه صدر» جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. === تيرٿ لڪي === لڪيءَ جو هڪ ٻيو تاريخي نالو '''تيرٿ لڪي''' آهي. هي نالو هندو مذهبي ياترا سان لاڳاپيل هو. [[پير علي محمد راشدي]] پنهنجي ڪتاب ''[[اهي ڏينهن اهي شينهن]]'' ۾ لکي ٿو تہ لڪي اڳئين زماني ۾ لڪياري ساداتن جو ڳڙهه هئي، جتان سيد علي مڪي جي اولاد سنڌ جي مختلف علائقن ۾ وڃي وسنديون قائم ڪيون. راشديءَ جي ننڍپڻ واري زماني تائين لڪي هندن جو مشهور تيرٿ بڻجي چڪي هئي.<ref name="Rashdi">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book10/Book_page2.html }}</ref> راشديءَ موجب، هندن ريلوي اسٽيشن جو نالو «تيرٿ لڪي» رکرايو هو، جيڪو پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ «لڪي شاهه صدر» ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Rashdi"/> == جاگرافي ۽ قدرتي ماحول == لڪي شاهه صدر سيوهڻ جي ڏکڻ ۾، سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهي. شهر جي اولهه ۾ لڪي جبلن جو سلسلو پکڙيل آهي، جڏهن تہ سنڌو درياهه اوڀر طرف وهي ٿو.<ref name="Dawn2017"/> لڪي جبل [[کيرٿر جبل]] جي جاگرافيائي نظام سان لاڳاپيل آهن. هتي چُن جي پٿر جون تهون، جبلن جا لڪ، خشڪ پهاڙي زمينون ۽ قدرتي چشما موجود آهن. === لڪي جبل === لڪي جبل سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکن ٿا. جبلن جي وچ ۾ موجود لڪ اتر ۽ ڏکڻ سنڌ جي وچ ۾ آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. مغل دور جي جنگي تاريخ ۾ پڻ لڪيءَ جي جبلن ۽ گذرگاهن جو ذڪر ملي ٿو. === گرم پاڻيءَ جا چشما === لڪيءَ جي جبلن ۾ قدرتي گرم پاڻيءَ جا چشما موجود آهن. انهن جي پاڻيءَ ۾ معدني جزن، خاص ڪري گندڪ جي موجودگيءَ سبب انهن کي گندڪ وارا چشما پڻ سڏيو ويندو آهي. اهي چشما تاريخي طور مذهبي غسل، تيرٿ ياترا ۽ مقامي سياحت سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="EFT">{{cite web |title=Lucky Shah Sadar Temples, Jamshoro |url=https://heritage.eftsindh.com/site/1115/jamshoro/lucky-shah-sadar-temples |website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پير علي محمد راشدي موجب، سندس زماني ۾ چشمن جي ڀرسان مندر موجود هئا ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان چمڙيءَ جي بيمارين ۾ مبتلا ماڻهو وهنجڻ لاءِ ايندا هئا. چشمن ڀرسان هندو فقيرن، سنياسين، نانگن ۽ ڪاپڙين جي رهائش ۽ اچ وڃ پڻ هوندي هئي.<ref name="Rashdi"/> چشمن جي پاڻيءَ سان چمڙيءَ جي بيمارين جي علاج بابت مقامي روايت موجود آهي، پر اهڙي روايت کي سائنسي طور ثابت ٿيل طبي علاج نه سمجهڻ گهرجي. === چشمن جي سائنسي تحقيق === 1983ع ۾ شايع ٿيل هڪ سائنسي مطالعي ۾ لڪيءَ جي گرم چشمي جي پاڻيءَ جي حياتياتي ۽ ڪيميائي خصوصيتن جو جائزو ورتو ويو. مطالعي موجب هڪ چشمي جي منڍ وٽ پاڻيءَ جو گرمي پد 42 ڊگري سينٽي گريڊ هو.<ref name="Science1983">{{cite journal |last1=Ali |first1=S. S. |last2=Jafri |first2=S. I. H. |last3=Leghari |first3=S. M. |last4=Thebow |first4=S. |title=Studies on the flora and fauna of a hot sulphur spring at Lakki (District Dadu) Sind Pakistan |journal=Karachi University Journal of Science |volume=11 |issue=2 |pages=185–197 |year=1983 |language=en |url=https://psa.pastic.gov.pk/SearchArticleView.aspx?S_id=25967&articledetailId=48870 }}</ref> 2021ع جي هڪ ارضياتي تحقيق ۾ لڪي شاهه صدر جي زيرزمين گرم پاڻيءَ جي ذخيرن جي مطالعي لاءِ برقي مزاحمت وارو طريقو استعمال ڪيو ويو. تحقيق ۾ چُن جي پٿر اندر ٻن گرم پاڻيءَ وارن ذخيرن جي سڃاڻپ ٿي، جن جون ڄاڻايل شروعاتي گهرائيون ترتيبوار 56 ۽ 190 ميٽر هيون.<ref name="Geology2021">{{cite journal |title=Exploration of Shallow Geothermal Energy Aquifers by Using Electrical Resistivity Survey in Laki Range Jamshoro district Sindh, Pakistan |journal=International Journal of Economic and Environmental Geology |volume=12 |issue=1 |pages=46–52 |year=2021 |doi=10.46660/ijeeg.v12i1.146 |url=https://www.econ-environ-geol.org/index.php/ojs/article/view/146 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شاهه صدر کان اڳ جو لڪي === لڪيءَ جي تاريخ شاهه صدر جي درگاهه جي قيام کان اڳ جي آهي. جبلن جا لڪ، قدرتي چشما ۽ مذهبي ياترا جا رستا هن علائقي جي قديم اهميت جا بنيادي سبب هئا. لڪي هندن لاءِ هڪ مشهور تيرٿ هو، جتي شِو مت سان لاڳاپيل مذهبي رسمون ادا ڪيون وينديون هيون. لڪيءَ جي چشمن کي مقدس سمجهيو ويندو هو ۽ عقيدتمند انهن ۾ غسل ڪندا هئا.<ref name="Boivin"/> محقق ميشيل بوئيوين جي مطالعي موجب، لڪي سنڌ ۾ شِو مت جي اهم مذهبي مرڪزن مان هڪ هو. هي ماڳ [[هنگلاج ماتا]] ڏانهن ويندڙ ياترين جي مذهبي رستي سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي.<ref name="Boivin"/> === لڪي تيرٿ ۽ شِو مت === لڪيءَ جي مذهبي تاريخ ۾ شِو مت، جوڳين ۽ سنياسين جو اهم ڪردار رهيو آهي. ميشيل بوئيوين موجب، لڪي هڪ اهڙو مذهبي مرڪز هو، جتي هندن جي مختلف روايتن سان لاڳاپيل رسمون ادا ڪيون وينديون هيون. ڪن روايتن ۾ لڪيءَ کي شِو سان، جڏهن تہ ٻين ۾ ڪالي ديويءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي.<ref name="Boivin"/> هتي مذهبي غسل لاءِ چشما موجود هئا. عقيدتمند مندر ۾ عبادت ڪرڻ کان اڳ انهن ۾ غسل ڪندا هئا. ڪن روايتن موجب لڪيءَ ۾ وفات ٿيل ماڻهن جون آخري مذهبي رسمون پڻ ادا ڪيون وينديون هيون.<ref name="Boivin"/> برطانوي محقق [[رچرڊ فرانسس برٽن]] پڻ لڪيءَ جي مذهبي رسمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب، قديم زماني ۾ ڪجهه سنياسي هتي انتهائي مذهبي رياضت سان لاڳاپيل رسمون ادا ڪندا هئا.<ref name="Burton">{{cite book |last=Burton |first=Richard Francis |title=Sindh, and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en }}</ref><ref name="Boivin"/> انهن تاريخي بيانن کي ان دور جي سياحن ۽ محققن جي مشاهدن طور ڏسڻ گهرجي. === لڪي ۽ صوفي روايتون === ميشيل بوئيوين سنڌ جي صوفي مرڪزن ۽ شِو مت جي مذهبي روايتن جي تاريخي تعلق جو مطالعو ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب، سنڌ ۾ ڪجهه صوفي مرڪز اهڙن ماڳن تي قائم ٿيا، جتي اڳ هندو مذهبي روايتن جو اثر موجود هو.<ref name="Boivin"/> لڪي انهيءَ تاريخي ۽ مذهبي لاڳاپي جو هڪ اهم مثال آهي. لڪيءَ سان لاڳاپيل صوفي روايتن موجب، [[لعل شهباز قلندر]] جي سيوهڻ اچڻ واري زماني ۾ شاهه صدر هن علائقي جي هڪ اهم روحاني شخصيت هو. انهن روايتن جي تاريخي ترتيب بابت مختلف ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === لڪ علوي بابت تاريخي روايت === [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] جي ڪتاب ''[[جنت السنڌ]]'' ۽ [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ لڪيءَ جي نالي سان لاڳاپيل هڪ روايت بيان ٿيل آهي. روايت موجب، [[راجا دلوراءِ]] پنهنجي ڀاءُ ڇٽي امراڻيءَ تي ظلم ڪيو. ڇٽو امراڻي بغداد جي خليفي وٽ دانهين ويو، جنهن سيد عليءَ جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ جماعت سنڌ ڏانهن موڪلي. روايت موجب سيد عليءَ دلوراءِ کي شڪست ڏئي لڪي جبلن جي لڪ وٽ رهائش اختيار ڪئي، جنهنڪري اهو هنڌ «لڪ علوي» جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Tuhfat"/><ref name="Jannat">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> هي بيان تاريخي روايت جي حيثيت رکي ٿو. ان جي واقعن، شخصيتن ۽ زماني جي آزاد تاريخي تصديق گهربل آهي. === مغل دور === مغل دور ۾ لڪي جبلن ۽ انهن جي گذرگاهن کي فوجي ۽ جاگرافيائي اهميت حاصل هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي جي صفحي 30 تي حاشيي نمبر 36 ۾ لڪيءَ بابت معلومات ڏنل آهي. حاشيي موجب، لڪي اڳ آباد وسندي هئي، جيڪا پوءِ ويران ٿي وئي. ان ۾ چشمن، [[مرزا جاني بيگ]] ۽ حضرت هارون سان منسوب قبر بابت پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |page=30 |at=حاشيو نمبر 36 |language=sd }}</ref> حاشيي ۾ حضرت هارون جي قبر جي سڃاڻپ ۽ هنڌ بابت غيريقيني ظاهر ڪئي وئي آهي. تنهنڪري انهيءَ روايت کي ڪنهن نبيءَ جي قبر جو تصديق ٿيل تاريخي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. === شاهه صدر ۽ لڪياري سادات === [[شاهه صدر لڪي]] لڪيءَ جي مذهبي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ هو. سندس نالي سان شهر جي موجوده سڃاڻپ ڳنڍيل آهي. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو]]'' ۾ لڪيءَ کي ساداتن جي رهائشگاهه ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب، لڪيءَ ۾ رهندڙ سيدن کي لڪياري سيد سڏيو ويندو هو ۽ انهن ۾ سيد صدرالدين، جيڪو شاهه صدر جي نالي سان مشهور هو، وڏي اهميت رکندڙ شخصيت هئي.<ref name="Qaleech">{{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |language=sd }}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب، شاهه صدر سيد محمد جو پٽ هو. سندس اولاد ۾ سيد اول شاهه، سيد ابوالحسن ۽ سيد عبدالرسول جا نالا ملن ٿا. ساڳئي ڪتاب ۾ سيد محمد شجاع، سيد غازي خان، سيد حمزه ۽ سيد حيدر جهڙين لڪياري ساداتن سان لاڳاپيل شخصيتن جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="Qaleech"/> لڪياري ساداتن جون مختلف شاخون سنڌ جي ٻين علائقن ۾ آباد ٿيون. راشدي خاندان ۽ پير پاڳارن جي خاندان جي نسبي روايتن ۾ پڻ لڪياري ساداتن سان تعلق بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=شاهه صدر لڪي |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شاھہ+صدر+لڪي |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> === شاهه صدر جي مقبري جي تعمير === ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ لطف الله جي سفرنامي جي حوالي سان لکيل آهي تہ شاهه صدر جو مقبرو 1155هه/1742ع ۾ نادر شاهه جي حڪم سان تعمير ڪرايو ويو هو. ان روايت جو بنياد مقبري تي موجود ڪتبي کي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Sindhiana"/> هي تاريخ مقبري جي تعمير سان لاڳاپيل آهي، شاهه صدر جي وفات سان نه. === قديم غار ۽ قبرستان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[قديم سنڌ]]'' ۾ لڪي جبلن جي ڀرسان قديم غارن ۽ قبرن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب، لڪيءَ جي گرم پاڻيءَ جي چشمن جي ڀرسان ٽڪرن ۾ کوٽيل غار مليا هئا، جن بابت خيال هو تہ قديم زماني ۾ ماڻهو انهن ۾ رهندا هئا. انهن مان ڪجهه غار بعد ۾ جانورن جي وٿاڻ طور استعمال ٿيندا هئا.<ref name="Bherumal">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> ڀيرومل موجب، لڪيءَ جي جبلن ۽ چشمن جي ڀرسان ڊگهيون پٿر جون قديم قبرون پڻ مليون هيون، جن کي مقامي ماڻهو «ڪافرن جون قبرون» سڏيندا هئا. انهن قبرن جي ڊيگهه لڳ ڀڳ پندرهن کان ويهه فوٽ، ويڪر اٺ کان نو فوٽ ۽ اوچائي اٽڪل ٻه فوٽ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Bherumal"/> انهن آثارن جي صحيح تاريخ، ثقافتي نسبت ۽ آثار قديمه واري سڃاڻپ لاءِ جديد سائنسي تحقيق گهربل آهي. === ٽالپر ۽ برطانوي دور === ٽالپر دور جي پڇاڙيءَ ۾ هندستاني سياح لطف الله، انگريز عملدار ايسٽ وِڪ سان گڏ سنڌ جو سفر ڪيو. لطف الله پنهنجي سفرنامي ۾ لڪيءَ کي لڳ ڀڳ سؤ گهرن واري وسندي بيان ڪيو آهي. سندس احوال موجب هتي سيد رهندا هئا ۽ شاهه صدر جي درگاهه ڳوٺ کان اٽڪل ٽي سؤ گز پري جبل جي دامن ۾ واقع هئي.<ref name="Sindhiana"/> برطانوي دور ۾ لڪيءَ جي جاگرافي، جبلن، چشمن ۽ مذهبي ماڳن جو ذڪر سفرنامن ۽ گزيٽيئرن ۾ ملندو آهي.<ref name="Hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1876 |language=en |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ }}</ref> === پير علي محمد راشديءَ جي زماني جو لڪي === پير علي محمد راشدي پنهنجي ڪتاب ''اهي ڏينهن اهي شينهن'' ۾ لڪيءَ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ جو احوال ڏنو آهي. سندس بيان موجب، لڪيءَ جي ريلوي اسٽيشن جي سامهون جبلن ۾ گرم پاڻيءَ جا چشما هئا. هندن اتي مندر ٺهرايا هئا ۽ سنڌ جي مختلف علائقن مان ياتري، سنياسي، نانگا ۽ ڪاپڙي ايندا هئا.<ref name="Rashdi"/> راشديءَ موجب، مسافرن جي سهولت لاءِ لڪي ريلوي اسٽيشن جي سامهون هڪ ڌرمشالا پڻ ٺهيل هئي، جتي مسافر آرام ڪري پوءِ چشمن ڏانهن ويندا هئا. هن پنهنجي زماني ۾ انهيءَ ڌرمشالا جي کنڊرن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Rashdi"/> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ لڪيءَ جي مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ تبديليون آيون. پير علي محمد راشديءَ موجب، ريلوي اسٽيشن جو پراڻو نالو «تيرٿ لڪي» بدلائي «لڪي شاهه صدر» رکيو ويو.<ref name="Rashdi"/> ورهاڱي کان پوءِ هندو مذهبي ماڳن جي سارسنڀال ۾ تبديليون آيون. 2017ع جي هڪ رپورٽ موجب لڪيءَ جا ڪيترائي پراڻا مندر ۽ مذهبي آثار مناسب حفاظت نه ملڻ سبب خراب حالت ۾ هئا.<ref name="Dawn2017"/> === جديد درگاهه جي تعمير === ميشيل بوئيوين جي مطالعي ۾ شاهه صدر جي جديد درگاهه جي تعمير جو ذڪر ملي ٿو. سندس بيان موجب، 1996ع ۾، جڏهن سيد عبدالله شاهه لڪياري سنڌ جو وڏو وزير هو، تڏهن هتي نئين درگاهه تعمير ڪئي وئي.<ref name="Boivin"/> بوئيوين موجب، درگاهه جي جديد تعميراتي طرز تي وچ ايشيائي يادگارن جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. == انتظامي ۽ سياسي حيثيت == لڪي شاهه صدر موجوده انتظامي ورهاست موجب [[حيدرآباد ڊويزن]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع آهي. تاريخي طور لڪي سيوهڻ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي دائري سان لاڳاپيل رهيو آهي. مغل دور ۾ هي علائقو [[سيوهڻ سرڪار]] جي تاريخي انتظامي دائري ۾ شمار ٿيندو هو. 2004ع ۾ ڄامشوري ضلعي جي قيام کان اڳ هي علائقو دادو ضلعي سان لاڳاپيل هو. شهر جي مخصوص يونين ڪائونسل، وارڊن، چونڊيل نمائندن ۽ مڪاني حڪومت جي موجوده حدبنديءَ بابت تفصيل سرڪاري چونڊ ۽ مڪاني حڪومت جي رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهن. == آبادي ۽ سماج == لڪي شاهه صدر هڪ موجوده آباد وسندي آهي. هن شهر جي سماجي تاريخ ۾ لڪياري ساداتن، مذهبي اڳواڻن، مقامي رهواسين ۽ سياحت سان لاڳاپيل ماڻهن جو ڪردار رهيو آهي. اوڻيهين صديءَ ۾ لطف الله جي بيان موجب هتي لڳ ڀڳ سؤ گهر هئا، پر ان انگ کي موجوده آدمشماريءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Sindhiana"/> 2023ع جي آدمشماريءَ ۾ لڪي شاهه صدر جي مخصوص وسنديءَ جو تصديق ٿيل انگ حاصل ٿيڻ تائين معلومات خاني ۾ آباديءَ جو خانو خالي رکيو ويو آهي. === ٻوليون === لڪي شاهه صدر سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقي ۾ واقع آهي. [[سنڌي ٻولي]] مقامي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جي اهم ٻولي آهي. [[اردو]] قومي رابطي، تعليم ۽ سرڪاري معاملن ۾ پڻ استعمال ٿيندي آهي. مخصوص وسنديءَ ۾ مختلف ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي تناسب بابت تصديق ٿيل شماريات دستياب نه آهن. === مذهب === لڪيءَ جي مذهبي تاريخ ۾ اسلام ۽ هندومت ٻنهي جا اهم نشان ملن ٿا. شاهه صدر جي درگاهه اسلامي صوفي روايتن سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڌارڻ تيرٿ، شِو مت ۽ قديم مندر هن علائقي جي هندو مذهبي ورثي جي نمائندگي ڪن ٿا.<ref name="Boivin"/><ref name="EFT"/> == تعليم == لڪي شاهه صدر ۾ ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي تعليم لاءِ اسڪولن جي موجودگيءَ جو مقامي بيان ملي ٿو. شهر بابت اڳوڻن احوالن ۾ پرائمري ۽ هاءِ اسڪول جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. == صحت == لڪي شاهه صدر جي صحت جي سهولتن بابت بنيادي صحت مرڪزن، ڊسپينسرين، طبي عملي ۽ ويجهن اسپتالن جي موجوده معلومات سرڪاري صحت کاتي جي رڪارڊ مان تصديق طلب آهي. لڪيءَ جا گرم چشما روايتي طور چمڙيءَ جي بيمارين سان لاڳاپيل سمجهيا ويندا آهن، پر انهن جي پاڻيءَ کي ثابت ٿيل طبي علاج طور پيش ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="EFT"/> == معيشت == لڪي شاهه صدر جي مقامي معاشي زندگيءَ ۾ مذهبي زيارت، سياحت، آمدرفت، مقامي واپار ۽ زرعي سرگرمين جو ڪردار آهي. سنڌو درياهه جي ويجهڙائيءَ سبب ڀرپاسي جي زرعي زمينن ۾ موسمي فصل پوکيا وڃن ٿا. مقامي احوالن ۾ ڪڻڪ ۽ دالين جي پوک جو ذڪر ملي ٿو، پر شهر جي مخصوص زرعي پيداوار جا تصديق ٿيل سرڪاري انگ موجود نه آهن. === سياحت === لڪي شاهه صدر جي سياحت جو بنياد گرم چشما، شاهه صدر جي درگاهه، قديم مندر، لڪي جبل ۽ تاريخي مذهبي ورثو آهن. سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن لڪي شاهه صدر ۾ ريسٽ هائوس جي سهولت بابت معلومات فراهم ڪري ٿي.<ref name="STDC"/> == آمدرفت == === روڊ === لڪي شاهه صدر [[سنڌو شاهراهه]] جي علائقي سان ڳنڍيل آهي. هي شاهراهه سيوهڻ، ڄامشوري ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ڏانهن آمدرفت مهيا ڪري ٿي. === ريلوي === لڪي شاهه صدر ۾ پاڪستان ريلوي جي هڪ اسٽيشن موجود آهي، جيڪا ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين تي واقع آهي. اسٽيشن جو ڪوڊ '''LSS''' آهي. پير علي محمد راشديءَ موجب، اسٽيشن جو پراڻو نالو «تيرٿ لڪي» هو، جيڪو پاڪستان جي قيام کان پوءِ «لڪي شاهه صدر» رکيو ويو.<ref name="Rashdi"/> == ثقافتي ۽ مذهبي ماڳ == === شاهه صدر جي درگاهه === [[فائل:Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg|thumb|شاهه صدر لڪي جي درگاهه، سنڌ جي ثقافتي ورثي جو ماڳ SD-U-7.]] شاهه صدر جي درگاهه لڪي شاهه صدر جي اهم ترين مذهبي ۽ تاريخي عمارتن مان آهي. اها سنڌ جي ثقافتي ورثي جي ماڳن ۾ SD-U-7 جي سڃاڻپ سان درج آهي.<ref name="CommonsShrine">{{cite web |title=Shrine of Lucky Shah Sadar.jpg |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrine_of_Lucky_Shah_Sadar.jpg |website=Wikimedia Commons |publisher=Wikimedia Foundation |date=2016-09-15 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڌارڻ تيرٿ ۽ قديم مندر === لڪيءَ جي چشمن جي ڀرسان قديم هندو مندر موجود آهن. اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پرزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ موجب، لڪيءَ جي چشمن جي ويجهو ٻه مندر آهن، جن مان هڪ نسبتاً بهتر حالت ۾ ۽ ٻيو زبون حالت ۾ آهي.<ref name="EFT"/> ساڳئي اداري موجب، اهي مندر شاهه صدر جي درگاهه کان لڳ ڀڳ 2.5 ڪلوميٽر اولهه طرف لڪي شاهه صدر–چشما روڊ تي واقع آهن. انهن مندرن کي سنڌ جي ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ SD-U-8 سان سڃاتو وڃي ٿو. === ڌرمشالا === پير علي محمد راشدي موجب، لڪي ريلوي اسٽيشن جي سامهون مسافرن لاءِ هڪ ڌرمشالا موجود هئي. ياتري ۽ ٻيا مسافر اتي آرام ڪري پوءِ چشمن ڏانهن ويندا هئا.<ref name="Rashdi"/> راشديءَ پنهنجي زماني ۾ انهيءَ ڌرمشالا جي کنڊرن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. === قديم قبرستان === مرزا قليچ بيگ ۽ ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جي لکڻين ۾ لڪيءَ جي ڀرپاسي قديم قبرن ۽ قبرستانن جو ذڪر ملي ٿو. شاهه صدر جي درگاهه ۽ ريلوي لائين جي اولهه طرف پراڻن مقبرن ۽ قبرن جي موجودگيءَ جا تاريخي احوال ملن ٿا.<ref name="Qaleech"/><ref name="Bherumal"/> == اهم ماڳن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#BFDFF5;color:#173E63;padding:10px;font-size:110%;" | '''لڪي شاهه صدر جا اهم تاريخي، قدرتي ۽ سماجي ماڳ''' |- ! style="background:#D3E5FC;color:#173E63;padding:8px;" | ماڳ ! style="background:#D9F1E4;color:#205D4B;padding:8px;" | نوعيت ! style="background:#FCE6CC;color:#805019;padding:8px;" | اهميت |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | شاهه صدر جي درگاهه | مذهبي ۽ تاريخي | ثقافتي ورثي جو ماڳ SD-U-7 |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | ڌارڻ تيرٿ جا مندر | مذهبي ۽ آثار قديمه | ثقافتي ورثي جو ماڳ SD-U-8 |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | گرم چشما | قدرتي ۽ سياحتي | ارضياتي ۽ تاريخي اهميت |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | لڪي جبل | قدرتي جاگرافي | جبلن جا لڪ ۽ تاريخي رستا |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | قديم غار | آثار قديمه | قديم انساني رهائش بابت تاريخي احوال |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | قديم قبرستان | تاريخي آثار | پٿر جون قبرون ۽ مقبرا |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | ڌرمشالا | تاريخي مذهبي سهولت | هندو ياترين جي رهائش ۽ آرام جو ماڳ |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | لڪي شاهه صدر ريلوي اسٽيشن | آمدرفت | ڪوٽڙي–اٽڪ ريلوي لائين، ڪوڊ LSS |- | style="background:#EDF6FC;padding:7px;" | سياحتي ريسٽ هائوس | سياحت | سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن جي سهولت |} == پڻ ڏسو == * [[شاهه صدر لڪي]] * [[لڪي جبل]] * [[لڪي شاهه صدر ريلوي اسٽيشن]] * [[سيوهڻ]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[سنڌو شاهراهه]] * [[لڪياري سيد]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }} * {{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اهي ڏينهن اهي شينهن |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }} * {{cite book |last=بيگ |first=مرزا قليچ |title=قديم سنڌ، ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1999 |language=sd }} * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=2004 |language=sd }} * {{cite book |last=Boivin |first=Michel |chapter=Shivaite Cults and Sufi Centres: A Reappraisal of the Medieval Legacy in Sindh |title=Sindh through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |year=2008 |pages=22–41 |language=en }} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1876 |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Lucky_Shah_Sadar وڪيميڊيا ڪامنز تي شاهه صدر لڪي جون تصويرون] * [https://stdc.gos.pk/ سنڌ سياحت ترقياتي ڪارپوريشن] * [https://heritage.eftsindh.com/ سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ] * [https://www.sindhiadabiboard.org/ سنڌي ادبي بورڊ] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جا سياحتي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا ننڍا شهر ۽ قصبا]] nrahyluse51ysnmp3g3jcc1mq1wydfh 0 41067 418328 317669 2026-10-09T18:05:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جبلن جا سلسلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418328 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range near the border of Afghanistan and Pakistan}} {{Infobox mountain | photo = Hindu Kush mountains (30357238428).jpg | photo_alt = Hindu Kush | photo_caption = The Hindu Kush mountains at the Afghanistan-Pakistan border | country_type = Countries | country = {{enum|[[Afghanistan]]|[[Pakistan]]|[[Tajikistan]]}} | subdivision2_type = Region | subdivision2 = [[South Asia|South]] and [[Central Asia]] | parent = [[Himalayas]] | highest = [[Tirich Mir]] ([[Pakistan]]) | elevation_m = 7708 | range_coordinates = | length_km = 800 | coordinates = {{coord|36|14|45|N|71|50|38|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline}} | map_image = Approximate Hindu Kush range with Dorah Pass.png | map_size = 270 | map_caption = Topography of the Hindu Kush range<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/hindu-kush Hindu Kush], Encyclopedia Iranica</ref> | name = ھندوڪش جبلن جون سلسلو<br>Hindu Kush Mountains Range | embedded = {{Infobox mapframe |wikidata=yes |zoom=9 |coord={{WikidataCoord|display=i}}}} }} [[File:Afghanistan physical en.png|thumb|290px|Hindu Kush (top right) and its extending mountain ranges like [[Paropamisus Mountains|Selseleh-ye Safīd Kūh]] or [[Koh-i-Baba]] to the west]] '''ھندوڪش جبلن جون سلسلو (Hindu Kush Mountains Range)''' [[پامير]] جي مٿانهين پٽ واري پاسي کان شروع ٿين ٿيون، جيڪي [[قراقرم جبل]] جي اولھ ۾ واقع آھن. ھنن جو ڳپل حصو [[افغانستان]] ۾ آھي. ھنن جبلن جي سڀ کان وڏي چوٽي جو نالو [[ترچ مير]] آھي جيڪا 7,690 ميٽر جي اوچائيءَ تي آھي. سياري جي موسم ۾ ھن جبل جون قطارون برف سان ڍڪيل ھونديون آھن. ھندوڪش جون جابلو قطارون، بنگال جي کاري ۽ عربي سمنڊ کان مينھن آڻيندڙ چوماسي ھوائن جي راھ ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن. اھي ھوائون جبلن مٿان گھلي نہ ٿيون سگھن، تنھن ڪري [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ مينھن وسائين ٿيون. ساڳئي وقت ھي قطارون [[وچ ايشيا]] کان ايندڙ سخت سرد ھوائن کي روڪي، ڍال جو ڪم ڏين ٿيون، جنھن ڪري [[پاڪستان]] جا ماڻھو سرديءَ جي شديد لھر کان محفوظ رھن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جبل]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:خيبر پختونخوا]] [[زمرو:پاڪستان جا جبل]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:افغانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] ja4adxve50plabkpkv4zmy5gbdwbvlw 0 43473 418435 405781 2026-10-10T08:56:05Z Ibne maryam 17680 418435 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ پورٽ شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] ==حوالا== {{حوالا}} i0c741406l98sjd8vhhciqii2n1uxmf 418436 418435 2026-10-10T08:57:59Z Ibne maryam 17680 418436 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ پورٽ شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 0782cgyei3u8igs36e2eb98digylkh4 418437 418436 2026-10-10T09:03:48Z Ibne maryam 17680 418437 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] czcwmcvy1j7qg3r4bo3o2ofv1kms5sw 418438 418437 2026-10-10T09:05:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاھت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418438 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] 63icjnwo30z3yq1dvq1sw8kd1jkmkrt 418439 418438 2026-10-10T09:06:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418439 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] gyxkwq7urtjyckbfebx1zv2trh9ap9l 418441 418439 2026-10-10T09:07:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418441 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] nqq9z5h6kjqn2cglgdd1syztczqm9xn 418446 418441 2026-10-10T09:13:25Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 418446 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] iaqtu5h3dpzixsh64w5ee0in3z6e786 418447 418446 2026-10-10T09:15:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418447 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] 06besy3nx4voiiyb1pem407tbha7fus 418448 418447 2026-10-10T09:17:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418448 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] 4vgsijbk6gfdwhoqustgrpyhyvgaq90 418449 418448 2026-10-10T09:20:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جاگرافي يورپ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418449 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] kcwgd1ck0zq4y6submpg4ijxjvgqfwm 418450 418449 2026-10-10T09:22:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني وستيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418450 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:انساني وستيون]] aads48rxqgs86hkn8dwn9m2g7f7sag1 418451 418450 2026-10-10T09:22:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني جاگرافي بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418451 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:انساني وستيون]] [[زمرو:انساني جاگرافي بلحاظ کنڊ]] p5d3qgnd3viemrvvxjby1u9izovc138 418452 418451 2026-10-10T09:23:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418452 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:انساني وستيون]] [[زمرو:انساني جاگرافي بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جا قصبا]] gzh580r643hoz2ea2ji9chh7xtkvlm0 418453 418452 2026-10-10T09:25:44Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 418453 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Somerset, England}} {{Featured article}} {{Infobox settlement | name = ڀاٿ شهر | official_name = Bath City | native_name = | settlement_type = [[شھر]] | image_skyline = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = برانڊ مارڪ | nicknames = | mapsize = | pushpin_map = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|51.38|-2.36|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|گڏيل بادشاهت}} | subdivision_type2 = [[گڏيل بادشاهت|گڏيل بادشاهت جو ملڪ]] | subdivision_name2 = [[انگلينڊ]] | established_title = آباد ٿيل | established_date = | established_title1 = ٺهرايو | established_date1 = | established_title2 = سمرسيٽ جي ڪاؤنٽي | established_date2 = | seat_type = | seat = | parts_type = | parts_style = coll | p1 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_total = 88,859 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_metro = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_demonym = بيٿونيين | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = | demographics1_info2 = | postal_code_type = | postal2_code_type = [[Postal code|Postal code(s)]] | postal2_code = 42 postal codes | area_code = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | population_est = | pop_est_as_of = | nickname = | founder = | established_title4 = | established_date4 = | established_title3 = | established_date3 = | iso_code = }} {{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = |Official_name = ڀاٿ جو شهر |ID = 428 |Year = 1987 |Criteria = ثقافتي: i, ii, iv |Area = 2,900 ha}} [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|اتر-اولهه طرف باٿ وِڪ هل کان اتر واري مضافات ڏانهن ڏسندي، باٿ جي مخصوص هائوسنگ جي مختلف قسمن کي ڏيکاريندي.]] '''باٿ شھر''' (Bath city) [[انگلينڊ]] (England) جي ڏکڻ-اولهه ۾ آھي ۽ سال 2021ع جي مردم شماري تي، آبادي 94,092 هئي. <ref name="bua20112">{{cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/cities/?cityid=7096|title=Bath|website=City population|access-date=25 October 2022}}</ref>باٿ شهر ايوون ندي (Avon River) جي وادي ۾، [[لنڊن|لنڊن شھر]] جي اولهه ۾ 97 ميل (156 ڪلوميٽر) ۽ برسٽول کان 11 ميل (18 ڪلوميٽر) ڏکڻ اوڀر ۾ آھي. ان شھر کي تاريخي حيثيت حاصل آهي. هي شهر سال 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري سائيٽ بڻجي ويو ۽ بعد ۾ سال2021ع ۾ بين الاقوامي عالمي ورثي واري ماڳ ۾ شامل ڪيو ويو جيڪو "يورپ جا عظيم اسپا ٽائون" جي نالي سان مشهور آهي. باٿ سمرسيٽ ۾ سڀ کان وڏو شهر ۽ آبادي پڻ آهي. شهر لاطيني نالي، "ايڪوا سولس" (Aquae Sulis، سولس جو پاڻي) سان هڪ سپا بڻجي ويو. سال 60 عيسوي ۾ جڏهن رومن ايوون نديءَ جي واديءَ ۾ حمام ۽ مندر ٺاهيا، جيتوڻيڪ گرم چشما ان کان اڳ به مشهور هئا. باٿ ايبي (Bath Abbey) 7هين صدي عيسويء ۾ ٺهرايو ويو ۽ هڪ مذهبي مرڪز بڻجي ويو؛ عمارت 12هين ۽ 16هين صدي عيسويء ۾ ٻيهر تعمير ڪئي وئي. 17هين صدي عيسويء ۾، چشمن مان پاڻي جي علاج واري خاصيتن لاء دعوي ڪئي وئي ۽ باٿ جارجيئن دور ۾ "اسپا ٽائون" طور مشهور ٿيو. جارجيئن فن تعمير، باٿ جي پٿر مان ٺهيل، رائل ڪريسنٽ، سرڪس، پمپ روم ۽ اسيمبليء جا ڪمرا شامل آهن، جتي "بيو نيش" سال 1705ع کان 1761ع ۾ سندس موت تائين شهر جي سماجي زندگي جي صدارت ڪئي. ڪيتريون ئي گهٽيون ۽ چوڪ جان وڊ، دا ايلڊر، طرفان ٺهرايون ويون ۽ 18هين صدي عيسويء ۾ شهر فيشن جو مرڪز بڻجي ويو ۽ آبادي وڌي وئي. جين آسٽن 19هين صدي جي شروعات ۾ باٿ ۾ رهندي هئي. وڌيڪ تعمير 19هين صدي ۾ ۽ ٻي عالمي جنگ ۾ "باٿ بلٽز" جي پٺيان شروع ڪئي وئي. باٿ سال 1974ع ۾ ايوون ڪائونٽي جو حصو بڻجي ويو ۽ سال 1996ع ۾ ايوون جي ڪائونٽي شپ جي خاتمي کان پوءِ، باٿ ۽ اتر اوڀر سمرسيٽ جو پرنسپل مرڪز رهيو آهي. باٿ ۾ هر سال 60 لک (6 ملين) کان وڌيڪ سياح ايندا آهن،<ref>{{cite web|url=https://beta.bathnes.gov.uk/journey-net-zero-public-consultation-january-2022/visitors-and-tourists|title=Visitors and tourists: Bath and North East Somerset Council|date=2022-01-19|website=beta.bathnes.gov.uk|access-date=6 January 2023}}</ref> جيڪا ان کي ڏهن انگريزي شهرن مان هڪ بڻائيندو آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ غير ملڪي سياح اچن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|title=Travel trends – Office for National Statistics|website=www.ons.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201210074504/https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/leisureandtourism/articles/traveltrends/2019|archive-date=10 December 2020|access-date=2020-12-17|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.experiencebath.com/|title=Experience Bath – Tailor-made visits to Bath|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125025042/https://www.experiencebath.com/|archive-date=25 November 2020|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> باٿ شهر جي ڪشش ۾ اسپا، ڪئنال تي ٻيڙيءَ جي سير، رائل ڪريسنٽ، باٿ اسڪائي لائن، پريڊ گارڊن ۽ رائل وڪٽوريا پارڪ جيڪي ڪارنيوالن ۽ موسمي واقعن جي ميزباني ڪن ٿا، شامل آهن. شاپنگ وارن علائقن ۾ ڏکڻ گيٽ شاپنگ سينٽر، ڪوريڊور آرڪيڊ ۽ والڪوٽ، ملسم، اسٽال ۽ يارڪ اسٽريٽ تي ڪاريگرن جا دڪان شامل آهن. اتي ٿيٽر آهن، جن ۾ ٿيٽر رائل شامل آهي، گڏوگڏ ڪيترائي عجائب گھر جن ۾ ميوزيم آف باٿ آرڪيٽڪچر، وڪٽوريا آرٽ گيلري، ميوزيم آف ايسٽ ايشين آرٽ، هرشل ميوزيم آف آسٽرونومي، فيشن ميوزيم ۽ هالبرن ميوزيم شامل آهن. شهر ۾ ٻه يونيورسٽيون؛ باٿ يونيورسٽي ۽ باٿ سپا يونيورسٽي اهن، جيڪيون باٿ ڪاليج سان گڏ وڌيڪ تعليم فراهم ڪرڻ ٿيون. شهر مان راندين جون ڪلبون باٿ رگبي ۽ باٿ سٽي شامل آهن. شهر جي ڀرپاسي ۽ چوطرف سهڻا نظارا، واديون، ٽڪريون ۽ وڻ جھجھا آھن. شھر جي چوڌاري ايوون ندي (Avon) وھي ٿي. جتي ماڻھو ننڍڙيون ٻيڙيون ھلائن پيا. ارڙھين صدي جي اڏاوت ۽ جديد نموني جي رھائش جي ڳانڍاپي شھر کي ويتر سھڻو ڪري ڇڏيو آھي. جڳھ جڳھ گلن جون ٽوڪريون ٽنگيل آهن. عجائب گھر، اوائلي زماني جا چرچ، گھٽيون، سياحن ۾ شوق وڌائين ٿا. شھر جي ڪمائي سياحن، پرنٽنگ انڊسٽري ۽ آئي ٽي انڊسٽريز منجھان ٿئي ٿي. ==تاريخ== ===پٿر، برونز ۽ لوهه جو دور=== مقامي جبلن جهڙوڪ باٿمپٽن ڊائون انساني سرگرمين کي قديم پٿر جي دور کان ڏٺو. <ref>{{cite web|url=http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|title=Archaeological Desk- based Assessment|last=Wessex Archaeology|work=University of Bath, Masterplan Development Proposal 2008|publisher=Bath University|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902082459/http://www.bath.ac.uk/estates/docs/Appendix_F_Archaeology.pdf|archive-date=2 September 2015|access-date=4 May 2015|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|title=Monument No. 204162|work=PastScape|publisher=Historic England|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193813/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=204162|archive-date=4 May 2015|access-date=2 May 2015|url-status=dead}}</ref> 18هين صدي عيسويء ۾ جان اسڪنر طرفان ڪيترائي برونز ايج گول باررو کوليا ويا.<ref>{{cite book|title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down|last=Thomas|first=Rod|publisher=Millstream Books|year=2008|isbn=978-0-948975-86-8|location=Bath|page=21}}</ref> ھڪڙي ڊگھي بارو سائيٽ کي مڃيو وڃي ٿو ابتدائي برونز ايج بيڪر ماڻھن مان آھي RAF چارمي ڊائون لاءِ رستو ٺاھيو ويو. سولسبري هل موجوده شهر کي نظر انداز ڪندي هڪ لوهي دور جو ٽڪري قلعو هو ۽ ان جي ڀرسان باٿمپٽن ڪيمپ به شايد هڪ هئي. hills in the locality such as [[Bathampton Down]] saw human activity from the [[Mesolithic]] period. Several [[Bronze Age]] [[round barrow]]s were opened by [[John Skinner (archaeologist)|John Skinner]] in the 18th century. A [[long barrow]] site believed to be from the [[Bronze Age Europe|Early Bronze Age]] [[Beaker people]] was flattened to make way for [[RAF Charmy Down]].<ref>{{cite web |title=The Beaker people and the Bronze Age |url=http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |publisher=[[Somerset County Council]] |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110814192140/http://www1.somerset.gov.uk/archives/ASH/Beakpeop.htm |archive-date=14 August 2011 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Charmy Down |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |website=Pastscape |publisher=Historic England |access-date=22 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822223846/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203301 |archive-date=22 August 2017 |url-status=live}}</ref> [[Solsbury Hill]] overlooking the current city was an [[Iron Age]] [[hill fort]] and the adjacent Bathampton Camp may also have been one.<ref>{{cite book |last=Thomas |first=Rod |title=A Sacred landscape: The prehistory of Bathampton Down |year=2008 |publisher=Millstream Books |location=Bath |isbn=978-0-948975-86-8 |pages=46–48}}</ref><ref>{{cite web |title=Bathampton Camp |work=PastScape |url=http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |publisher=Historic England |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504193819/http://www.pastscape.org.uk/hob.aspx?hob_id=203244 |archive-date=4 May 2015}}</ref> ===رومن حمام ۽ شهر=== [[File:Roman Baths c1900 2.jpg|thumb|alt=A late-nineteenth-century Photochrom of the Great Bath at the Roman Baths. Pillars tower over the water, and the spires of Bath Abbey&nbsp;– restored in the early sixteenth century&nbsp;– are visible in the background.|19هين صديءَ جو رومن باٿس ۾ عظيم باٿ جو فوٽو ڪروم. ٿنڀن جي سطح کان مٿاهون سمورو ڍانچو بعد ۾ تعمير ٿيل آهي ۽ رومن دور ۾ عمارت جي خصوصيت نه آھي.]] آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته رومن حمام جي مکيه چشمي واري ماڳ کي شايد انگريزن طرفان هڪ مزار سمجهيو ويو هجي، ۽ ديوي سولس لاءِ وقف ڪيو ويو هو، جنهن کي رومن منروا سان سڃاڻيندا هئا؛ نالو سليس رومن جي حملي کان پوءِ استعمال ٿيندو رهيو، جيڪو شهر جي رومن نالو، Aquae Sulis (لفظي طور تي، "سولس جو پاڻي") ۾ ظاهر ٿيو. هن کي ڌاتو تي ڇڪيل پيغام، لعنت جي ٽيبل جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، آثار قديمه جي ماهرن طرفان مقدس چشمي مان هٿ ڪيو ويو آهي. ٽيبل تي لاطيني ۾ لکيل هئا، ۽ ذاتي دشمنن تي لعنت ڪئي. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن شهريءَ جا ڪپڙا غسل خاني ۾ چوري ٿي ويا هجن، ته هو ديوي طرفان پڙهڻ لاءِ ٽيبل تي شڪي ماڻهن جي خلاف لعنت لکندو. pgf 60-70 ع ۾ هڪ مندر تعمير ڪيو ويو، ۽ ايندڙ 300 سالن ۾ غسل خانو ڪمپليڪس تعمير ڪيو ويو. انجنيئرن هڪ مستحڪم بنياد مهيا ڪرڻ لاءِ بلوط جي ٿلهن کي مٽيءَ ۾ اڇلايو، ۽ چشمي جي چوڌاري پٿرن جي بي ترتيب چيمبر سان ليڊ سان ليس ٿي. ٻي صدي عيسويءَ ۾، بهار کي ڪاٺ جي بيرل سان ڍڪيل ڍانچي جي اندر بند ڪيو ويو، جنهن ۾ ڪلڊاريم (گرم غسل)، ٽيپيڊيريم (گرم غسل) ۽ فريگيڊيريم (ٿڌو غسل) رکيو ويو. شهر کي بعد ۾ دفاعي ديوار ڏني وئي، شايد 3 صدي عيسويء ۾. پنجين صدي عيسويءَ جي پهرين ڏهاڪي ۾ رومن حڪومت جي ناڪاميءَ کان پوءِ، حمام خراب ٿي ويا ۽ آخرڪار پاڻيءَ جي سطح وڌڻ ۽ سڙي وڃڻ سبب گم ٿي ويا. مارچ 2012 ۾، 30,000 چانديء جي رومن سڪن جو هڪ ذخيرو، برطانيه ۾ دريافت ڪيل سڀ کان وڏين مان هڪ آهي. evidence shows that the site of the [[Roman Baths (Bath)|Roman baths']] main spring may have been treated as a shrine by the [[British Iron Age|Britons]],<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |title=History of Bath's Spa |publisher=Bath Tourism Plus |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315003815/http://visitbath.co.uk/spa-and-wellbeing/history-of-baths-spa |archive-date=15 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Page |first1=William |title=Romano-British Somerset: Part 2, Bath |url=http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |website=British History Online |publisher=Victoria County History |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150930191857/http://www.british-history.ac.uk/vch/som/vol1/pp219-288 |archive-date=30 September 2015 |url-status=live}}</ref> and was dedicated to the goddess [[Sulis]], whom the [[Roman mythology|Romans]] identified with [[Minerva]]; the name Sulis continued to be used after the Roman invasion, appearing in the town's [[List of Roman place names in Britain|Roman name]], ''{{lang|la|Aquae Sulis}}'' (literally, "the waters of Sulis").<ref>A L Rowse, ''Heritage of Britain'', 1995, Treasure of London, {{ISBN|978-0-907407-58-4}}, 184 pages, Page 15</ref> Messages to her scratched onto metal, known as [[Bath curse tablets|curse tablets]], have been recovered from the sacred spring by archaeologists.<ref>{{cite web |url=http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |title=A Corpus of Writing-Tablets from Roman Britain |work=Centre for the Study of Ancient Documents, Oxford |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828220302/http://www.csad.ox.ac.uk/RIB/RIBIV/jp4.htm |archive-date=28 August 2011 |url-status=live}}</ref> The tablets were written in [[Latin]], and laid curses on personal enemies. For example, if a citizen had his clothes stolen at the baths, he might write a curse against the suspects on a tablet to be read by the goddess. A temple was constructed in AD&nbsp;60–70, and a bathing complex was built up over the next 300&nbsp;years.<ref name="worldheritageplan">{{cite web |url=http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |title=City of Bath World Heritage Site Management Plan |work=Bath and North East Somerset |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614100836/http://www.bathnes.gov.uk/worldheritage/2.3Des.htm |archive-date=14 June 2007 |access-date=2 May 2015}}</ref> Engineers drove oak piles into the mud to provide a stable foundation, and surrounded the spring with an irregular stone chamber lined with lead. In the 2nd century, the spring was enclosed within a wooden [[barrel-vaulted]] structure that housed the [[caldarium]] (hot bath), [[tepidarium]] (warm bath), and [[frigidarium]] (cold bath).<ref name="timetravel">{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |title=The Roman Baths |work=TimeTravel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409020816/http://www.timetravel-britain.com/articles/stones/romanbaths.shtml |archive-date=9 April 2015 |url-status=live}}</ref> The town was later given [[Bath city walls|defensive walls]], probably in the 3rd century.<ref name="Alfreds Borough">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |title=Alfreds Borough |work=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611024156/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/alfredsborough.shtml |archive-date=11 June 2009 |url-status=live}}</ref> After the failure of Roman authority in the first decade of the 5th century, the baths fell into disrepair and were eventually lost as a result of rising water levels and silting.<ref>{{cite book |last1=Southern |first1=Patricia |title=The Story of Roman Bath |date=2012 |publisher=Amberley |isbn=978-1445610900 |pages=202–203}}</ref> In March 2012, a hoard of 30,000 silver Roman coins, one of the largest discovered in Britain, was unearthed in an archaeological dig. The coins, believed to date from the 3rd century, were found about {{Convert|150|m|ft|abbr=on}} from the Roman baths.<ref>{{cite news |last1=Hough |first1=Andrew |title=Hoard of 30,000 silver Roman coins discovered in Bath |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |access-date=4 May 2015 |work=The Daily Telegraph |date=22 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150504213126/http://www.telegraph.co.uk/culture/culturenews/9161483/Hoard-of-30000-silver-Roman-coins-discovered-in-Bath.html |archive-date=4 May 2015 |url-status=live}}</ref> ===Post-Roman and medieval=== [[File:Bath Abbey Exterior, Somerset, UK - Diliff.jpg|alt=Yellow stone building with large arched windows and a tower.|thumb|left|upright|[[Bath Abbey]]]] Bath may have been the site of the [[Battle of Badon]] ({{circa}} 500&nbsp;AD), in which [[King Arthur|Arthur]], the hero of later legends, is said to have defeated the [[Anglo-Saxons]].<ref>{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |title=Dobunni to Hwicce |work=Bath past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195110/http://www.buildinghistory.org/bath/saxon/dobunni.shtml#Gildas |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> The town was captured by the [[History of Anglo-Saxon England|West Saxons]] in 577 after the [[Battle of Deorham]];<ref name="myeng">{{cite web |url=http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |title=History of Bath England, Roman Bath history |work=My England Travel Guide |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080220181930/http://www.myenglandtravel.com/history-of-bath-england.html |archive-date=20 February 2008 |url-status=live}}</ref> the Anglo-Saxon poem ''[[The Ruin]]'' may describe the appearance of the Roman site about this time.<ref>{{cite book |last=Klinck |first=Anne |title=The Old English Elegies: A Critical Edition and Genre Study |year=1992 |publisher=McGill-Queen's University Press |location=Montreal |page=61}}</ref> A monastery was founded at an early date&nbsp;– reputedly by [[Saint David]] although more probably in 675 by [[Osric, king of the Hwicce|Osric]], King of the [[Hwicce]],<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/31 31]–34}}</ref> perhaps using the [[Bath city walls|walled area]] as its precinct.<ref>{{cite web |url=http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |title=Timeline Bath |work=Time Travel Britain |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080403054732/http://www.timetravel-britain.com/articles/towns/bathtime.shtml |archive-date=3 April 2008 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |title=Saint David |work=100 Welsh Heroes |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010050612/http://www.100welshheroes.com/en/biography/saint%20david |archive-date=10 October 2012}}</ref> [[Nennius]], a 9th-century historian, mentions a "Hot Lake" in the land of the Hwicce along the [[River Severn]], and adds "It is surrounded by a wall, made of brick and stone, and men may go there to bathe at any time, and every man can have the kind of bath he likes. If he wants, it will be a cold bath; and if he wants a hot bath, it will be hot". [[Bede]] described hot baths in the geographical introduction to the ''Ecclesiastical History'' in terms very similar to those of Nennius.<ref>{{cite book |last1=Campbell |first1=James |last2=John |first2=Eric |last3=Wormald |first3=Patrick |title=The Anglo-Saxons |url=https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse |date=1991 |publisher=Penguin |isbn=978-0140143959 |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonspengu00unse/page/40 40]–41}}</ref> [[King Offa]] of [[Mercia]] gained control of the monastery in 781 and rebuilt the church, which was dedicated to [[St. Peter]].<ref name="Poliquin">{{cite web |title=Bath Abbey |url=http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html#English |archive-url=https://web.archive.org/web/20130621205423/http://www.uquebec.ca/musique/orgues/angleterre/batha.html |archive-date=21 June 2013 |work=Robert Poliquin's Music and Musicians |publisher=Quebec University |access-date=18 September 2007 |url-status=dead}}</ref> According to the Victorian churchman [[Edward Churton]], during the Anglo-Saxon era Bath was known as ''Acemannesceastre'' ('Akemanchester'), or 'aching men's city', on account of the reputation these springs had for healing the sick.<ref>{{cite book |title=The Early English Church |url=https://archive.org/details/earlyenglishchu01churgoog |last=Churton |first=Edward |author-link=Edward Churton |year=1841 |publisher=James Burns |edition=2nd |location=London |page=102}}</ref> [[File:Speed baths.jpg|thumb|Map of Bath by [[John Speed]] published in 1610]] By the 9th century, the old Roman street pattern was lost and Bath was a royal possession. [[King Alfred]] laid out the town afresh, leaving its south-eastern quadrant as the abbey precinct.<ref name="Alfreds Borough"/> In the [[Burghal Hidage]], Bath is recorded as a [[burh]] (borough) and is described as having walls of {{convert|1375|yd|m}} and was allocated 1000 men for defence.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/40 40]–42}}</ref> During the reign of [[Edward the Elder]] coins were [[Mint (coin)|minted]] in Bath based on a design from the [[Winchester]] mint but with 'BAD' on the obverse relating to the Anglo-Saxon name for the town, Baðum, Baðan or Baðon, meaning "at the baths",<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/50 50]–51}}</ref> and this was the source of the present name. [[Edgar of England]] was crowned king of England in [[Bath Abbey]] in 973, in a ceremony that formed the basis of all future [[Coronation of the British monarch|English coronations]].<ref name="Edgar">{{cite web |url=http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |title=Edgar the Peaceful |work=English Monarchs&nbsp;– Kings and Queens of England |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150701165135/http://www.englishmonarchs.co.uk/saxon_12.htm |archive-date=1 July 2015 |url-status=live}}</ref> [[William Rufus]] granted the town, abbey and mint to a royal physician, [[John of Tours]], who became Bishop of [[Wells, Somerset|Wells]] and Abbot of Bath,<ref>{{cite book |last=Powicke |first=Maurice |author-link=F. M. Powicke |year=1939 |title=Handbook of British Chronology |url=https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet |isbn=978-0-901050-17-5 |page=[https://archive.org/details/handbookofbritis0000fmet/page/137 137] |publisher=Offices of the Royal Historical Society}}</ref><ref>{{cite book |last=Barlow |first=Frank |author-link=Frank Barlow (historian) |title=William Rufus |url=https://archive.org/details/williamrufus0000barl_q9b2 |page=182 |publisher=Yale University Press |date=March 2000 |isbn=978-0-300-08291-3}}</ref> following the sacking of the town during the [[Rebellion of 1088]].<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |page=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/71 71]}}</ref> It was papal policy for bishops to move to more urban seats, and John of Tours [[Translation (ecclesiastical)|translated]] his own from Wells to Bath.<ref name=Huscroft128>{{cite book |last1=Huscroft |first1=Richard |title=Ruling England, 1042–1217 |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0582848825 |page=128}}</ref> The bishop planned and began a much larger church as his cathedral, to which was attached a priory, with the bishop's palace beside it.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Ann |title=Bath Abbey 1499-1999 |date=1999 |publisher=Bath Abbey |page=3}}</ref> New baths were built around the three springs. Later bishops returned the episcopal seat to Wells while retaining the name Bath in the title, [[Bishop of Bath and Wells]]. [[St John's Hospital, Bath|St John's Hospital]] was founded around 1180 by Bishop [[Reginald Fitz Jocelin]] and is among the oldest [[almshouse]]s in England.<ref name="soc">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |title=The eight-hundred-year story of St John's Hospital, Bath |work=Spirit of Care |publisher=Jean Manco |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821173938/http://www.buildinghistory.org/jean/spiritofcare.shtml |archive-date=21 August 2009 |url-status=live}}</ref> The 'hospital of the baths' was built beside the hot springs of the [[Cross Bath]], for their health-giving properties and to provide shelter for the poor infirm.<ref name="sioa">{{cite web |url=http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |title=Shelter in old age |last=Manco |first=Jean |publisher=Bath Past |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923195109/http://www.buildinghistory.org/bath/medieval/shelter.shtml |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> Administrative systems fell within the [[Hundred (county division)|hundreds]]. The [[Bath Forum|Bath Hundred]] had various names including the Hundred of Le&nbsp;Buri. The Bath Foreign Hundred or Forinsecum covered the area outside the city and was later combined into the Bath Forum Hundred. Wealthy merchants had no status within the hundred courts and formed [[guild]]s to gain influence. They built the first [[guildhall]] probably in the 13th century. Around 1200, the [[List of Mayors of Bath|first mayor]] was appointed.<ref>{{cite book |last=Davenport |first=Peter |title=Medieval Bath Uncovered |url=https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave |year=2002 |publisher=Tempus |location=Stroud |isbn=978-0752419657 |pages=[https://archive.org/details/medievalbathunco0000dave/page/97 97]–98}}</ref> ===Early modern=== [[File:Prospect of Bath in 1673.jpg|thumb|The South Prospect of Bath as depicted in Millerd's 1673 map of Bristol]] By the 15th century, Bath's abbey church was dilapidated<ref>{{cite web |url=http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |title=Bath Abbey |work=Visit Bath |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711142912/http://visitbath.co.uk/things-to-do/bath-abbey-p24001 |archive-date=11 July 2015 |url-status=live}}</ref> and [[Oliver King]], Bishop of Bath and Wells, decided to rebuild it on a smaller scale in 1500. The new church was completed just a few years before Bath Priory was [[Dissolution of the Monasteries|dissolved]] in 1539 by [[Henry VIII]].<ref>{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |title=Renaissance Bath |access-date=9 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114061225/http://www.mayorofbath.co.uk/renaissance-bath |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> The abbey church became derelict before being restored as the city's [[parish church]] in the [[Elizabethan era]], when the city experienced a revival as a [[spa]]. The baths were improved and the city began to attract the aristocracy. A [[Royal charter]] granted by Queen [[Elizabeth I]] in 1590 confirmed [[City status in the United Kingdom|city status]].<ref name = "bath_insignia">{{cite web |url=http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |title=Civic Insignia |access-date=10 December 2007 |work=City of Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20120114051609/http://www.mayorofbath.co.uk/civic-insignia |archive-date=14 January 2012 |url-status=live}}</ref> James Montagu, Bishop of Bath and Wells from 1608, spent considerable sums in restoring Bath Abbey and actively supported the Baths themselves, aware that the 'towne liveth wholly by them'. In 1613, perhaps at his behest, Queen Anne visited the town to take the waters: the Queen's Bath was named after her. The cue for the visit may have been the completion of the restoration work to Bath Abbey, the last instalment of which had been paid for two years previously.<ref>{{cite book |last=Stout |first=Adam |year=2020 |title=Glastonbury Holy Thorn: Story of a Legend |pages=28–29 |isbn=9781916268616 |publisher=Green & Pleasant Publishing}}</ref> [[Anne of Denmark and the spa at Bath|Anne of Denmark]] came to Bath in 1613 and 1615.<ref>{{cite journal |first=Emanuel |last=Green |title=The Visits to Bath of Two Queens |journal=Proceedings of the Bath Natural History and Antiquarian Field Club |volume=7 |year=1893 |page=224}}</ref> By the beginning of the [[English Civil War]], the city was a first-class resort. However, it lost much of this trade in 1642; with the outbreak of war, fiddlers, "ladies who are there", and ale-house guides, lost their customers.<ref>History of England during the Reigns of the Royal House of Stuart. John Oldmixon, 1730 pp208-212, as quoted in: An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-166</ref> The city was initially garrisoned for [[Charles I of England|Charles I]]. Seven thousand pounds was spent on fortifications, but on the appearance of parliamentary forces the gates were thrown open and the city surrendered. It became a significant post for the Western Association army under [[William Waller]].<ref>{{Cite book |title=A tour through the whole island of Great Britain; Divided into Journeys. Interspersed with Useful Observations; Particularly Calculated for the Use of Those who are Desirous of Travelling over England & Scotland |first=Clement |last=Crutwell |pages=387–388 |volume=2 |url=https://books.google.com/books?id=7n5HAAAAYAAJ&pg=PA387 |year=1801 |access-date=2 May 2015}}</ref> Bath was retaken by the royalists in July 1643 following the [[Battle of Lansdowne]] and occupied for two years until 1645.<ref>{{cite book |title=Battles and Generals of the Civil Wars |last=Rodgers |first=Colonel Hugh Cuthbert Basset |year=1968 |publisher=Seeley Service & Co. |asin=B000HJ9TUG |page=81}}</ref><ref name=":1">{{Cite book |last=Wroughton |first=John |title=Stuart Bath: Life in the Forgotten City 1603–1714 |url=https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john |publisher=The Lansdown Press |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/stuartbathlifein0000john/page/156 156], 158, 161–2, 174}}</ref> The city was spared widespread destruction of property, overcrowding, bubonic plague, or starvation of its inhabitants, etc, unlike nearby Bristol and [[Gloucester]], and it had good water piped in from its surrounding hills. Still, soldiers who were billeted in private houses contributed to disorder and vandalism, though this never caused the general destruction and plundering seen in [[Marlborough, Wiltshire|Marlborough]] and other towns. Bath remained a health resort, often for wounded soldiers, its markets continued open and well-regulated, and its shopkeepers and craftsmen continued busy.<ref>An unhappy civil war. The experiences of ordinary people in Gloucestershire, Somerset, and Wiltshire, 1642-1646. John Wroughton. Lansdown Press, Bath, 1999. Chapter 4, Forced to improvise. pp165-167</ref> Nevertheless, council spending, rents and grants all decreased and the finances of the Bath City Council were seriously affected.<ref name=":1" /> Normality to the city quickly recovered after the war when the city council achieved a healthy budget surplus.<ref name=":1" /> [[Thomas Guidott]], a student of chemistry and medicine at [[Wadham College, Oxford]], set up a practice in the city in 1668. He was interested in the curative properties of the waters, and he wrote ''A discourse of Bathe, and the hot waters there. Also, Some Enquiries into the Nature of the water'' in 1676. It brought the health-giving properties of the hot mineral waters to the attention of the country, and the aristocracy arrived to partake in them.<ref>{{cite journal |last=Burns |first=D. Thorburn |title=Thomas Guidott (1638–1705): Physician and Chymist, contributor to the analysis of mineral waters |journal=Analytical Proceedings |volume=18 |issue=1 |pages=2–6 |doi=10.1039/AP9811800002 |year=1981}}</ref> [[File:BathRoyalCrescentAirial morecontrast.jpg|thumb|left|alt=Aerial photograph of semicircular terrace of stone buildings with large expanse of grass in front and to the left. Also shows surrounding terraces of buildings.|[[Royal Crescent]] and Circus from the air (connected by link road, thus creating the famous "[[question mark]]" formation). Georgian taste favoured the regularity of Bath's streets and squares and the contrast with adjacent rural nature.]] [[File:the.circus.bath.arp.jpg|thumb|alt=Semicircular terrace of 3-storey buildings with matching windows and roofs, stone bands run the length of the terrace.|right|[[The Circus, Bath|The Circus]]]] Several areas of the city were developed in the [[House of Stuart|Stuart]] period, and more building took place during [[Georgian era|Georgian]] times in response to the increasing number of visitors who required accommodation.<ref>{{cite book |title=The English Spa, 1560–1815: A Social History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333 |last=Hembury |first=Phylis May |year=1990 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=978-0-8386-3391-5 |pages=[https://archive.org/details/bwb_P8-ACN-333/page/114 114]–121}}</ref> Architects [[John Wood the Elder]] and [[John Wood, the Younger|his son]] laid out the new quarters in streets and squares, the identical façades of which gave an impression of palatial scale and classical decorum.<ref>{{cite web |url=http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |title=John Wood and the Creation of Georgian Bath |work=Building of Bath Museum |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113094712/http://www.bathmuseum.co.uk/biography.htm |archive-date=13 November 2007 |url-status=dead |access-date=2 May 2015}}</ref> Much of the creamy gold [[Bath stone]], a type of [[limestone]] used for construction in the city, was obtained from the [[Combe Down and Bathampton Down Mines]] owned by [[Ralph Allen]] (1694–1764).<ref name="rabiog">{{cite web |url=http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |title=Ralph Allen Biography |work=Bath Postal Museum |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004234025/http://www.bathpostalmuseum.co.uk/ralph-allen.html |archive-date=4 October 2013}}</ref> Allen, to advertise the quality of his quarried limestone, commissioned the elder John Wood to build a country house on his [[Prior Park]] estate between the city and the mines.<ref name="rabiog"/> Allen was responsible for improving and expanding the postal service in western England, for which he held the contract for more than forty years.<ref name="rabiog"/> Although not fond of politics, Allen was a civic-minded man and a member of Bath Corporation for many years. He was elected mayor for a single term in 1742.<ref name="rabiog"/> In the early 18th century, Bath acquired its first purpose-built theatre, the [[Old Orchard Street Theatre]]. It was rebuilt as the [[Theatre Royal, Bath|Theatre Royal]], along with the [[Grand Pump Room]] attached to the Roman Baths and [[Bath Assembly Rooms|assembly rooms]]. [[Master of ceremonies]] [[Beau Nash]], who presided over the city's social life from 1704 until his death in 1761, drew up a code of behaviour for public entertainments.<ref>{{cite book |title=The Imaginary Autocrat: Beau Nash and the invention of Bath |url=https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli |last=Eglin |first=John |year=2005 |publisher=Profile |isbn=978-1-86197-302-3 |page=[https://archive.org/details/imaginaryautocra0000egli/page/7 7]}}</ref> Bath had become perhaps the most fashionable of the rapidly developing British spa towns, attracting many notable visitors such as the wealthy London bookseller [[Andrew Millar]] and his wife, who both made long visits.<ref>{{cite web |url=http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |title=The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Thomas Cadell, 16 July, 1765. Andrew Millar Project. University of Edinburgh. |website=millar-project.ed.ac.uk |access-date=3 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115053142/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/4.html |archive-date=15 January 2016 |url-status=live}}</ref> In 1816, it was described as "a seat of amusement and dissipation", where "scenes of extravagance in this receptacle of the wealthy and the idle, the weak and designing" were habitual.<ref>{{Cite book |last=Thorn |first=sir William |url=https://books.google.com/books?id=JEgVAAAAQAAJ |title=A memoir of major-general sir R.R. Gillespie [by W. Thorn.]. |date=1816 |language=en}}</ref> {{Clear}} ===Late modern=== [[File:Milson street, Bath (4052079943).jpg|upright|thumb|An 1850s photograph of Green Street]] [[File:Bathwick Hill, Bath, Somerset, UK - Diliff.jpg|thumb|right|Looking north-west from [[Bathwick Hill]] towards the northern suburbs, showing the variety of housing typical of Bath]] The population of the city was 40,020 at the 1801 census, making it one of the largest cities in Britain.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |title=A vision of Bath |work=Britain through time |publisher=University of Portsmouth |access-date=4 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012162314/http://www.visionofbritain.org.uk/unit_page.jsp?u_id=10167607 |archive-date=12 October 2007 |url-status=live}}</ref> [[William Thomas Beckford]] bought a house in [[Lansdown Crescent, Bath|Lansdown Crescent]] in 1822, and subsequently two adjacent houses to form his residence. Having acquired all the land between his home and the top of [[Lansdown, Bath|Lansdown Hill]], he created a garden more than {{convert|1/2|mi|m}} in length and built [[Beckford's Tower]] at the top.<ref>{{cite web |title=Beckford's Tower & Mortuary Chapel, Lansdown Cemetery |work=Images of England |publisher=Historic England |url=http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |access-date=2 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428181721/http://www.imagesofengland.org.uk/Details/Default.aspx?id=442844 |archive-date=28 April 2015}}</ref> Emperor [[Haile Selassie]] of Ethiopia spent four years in exile, from 1936 to 1940, at [[Fairfield House, Bath|Fairfield House]] in Bath.<ref>{{cite web |url=http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications/occasionalpapers/papers/haileselassiebath.php |title=The Emperor Haile Selassie I in Bath 1936–1940 |work=Anglo-Ethiopian Society |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130085518/http://anglo-ethiopian.org/publications/articles.php?type=O&reference=publications%2Foccasionalpapers%2Fpapers%2Fhaileselassiebath.php |archive-date=30 January 2008 |url-status=live}}</ref> During [[World War II]], between the evening of 25 April and the early morning of 27 April 1942, Bath suffered three air raids in reprisal for [[RAF]] raids on the German cities of [[Lübeck]] and [[Rostock]], part of the [[Luftwaffe]] campaign popularly known as the [[Baedeker Blitz]]. During the [[Bath Blitz]], more than 400 people were killed, and more than 19,000 buildings damaged or destroyed.<ref>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |title=History&nbsp;– Bath at War |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131165317/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryBathatWar.htm |archive-date=31 January 2008 |url-status=dead}}</ref> Houses in [[Royal Crescent]], [[The Circus, Bath|Circus]] and [[The Paragon, Bath|Paragon]] were burnt out along with the [[Bath Assembly Rooms|Assembly Rooms]].<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb/> A {{convert|500|kg|adj=on}} [[Explosive material|high explosive]] bomb landed on the east side of [[Queen Square (Bath)|Queen Square]], resulting in houses on the south side being damaged and the [[Francis Hotel, Bath|Francis Hotel]] losing {{convert|24|m}} of its frontage.<ref name=SpenceBlitz>{{cite book |last=Spence |first=Cathryn |title=Bath in the Blitz: Then and Now |url=https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow |year=2012 |publisher=The History Press |location=Stroud |isbn=978-0-7524-6639-2 |page=[https://archive.org/details/bathinblitzthenn0000brow/page/55 55]}}</ref> The buildings have all been restored although there are still signs of the bombing.<ref name=SpenceBlitz/><ref name=RCBomb>{{cite web |url=http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm#The_Day_Bombs_fell_on_Bath |title=Royal Crescent History: The Day Bombs fell on Bath |access-date=9 December 2007 |work=Royal Crescent Society, Bath |archive-url=https://archive.today/20080131165322/http://www.royalcrescentbath.com/HistoryRoyalCrescent%202.htm |archive-date=31 January 2008}}</ref> A postwar review of inadequate housing led to the clearance and redevelopment of areas of the city in a postwar style, often at variance with the local Georgian style. In the 1950s, the nearby villages of [[Combe Down]], [[Twerton]] and [[Weston, Bath|Weston]] were incorporated into the city to enable the development of housing, much of it [[council house|council housing]].<ref name="BANES-history"/><ref name=moba-2013>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Bath-History-of-Social-Housing-booklet.pdf |title=Council Housing in Bath 1945–2013 – a social history |website=Museum of Bath at Work |year=2013 |access-date=27 August 2023}}</ref> In 1965, town planner [[Colin Buchanan (town planner)|Colin Buchanan]] published ''Bath: A Planning and Transport Study'', which to a large degree sought to better accommodate the motor car, including the idea of a traffic tunnel underneath the centre of Bath. Though criticised by conservationists, some parts of the plan were implemented. In the 1970s and 1980s, it was recognised that conservation of historic buildings was inadequate, leading to more care and reuse of buildings and open spaces.<ref name="BANES-history">{{Cite book |title=Bath City-Wide Character Appraisal |chapter=Cultural and historical development of Bath |date=31 August 2005 |publisher=Bath & North East Somerset Council |chapter-url=http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |access-date=2 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427084454/http://www.bathnes.gov.uk/services/planning-and-building-control/planning-policy/supplementary-planning-documents-spds/bath-ci |archive-date=27 April 2015 |url-status=live}}</ref><ref name=brutalbath>{{cite web |url=http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |title=Brutal Bath |publisher=Museum of Bath Architecture |year=2014 |access-date=30 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202159/http://museumofbatharchitecture.org.uk/wp-content/uploads/2012/08/Brutal-Bath-trail-leaflet.pdf |archive-date=30 November 2018}}</ref> In 1987, the city was selected by [[UNESCO]] as a [[World Heritage Site]], recognising its international cultural significance.<ref name="BANES-whs">{{cite web |title=Why is Bath a World Heritage Site? |date=7 November 2014 |url=http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |publisher=Bath and North East Somerset |access-date=3 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609225133/http://www.bathworldheritage.org.uk/why-bath-world-heritage-site |archive-date=9 June 2015 |url-status=live}}</ref> Between 1991 and 2000, Bath was the scene of a series of rapes committed by an unidentified man dubbed the "[[Batman rapist]]".<ref name="Batman">{{cite news |title=The Batman Rapist: What we know about the shocking serial attacker who terrorised women in Bath |url=https://www.somersetlive.co.uk/in-your-area/batman-rapist-what-know-shocking-3210972 |access-date=15 June 2022 |work=Somerset Live |date=1 August 2020}}</ref> The attacker remains at large and is the subject of Britain's longest-running serial rape investigation.<ref name="Batman" /> He is said to have a [[tights]] [[sexual fetish|fetish]], have a scar below his bottom lip and resides in the Bath area or knows it very well.<ref name="Batman" /> He has also been linked to the unsolved [[murder of Melanie Hall]], which occurred in the city in 1996.<ref>{{cite news |title=Parents plead for answers in 13-year-old murder case |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/crime/parents-plead-for-answers-in-13yearold-murder-case-1799966.html |access-date=15 June 2022 |work=The Independent |date=9 October 2009}}</ref> Although the offender's DNA is known and several thousand men in Bath were DNA tested, the attacker continues to evade police.<ref name="Batman" /> Since 2000, major developments have included the [[Thermae Bath Spa]], the [[SouthGate]] shopping centre, the residential Western Riverside project on the [[Stothert & Pitt]] factory site, and the riverside Bath Quays office and business development.<ref>{{cite web |url=http://www.southgatebath.com/ |title=South Gate Bath |access-date=8 December 2007 |work=Morley |archive-url=https://web.archive.org/web/20081026101629/http://www.southgatebath.com/ |archive-date=26 October 2008 |url-status=live}}</ref><ref name="bathchron-20160611">{{cite news |url=http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |title=£12million for Bath Quays regeneration project is approved |author=James Crawley |newspaper=Bath Chronicle |date=11 June 2016 |access-date=22 July 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html |archive-date=30 September 2016 |accessdate=6 February 2025 |archivedate=30 September 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160930210909/http://www.bathchronicle.co.uk/12million-bath-quays-regeneration-project/story-29370279-detail/story.html }}</ref> In 2021, Bath become part of a second UNESCO World Heritage Site, a group of spa towns across Europe known as the "[[Great Spas of Europe]]".<ref name="DPA-whs"/> This makes it one of the only places to be formally recognised twice as a [[World Heritage]] site.<ref>{{Cite web |title=Bath World Heritage Site {{!}} The City of Bath is exceptional in having two UNESCO inscriptions. |url=https://www.bathworldheritage.org.uk/ |access-date=2024-05-18 |website=www.bathworldheritage.org.uk |language=en}}</ref> ==حڪومت== ==جاگرافي ۽ ماحول== ==ڊيموگرافي== ==معيشت== ==فن تعمير== ==ثقافت== ==تعليم== ==راند== ==ٽرانسپورٽ== ==ميڊيا== ==پڻ ڏسو== * [[:باب:شهر]] * [[:باب:برطانيه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Bath, Somerset|Bath}} * * [http://visitbath.co.uk/ Official tourist information] * [http://www.mayorofbath.co.uk/ Mayor of Bath] {{Portal bar|United Kingdom|Somerset}} {{Authority control}} [[زمرو:باٿ، سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ عالمي ورثي وارا ماڳ]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ سياحت]] [[زمرو:انگلينڊ جا اسپا شهر]] [[زمرو:ايوون ندي، برسٽل]] [[زمرو:انگلينڊ جا اڳوڻا بورو]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ غير پيرش وارا علائقا]] [[زمرو:سمرسيٽ ۾ اڳوڻيون سول پيرشون]] [[زمرو:ايوون جا اڳوڻا غير ميٽروپوليٽن ضلعا]] qpmz70eehgzmk9d872gx34cjt1qioc7 0 49644 418265 396191 2026-10-09T13:50:39Z Intisar Ali 8681 418265 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ قديم آثار قديمه جو ماڳ ۽ موجوده آبادي}} {{Infobox settlement | name = آمري | native_name = آمري | other_name = Amri | official_name = آمري | settlement_type = تاريخي آبادي ۽ يونين ڪائونسل | image_skyline = A mound of Amri.JPG | image_caption = آمريءَ جو قديم دڙو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ آمريءَ جو مقام | coordinates = {{coord|26|10|N|68|01|E|region:PK|display=inline}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[مانجهند تعلقو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''آمري''' (انگريزي: ''Amri'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي آبادي، آثار قديمه جو ماڳ ۽ موجوده ننڍو شهر آهي. هيءُ ماڳ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي وچ ۾، حيدرآباد–دادو واري رستي تي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.<ref name="SindhAntiquities">{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |website=Directorate General of Antiquities |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> آمريءَ جي آثار قديمه واري تاريخ چوٿين هزار سال قبل مسيح تائين پهچي ٿي. هن ماڳ تي لڳ ڀڳ 3600 ق.م کان انساني آباديءَ جا آثار مليا آهن. آمريءَ کي ڏکڻ سنڌ جي قبل هڙپا ثقافتن جي مطالعي ۾ بنيادي حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي نالي پٺيان [[آمري ثقافت]] ۽ [[آمري-نال ثقافت]] جا اصطلاح رائج ٿيا.<ref name="EFT">{{cite web |title=Amri Archaeological Site, Jamshoro |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/amri-site.php |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> آمريءَ جي کوٽاين مان قبل هڙپا، پختي هڙپا، جهڪر، جهانگر ۽ اسلامي دورن سان لاڳاپيل ثقافتي آثار مليا آهن. اهي آثار سنڌو ماٿريءَ ۾ انساني آبادين جي ترقي، ثقافتي تبديلين ۽ قديم سنڌ جي بلوچستان سميت ٻين علائقن سان لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن.<ref name="Casal">{{cite book |last=Casal |first=Jean-Marie |title=Fouilles d'Amri |publisher=Klincksieck |location=Paris |year=1964 |volume=1–2 |language=fr}}</ref> == نالو ۽ جاگرافيائي بيهڪ == آمري سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. قديم ماڳ جي ڀرسان موجوده آمريءَ جي آبادي قائم آهي. هن ماڳ جي جاگرافيائي اهميت جو هڪ سبب سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميدانن ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ جابلو علائقن جي وچ ۾ ان جو مقام آهي. آثار قديمه جو ماڳ لڳ ڀڳ اٺ هيڪٽرن تي پکڙيل آهي. ان جا ٻہ مکيه دڙا آهن، جن کي کوٽاين دوران دڙو الف ۽ دڙو ب سڏيو ويو. وڏي دڙي جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 فوٽ ۽ ننڍي دڙي جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 فوٽ بيان ڪئي وئي آهي. ٻنهي دڙن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 100 ميٽرن جو فاصلو آهي.<ref name="Cambridge">{{cite book |title=The Cambridge History of India |chapter=Towns and Villages |url=https://rarebooksocietyofindia.org/book_archive/196174216674_10153812320006675.pdf |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref><ref name="Lechevallier">{{cite journal |last=Lechevallier |first=Monique |title=L'industrie lithique d'Amri, Pakistan |journal=Paléorient |volume=5 |pages=281–295 |year=1979 |doi=10.3406/paleo.1979.4255 |language=fr}}</ref> == تاريخ == === قبل هڙپا دور === آمريءَ ۾ انساني آباديءَ جو قديم ترين معلوم دور چوٿين هزار سال قبل مسيح جي ٻئي اڌ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ ننڍيون زرعي ۽ دستڪاريءَ سان لاڳاپيل آباديون ترقي ڪري رهيون هيون. آمريءَ جي ابتدائي دور جا ماڻهو مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهيندا، پٿر جا اوزار استعمال ڪندا ۽ ٽامي مان ننڍيون شيون تيار ڪندا هئا. هتان مليل آثارن ۾ چقمقي پٿر جا ڦر، پٿر جا گولا، مٽيءَ جا موتي، چوڙيون ۽ ٽامي جا ٽڪرا شامل آهن.<ref name="Cambridge"/> آمري ثقافت جي ابتدائي مرحلي ۾ مٽيءَ جا اڪثر ٿانوَ هٿ سان ٺاهيا ويندا هئا. پهرئين مرحلي جي هڪ تهه مان مليل ٿانون جو لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو هٿ سان ٺهيل هو، جڏهن تہ باقي ٿانوَ چڪ تي ٺاهيل هئا. وقت گذرڻ سان چڪ تي ٺهندڙ ٿانون جو تناسب وڌيو ۽ انهن جي آرائش وڌيڪ نفيس ٿي.<ref name="Mughal">{{cite thesis |last=Mughal |first=Muhammad Rafique |title=The Early Harappan Period in the Greater Indus Valley and Northern Baluchistan |type=PhD thesis |institution=University of Pennsylvania |year=1970 |url=https://cholistan.org/wp-content/uploads/2022/04/MUGHAL_1970-Mughal-PhD_Thesis-Early-Harappan-Period-In-Greater-Indus-Valley.pdf |language=en}}</ref> === آمري ثقافت جي ترقي === آمريءَ جي ابتدائي ثقافتي مرحلي ۾ مٽيءَ جي ٿانون تي ڪاري، ڳاڙهي ۽ ناسي رنگ سان جاميٽريائي نقش ٺاهيا ويندا هئا. انهن نقشن ۾ چوڪنڊا، ٽڪنڊا، ليڪون، ڄار جهڙيون شڪليون ۽ هڪٻئي کي ڪٽيندڙ گول دائرا شامل هئا. آمري ثقافت جي پوئين مرحلن ۾ ٿانون تي جانورن جون تصويرون پڻ ظاهر ٿيڻ لڳيون، جن ۾ خاص طور ڍڳو ۽ هرڻ جهڙيون شڪليون ملن ٿيون. اهڙيون آرائشي خاصيتون بعد ۾ پختي هڙپا ثقافت جي ٿانون ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref name="UNESCO">{{cite book |title=The Indus Valley Tradition |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_I%20silk%20road_pre%20indus%20and%20early%20indus%20cultures%20of%20pakistan%20and%20india.pdf |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> === هڙپا ثقافت سان رابطو === آمريءَ جي کوٽاين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هتي مقامي آمري ثقافت ۽ هڙپا ثقافت جي وچ ۾ هڪ عبوري دور موجود هو. هن مرحلي ۾ ٻنهي ثقافتن سان لاڳاپيل ٿانوَ ۽ ٻيون شيون گڏ ملن ٿيون. اهو ثقافتي تسلسل سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ترقيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مختلف علائقائي ثقافتون هڪٻئي سان رابطي ۾ هيون ۽ انهن جي وچ ۾ تبديليون هميشه اوچتي نموني نه ٿيون.<ref name="UNESCO"/><ref name="Casal"/> === پختو هڙپا دور === لڳ ڀڳ 2450 ق.م کان پوءِ آمريءَ جي مادي ثقافت ۾ پختي هڙپا تهذيب جون خاصيتون نمايان ٿيڻ لڳيون. هن دور ۾ مٽيءَ جا معياري ٿانوَ، پڪين ۽ ڪچين سرن جون اڏاوتون ۽ ٻين هڙپا ماڳن سان مشابهت رکندڙ آثار مليا آهن. آمريءَ جو ماڳ [[موهن جو دڙو]] يا [[هڙاپا]] جيترو وڏو شهري مرڪز نه بڻيو، پر اهو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ڏاکڻي علائقي ۾ ثقافتي رابطن جو اهم شاهد آهي.<ref name="Higham">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |page=9 |isbn=9781438109961 |language=en}}</ref> === جهڪر ۽ جهانگر دور === پختي هڙپا تهذيب جي آخري مرحلن کان پوءِ آمريءَ ۾ جهڪر ثقافت سان لاڳاپيل آثار ظاهر ٿين ٿا. جهڪر ثقافت سنڌو ماٿريءَ جي پوئين دور جي علائقائي ثقافتي روايتن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ جهانگر ثقافت جا آثار ملن ٿا، جن جو واسطو سنڌ جي پوئين قبل تاريخي دور سان آهي. انهن مرحلن جي تاريخ بندي بابت مختلف محققن جي اندازن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Dani">{{cite book |editor-last1=de Laet |editor-first1=Sigfried J. |editor-last2=Dani |editor-first2=Ahmad Hasan |title=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |publisher=UNESCO |year=1996 |page=674 |isbn=9231028111 |language=en}}</ref> === اسلامي ۽ مغل دور === آمريءَ جي آثار قديمه واري ماڳ جي مٿين تهن مان اسلامي دور سان لاڳاپيل آثار مليا آهن. انهن ۾ لعابدار مٽيءَ جا ٿانوَ، ٺهيل سانچن وارا ٿانوَ ۽ ڪجهه سڪا شامل آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب انهن ٿانون ۾ ٺٽي ۽ ملتان جي اسلامي دور جي ٿانون سان مشابهت ملي ٿي، جڏهن تہ سڪن مان مغل دور ۾ انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو اشارو ملي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> ==== احمد بيگ جو قلعو ==== [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ آمريءَ جي هڪ قلعي جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب احمد بيگ آمريءَ ۾ هڪ قلعو تعمير ڪرايو هو، جيڪو يوسف ميرڪ جي زماني تائين ويران ٿي چڪو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> هي احوال آمريءَ جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ اهم آهي. البت احمد بيگ جي تعمير ڪرايل قلعي کي قبل هڙپا دور جي قلعابند آباديءَ سان هڪ ئي اڏاوت قرار ڏيڻ لاءِ آثار قديمه جي شاهدي موجود نه آهي. == آثار قديمه == [[File:A view of Mounds of Amri.jpg|thumb|آمريءَ جي قديم دڙن جو منظر]] آمري سنڌ جي انهن اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان آهي، جتان مختلف ثقافتي دورن جون تهون مليون آهن. هن ماڳ جي اهميت جو بنيادي سبب انهن تهن جو تاريخي تسلسل آهي، جنهن ذريعي آثار قديمه جا ماهر قبل هڙپا ثقافت کان پختي هڙپا ثقافت تائين ٿيندڙ تبديلين جو مطالعو ڪن ٿا. === آثار قديمه جي دوربندي === آمريءَ جي کوٽاين مان مليل آثارن کي عام طور پنجن مکيه دورن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان پهريان چار دور قبل تاريخي ۽ پنجون تاريخي يا اسلامي دور سان واسطو رکي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#174b62;color:white;padding:8px;" | آمريءَ جي آثار قديمه واري دوربندي ! style="background:#d9edf2;" | دور ! style="background:#d9edf2;" | اندازي تاريخ ! style="background:#d9edf2;" | ثقافتي سڃاڻپ ! style="background:#d9edf2;" | مکيه خاصيتون |- | style="background:#e5f3ec;" | '''پهريون''' | 3600–2750 ق.م | آمري ثقافت | مقامي ٿانوَ، ڪچين سرن جون اڏاوتون، پٿر ۽ ٽامي جا اوزار |- | style="background:#f4edda;" | '''ٻيون''' | 2750–2450 ق.م | عبوري دور | آمري ۽ هڙپا ثقافتن جي عنصرن جو گڏيل وجود |- | style="background:#e5edf7;" | '''ٽيون''' | 2450–1900 ق.م | پختي هڙپا ۽ پوئين مرحلي ۾ جهڪر ثقافت | هڙپا طرز جا ٿانوَ ۽ اڏاوتون |- | style="background:#f2e5f2;" | '''چوٿون''' | لڳ ڀڳ 1900 ق.م کان پوءِ | جهانگر سان منسوب مرحلو | پوئين قبل تاريخي ثقافتي روايتون |- | style="background:#f7e8e1;" | '''پنجون''' | اسلامي دور | وچئين دور جي آبادي | لعابدار ٿانوَ، سڪا ۽ تاريخي دور جا آثار |} <ref name="Casal"/><ref name="Cambridge"/><ref name="Dani"/> مختلف تحقيقن ۾ انهن مرحلن جي قطعي تاريخن بابت اختلاف موجود آهن، تنهنڪري مٿي ڏنل سال اندازي طور سمجهڻ گهرجن. === رهائشي اڏاوتون === آمريءَ جي کوٽاين مان ڪچين سرن سان ٺهيل ڀتيون، ڪمرا، صحن ۽ ننڍن خانن ۾ ورهايل اڏاوتون مليون آهن. ڪجهه اڏاوتن ۾ هيٺيان ڪمرا يا ذخيري جا هنڌ موجود هئا، جن بابت محققن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ڪاسال ڪجهه خانن واريون اڏاوتون اناج يا ٻين شين جي ذخيري لاءِ استعمال ٿيندڙ جايون سمجهيون. اهڙيون اڏاوتون [[مهرڳڙهه]] جي ڪجهه قديم اڏاوتن سان مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Casal"/> === مٽيءَ جا ٿانوَ === [[File:Vases bichromes Amri Guimet.jpg|thumb|آمريءَ مان مليل ٻن رنگن سان سينگاريل مٽيءَ جا ٿانوَ، گيمي عجائب گهر]] آمريءَ مان مليل مٽيءَ جا ٿانوَ هن ثقافت جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ آهن. انهن ۾ پيالا، ٿالهيون، گهڙا، ڊگهي ڳچيءَ وارا ٿانوَ ۽ مختلف شڪلين جا برتن شامل آهن. ابتدائي دور ۾ ٿانوَ هٿ سان ٺاهيا ويندا هئا، جڏهن تہ پوءِ چڪ جو استعمال وڌيو. انهن جي سطح تي ڳاڙهي، ناسي، ڪاري ۽ هلڪي بادامي رنگ جا نقش ٺاهيا ويندا هئا. ٻن رنگن واري چٽسالي آمري ثقافت جي خاص سڃاڻپ آهي. جاميٽريائي نقش، هڪٻئي کي ڪٽيندڙ ليڪون، چوڪنڊا ۽ جانورن جون تصويرون انهن ٿانون جي آرائش ۾ شامل آهن.<ref name="Mughal"/><ref name="UNESCO"/> === پٿر جا اوزار === آمريءَ مان چقمقي پٿر جا ڦر، ننڍڙا ڦر، پٿر جا گولا ۽ ٻين قسمن جا اوزار مليا آهن. فرانسيسي محققه مونيڪ ليشواليي 1979ع ۾ آمريءَ جي پٿر جي اوزارن بابت تفصيلي مطالعو شايع ڪيو. هن مطالعي ۾ اوزار ٺاهڻ جي طريقن، خام مال جي نوعيت ۽ مختلف ثقافتي مرحلن ۾ پٿر جي صنعت جي تبديلين جو جائزو ورتو ويو آهي. چقمقي پٿر جي خام مال جو ممڪن لاڳاپو ويجهن کيرٿر جبلن سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Lechevallier"/> === معيشت ۽ روزمره زندگي === آمريءَ جي رهواسين جي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. آثار قديمه جي مطالعي مان ڍورن جي پالنا، جهنگلي جانورن جي شڪار ۽ سامونڊي صدفن جي استعمال جا اشارا ملن ٿا. مٽيءَ جا موتي، چوڙيون، ٿانوَ ۽ پٿر جا اوزار ان دور جي گهريلو صنعتن ۽ روزمره زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. == کوٽايون ۽ تحقيقي تاريخ == === ابتدائي سڃاڻپ === آمريءَ جي قديم دڙن جو ذڪر اوڻيهين صديءَ ۾ پڻ ملي ٿو. 1834ع ۾ برطانوي سياح اليگزينڊر برنس هن ماڳ جو مشاهدو ڪيو هو، پر ان جي آثار قديمه واري اهميت ويهين صديءَ ۾ منظم کوٽاين کان پوءِ واضح ٿي.<ref name="CasalReport">{{cite report |author=Jean-Marie Casal |title=Fresh Digging at Amri |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/53419.pdf |language=en}}</ref> === نني گوپال مجمدار جون کوٽايون === 1929ع ۾ آثار قديمه جي ماهر [[نني گوپال مجمدار]] آمريءَ ۾ ابتدائي کوٽايون ڪيون. هن هڙپا دور جي تهن کان هيٺ اهڙا مٽيءَ جا ٿانوَ دريافت ڪيا، جيڪي هڙپا ثقافت جي عام ٿانون کان مختلف هئا. انهن دريافتن مان سنڌو ماٿريءَ ۾ هڙپا تهذيب کان اڳ جي مقامي ثقافت جي موجودگيءَ جا اهم ثبوت مليا. مجمدار جي کوٽائي مختصر رهي، پر هن جي دريافتن آمريءَ کي آثار قديمه جي عالمي تحقيق ۾ اهميت ڏياري.<ref name="CasalReport"/> === فرانسيسي آثار قديمه واري مهم === 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه جي ماهر [[ژان ماري ڪاسال]] ۽ سندس ساٿين آمريءَ ۾ منظم کوٽايون ڪيون. انهن کوٽاين ۾ دڙن جي مختلف تهن، مٽيءَ جي ٿانون، اڏاوتن ۽ ثقافتي مرحلن جي تفصيلي سڃاڻپ ڪئي وئي. ڪاسال جي تحقيق آمري ثقافت ۽ هڙپا تهذيب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي وئي. ڪاسال پنهنجي کوٽاين جا نتيجا 1964ع ۾ ٻن جلدن تي مشتمل ڪتاب ''Fouilles d'Amri'' ۾ شايع ڪيا. ڪتاب جو پهريون جلد تحقيقي متن ۽ ٻيو جلد تصويرن، نقشن ۽ خاڪن تي مشتمل آهي.<ref name="Casal"/> === بعد واري تحقيق === آمريءَ جي دريافتن تي پوءِ رفيق مغل، مونيڪ ليشواليي ۽ ٻين محققن تحقيق ڪئي. انهن مطالعي ۾ آمري ثقافت جي تاريخ بندي، مٽيءَ جي ٿانون جي فني ترقي، پٿر جي صنعت ۽ هڙپا ثقافت سان لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويو. آمري اڄ به سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ابتدائي مرحلن جي مطالعي لاءِ اهم حوالاتي ماڳ آهي. == آمري ۽ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب == آمريءَ جي آثارن مان معلوم ٿئي ٿو تہ پختي هڙپا تهذيب جي قيام کان اڳ سنڌ ۾ علائقائي ثقافتون موجود هيون. اهي ثقافتون زراعت، دستڪاري، اڏاوتن ۽ واپاري رابطن جي لحاظ کان ترقي ڪري رهيون هيون. آمري ۽ [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙن ماڳن جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ترقي هڪ ڊگهو ۽ گهڻ رخو عمل هو. مختلف علائقن جون ثقافتون هڪٻئي سان رابطي ۾ رهيون ۽ انهن جي فني ۽ سماجي روايتن مان بعد ۾ وڌيڪ پيچيده شهري معاشرا وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCO"/><ref name="Mughal"/> == آثارن جو تحفظ == آمريءَ جو دڙو پاڪستان جي محفوظ آثار قديمه وارن ماڳن ۾ شامل آهي. وفاقي آثار قديمه واري کاتي جي فهرست موجب هي ماڳ 1975ع جي آثار قديمه واري قانون، بعد وارين ترميمن سميت، تحت محفوظ آهي.<ref name="DOAM">{{cite web |title=Amri Mound |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5154 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> آثارن جي تحفظ لاءِ دڙن جي اصل ساخت، ثقافتي تهن ۽ تاريخي شين جي حفاظت اهم آهي. ماڳ جي سائنسي اهميت جو بنياد انهن مختلف تهن جي ترتيب ۽ انهن مان مليل آثارن تي آهي. == موجوده آمري == قديم دڙن جي ڀرسان آمري نالي موجوده آبادي واقع آهي، جيڪا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] جو حصو آهي. موجوده آمري ۽ آثار قديمه وارو ماڳ هڪٻئي جي ويجهو آهن، پر ٻنهي جي تاريخي حيثيت الڳ آهي. موجوده آباديءَ جي قيام کي قديم آمري ثقافت جي زماني کان اڄ تائين مسلسل آباديءَ جو قطعي ثبوت سمجهڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ علمي اهميت == آمريءَ جي آثار قديمه واري اهميت سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ابتدا، علائقائي ثقافتن جي ترقي ۽ مختلف تاريخي دورن جي وچ ۾ لاڳاپن جي مطالعي ۾ آهي. هن ماڳ جي کوٽاين مان حاصل ٿيل معلومات جي مدد سان محققن قبل هڙپا ثقافت، هڙپا ثقافت جي ڦهلاءَ ۽ سنڌ ۾ پوئين قبل تاريخي دور جي ثقافتي تبديلين بابت اهم نتيجا اخذ ڪيا آهن. == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:A mound of Amri.JPG|آمريءَ جو قديم دڙو File:A view of Mounds of Amri.jpg|آمريءَ جي آثار قديمه واري ماڳ جو منظر File:A mounds of Amri 4000 BCE old near village Amri District Jamshoro Sindh.jpg|آمريءَ جي قديم دڙن جو ٻيو منظر File:Vases bichromes Amri Guimet.jpg|آمريءَ جا ٻن رنگن سان سينگاريل ٿانوَ File:Vase bichrome Amri Guimet 1.jpg|آمريءَ جو قديم مٽيءَ جو ٿانوُ File:Gobelet a pied fin Amri Guimet.jpg|آمريءَ مان مليل پيريدار پيالو </gallery> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=22em}} * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[آمري ثقافت]] * [[آمري-نال ثقافت]] * [[ڪوٽ ڏيجي]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙاپا]] * [[مهرڳڙهه]] * [[رحمان ڍيري]] * [[سهر دمب]] * [[جهڪر ثقافت]] * [[جهانگر ثقافت]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي دوربندي]] * [[سنڌ جا آثار قديمه جا ماڳ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] {{div col end}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Casal |first=Jean-Marie |title=Fouilles d'Amri |publisher=Klincksieck |location=Paris |year=1964 |volume=1–2 |language=fr}} * {{cite journal |last=Lechevallier |first=Monique |title=L'industrie lithique d'Amri, Pakistan |journal=Paléorient |year=1979 |volume=5 |pages=281–295 |doi=10.3406/paleo.1979.4255}} * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Higham |first=Charles |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=9781438109961}} * {{cite book |editor-last1=de Laet |editor-first1=Sigfried J. |editor-last2=Dani |editor-first2=Ahmad Hasan |title=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |publisher=UNESCO |year=1996 |isbn=9231028111}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ سنڌ حڪومت — آمريءَ جو قديم دڙو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5154 پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو — آمري] * [https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/amri-site.php سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ — آمري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mounds_of_Amri,_Jamshoro وڪيميڊيا ڪامنز تي آمريءَ جون تصويرون] {{سنڌو ماٿري تهذيب}} {{Authority control}} [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:مانجهند تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا ماڳ]] [[زمرو:آمري-نال ثقافت]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] {{Short description|سنڌ، پاڪستان ۾ قديم آثار قديمه جو ماڳ ۽ آبادي}} {{Infobox settlement | name = آمري | official_name = يو سي آمري | native_name = | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = يونين ڪائونسل (ننڍو شھر) | image_skyline =A mound of Amri.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = آمري جو قديم دڙو | image_map = | map_caption = | pushpin_map =Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 250 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|26|10|N|68|01|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان ]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 =[[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 =تعلقو | subdivision_name3 = [[مانجھند تعلقو]] | subdivision_type4 =ديھون | subdivision_name4 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = پوسٽل ڪوڊ | blank1_info_sec1 = |area_code = | website = }} '''آمري''': {{ٻيا نالا|انگريزي= '''Amri '''}} [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم آبادي، آثار قديمه جو ماڳ ۽ موجوده ننڍو شهر آهي. هي ماڳ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي ڏکڻ ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر اتر طرف حيدرآباد–دادو روڊ تي واقع آهي. آثار قديمه جي تحقيق موجب آمري ۾ انساني آباديءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 3600 ق.م ۾ ٿي، جنهن ڪري اهو سنڌ جي قديم ترين آباد ماڳن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. آمري سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري ۽ [[کيرٿر جبل]]ن جي دامن ڀرسان واقع آهي. هن ماڳ جي نسبت سان [[آمري ثقافت]] ۽ [[آمري-نال ثقافت]] جا نالا رکيا ويا آهن. آمري ۾ مختلف دورن سان واسطو رکندڙ گهڻ سطحي آثار مليا آهن، جن ۾ قبل هڙپا دور، پختي هڙپا دور، جهڪر دور، جهانگر دور ۽ اسلامي دور جون ثقافتي نشانيون شامل آهن. == ثقافتي پسمنظر == {{see also | آثار قديمه جي ثقافت | تاريخي دوربندي | l2=آثار قديمه جي ثقافتي دوربندي | آثار قديمه جا مرحلا | l3=آثار قديمه جا مرحلا | برصغير ۾ مٽيءَ جا ٿانوَ | l4=برصغير ۾ مٽيءَ جي ٿانون جون ثقافتون }} آمري [[آمري ثقافت]] جو [[نمونياتي ماڳ]] آهي. هيءَ ثقافت چوٿين هزار سال ق.م دوران سنڌ ۾ ترقي ڪئي. [[ڪوٽ ڏيجي]] ۽ آمري جا ماڳ جاگرافيائي ۽ ثقافتي طور هڪٻئي جي ويجهو هئا. ٻنهي هنڌن تي شروعاتي طور مقامي ثقافتن جي ترقي ٿي، جن ۾ ڪيترائي گڏيل عنصر موجود هئا. بعد ۾ اهي ثقافتون هڙپا ثقافت سان رابطي ۾ آيون ۽ آهستي آهستي [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي پختي مرحلي جو حصو بڻجي ويون.<ref name="dd1">Charles Keith Maisels, [https://books.google.com/books?id=I2dgI2ijww8C&pg=PA216 ''Early Civilizations of the Old World: The Formative Histories of Egypt, The Levant, Mesopotamia, India and China'']. Routledge, 2003. {{ISBN|1134837305}}</ref><ref name="Higham2009">{{cite book |first=Charles |last=Higham |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |url={{google books|plainurl=y|id=H1c1UIEVH9gC|page=9}} |date=1 January 2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0996-1 |pages=9– }}</ref><ref name="dd2">Sigfried J. de Laet and Ahmad Hasan Dani, eds., [https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC&pg=PA674 ''History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C.'']. UNESCO, 1996. {{ISBN|9231028111}}, p. 674.</ref><ref name="tej1">Tejas Garge (2010), [http://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.10203/ “Sothi-Siswal Ceramic Assemblage: A Reappraisal”]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211128033315/http://www.ancient-asia-journal.com/articles/10.5334/aa.10203/|date=28 November 2021}} ''Ancient Asia'', 2, pp. 15–40. {{doi|10.5334/aa.10203|doi-access=free}}</ref> آمري ۽ بلوچستان ۾ واقع [[سهر دمب]] يا نال، آمري-نال ثقافت جا ٻه اهم نمونياتي ماڳ آهن. ٻنهي ماڳن تان مليل مٽيءَ جي ٿانون ۾ هڪجهڙيون فني ۽ آرائشي خاصيتون ملن ٿيون، جن کي گڏيل طور ”آمري-نال ٿانوَ“ چيو ويندو آهي. == آثار قديمه == {{see also | مٽيءَ جا ٿانوَ#آثار قديمه | l1=مٽيءَ جي ٿانون جو آثار قديمه وارو تجزيو }} آمري جو آثار قديمه وارو علائقو لڳ ڀڳ اٺ هيڪٽرن تي پکڙيل قديم دڙن تي مشتمل آهي. هن ماڳ تي ٿيل کوٽائين مان ڪيترن دورن جون رهائشي اڏاوتون، مٽيءَ جا ٿانوَ، اوزار، قلعابنديءَ جا آثار ۽ باهه لڳڻ جا نشان مليا آهن. آمري گهڻ سطحي آبادي هئي، پر اهو موهن جي دڙي يا هڙاپا جهڙي وڏي شهري مرڪز جي صورت اختيار نه ڪري سگهيو. ان هوندي به اهو هيٺين سنڌ ۾ شهري زندگيءَ جي شروعات، زرعي آبادين جي واڌ ۽ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي تشڪيل کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي.<ref name="Higham2009"/> === قبل هڙپا مرحلو === آمري جو سڀ کان قديم معلوم مرحلو لڳ ڀڳ 3600 ق.م کان 3300 ق.م تائين رهيو. هن دور ۾ هتي هڪ قلعابند آبادي موجود هئي. آثار قديمه جي دوربنديءَ موجب هي مرحلو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي [[قبل هڙپا دور]] سان واسطو رکي ٿو. جاگرافيائي طور آمري بلوچستان جي انهن علائقن جي ويجهو آهي، جتي 6000 ق.م کان 4000 ق.م تائين ابتدائي زرعي آبادين جي ترقي ٿي. انهن زرعي معاشرن جي واڌ، آباديءَ جي استحڪام ۽ فني مهارتن جي ترقي آخرڪار شهري تمدن جي قيام لاءِ بنياد فراهم ڪيو. تاريخي ترتيب ۾ آمري کي [[رحمان ڍيري]] کان پوءِ واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هتان مليل مخصوص قسم جا مٽيءَ جا ٿانوَ ”آمري ٿانوَ“ يا ”آمري ويئر“ جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا. انهن ٿانون تي جاميٽريائي شڪليون، جانورن جا خاڪا ۽ ڳاڙهي، ناسي ۽ ڪاري رنگ جا نقش ملن ٿا. ٻين ڪيترن قبل هڙپا ماڳن وانگر آمري مان ڪا به پڙهڻ جوڳي لکت هٿ نه آئي آهي. کوٽائيءَ مان مليل شاهدين موجب لڳ ڀڳ 2500 ق.م ۾ آباديءَ جي هڪ حصي ۾ وڏي پيماني تي باهه لڳي هئي. === بعد وارا مرحلا === آمري جي آثار قديمه واري دوربنديءَ کي عام طور پنجن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو: * '''مرحلو پهريون'''، لڳ ڀڳ 3600–2750 ق.م: آمري ثقافت ۽ قبل هڙپا دور سان لاڳاپيل ابتدائي قلعابند آبادي. * '''مرحلو ٻيون'''، لڳ ڀڳ 2750–2450 ق.م: هن مرحلي ۾ سنڌو ماٿريءَ جي ثقافت جا عنصر آهستي آهستي وڌڻ لڳا. * '''مرحلو ٽيون'''، لڳ ڀڳ 2450–1900 ق.م: هي مرحلو تقريباً مڪمل طور پختي [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان واسطو رکي ٿو. * '''مرحلو چوٿون'''، لڳ ڀڳ 1900–1300 ق.م: هن دور ۾ مختلف ثقافتي روايتن جو ميلاپ نظر اچي ٿو. [[جهڪر ثقافت]] جا عنصر سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي آخري مرحلن سان گڏ موجود رهيا، جڏهن ته بعد ۾ [[جهانگر ثقافت]] جون نشانيون پڻ ظاهر ٿيون.<ref name="LaetDani1994">{{cite book |first1=Sigfried J. |last1=de Laet |first2=Ahmad Hasan |last2=Dani |title=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |url={{google books|plainurl=y|id=BnY0KYbJC6wC|page=674}} |year=1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102811-3 |pages=674– }}</ref> * '''مرحلو پنجون''': هي گهڻو پوءِ جو مرحلو آهي، جنهن جو واسطو اسلامي دور سان آهي. آمري مان مليل شاهدين مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سڌي ۽ مڪمل طور آمري ثقافت مان پيدا نه ٿي هئي. گهٽ ۾ گهٽ هن ماڳ تي ٻنهي ثقافتن جي وچ ۾ اوچتي تبديليءَ بدران ڪجهه عرصي تائين گڏيل وجود ۽ ثقافتي رابطي جا آثار ملن ٿا. == کوٽايون ۽ تحقيق == آمري تي پهريون منظم آثار قديمه وارو ڪم ويهين صديءَ دوران ڪيو ويو. فرانسيسي آثار قديمه جي ماهر جي. ايم. ڪاسال ماڳ تي تفصيلي کوٽايون ڪيون، جن جا نتيجا ''Fouilles d’Amri'' جي نالي سان 1964ع ۾ شايع ٿيا. کوٽائين دوران رهائشي ڪمرا، ڀتيون، گهٽيون، ذخيرن جا هنڌ، مٽيءَ جا ٿانوَ، پٿر جا اوزار، موتي ۽ ٻين روزمره استعمال جي شين جا آثار مليا. انهن دريافتن آمري جي سماجي زندگي، واپار، دستڪاري ۽ ٻين علائقن سان ثقافتي رابطن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏني. == موجوده آبادي == قديم آثارن جي ڀرسان آمري نالي موجوده آبادي پڻ قائم آهي، جيڪا انتظامي طور [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] ۾ شامل آهي. موجوده آمري هڪ ننڍو شهر ۽ مقامي يونين ڪائونسل جو مرڪز آهي. قديم ماڳ ۽ موجوده آبادي هڪٻئي جي ويجهو هجڻ سبب عام استعمال ۾ ٻنهي لاءِ ”آمري“ جو نالو استعمال ٿيندو آهي، پر آثار قديمه جي حوالي سان آمري مان مراد بنيادي طور قديم دڙا ۽ انهن مان مليل ثقافتي آثار آهن. == اهميت == آمري جي آثار قديمه واري اهميت جا بنيادي سبب هي آهن: * سنڌ ۾ ابتدائي زرعي ۽ شهري زندگيءَ جي ارتقا بابت ڄاڻ؛ * قبل هڙپا ۽ پختي هڙپا ثقافتن جي وچ ۾ رابطي جا ثبوت؛ * آمري-نال مٽيءَ جي ٿانون جي مخصوص روايت؛ * سنڌ، بلوچستان ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن وچ ۾ ثقافتي لاڳاپا؛ * هڙپا تهذيب جي زوال کان پوءِ جهڪر ۽ جهانگر ثقافتن جي موجودگي. == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=22em}} * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ماڳن جي فهرست]] * [[آمري ثقافت]] * [[آمري-نال ثقافت]] * [[ڪوٽ ڏيجي]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙاپا]] * [[رحمان ڍيري]] * [[سهر دمب]] * [[ڀِرڙاڻا]] * [[ڪالي بنگا]] * [[ڪنال، هرياڻا]] * [[راکي ڳڙهي]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي دوربندي]] * [[جهڪر ثقافت]] * [[جهانگر ثقافت]] * [[برصغير ۾ مٽيءَ جا ٿانوَ]] * [[قبرستان ايڇ ثقافت]] {{div col end}} == حوالا == {{reflist|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * Casal, J. M. ''Fouilles d’Amri''. Paris، 1964ع. * {{cite book |first1=George |last1=Dales |first2=Jonathan Mark |last2=Kenoyer |first3=Leslie |last3=Alcock |title=Excavations at Mohenjo Daro, Pakistan: The Pottery, With an Account of the Pottery from the 1950 Excavations of Sir Mortimer Wheeler |url={{google books|plainurl=y|id=4iew_THp8foC|page=7}} |date=1 January 1986 |publisher=UPenn Museum of Archaeology |isbn=978-0-934718-52-3 |pages=7– }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/556/jamshoro/amri-site آمري جو آثار قديمه وارو ماڳ]، سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ * [https://web.archive.org/web/20130928100709/http://www.mtholyoke.edu/~agha20e/polit116/ancient.html قديم تاريخ بابت محفوظ ٿيل صفحو] {{سنڌو ماٿري تهذيب}} {{Authority control}} [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا ماڳ]] [[زمرو:پاڪستان جون قديم آباديون]] [[زمرو:قبل هڙپا ماڳ]] [[زمرو:آمري-نال ثقافت]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:مانجهند تعلقو]] oqcikdajx4exyti4h48ctflc6ypnnj4 418268 418265 2026-10-09T13:52:29Z Intisar Ali 8681 418268 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ قديم آثار قديمه جو ماڳ ۽ موجوده آبادي}} {{Infobox settlement | name = آمري | native_name = آمري | other_name = Amri | official_name = آمري | settlement_type = تاريخي آبادي ۽ يونين ڪائونسل | image_skyline = A mound of Amri.JPG | image_caption = آمريءَ جو قديم دڙو | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ آمريءَ جو مقام | coordinates = {{coord|26|10|N|68|01|E|region:PK|display=inline}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[مانجهند تعلقو]] | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''آمري''' (انگريزي: ''Amri'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي آبادي، آثار قديمه جو ماڳ ۽ موجوده ننڍو شهر آهي. هيءُ ماڳ [[سنڌو درياهه]] جي ساڄي ڪناري ۽ لڪي جبلن جي وچ ۾، حيدرآباد–دادو واري رستي تي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان لڳ ڀڳ 100 ڪلوميٽر اتر طرف واقع آهي.<ref name="SindhAntiquities">{{cite web |title=Amri Mound, Jamshoro |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ |website=Directorate General of Antiquities |publisher=Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> آمريءَ جي آثار قديمه واري تاريخ چوٿين هزار سال قبل مسيح تائين پهچي ٿي. هن ماڳ تي لڳ ڀڳ 3600 ق.م کان انساني آباديءَ جا آثار مليا آهن. آمريءَ کي ڏکڻ سنڌ جي قبل هڙپا ثقافتن جي مطالعي ۾ بنيادي حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جي نالي پٺيان [[آمري ثقافت]] ۽ [[آمري-نال ثقافت]] جا اصطلاح رائج ٿيا.<ref name="EFT">{{cite web |title=Amri Archaeological Site, Jamshoro |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/amri-site.php |website=Heritage Sites of Sindh |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> آمريءَ جي کوٽاين مان قبل هڙپا، پختي هڙپا، جهڪر، جهانگر ۽ اسلامي دورن سان لاڳاپيل ثقافتي آثار مليا آهن. اهي آثار سنڌو ماٿريءَ ۾ انساني آبادين جي ترقي، ثقافتي تبديلين ۽ قديم سنڌ جي بلوچستان سميت ٻين علائقن سان لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن.<ref name="Casal">{{cite book |last=Casal |first=Jean-Marie |title=Fouilles d'Amri |publisher=Klincksieck |location=Paris |year=1964 |volume=1–2 |language=fr}}</ref> == نالو ۽ جاگرافيائي بيهڪ == آمري سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. قديم ماڳ جي ڀرسان موجوده آمريءَ جي آبادي قائم آهي. هن ماڳ جي جاگرافيائي اهميت جو هڪ سبب سنڌو ماٿريءَ جي زرعي ميدانن ۽ بلوچستان ڏانهن ويندڙ جابلو علائقن جي وچ ۾ ان جو مقام آهي. آثار قديمه جو ماڳ لڳ ڀڳ اٺ هيڪٽرن تي پکڙيل آهي. ان جا ٻہ مکيه دڙا آهن، جن کي کوٽاين دوران دڙو الف ۽ دڙو ب سڏيو ويو. وڏي دڙي جي اوچائي لڳ ڀڳ 40 فوٽ ۽ ننڍي دڙي جي اوچائي لڳ ڀڳ 13 فوٽ بيان ڪئي وئي آهي. ٻنهي دڙن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ 100 ميٽرن جو فاصلو آهي.<ref name="Cambridge">{{cite book |title=The Cambridge History of India |chapter=Towns and Villages |url=https://rarebooksocietyofindia.org/book_archive/196174216674_10153812320006675.pdf |publisher=Cambridge University Press |language=en}}</ref><ref name="Lechevallier">{{cite journal |last=Lechevallier |first=Monique |title=L'industrie lithique d'Amri, Pakistan |journal=Paléorient |volume=5 |pages=281–295 |year=1979 |doi=10.3406/paleo.1979.4255 |language=fr}}</ref> == تاريخ == === قبل هڙپا دور === آمريءَ ۾ انساني آباديءَ جو قديم ترين معلوم دور چوٿين هزار سال قبل مسيح جي ٻئي اڌ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ سنڌو ماٿريءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ ننڍيون زرعي ۽ دستڪاريءَ سان لاڳاپيل آباديون ترقي ڪري رهيون هيون. آمريءَ جي ابتدائي دور جا ماڻهو مٽيءَ جا ٿانوَ ٺاهيندا، پٿر جا اوزار استعمال ڪندا ۽ ٽامي مان ننڍيون شيون تيار ڪندا هئا. هتان مليل آثارن ۾ چقمقي پٿر جا ڦر، پٿر جا گولا، مٽيءَ جا موتي، چوڙيون ۽ ٽامي جا ٽڪرا شامل آهن.<ref name="Cambridge"/> آمري ثقافت جي ابتدائي مرحلي ۾ مٽيءَ جا اڪثر ٿانوَ هٿ سان ٺاهيا ويندا هئا. پهرئين مرحلي جي هڪ تهه مان مليل ٿانون جو لڳ ڀڳ 82 سيڪڙو هٿ سان ٺهيل هو، جڏهن تہ باقي ٿانوَ چڪ تي ٺاهيل هئا. وقت گذرڻ سان چڪ تي ٺهندڙ ٿانون جو تناسب وڌيو ۽ انهن جي آرائش وڌيڪ نفيس ٿي.<ref name="Mughal">{{cite thesis |last=Mughal |first=Muhammad Rafique |title=The Early Harappan Period in the Greater Indus Valley and Northern Baluchistan |type=PhD thesis |institution=University of Pennsylvania |year=1970 |url=https://cholistan.org/wp-content/uploads/2022/04/MUGHAL_1970-Mughal-PhD_Thesis-Early-Harappan-Period-In-Greater-Indus-Valley.pdf |language=en}}</ref> === آمري ثقافت جي ترقي === آمريءَ جي ابتدائي ثقافتي مرحلي ۾ مٽيءَ جي ٿانون تي ڪاري، ڳاڙهي ۽ ناسي رنگ سان جاميٽريائي نقش ٺاهيا ويندا هئا. انهن نقشن ۾ چوڪنڊا، ٽڪنڊا، ليڪون، ڄار جهڙيون شڪليون ۽ هڪٻئي کي ڪٽيندڙ گول دائرا شامل هئا. آمري ثقافت جي پوئين مرحلن ۾ ٿانون تي جانورن جون تصويرون پڻ ظاهر ٿيڻ لڳيون، جن ۾ خاص طور ڍڳو ۽ هرڻ جهڙيون شڪليون ملن ٿيون. اهڙيون آرائشي خاصيتون بعد ۾ پختي هڙپا ثقافت جي ٿانون ۾ پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref name="UNESCO">{{cite book |title=The Indus Valley Tradition |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_I%20silk%20road_pre%20indus%20and%20early%20indus%20cultures%20of%20pakistan%20and%20india.pdf |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> === هڙپا ثقافت سان رابطو === آمريءَ جي کوٽاين مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هتي مقامي آمري ثقافت ۽ هڙپا ثقافت جي وچ ۾ هڪ عبوري دور موجود هو. هن مرحلي ۾ ٻنهي ثقافتن سان لاڳاپيل ٿانوَ ۽ ٻيون شيون گڏ ملن ٿيون. اهو ثقافتي تسلسل سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ترقيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مختلف علائقائي ثقافتون هڪٻئي سان رابطي ۾ هيون ۽ انهن جي وچ ۾ تبديليون هميشه اوچتي نموني نه ٿيون.<ref name="UNESCO"/><ref name="Casal"/> === پختو هڙپا دور === لڳ ڀڳ 2450 ق.م کان پوءِ آمريءَ جي مادي ثقافت ۾ پختي هڙپا تهذيب جون خاصيتون نمايان ٿيڻ لڳيون. هن دور ۾ مٽيءَ جا معياري ٿانوَ، پڪين ۽ ڪچين سرن جون اڏاوتون ۽ ٻين هڙپا ماڳن سان مشابهت رکندڙ آثار مليا آهن. آمريءَ جو ماڳ [[موهن جو دڙو]] يا [[هڙاپا]] جيترو وڏو شهري مرڪز نه بڻيو، پر اهو سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ڏاکڻي علائقي ۾ ثقافتي رابطن جو اهم شاهد آهي.<ref name="Higham">{{cite book |last=Higham |first=Charles |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |page=9 |isbn=9781438109961 |language=en}}</ref> === جهڪر ۽ جهانگر دور === پختي هڙپا تهذيب جي آخري مرحلن کان پوءِ آمريءَ ۾ جهڪر ثقافت سان لاڳاپيل آثار ظاهر ٿين ٿا. جهڪر ثقافت سنڌو ماٿريءَ جي پوئين دور جي علائقائي ثقافتي روايتن مان هڪ هئي. ان کان پوءِ جهانگر ثقافت جا آثار ملن ٿا، جن جو واسطو سنڌ جي پوئين قبل تاريخي دور سان آهي. انهن مرحلن جي تاريخ بندي بابت مختلف محققن جي اندازن ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="Dani">{{cite book |editor-last1=de Laet |editor-first1=Sigfried J. |editor-last2=Dani |editor-first2=Ahmad Hasan |title=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |publisher=UNESCO |year=1996 |page=674 |isbn=9231028111 |language=en}}</ref> === اسلامي ۽ مغل دور === آمريءَ جي آثار قديمه واري ماڳ جي مٿين تهن مان اسلامي دور سان لاڳاپيل آثار مليا آهن. انهن ۾ لعابدار مٽيءَ جا ٿانوَ، ٺهيل سانچن وارا ٿانوَ ۽ ڪجهه سڪا شامل آهن. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب انهن ٿانون ۾ ٺٽي ۽ ملتان جي اسلامي دور جي ٿانون سان مشابهت ملي ٿي، جڏهن تہ سڪن مان مغل دور ۾ انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو اشارو ملي ٿو.<ref name="SindhAntiquities"/> ==== احمد بيگ جو قلعو ==== [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ آمريءَ جي هڪ قلعي جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب احمد بيگ آمريءَ ۾ هڪ قلعو تعمير ڪرايو هو، جيڪو يوسف ميرڪ جي زماني تائين ويران ٿي چڪو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> هي احوال آمريءَ جي وچئين دور جي تاريخ لاءِ اهم آهي. البت احمد بيگ جي تعمير ڪرايل قلعي کي قبل هڙپا دور جي قلعابند آباديءَ سان هڪ ئي اڏاوت قرار ڏيڻ لاءِ آثار قديمه جي شاهدي موجود نه آهي. == آثار قديمه == [[File:A view of Mounds of Amri.jpg|thumb|آمريءَ جي قديم دڙن جو منظر]] آمري سنڌ جي انهن اهم آثار قديمه وارن ماڳن مان آهي، جتان مختلف ثقافتي دورن جون تهون مليون آهن. هن ماڳ جي اهميت جو بنيادي سبب انهن تهن جو تاريخي تسلسل آهي، جنهن ذريعي آثار قديمه جا ماهر قبل هڙپا ثقافت کان پختي هڙپا ثقافت تائين ٿيندڙ تبديلين جو مطالعو ڪن ٿا. === آثار قديمه جي دوربندي === آمريءَ جي کوٽاين مان مليل آثارن کي عام طور پنجن مکيه دورن ۾ ورهايو ويو آهي. انهن مان پهريان چار دور قبل تاريخي ۽ پنجون تاريخي يا اسلامي دور سان واسطو رکي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" |+ style="background:#174b62;color:white;padding:8px;" | آمريءَ جي آثار قديمه واري دوربندي ! style="background:#d9edf2;" | دور ! style="background:#d9edf2;" | اندازي تاريخ ! style="background:#d9edf2;" | ثقافتي سڃاڻپ ! style="background:#d9edf2;" | مکيه خاصيتون |- | style="background:#e5f3ec;" | '''پهريون''' | 3600–2750 ق.م | آمري ثقافت | مقامي ٿانوَ، ڪچين سرن جون اڏاوتون، پٿر ۽ ٽامي جا اوزار |- | style="background:#f4edda;" | '''ٻيون''' | 2750–2450 ق.م | عبوري دور | آمري ۽ هڙپا ثقافتن جي عنصرن جو گڏيل وجود |- | style="background:#e5edf7;" | '''ٽيون''' | 2450–1900 ق.م | پختي هڙپا ۽ پوئين مرحلي ۾ جهڪر ثقافت | هڙپا طرز جا ٿانوَ ۽ اڏاوتون |- | style="background:#f2e5f2;" | '''چوٿون''' | لڳ ڀڳ 1900 ق.م کان پوءِ | جهانگر سان منسوب مرحلو | پوئين قبل تاريخي ثقافتي روايتون |- | style="background:#f7e8e1;" | '''پنجون''' | اسلامي دور | وچئين دور جي آبادي | لعابدار ٿانوَ، سڪا ۽ تاريخي دور جا آثار |} <ref name="Casal"/><ref name="Cambridge"/><ref name="Dani"/> مختلف تحقيقن ۾ انهن مرحلن جي قطعي تاريخن بابت اختلاف موجود آهن، تنهنڪري مٿي ڏنل سال اندازي طور سمجهڻ گهرجن. === رهائشي اڏاوتون === آمريءَ جي کوٽاين مان ڪچين سرن سان ٺهيل ڀتيون، ڪمرا، صحن ۽ ننڍن خانن ۾ ورهايل اڏاوتون مليون آهن. ڪجهه اڏاوتن ۾ هيٺيان ڪمرا يا ذخيري جا هنڌ موجود هئا، جن بابت محققن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ڪاسال ڪجهه خانن واريون اڏاوتون اناج يا ٻين شين جي ذخيري لاءِ استعمال ٿيندڙ جايون سمجهيون. اهڙيون اڏاوتون [[مهرڳڙهه]] جي ڪجهه قديم اڏاوتن سان مشابهت رکن ٿيون.<ref name="Casal"/> === مٽيءَ جا ٿانوَ === [[File:Vases bichromes Amri Guimet.jpg|thumb|آمريءَ مان مليل ٻن رنگن سان سينگاريل مٽيءَ جا ٿانوَ، گيمي عجائب گهر]] آمريءَ مان مليل مٽيءَ جا ٿانوَ هن ثقافت جي سڀ کان نمايان سڃاڻپ آهن. انهن ۾ پيالا، ٿالهيون، گهڙا، ڊگهي ڳچيءَ وارا ٿانوَ ۽ مختلف شڪلين جا برتن شامل آهن. ابتدائي دور ۾ ٿانوَ هٿ سان ٺاهيا ويندا هئا، جڏهن تہ پوءِ چڪ جو استعمال وڌيو. انهن جي سطح تي ڳاڙهي، ناسي، ڪاري ۽ هلڪي بادامي رنگ جا نقش ٺاهيا ويندا هئا. ٻن رنگن واري چٽسالي آمري ثقافت جي خاص سڃاڻپ آهي. جاميٽريائي نقش، هڪٻئي کي ڪٽيندڙ ليڪون، چوڪنڊا ۽ جانورن جون تصويرون انهن ٿانون جي آرائش ۾ شامل آهن.<ref name="Mughal"/><ref name="UNESCO"/> === پٿر جا اوزار === آمريءَ مان چقمقي پٿر جا ڦر، ننڍڙا ڦر، پٿر جا گولا ۽ ٻين قسمن جا اوزار مليا آهن. فرانسيسي محققه مونيڪ ليشواليي 1979ع ۾ آمريءَ جي پٿر جي اوزارن بابت تفصيلي مطالعو شايع ڪيو. هن مطالعي ۾ اوزار ٺاهڻ جي طريقن، خام مال جي نوعيت ۽ مختلف ثقافتي مرحلن ۾ پٿر جي صنعت جي تبديلين جو جائزو ورتو ويو آهي. چقمقي پٿر جي خام مال جو ممڪن لاڳاپو ويجهن کيرٿر جبلن سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Lechevallier"/> === معيشت ۽ روزمره زندگي === آمريءَ جي رهواسين جي معيشت ۾ زراعت، مال پالڻ ۽ دستڪاري اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. آثار قديمه جي مطالعي مان ڍورن جي پالنا، جهنگلي جانورن جي شڪار ۽ سامونڊي صدفن جي استعمال جا اشارا ملن ٿا. مٽيءَ جا موتي، چوڙيون، ٿانوَ ۽ پٿر جا اوزار ان دور جي گهريلو صنعتن ۽ روزمره زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. == کوٽايون ۽ تحقيقي تاريخ == === ابتدائي سڃاڻپ === آمريءَ جي قديم دڙن جو ذڪر اوڻيهين صديءَ ۾ پڻ ملي ٿو. 1834ع ۾ برطانوي سياح اليگزينڊر برنس هن ماڳ جو مشاهدو ڪيو هو، پر ان جي آثار قديمه واري اهميت ويهين صديءَ ۾ منظم کوٽاين کان پوءِ واضح ٿي.<ref name="CasalReport">{{cite report |author=Jean-Marie Casal |title=Fresh Digging at Amri |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/53419.pdf |language=en}}</ref> === نني گوپال مجمدار جون کوٽايون === 1929ع ۾ آثار قديمه جي ماهر [[نني گوپال مجمدار]] آمريءَ ۾ ابتدائي کوٽايون ڪيون. هن هڙپا دور جي تهن کان هيٺ اهڙا مٽيءَ جا ٿانوَ دريافت ڪيا، جيڪي هڙپا ثقافت جي عام ٿانون کان مختلف هئا. انهن دريافتن مان سنڌو ماٿريءَ ۾ هڙپا تهذيب کان اڳ جي مقامي ثقافت جي موجودگيءَ جا اهم ثبوت مليا. مجمدار جي کوٽائي مختصر رهي، پر هن جي دريافتن آمريءَ کي آثار قديمه جي عالمي تحقيق ۾ اهميت ڏياري.<ref name="CasalReport"/> === فرانسيسي آثار قديمه واري مهم === 1959ع کان 1962ع تائين فرانسيسي آثار قديمه جي ماهر [[ژان ماري ڪاسال]] ۽ سندس ساٿين آمريءَ ۾ منظم کوٽايون ڪيون. انهن کوٽاين ۾ دڙن جي مختلف تهن، مٽيءَ جي ٿانون، اڏاوتن ۽ ثقافتي مرحلن جي تفصيلي سڃاڻپ ڪئي وئي. ڪاسال جي تحقيق آمري ثقافت ۽ هڙپا تهذيب جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپن جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذ بڻجي وئي. ڪاسال پنهنجي کوٽاين جا نتيجا 1964ع ۾ ٻن جلدن تي مشتمل ڪتاب ''Fouilles d'Amri'' ۾ شايع ڪيا. ڪتاب جو پهريون جلد تحقيقي متن ۽ ٻيو جلد تصويرن، نقشن ۽ خاڪن تي مشتمل آهي.<ref name="Casal"/> === بعد واري تحقيق === آمريءَ جي دريافتن تي پوءِ رفيق مغل، مونيڪ ليشواليي ۽ ٻين محققن تحقيق ڪئي. انهن مطالعي ۾ آمري ثقافت جي تاريخ بندي، مٽيءَ جي ٿانون جي فني ترقي، پٿر جي صنعت ۽ هڙپا ثقافت سان لاڳاپن تي ڌيان ڏنو ويو. آمري اڄ به سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ابتدائي مرحلن جي مطالعي لاءِ اهم حوالاتي ماڳ آهي. == آمري ۽ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب == آمريءَ جي آثارن مان معلوم ٿئي ٿو تہ پختي هڙپا تهذيب جي قيام کان اڳ سنڌ ۾ علائقائي ثقافتون موجود هيون. اهي ثقافتون زراعت، دستڪاري، اڏاوتن ۽ واپاري رابطن جي لحاظ کان ترقي ڪري رهيون هيون. آمري ۽ [[ڪوٽ ڏيجي]] جهڙن ماڳن جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ترقي هڪ ڊگهو ۽ گهڻ رخو عمل هو. مختلف علائقن جون ثقافتون هڪٻئي سان رابطي ۾ رهيون ۽ انهن جي فني ۽ سماجي روايتن مان بعد ۾ وڌيڪ پيچيده شهري معاشرا وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCO"/><ref name="Mughal"/> == آثارن جو تحفظ == آمريءَ جو دڙو پاڪستان جي محفوظ آثار قديمه وارن ماڳن ۾ شامل آهي. وفاقي آثار قديمه واري کاتي جي فهرست موجب هي ماڳ 1975ع جي آثار قديمه واري قانون، بعد وارين ترميمن سميت، تحت محفوظ آهي.<ref name="DOAM">{{cite web |title=Amri Mound |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5154 |website=Department of Archaeology and Museums |publisher=Government of Pakistan |language=en |access-date=2026-10-09}}</ref> آثارن جي تحفظ لاءِ دڙن جي اصل ساخت، ثقافتي تهن ۽ تاريخي شين جي حفاظت اهم آهي. ماڳ جي سائنسي اهميت جو بنياد انهن مختلف تهن جي ترتيب ۽ انهن مان مليل آثارن تي آهي. == موجوده آمري == قديم دڙن جي ڀرسان آمري نالي موجوده آبادي واقع آهي، جيڪا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[مانجهند تعلقو|مانجهند تعلقي]] جو حصو آهي. موجوده آمري ۽ آثار قديمه وارو ماڳ هڪٻئي جي ويجهو آهن، پر ٻنهي جي تاريخي حيثيت الڳ آهي. موجوده آباديءَ جي قيام کي قديم آمري ثقافت جي زماني کان اڄ تائين مسلسل آباديءَ جو قطعي ثبوت سمجهڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ علمي اهميت == آمريءَ جي آثار قديمه واري اهميت سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ابتدا، علائقائي ثقافتن جي ترقي ۽ مختلف تاريخي دورن جي وچ ۾ لاڳاپن جي مطالعي ۾ آهي. هن ماڳ جي کوٽاين مان حاصل ٿيل معلومات جي مدد سان محققن قبل هڙپا ثقافت، هڙپا ثقافت جي ڦهلاءَ ۽ سنڌ ۾ پوئين قبل تاريخي دور جي ثقافتي تبديلين بابت اهم نتيجا اخذ ڪيا آهن. == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:A mound of Amri.JPG|آمريءَ جو قديم دڙو File:A view of Mounds of Amri.jpg|آمريءَ جي آثار قديمه واري ماڳ جو منظر File:A mounds of Amri 4000 BCE old near village Amri District Jamshoro Sindh.jpg|آمريءَ جي قديم دڙن جو ٻيو منظر File:Vases bichromes Amri Guimet.jpg|آمريءَ جا ٻن رنگن سان سينگاريل ٿانوَ File:Vase bichrome Amri Guimet 1.jpg|آمريءَ جو قديم مٽيءَ جو ٿانوُ File:Gobelet a pied fin Amri Guimet.jpg|آمريءَ مان مليل پيريدار پيالو </gallery> == پڻ ڏسو == {{div col|colwidth=22em}} * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[آمري ثقافت]] * [[آمري-نال ثقافت]] * [[ڪوٽ ڏيجي]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙاپا]] * [[مهرڳڙهه]] * [[رحمان ڍيري]] * [[سهر دمب]] * [[جهڪر ثقافت]] * [[جهانگر ثقافت]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي دوربندي]] * [[سنڌ جا آثار قديمه جا ماڳ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] {{div col end}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Casal |first=Jean-Marie |title=Fouilles d'Amri |publisher=Klincksieck |location=Paris |year=1964 |volume=1–2 |language=fr}} * {{cite journal |last=Lechevallier |first=Monique |title=L'industrie lithique d'Amri, Pakistan |journal=Paléorient |year=1979 |volume=5 |pages=281–295 |doi=10.3406/paleo.1979.4255}} * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Higham |first=Charles |title=Encyclopedia of Ancient Asian Civilizations |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=9781438109961}} * {{cite book |editor-last1=de Laet |editor-first1=Sigfried J. |editor-last2=Dani |editor-first2=Ahmad Hasan |title=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |publisher=UNESCO |year=1996 |isbn=9231028111}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/amri-mound-jamshoro/ سنڌ حڪومت — آمريءَ جو قديم دڙو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5154 پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو — آمري] * [https://heritage.eftsindh.com/districts/jamshoro/amri-site.php سنڌ جي ورثي جي تحفظ لاءِ اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ — آمري] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mounds_of_Amri,_Jamshoro وڪيميڊيا ڪامنز تي آمريءَ جون تصويرون] {{سنڌو ماٿري تهذيب}} {{Authority control}} [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:مانجهند تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جا ماڳ]] [[زمرو:آمري-نال ثقافت]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ru32jjf14c29pb4ojgxpteaybuzr6vp 0 52667 418277 252196 2026-10-09T14:24:04Z Intisar Ali 8681 418277 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = باجارا | native_name = باجارا | other_name = Bajara | settlement_type = تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باجارا جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''باجارا''' (انگريزي: ''Bajara'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه آهي. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڏنل بيان موجب، باجارا سيوهڻ شهر کان 11 ميل ۽ جبلن کان پڻ 11 ميل پري واقع هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> باجارا اڄ بہ ساڳئي نالي سان آباد آهي. موجوده روينيو رڪارڊ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ شامل آهن، جن ۾ باجارا، پير ببر شير، ٻگهيا ۽ بڙدي شامل آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == باجارا سيوهڻ شهر جي اولهه طرف واقع آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب تاريخي وسندي سيوهڻ شهر ۽ جبلن کان 11 ميل (تقريباً 17.7 ڪلوميٽر) پري هئي.<ref name="Mazhar"/> سنڌي ڪتاب ''ڪچهريءَ جا مور'' ۾ باجارا کي سيوهڻ کان اولهه طرف 10 ميل ۽ جهانگارا کي باجارا کان وڌيڪ ٻه ميل اولهه ۾ ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب ۾ واضح ڪيو ويو آهي تہ باجارا ۽ جهانگارا ٻه الڳ ڳوٺ آهن، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن ٻنهي کي گڏيل نالي سان سڏيو ويندو آهي.<ref name="Kachehri">{{cite book |title=ڪچهريءَ جا مور |url=https://aksandeelo.com/books/book_1560.pdf |language=sd}}</ref> == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ باجارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي هڪ آباد وسندي هئي. ان دور ۾ سيوهڻ سنڌ جي اهم انتظامي مرڪزن مان هڪ هو ۽ [[سيوهڻ سرڪار]] مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن، مختلف پرڳڻن، وسندين ۽ مقامي سماجي صورتحال جو احوال ڏنو آهي. باجارا جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> === سمن جي دور بابت روايت === [[مير علي شير قانع]] جي ڪتاب ''[[تحفة الڪرام]]'' سان منسوب هڪ روايت موجب ڄام چيني خان سيوهڻ کان اولهه طرف هڪ نئين آبادي قائم ڪئي، جنهن کي باجارا نالو ڏنو ويو. هيءَ روايت [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي جهانگارا بابت داخلا ۾ نقل ٿيل آهي. روايت ۾ ڏنل فاصلي ۽ موجوده باجارا جي بيهڪ جي مڪمل مطابقت وڌيڪ تاريخي تحقيق طلب آهي.<ref name="Jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا+1 |language=sd}}</ref> === موجوده دور === ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي هڪ آباد ڳوٺ ۽ روينيو ديهه جي حيثيت سان موجود رهيو آهي. 2022ع جي ٻوڏن سبب باجارا ۽ ان جي ڀرپاسي جون آباديون متاثر ٿيون. جنوري 2023ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان جي رپورٽ موجب هڪ فلاحي اداري باجارا جي علائقي ۾ چار ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو شروع ڪيو.<ref name="APP">{{cite news |title=FGRF going to rehabilitate 4 modern villages in Sehwan Sharif |agency=Associated Press of Pakistan |date=2 January 2023 |url=https://www.app.com.pk/national/fgrf-going-to-rehabilitate-4-modern-villages-in-sehwan-sharif/ |language=en}}</ref> == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == بورڊ آف روينيو سنڌ جي رجسٽر تي ٻڌل سيوهڻ تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ باجارا جو نالو موجود آهي. هن فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون 71 ديهون ڄاڻايل آهن، جن مان باجارا ڏهين نمبر تي درج آهي.<ref name="Atlas">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ آباد آهن. انهن مان ڄاڻايل ڳوٺ هي آهن: * باجارا * پير ببر شير * ٻگهيا * بڙدي باقي ٻن ڳوٺن جا نالا دستياب داخلا جي مختصر عبارت مان واضح نه ٿيا آهن.<ref name="Sindhiana"/> باجارا جي روينيو حدن، سروي نمبرن ۽ ايراضيءَ جي مڪمل تصديق لاءِ بورڊ آف روينيو سنڌ جي اصل ديهه نقشي ۽ ڳوٺاڻن زميني رجسٽرن جو مطالعو ضروري آهي. == تعليم ۽ سماجي زندگي == باجارا ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ جي مشهور اديبن ۽ سماجي شخصيتن پنهنجي ابتدائي تعليم باجارا جي اسڪولن مان حاصل ڪئي آهي. سنڌي ادبي ۽ سماجي تاريخ ۾ باجارا جي اهميت جو هڪ سبب هتان پيدا ٿيل اديب، شاعر ۽ عوامي شخصيتون پڻ آهن.<ref name="Sindhiana"/> == مشهور شخصيتون == === سيد عبدالله شاهه === [[سيد عبدالله شاهه]] سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير هو. سندس جنم 1934ع ۾ ڳوٺ باجارا، تعلقي سيوهڻ ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا مان حاصل ڪئي. سندس وفات 14 اپريل 2007ع تي ٿي.<ref name="Abdullah">{{cite encyclopedia |title=سيد عبدالله شاهه |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد+عبدالله+شاهه |language=sd}}</ref> === ڊاڪٽر عابد مظهر === [[عابد مظهر]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، محقق، شاعر ۽ ڪهاڻيڪار آهي. سندس جنم 21 مئي 1951ع تي ڳوٺ باجارا ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Abid">{{cite encyclopedia |title=عابد مظهر ڊاڪٽر |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عابد+مظهر+ڊاڪٽر |language=sd}}</ref> === ساجده جبين === [[ساجده جبين]] سنڌي ڪهاڻيڪاره آهي، جنهن جو جنم 27 مارچ 1978ع تي باجارا ۾ ٿيو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم ڳوٺ مان ۽ مئٽرڪ باجارا جي هاءِ اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Sajida">{{cite encyclopedia |title=ساجده جبين |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساجده+جبين |language=sd}}</ref> === حاجي غلام عباس شاهه باجارا === حاجي غلام عباس شاهه باجارا، لڪياري سادات جي رڪن الدين پوٽا خاندان سان واسطو رکندڙ سماجي شخصيت هو. سندس جنم لڳ ڀڳ 1901ع ۾ باجارا ۾ ٿيو. هن ڳوٺ مان ابتدائي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ سيوهڻ ۾ انگريزي تعليم ورتي.<ref name="Abbas">{{cite encyclopedia |title=حاجي غلام عباس شاهه باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حاجي+غلام+عباس+شاهه+باجارا |language=sd}}</ref> == ڳوٺاڻي ترقي == باجارا ۾ ڳوٺاڻي ترقيءَ ۽ سماجي ڀلائيءَ لاءِ مختلف ادارن ڪم ڪيو آهي. ''Sindh Village Development Program'' نالي اداري باجارا ۾ تعليم، نوجوانن جي فني تربيت، روزگار جي موقعن ۽ ٻين سماجي سرگرمين لاءِ منصوبا شروع ڪيا آهن. اداري جو مرڪزي دفتر باجارا جي ترڪ محلي ۾ واقع آهي.<ref name="SVDP">{{cite web |title=Sindh Village Development Program |url=https://svdp.pk/ |website=Sindh Village Development Program |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == باجارا جي تاريخي اهميت ان جي سترهين صديءَ جي ماخذن ۾ ذڪر، موجوده روينيو ديهه طور تسلسل ۽ سنڌ جي ادبي ۽ سماجي شخصيتن سان لاڳاپي ۾ آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باجارا جو ذڪر ۽ موجوده روينيو فهرست ۾ ساڳئي نالي جي موجودگي سنڌ جي تاريخي وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. تنهن هوندي بہ موجوده ديهه جي مڪمل حدن کي سترهين صديءَ واري آباديءَ جي حدن سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي شاهدي گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[جهانگارا]] * [[سيوهڻ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون روينيو ديهون] * [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://svdp.pk/ سنڌ وليج ڊولپمينٽ پروگرام] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] '''باجارا'''(انگريزي ٻولي:Bajara ) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو]] جي [[سيوهڻ شريف تعلقو]] جو نهايت قديم شهر آهي. هن شهر جو اهم شاعر [[رجب ٻگهيو]] آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باجارا|title=باجارا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-26}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} 9es7k3l504i1lw2g0x0kumb1oja2wgl 418279 418277 2026-10-09T14:28:26Z Intisar Ali 8681 418279 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = باجارا | native_name = باجارا | other_name = Bajara | settlement_type = تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باجارا جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''باجارا''' (انگريزي: ''Bajara'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه آهي. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڏنل بيان موجب، باجارا سيوهڻ شهر کان 11 ميل ۽ جبلن کان پڻ 11 ميل پري واقع هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> باجارا اڄ بہ ساڳئي نالي سان آباد آهي. موجوده روينيو رڪارڊ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ شامل آهن، جن ۾ باجارا، پير ببر شير، ٻگهيا ۽ بڙدي شامل آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == باجارا سيوهڻ شهر جي اولهه طرف واقع آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب تاريخي وسندي سيوهڻ شهر ۽ جبلن کان 11 ميل (تقريباً 17.7 ڪلوميٽر) پري هئي.<ref name="Mazhar"/> سنڌي ڪتاب ''ڪچهريءَ جا مور'' ۾ باجارا کي سيوهڻ کان اولهه طرف 10 ميل ۽ جهانگارا کي باجارا کان وڌيڪ ٻه ميل اولهه ۾ ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب ۾ واضح ڪيو ويو آهي تہ باجارا ۽ جهانگارا ٻه الڳ ڳوٺ آهن، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن ٻنهي کي گڏيل نالي سان سڏيو ويندو آهي.<ref name="Kachehri">{{cite book |title=ڪچهريءَ جا مور |url=https://aksandeelo.com/books/book_1560.pdf |language=sd}}</ref> == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ باجارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي هڪ آباد وسندي هئي. ان دور ۾ سيوهڻ سنڌ جي اهم انتظامي مرڪزن مان هڪ هو ۽ [[سيوهڻ سرڪار]] مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن، مختلف پرڳڻن، وسندين ۽ مقامي سماجي صورتحال جو احوال ڏنو آهي. باجارا جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> === سمن جي دور بابت روايت === [[مير علي شير قانع]] جي ڪتاب ''[[تحفة الڪرام]]'' سان منسوب هڪ روايت موجب ڄام چيني خان سيوهڻ کان اولهه طرف هڪ نئين آبادي قائم ڪئي، جنهن کي باجارا نالو ڏنو ويو. هيءَ روايت [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي جهانگارا بابت داخلا ۾ نقل ٿيل آهي. روايت ۾ ڏنل فاصلي ۽ موجوده باجارا جي بيهڪ جي مڪمل مطابقت وڌيڪ تاريخي تحقيق طلب آهي.<ref name="Jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا+1 |language=sd}}</ref> === موجوده دور === ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي هڪ آباد ڳوٺ ۽ روينيو ديهه جي حيثيت سان موجود رهيو آهي. 2022ع جي ٻوڏن سبب باجارا ۽ ان جي ڀرپاسي جون آباديون متاثر ٿيون. جنوري 2023ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان جي رپورٽ موجب هڪ فلاحي اداري باجارا جي علائقي ۾ چار ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو شروع ڪيو.<ref name="APP">{{cite news |title=FGRF going to rehabilitate 4 modern villages in Sehwan Sharif |agency=Associated Press of Pakistan |date=2 January 2023 |url=https://www.app.com.pk/national/fgrf-going-to-rehabilitate-4-modern-villages-in-sehwan-sharif/ |language=en}}</ref> == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == بورڊ آف روينيو سنڌ جي رجسٽر تي ٻڌل سيوهڻ تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ باجارا جو نالو موجود آهي. هن فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون 71 ديهون ڄاڻايل آهن، جن مان باجارا ڏهين نمبر تي درج آهي.<ref name="Atlas">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ آباد آهن. انهن مان ڄاڻايل ڳوٺ هي آهن: * باجارا * پير ببر شير * ٻگهيا * بڙدي باقي ٻن ڳوٺن جا نالا دستياب داخلا جي مختصر عبارت مان واضح نه ٿيا آهن.<ref name="Sindhiana"/> باجارا جي روينيو حدن، سروي نمبرن ۽ ايراضيءَ جي مڪمل تصديق لاءِ بورڊ آف روينيو سنڌ جي اصل ديهه نقشي ۽ ڳوٺاڻن زميني رجسٽرن جو مطالعو ضروري آهي. == تعليم ۽ سماجي زندگي == باجارا ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ جي مشهور اديبن ۽ سماجي شخصيتن پنهنجي ابتدائي تعليم باجارا جي اسڪولن مان حاصل ڪئي آهي. سنڌي ادبي ۽ سماجي تاريخ ۾ باجارا جي اهميت جو هڪ سبب هتان پيدا ٿيل اديب، شاعر ۽ عوامي شخصيتون پڻ آهن.<ref name="Sindhiana"/> == مشهور شخصيتون == === سيد عبدالله شاهه === [[سيد عبدالله شاهه]] سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير هو. سندس جنم 1934ع ۾ ڳوٺ باجارا، تعلقي سيوهڻ ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا مان حاصل ڪئي. سندس وفات 14 اپريل 2007ع تي ٿي.<ref name="Abdullah">{{cite encyclopedia |title=سيد عبدالله شاهه |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد+عبدالله+شاهه |language=sd}}</ref> === ڊاڪٽر عابد مظهر === [[عابد مظهر]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، محقق، شاعر ۽ ڪهاڻيڪار آهي. سندس جنم 21 مئي 1951ع تي ڳوٺ باجارا ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Abid">{{cite encyclopedia |title=عابد مظهر ڊاڪٽر |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عابد+مظهر+ڊاڪٽر |language=sd}}</ref> === ساجده جبين === [[ساجده جبين]] سنڌي ڪهاڻيڪاره آهي، جنهن جو جنم 27 مارچ 1978ع تي باجارا ۾ ٿيو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم ڳوٺ مان ۽ مئٽرڪ باجارا جي هاءِ اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Sajida">{{cite encyclopedia |title=ساجده جبين |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساجده+جبين |language=sd}}</ref> === حاجي غلام عباس شاهه باجارا === حاجي غلام عباس شاهه باجارا، لڪياري سادات جي رڪن الدين پوٽا خاندان سان واسطو رکندڙ سماجي شخصيت هو. سندس جنم لڳ ڀڳ 1901ع ۾ باجارا ۾ ٿيو. هن ڳوٺ مان ابتدائي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ سيوهڻ ۾ انگريزي تعليم ورتي.<ref name="Abbas">{{cite encyclopedia |title=حاجي غلام عباس شاهه باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حاجي+غلام+عباس+شاهه+باجارا |language=sd}}</ref> == ڳوٺاڻي ترقي == باجارا ۾ ڳوٺاڻي ترقيءَ ۽ سماجي ڀلائيءَ لاءِ مختلف ادارن ڪم ڪيو آهي. ''Sindh Village Development Program'' نالي اداري باجارا ۾ تعليم، نوجوانن جي فني تربيت، روزگار جي موقعن ۽ ٻين سماجي سرگرمين لاءِ منصوبا شروع ڪيا آهن. اداري جو مرڪزي دفتر باجارا جي ترڪ محلي ۾ واقع آهي.<ref name="SVDP">{{cite web |title=Sindh Village Development Program |url=https://svdp.pk/ |website=Sindh Village Development Program |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == باجارا جي تاريخي اهميت ان جي سترهين صديءَ جي ماخذن ۾ ذڪر، موجوده روينيو ديهه طور تسلسل ۽ سنڌ جي ادبي ۽ سماجي شخصيتن سان لاڳاپي ۾ آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باجارا جو ذڪر ۽ موجوده روينيو فهرست ۾ ساڳئي نالي جي موجودگي سنڌ جي تاريخي وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. تنهن هوندي بہ موجوده ديهه جي مڪمل حدن کي سترهين صديءَ واري آباديءَ جي حدن سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي شاهدي گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[جهانگارا]] * [[سيوهڻ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون روينيو ديهون] * [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://svdp.pk/ سنڌ وليج ڊولپمينٽ پروگرام] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 9plhjbf5d7ifi86pfw1t72x90w4skcc 418280 418279 2026-10-09T14:30:04Z Intisar Ali 8681 418280 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = باجارا | native_name = باجارا | other_name = Bajara | settlement_type = تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باجارا جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''باجارا''' (انگريزي: ''Bajara'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه آهي. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڏنل بيان موجب، باجارا سيوهڻ شهر کان 11 ميل ۽ جبلن کان پڻ 11 ميل پري واقع هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> باجارا اڄ بہ ساڳئي نالي سان آباد آهي. موجوده روينيو رڪارڊ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ شامل آهن، جن ۾ باجارا، پير ببر شير، ٻگهيا ۽ بڙدي شامل آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == باجارا سيوهڻ شهر جي اولهه طرف واقع آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب تاريخي وسندي سيوهڻ شهر ۽ جبلن کان 11 ميل (تقريباً 17.7 ڪلوميٽر) پري هئي.<ref name="Mazhar"/> سنڌي ڪتاب ''ڪچهريءَ جا مور'' ۾ باجارا کي سيوهڻ کان اولهه طرف 10 ميل ۽ جهانگارا کي باجارا کان وڌيڪ ٻه ميل اولهه ۾ ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب ۾ واضح ڪيو ويو آهي تہ باجارا ۽ جهانگارا ٻه الڳ ڳوٺ آهن، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن ٻنهي کي گڏيل نالي سان سڏيو ويندو آهي.<ref name="Kachehri">{{cite book |title=ڪچهريءَ جا مور |url=https://aksandeelo.com/books/book_1560.pdf |language=sd}}</ref> == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ باجارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي هڪ آباد وسندي هئي. ان دور ۾ سيوهڻ سنڌ جي اهم انتظامي مرڪزن مان هڪ هو ۽ [[سيوهڻ سرڪار]] مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن، مختلف پرڳڻن، وسندين ۽ مقامي سماجي صورتحال جو احوال ڏنو آهي. باجارا جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> === سمن جي دور بابت روايت === [[مير علي شير قانع]] جي ڪتاب ''[[تحفة الڪرام]]'' سان منسوب هڪ روايت موجب ڄام چيني خان سيوهڻ کان اولهه طرف هڪ نئين آبادي قائم ڪئي، جنهن کي باجارا نالو ڏنو ويو. هيءَ روايت [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي جهانگارا بابت داخلا ۾ نقل ٿيل آهي. روايت ۾ ڏنل فاصلي ۽ موجوده باجارا جي بيهڪ جي مڪمل مطابقت وڌيڪ تاريخي تحقيق طلب آهي.<ref name="Jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا+1 |language=sd}}</ref> === موجوده دور === ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي هڪ آباد ڳوٺ ۽ روينيو ديهه جي حيثيت سان موجود رهيو آهي. 2022ع جي ٻوڏن سبب باجارا ۽ ان جي ڀرپاسي جون آباديون متاثر ٿيون. جنوري 2023ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان جي رپورٽ موجب هڪ فلاحي اداري باجارا جي علائقي ۾ چار ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو شروع ڪيو.<ref name="APP">{{cite news |title=FGRF going to rehabilitate 4 modern villages in Sehwan Sharif |agency=Associated Press of Pakistan |date=2 January 2023 |url=https://www.app.com.pk/national/fgrf-going-to-rehabilitate-4-modern-villages-in-sehwan-sharif/ |language=en}}</ref> == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == بورڊ آف روينيو سنڌ جي رجسٽر تي ٻڌل سيوهڻ تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ باجارا جو نالو موجود آهي. هن فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون 71 ديهون ڄاڻايل آهن، جن مان باجارا ڏهين نمبر تي درج آهي.<ref name="Atlas">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ آباد آهن. انهن مان ڄاڻايل ڳوٺ هي آهن: * باجارا * پير ببر شير * ٻگهيا * بڙدي باقي ٻن ڳوٺن جا نالا دستياب داخلا جي مختصر عبارت مان واضح نه ٿيا آهن.<ref name="Sindhiana"/> باجارا جي روينيو حدن، سروي نمبرن ۽ ايراضيءَ جي مڪمل تصديق لاءِ بورڊ آف روينيو سنڌ جي اصل ديهه نقشي ۽ ڳوٺاڻن زميني رجسٽرن جو مطالعو ضروري آهي. == تعليم ۽ سماجي زندگي == باجارا ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ جي مشهور اديبن ۽ سماجي شخصيتن پنهنجي ابتدائي تعليم باجارا جي اسڪولن مان حاصل ڪئي آهي. سنڌي ادبي ۽ سماجي تاريخ ۾ باجارا جي اهميت جو هڪ سبب هتان پيدا ٿيل اديب، شاعر ۽ عوامي شخصيتون پڻ آهن.<ref name="Sindhiana"/> == مشهور شخصيتون == === سيد عبدالله شاهه === [[سيد عبدالله شاهه]] سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير هو. سندس جنم 1934ع ۾ ڳوٺ باجارا، تعلقي سيوهڻ ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا مان حاصل ڪئي. سندس وفات 14 اپريل 2007ع تي ٿي.<ref name="Abdullah">{{cite encyclopedia |title=سيد عبدالله شاهه |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد+عبدالله+شاهه |language=sd}}</ref> === ڊاڪٽر عابد مظهر === [[عابد مظهر]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، محقق، شاعر ۽ ڪهاڻيڪار آهي. سندس جنم 21 مئي 1951ع تي ڳوٺ باجارا ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Abid">{{cite encyclopedia |title=عابد مظهر ڊاڪٽر |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عابد+مظهر+ڊاڪٽر |language=sd}}</ref> === ساجده جبين === [[ساجده جبين]] سنڌي ڪهاڻيڪاره آهي، جنهن جو جنم 27 مارچ 1978ع تي باجارا ۾ ٿيو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم ڳوٺ مان ۽ مئٽرڪ باجارا جي هاءِ اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Sajida">{{cite encyclopedia |title=ساجده جبين |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساجده+جبين |language=sd}}</ref> === حاجي غلام عباس شاهه باجارا === حاجي غلام عباس شاهه باجارا، لڪياري سادات جي رڪن الدين پوٽا خاندان سان واسطو رکندڙ سماجي شخصيت هو. سندس جنم لڳ ڀڳ 1901ع ۾ باجارا ۾ ٿيو. هن ڳوٺ مان ابتدائي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ سيوهڻ ۾ انگريزي تعليم ورتي.<ref name="Abbas">{{cite encyclopedia |title=حاجي غلام عباس شاهه باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حاجي+غلام+عباس+شاهه+باجارا |language=sd}}</ref> ===رجب ٻگھيو=== [[رجب ٻگهيو]] ھن شھر سان واسطو رکندڙ ناليوارو شاعر آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باجارا|title=باجارا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-26}}</ref> == حوالا == {{حوالو}} == ڳوٺاڻي ترقي == باجارا ۾ ڳوٺاڻي ترقيءَ ۽ سماجي ڀلائيءَ لاءِ مختلف ادارن ڪم ڪيو آهي. ''Sindh Village Development Program'' نالي اداري باجارا ۾ تعليم، نوجوانن جي فني تربيت، روزگار جي موقعن ۽ ٻين سماجي سرگرمين لاءِ منصوبا شروع ڪيا آهن. اداري جو مرڪزي دفتر باجارا جي ترڪ محلي ۾ واقع آهي.<ref name="SVDP">{{cite web |title=Sindh Village Development Program |url=https://svdp.pk/ |website=Sindh Village Development Program |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == باجارا جي تاريخي اهميت ان جي سترهين صديءَ جي ماخذن ۾ ذڪر، موجوده روينيو ديهه طور تسلسل ۽ سنڌ جي ادبي ۽ سماجي شخصيتن سان لاڳاپي ۾ آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باجارا جو ذڪر ۽ موجوده روينيو فهرست ۾ ساڳئي نالي جي موجودگي سنڌ جي تاريخي وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. تنهن هوندي بہ موجوده ديهه جي مڪمل حدن کي سترهين صديءَ واري آباديءَ جي حدن سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي شاهدي گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[جهانگارا]] * [[سيوهڻ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون روينيو ديهون] * [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://svdp.pk/ سنڌ وليج ڊولپمينٽ پروگرام] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] o6t50yr50vq1o98xbig75w9zoap0xme 418281 418280 2026-10-09T14:30:58Z Intisar Ali 8681 418281 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = باجارا | native_name = باجارا | other_name = Bajara | settlement_type = تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باجارا جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''باجارا''' (انگريزي: ''Bajara'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي ڳوٺ ۽ روينيو ديهه آهي. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڏنل بيان موجب، باجارا سيوهڻ شهر کان 11 ميل ۽ جبلن کان پڻ 11 ميل پري واقع هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> باجارا اڄ بہ ساڳئي نالي سان آباد آهي. موجوده روينيو رڪارڊ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي. [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ شامل آهن، جن ۾ باجارا، پير ببر شير، ٻگهيا ۽ بڙدي شامل آهن.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=sd}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == باجارا سيوهڻ شهر جي اولهه طرف واقع آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب تاريخي وسندي سيوهڻ شهر ۽ جبلن کان 11 ميل (تقريباً 17.7 ڪلوميٽر) پري هئي.<ref name="Mazhar"/> سنڌي ڪتاب ''ڪچهريءَ جا مور'' ۾ باجارا کي سيوهڻ کان اولهه طرف 10 ميل ۽ جهانگارا کي باجارا کان وڌيڪ ٻه ميل اولهه ۾ ڄاڻايو ويو آهي. ڪتاب ۾ واضح ڪيو ويو آهي تہ باجارا ۽ جهانگارا ٻه الڳ ڳوٺ آهن، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن ٻنهي کي گڏيل نالي سان سڏيو ويندو آهي.<ref name="Kachehri">{{cite book |title=ڪچهريءَ جا مور |url=https://aksandeelo.com/books/book_1560.pdf |language=sd}}</ref> == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ باجارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي هڪ آباد وسندي هئي. ان دور ۾ سيوهڻ سنڌ جي اهم انتظامي مرڪزن مان هڪ هو ۽ [[سيوهڻ سرڪار]] مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن، مختلف پرڳڻن، وسندين ۽ مقامي سماجي صورتحال جو احوال ڏنو آهي. باجارا جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> === سمن جي دور بابت روايت === [[مير علي شير قانع]] جي ڪتاب ''[[تحفة الڪرام]]'' سان منسوب هڪ روايت موجب ڄام چيني خان سيوهڻ کان اولهه طرف هڪ نئين آبادي قائم ڪئي، جنهن کي باجارا نالو ڏنو ويو. هيءَ روايت [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي جهانگارا بابت داخلا ۾ نقل ٿيل آهي. روايت ۾ ڏنل فاصلي ۽ موجوده باجارا جي بيهڪ جي مڪمل مطابقت وڌيڪ تاريخي تحقيق طلب آهي.<ref name="Jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا+1 |language=sd}}</ref> === موجوده دور === ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ باجارا سيوهڻ تعلقي جي هڪ آباد ڳوٺ ۽ روينيو ديهه جي حيثيت سان موجود رهيو آهي. 2022ع جي ٻوڏن سبب باجارا ۽ ان جي ڀرپاسي جون آباديون متاثر ٿيون. جنوري 2023ع ۾ ايسوسيئيٽيڊ پريس آف پاڪستان جي رپورٽ موجب هڪ فلاحي اداري باجارا جي علائقي ۾ چار ڳوٺن جي بحاليءَ جو منصوبو شروع ڪيو.<ref name="APP">{{cite news |title=FGRF going to rehabilitate 4 modern villages in Sehwan Sharif |agency=Associated Press of Pakistan |date=2 January 2023 |url=https://www.app.com.pk/national/fgrf-going-to-rehabilitate-4-modern-villages-in-sehwan-sharif/ |language=en}}</ref> == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == بورڊ آف روينيو سنڌ جي رجسٽر تي ٻڌل سيوهڻ تعلقي جي ديهن واري فهرست ۾ باجارا جو نالو موجود آهي. هن فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون 71 ديهون ڄاڻايل آهن، جن مان باجارا ڏهين نمبر تي درج آهي.<ref name="Atlas">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ديهه باجارا ۾ ڇهه ڳوٺ آباد آهن. انهن مان ڄاڻايل ڳوٺ هي آهن: * باجارا * پير ببر شير * ٻگهيا * بڙدي باقي ٻن ڳوٺن جا نالا دستياب داخلا جي مختصر عبارت مان واضح نه ٿيا آهن.<ref name="Sindhiana"/> باجارا جي روينيو حدن، سروي نمبرن ۽ ايراضيءَ جي مڪمل تصديق لاءِ بورڊ آف روينيو سنڌ جي اصل ديهه نقشي ۽ ڳوٺاڻن زميني رجسٽرن جو مطالعو ضروري آهي. == تعليم ۽ سماجي زندگي == باجارا ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جا ادارا موجود آهن. سنڌ جي مشهور اديبن ۽ سماجي شخصيتن پنهنجي ابتدائي تعليم باجارا جي اسڪولن مان حاصل ڪئي آهي. سنڌي ادبي ۽ سماجي تاريخ ۾ باجارا جي اهميت جو هڪ سبب هتان پيدا ٿيل اديب، شاعر ۽ عوامي شخصيتون پڻ آهن.<ref name="Sindhiana"/> == مشهور شخصيتون == === سيد عبدالله شاهه === [[سيد عبدالله شاهه]] سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير هو. سندس جنم 1934ع ۾ ڳوٺ باجارا، تعلقي سيوهڻ ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا مان حاصل ڪئي. سندس وفات 14 اپريل 2007ع تي ٿي.<ref name="Abdullah">{{cite encyclopedia |title=سيد عبدالله شاهه |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سيد+عبدالله+شاهه |language=sd}}</ref> === ڊاڪٽر عابد مظهر === [[عابد مظهر]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، محقق، شاعر ۽ ڪهاڻيڪار آهي. سندس جنم 21 مئي 1951ع تي ڳوٺ باجارا ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم باجارا جي پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Abid">{{cite encyclopedia |title=عابد مظهر ڊاڪٽر |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عابد+مظهر+ڊاڪٽر |language=sd}}</ref> === ساجده جبين === [[ساجده جبين]] سنڌي ڪهاڻيڪاره آهي، جنهن جو جنم 27 مارچ 1978ع تي باجارا ۾ ٿيو. هن پنهنجي ابتدائي تعليم ڳوٺ مان ۽ مئٽرڪ باجارا جي هاءِ اسڪول مان حاصل ڪئي.<ref name="Sajida">{{cite encyclopedia |title=ساجده جبين |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساجده+جبين |language=sd}}</ref> === حاجي غلام عباس شاهه باجارا === حاجي غلام عباس شاهه باجارا، لڪياري سادات جي رڪن الدين پوٽا خاندان سان واسطو رکندڙ سماجي شخصيت هو. سندس جنم لڳ ڀڳ 1901ع ۾ باجارا ۾ ٿيو. هن ڳوٺ مان ابتدائي تعليم حاصل ڪئي ۽ بعد ۾ سيوهڻ ۾ انگريزي تعليم ورتي.<ref name="Abbas">{{cite encyclopedia |title=حاجي غلام عباس شاهه باجارا |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=حاجي+غلام+عباس+شاهه+باجارا |language=sd}}</ref> ===رجب ٻگھيو=== [[رجب ٻگهيو]] ھن شھر سان واسطو رکندڙ ناليوارو شاعر آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=باجارا|title=باجارا : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2019-12-26}}</ref> == ڳوٺاڻي ترقي == باجارا ۾ ڳوٺاڻي ترقيءَ ۽ سماجي ڀلائيءَ لاءِ مختلف ادارن ڪم ڪيو آهي. ''Sindh Village Development Program'' نالي اداري باجارا ۾ تعليم، نوجوانن جي فني تربيت، روزگار جي موقعن ۽ ٻين سماجي سرگرمين لاءِ منصوبا شروع ڪيا آهن. اداري جو مرڪزي دفتر باجارا جي ترڪ محلي ۾ واقع آهي.<ref name="SVDP">{{cite web |title=Sindh Village Development Program |url=https://svdp.pk/ |website=Sindh Village Development Program |language=en}}</ref> == تاريخي اهميت == باجارا جي تاريخي اهميت ان جي سترهين صديءَ جي ماخذن ۾ ذڪر، موجوده روينيو ديهه طور تسلسل ۽ سنڌ جي ادبي ۽ سماجي شخصيتن سان لاڳاپي ۾ آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باجارا جو ذڪر ۽ موجوده روينيو فهرست ۾ ساڳئي نالي جي موجودگي سنڌ جي تاريخي وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. تنهن هوندي بہ موجوده ديهه جي مڪمل حدن کي سترهين صديءَ واري آباديءَ جي حدن سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي شاهدي گهربل آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[جهانگارا]] * [[سيوهڻ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون روينيو ديهون] * [https://sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://svdp.pk/ سنڌ وليج ڊولپمينٽ پروگرام] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ftcx1966b3hdwhbxym0sel29mq0ku8l 0 59494 418324 288593 2026-10-09T17:58:43Z Intisar Ali 8681 418324 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> باجارا ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جي نالي جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ اهو نالو محفوظ آهي. جهانگارا جي تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت جا اهم پاسا هن ريت آهن: * ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي وسنديءَ طور ذڪر. * موجوده سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي ديهه جو اندراج. * سيوهڻ تعلقي جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان لاڳاپيل هجڻ. * سيوهڻ کان باجارا، نئينگ ۽ کيرٿر طرف ويندڙ رستن سان تعلق. * ڀرپاسي ۾ جهانگارا دڙو ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي. انهن سببن ڪري جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، آثار قديمه ۽ قديم آمدرفت جي رستن جي مطالعي لاءِ اهم علائقو آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] 8wssagg3lqx1z492nhuexs8bue8jqcn 418325 418324 2026-10-09T18:03:46Z Intisar Ali 8681 418325 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> باجارا ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن قديم ۽ تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو اڄ تائين سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ محفوظ آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ جهانگارا جو تعلق [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست ۾ هن وسنديءَ جي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. موجوده دور ۾ پڻ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي [[ديهه]] درج آهي، جڏهن ته هيءَ آبادي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان پڻ لاڳاپيل آهي. اهڙيءَ ريت جهانگارا جو تاريخي ذڪر ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم حوالا فراهم ڪن ٿا. جاگرافيائي لحاظ کان جهانگارا جي اهميت ان جي [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف واقع هجڻ ۽ [[باجارا]]، [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل هجڻ سبب پڻ آهي. اهي رستا سيوهڻ جي ميداني علائقن کي اولهه جي جابلو ماٿرين ۽ تاريخي وسندين سان ڳنڍين ٿا. ان کان سواءِ جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ [[جهانگارا دڙو]] ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي هن علائقي جي قديم آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي. انهن تاريخي، انتظامي، جاگرافيائي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، قديم آمدرفت جي رستن ۽ علائقائي تاريخ جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] nkd5uvxxnsted1rq7dtno2ie0juebau 418326 418325 2026-10-09T18:04:31Z Intisar Ali 8681 418326 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> باجارا ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن قديم ۽ تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو اڄ تائين سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ محفوظ آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ جهانگارا جو تعلق [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست ۾ هن وسنديءَ جي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. موجوده دور ۾ پڻ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي [[ديهه]] درج آهي، جڏهن ته هيءَ آبادي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان پڻ لاڳاپيل آهي. اهڙيءَ ريت جهانگارا جو تاريخي ذڪر ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم حوالا فراهم ڪن ٿا. جاگرافيائي لحاظ کان جهانگارا جي اهميت ان جي [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف واقع هجڻ ۽ [[باجارا]]، [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل هجڻ سبب پڻ آهي. اهي رستا سيوهڻ جي ميداني علائقن کي اولهه جي جابلو ماٿرين ۽ تاريخي وسندين سان ڳنڍين ٿا. ان کان سواءِ جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ [[جهانگارا دڙو]] ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي هن علائقي جي قديم آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي. انهن تاريخي، انتظامي، جاگرافيائي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، قديم آمدرفت جي رستن ۽ علائقائي تاريخ جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] svqkn1b09mfx13nxdqfgg2n5byvgrfo 418327 418326 2026-10-09T18:04:53Z Intisar Ali 8681 418327 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> باجارا ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن قديم ۽ تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو اڄ تائين سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ محفوظ آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ جهانگارا جو تعلق [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست ۾ هن وسنديءَ جي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. موجوده دور ۾ پڻ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي [[ديهه]] درج آهي، جڏهن ته هيءَ آبادي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان پڻ لاڳاپيل آهي. اهڙيءَ ريت جهانگارا جو تاريخي ذڪر ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم حوالا فراهم ڪن ٿا. جاگرافيائي لحاظ کان جهانگارا جي اهميت ان جي [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف واقع هجڻ ۽ [[باجارا]]، [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل هجڻ سبب پڻ آهي. اهي رستا سيوهڻ جي ميداني علائقن کي اولهه جي جابلو ماٿرين ۽ تاريخي وسندين سان ڳنڍين ٿا. ان کان سواءِ جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ [[جهانگارا دڙو]] ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي هن علائقي جي قديم آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي. انهن تاريخي، انتظامي، جاگرافيائي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، قديم آمدرفت جي رستن ۽ علائقائي تاريخ جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] neu17vo7gej8lms1d8r27hxbm41iwzq 418329 418327 2026-10-09T18:05:40Z Intisar Ali 8681 418329 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> باجارا ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن قديم ۽ تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو اڄ تائين سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ محفوظ آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ جهانگارا جو تعلق [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست ۾ هن وسنديءَ جي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. موجوده دور ۾ پڻ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي [[ديهه]] درج آهي، جڏهن ته هيءَ آبادي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان پڻ لاڳاپيل آهي. اهڙيءَ ريت جهانگارا جو تاريخي ذڪر ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم حوالا فراهم ڪن ٿا. جاگرافيائي لحاظ کان جهانگارا جي اهميت ان جي [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف واقع هجڻ ۽ [[باجارا]]، [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل هجڻ سبب پڻ آهي. اهي رستا سيوهڻ جي ميداني علائقن کي اولهه جي جابلو ماٿرين ۽ تاريخي وسندين سان ڳنڍين ٿا. ان کان سواءِ جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ [[جهانگارا دڙو]] ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي هن علائقي جي قديم آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي. انهن تاريخي، انتظامي، جاگرافيائي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، قديم آمدرفت جي رستن ۽ علائقائي تاريخ جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] cg0tfg5pbbgkhe13zux4hn05dsi9hio 418330 418329 2026-10-09T18:06:19Z Intisar Ali 8681 418330 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> باجارا ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن قديم ۽ تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو اڄ تائين سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ محفوظ آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ جهانگارا جو تعلق [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست ۾ هن وسنديءَ جي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. موجوده دور ۾ پڻ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي [[ديهه]] درج آهي، جڏهن ته هيءَ آبادي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان پڻ لاڳاپيل آهي. اهڙيءَ ريت جهانگارا جو تاريخي ذڪر ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم حوالا فراهم ڪن ٿا. جاگرافيائي لحاظ کان جهانگارا جي اهميت ان جي [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف واقع هجڻ ۽ [[باجارا]]، [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل هجڻ سبب پڻ آهي. اهي رستا سيوهڻ جي ميداني علائقن کي اولهه جي جابلو ماٿرين ۽ تاريخي وسندين سان ڳنڍين ٿا. ان کان سواءِ جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ [[جهانگارا دڙو]] ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي هن علائقي جي قديم آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي. انهن تاريخي، انتظامي، جاگرافيائي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، قديم آمدرفت جي رستن ۽ علائقائي تاريخ جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] p0mfcbuqxp4gzksv90mf2l6ifu6xch4 418332 418330 2026-10-09T18:07:39Z Intisar Ali 8681 418332 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> [[باجارا]] ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن قديم ۽ تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو اڄ تائين سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ محفوظ آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ جهانگارا جو تعلق [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست ۾ هن وسنديءَ جي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. موجوده دور ۾ پڻ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي [[ديهه]] درج آهي، جڏهن ته هيءَ آبادي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان پڻ لاڳاپيل آهي. اهڙيءَ ريت جهانگارا جو تاريخي ذڪر ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم حوالا فراهم ڪن ٿا. جاگرافيائي لحاظ کان جهانگارا جي اهميت ان جي [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف واقع هجڻ ۽ [[باجارا]]، [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل هجڻ سبب پڻ آهي. اهي رستا سيوهڻ جي ميداني علائقن کي اولهه جي جابلو ماٿرين ۽ تاريخي وسندين سان ڳنڍين ٿا. ان کان سواءِ جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ [[جهانگارا دڙو]] ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي هن علائقي جي قديم آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي. انهن تاريخي، انتظامي، جاگرافيائي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، قديم آمدرفت جي رستن ۽ علائقائي تاريخ جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] b8qjpkp9r4x12k7cheif5v8qrdooqzu 418333 418332 2026-10-09T18:08:02Z Intisar Ali 8681 418333 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي شهر، ڳوٺ ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = جهانگارا | native_name = جهانگارا | other_name = Jhangara، Jhangar | settlement_type = تاريخي شهر ۽ ڳوٺ | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ جهانگارا جي بيهڪ | coordinates = {{coord|26.34124|67.72124|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪائونسل | subdivision_name4 = جهانگارا | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي يا ان کان اڳ | government_type = مقامي انتظام | unit_pref = Metric | elevation_m = 40 | population_as_of = | population_total = | timezone = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset = +5 | blank_name = روينيو ديهه | blank_info = جهانگارا (Jhangara) | blank1_name = ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ نمبر | blank1_info = 1551 | blank2_name = سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | blank2_info = 36 | blank3_name = تاريخي انتظامي علائقو | blank3_info = [[سيوهڻ سرڪار]]، [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank5_name = لاڳاپيل آثار قديمه | blank5_info = [[جهانگارا دڙو]] | footnotes = ڏنل هم آهنگ موجوده آباديءَ جي بيهڪ ظاهر ڪن ٿا، روينيو ديهه جي مڪمل حدبندي نه. }} '''جهانگارا''' ({{lang-en|Jhangara}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ قديم ۽ تاريخي شهر ۽ وڏو ڳوٺ آهي، جيڪو [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف، [[باجارا]] جي ڀرسان واقع آهي.<ref name="sindhiana-jhangara">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا 1 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 |language=sd }}</ref><ref name="pahenjiakhbar">{{حوالو_ويب |url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%ac%d9%87%d8%a7%d9%86%da%af%d8%a7%d8%b1%d8%a7-%db%be-%d8%a8%d9%8a%d8%af%d8%b1%d8%af%d9%8a-%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%d9%84-%d9%86%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%aa%d8%a7%d9%86%d9%8a/ |title=جهانگارا ۾ بيدردي سان قتل ٿيل ناري تانيه خاصخيلي جي ڀيڻ جا بااثر مٿان پلاٽ ۽ پيسا ڦٻائڻ جا الزام |language=sd |access-date=2020-09-07 }}</ref> جهانگارا ساڳئي نالي واري يونين ڪائونسل، تپي ۽ روينيو [[ديهه]] سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="bor-jhangara">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en }}</ref> جهانگارا سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ برقرار آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب جهانگارا [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي، جڏهن ته مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف لڳ ڀڳ ڏهه ميل پري هو.<ref name="mazhar-jhangara">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا جي بيهڪ لڳ ڀڳ 26.34124 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.72124 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. ان جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 40 ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="mapcarta">{{cite web |title=Jhangara Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14697500 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == جهانگارا جي نالي جي اصليت بابت مقامي روايتون ملن ٿيون. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب چيو وڃي ٿو ته جهانگارا کي «جهانگار» ذات جي ماڻهن آباد ڪيو هو ۽ انهيءَ نسبت سان آباديءَ جو نالو جهانگارا پيو.<ref name="sindhiana-jhangara"/> بهرحال، هيءَ مقامي روايت آهي؛ ان کي نالي جي قطعي اشتقاق يا ڳوٺ جي بنياد وجهڻ جي تصديق ٿيل تاريخ قرار نٿو ڏئي سگهجي. جهانگارا جو نالو انگريزي ماخذن ۾ عام طور ''Jhangara'' ۽ ڪٿي ''Jhangar'' جي صورت ۾ لکيو وڃي ٿو. ڪجهه جاگرافيائي ڊيٽابيسن ۾ ان سان ملندڙ ٻيون صورتون پڻ ملن ٿيون، پر انهن جي هڪ ئي آباديءَ سان نسبت جي الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="mapcarta"/> == تاريخ == === قديم تاريخ ۽ ابتدائي روايتون === جهانگارا جو علائقو قديم [[سيوستان]] ۽ [[سيوهڻ]] جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. سيوهڻ ۽ ان جي اولهه وارا ميداني توڙي جابلو علائقا سنڌ جي قديم آبادين، آمدرفت جي رستن ۽ آثار قديمه جي لحاظ کان اهم رهيا آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ هڪ تاريخي روايت موجب عربن جي سنڌ تي حملي واري زماني ۾ جهانگارا جي علائقي کي اهميت حاصل هئي. ساڳئي ماخذ ۾ [[محمد بن قاسم]] جي [[منڇر ڍنڍ]] واري سفر سان پڻ هن علائقي کي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> انهن روايتن جي تاريخي حيثيت کي قطعي طور مقرر ڪرڻ لاءِ ابتدائي عربي تاريخي ماخذن، قديم سيوستان جي انتظامي حدن ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === سما دور === [[سما گهراڻو|سما دور]] جي تاريخي روايتن ۾ سيوستان جي اولهه واري علائقي ۽ [[باجارا]] جي آبادڪاريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ''[[تحفة الڪرام]]'' جي حوالي سان ڄام چيني خان بابت روايت درج آهي، جنهن موجب هو پنهنجن ڀائرن سان اختلاف کان پوءِ کنڀاٽ طرف ويو ۽ بعد ۾ سيوستان جي اولهه ۾ باجارا نالي نئون شهر آباد ڪيائين.<ref name="sindhiana-jhangara"/> [[باجارا]] ۽ جهانگارا هڪ ٻئي جي ويجهو واقع تاريخي آباديون آهن. ٻنهي جو ذڪر هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ ۾ اچي ٿو، پر انهن کي هڪ ئي شهر يا هڪ ئي روينيو ديهه قرار ڏيڻ درست نه آهي. === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ جهانگارا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف تاريخي وسندين ۽ علائقن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ%20مظهر%20شاھجھاني |language=sd }}</ref> ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا سيوهڻ پرڳڻي جي الهندي ڀاڱي ۾ واقع هو. تاريخي بيان ۾ ان جو فاصلو سيوهڻ کان ڇهه ميل ۽ جبلن کان ڏهه ميل ڄاڻايل آهي. مترجم جي زماني ۾ جهانگارا سيوهڻ کان اولهه طرف ڏهه ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jhangara"/> هن بيان مان جهانگارا جي تاريخي انتظامي نسبت ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت ڄاڻ ملي ٿي. === جديد دور === موجوده انتظامي ورهاست موجب جهانگارا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. جهانگارا هڪ مقامي آبادي ۽ واپاري مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو، جتي بازار، دڪان ۽ روزمره جي ضرورتن سان لاڳاپيل سرگرميون موجود آهن. 20 سيپٽمبر 2026ع تي روزاني ''ڊان'' جي رپورٽ موجب جهانگارا يونين ڪائونسل جي مکيه بازار ۾ باهه لڳڻ سبب پندرهن کان وڌيڪ دڪان سڙي ويا. رپورٽ موجب واقعي ۾ ڪو جاني نقصان نه ٿيو.<ref name="dawn-fire">{{cite news |title=Over 15 shops gutted in market fire |url=https://www.dawn.com/news/2031204 |work=Dawn |date=20 September 2026 |language=en }}</ref> جهانگارا جو ذڪر مقامي سنڌي اخبارن ۾ پڻ مختلف سماجي ۽ انتظامي واقعن جي حوالي سان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="pahenjiakhbar"/> == جاگرافي == === جاگرافيائي بيهڪ === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي ۾، باجارا جي ڀرسان واقع آهي. موجوده جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب ان جي بيهڪ 26.34124° اتر ۽ 67.72124° اوڀر آهي.<ref name="mapcarta"/> هڪ ٻئي جاگرافيائي ڊيٽابيس موجب جهانگارا سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع آهي.<ref name="geoview">{{cite web |title=Jhangara, Pakistan — Map, Weather & Facts |url=https://pk.geoview.info/jhangara,1175911 |website=GeoView |language=en }}</ref> جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ مياني ۽ قبو قائم شاهه جهڙيون آباديون پڻ موجود آهن.<ref name="mapcarta"/> === تاريخي فاصلا === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهانگارا جي تاريخي جاگرافيائي فاصلن ۽ مترجم جي زماني جي فاصلي ۾ فرق ملي ٿو.<ref name="mazhar-jhangara"/> {| class="wikitable" ! جاگرافيائي حوالو ! ميلن ۾ فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ فاصلو |- | تاريخي دور ۾ سيوهڻ کان | 6 ميل | لڳ ڀڳ 9.66 ڪلوميٽر |- | تاريخي دور ۾ جبلن کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | نياز همايونيءَ جي زماني ۾ سيوهڻ کان | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |} انهن فاصلن ۾ فرق جا سبب قطعي طور معلوم نه آهن. پراڻن رستن، فاصلي جي ماپ جي طريقن يا آباديءَ جي مرڪز ۾ تبديلي جهڙا امڪان ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنهن هڪ کي ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. تاريخي رستن جي ماپ ۽ موجوده سڌي ليڪ جي جاگرافيائي فاصلي کي هڪجهڙو سمجهڻ به درست نه آهي. === ڀرپاسي جو قدرتي علائقو === جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري ان علائقي سان لاڳاپيل آهي، جتان [[کيرٿر جبل]] ۽ [[نئينگ ماٿري]] ڏانهن رستا وڃن ٿا. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي ۾ ميداني پٽ، خشڪ زمينون، جابلو ماٿريون ۽ قديم وسندين جا آثار ملن ٿا. اهي جاگرافيائي خاصيتون هن علائقي جي تاريخي آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == انتظامي حيثيت == جهانگارا موجوده سنڌ جي مقامي انتظامي ورهاست ۾ سيوهڻ تعلقي سان لاڳاپيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جهانگارا هڪ ڳوٺ، تپو ۽ يونين ڪائونسل آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ پوليس جي سرڪاري رڪارڊ ۾ «پي ايس جهانگارا» جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ درج آهي.<ref name="police-jhangara">{{cite web |title=Police Stations – Hyderabad Range |url=https://sindhpolice.gov.pk/hydrange/police-station?page=23 |publisher=Sindh Police |language=en }}</ref> === روينيو ديهه === [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ جهانگارا ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي هڪ روينيو ديهه طور درج آهي.<ref name="bor-jhangara"/> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | جهانگارا |- | انگريزي نالو | Jhangara |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | سيوهڻ تعلقي اندر ترتيب | 36 |- | سڄي سنڌ جي فهرست جو مسلسل نمبر | 1551 |- | سرڪاري فهرست جو صفحو | 37 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 1551 ديهه جو زميني سروي نمبر، حدبست نمبر يا شهر جو انتظامي ڪوڊ نه آهي. جهانگارا جي روينيو ديهه جون مڪمل حدون، ايراضي ۽ ڀرپاسي وارين ديهن سان سرحدون معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ بورڊ آف روينيو جو لاڳاپيل ديهه نقشو ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> تاريخي جهانگارا جي آبادي ۽ موجوده ديهه جهانگارا جي حدن کي مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نقشائي ثبوت گهربل آهن. == آبادي == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ جهانگارا جي آبادي لڳ ڀڳ ويهه هزار ڄاڻايل آهي، پر ان انگ لاءِ مردم شماريءَ جو مخصوص سال نه ڏنو ويو آهي.<ref name="sindhiana-jhangara"/> سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار جدول ۾ جهانگارا يونين ڪائونسل جي آبادي 37,161 درج آهي.<ref name="health-jhangara">{{cite web |title=Union Council Wise Thematic Analysis |url=https://shis.sindhealth.pk/familyplanning/thematicanalysis.php?distcode=215&ind=cmw |publisher=Department of Health, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! ماخذ ! آبادي ! انتظامي دائرو |- | انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا | لڳ ڀڳ 20,000 | جهانگارا جي آبادي؛ سال واضح نه آهي |- | سنڌ حڪومت جو صحت کاتو | 37,161 | جهانگارا يونين ڪائونسل |} انهن ٻنهي انگن کي هڪ ئي زماني ۽ هڪ ئي جاگرافيائي حد سان لاڳاپيل نه سمجهڻ گهرجي. جهانگارا شهر يا ڳوٺ جي 2023ع واري مردم شماريءَ جي الڳ تصديق ٿيل آبادي هنن ماخذن مان مقرر نٿي ڪري سگهجي. == آمدرفت ۽ رستا == جهانگارا سيوهڻ جي اولهه واري رستي تي واقع آهي ۽ باجارا سان گڏ نئينگ ۽ کيرٿر جي ماٿرين ڏانهن ويندڙ رستن جي جاگرافيءَ ۾ اهميت رکي ٿو. روزاني ''ڊان'' جي هڪ مضمون موجب سيوهڻ کان نئينگ ماٿري ڏانهن ويندڙ رستو جهانگارا ۽ باجارا مان گذري ٿو. نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="dawn-valleys">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095/www.tupernic.com |work=Dawn |language=en }}</ref> جهانگارا جي اهڙي جاگرافيائي بيهڪ سبب هي آبادي سيوهڻ جي ميداني علائقي ۽ اولهه واري جابلو پٽيءَ جي وچ ۾ هڪ ڳانڍاپي طور اهميت رکي ٿي. == آثار قديمه == === جهانگارا دڙو === جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ هڪ قديم آثار قديمه وارو ماڳ «جهانگارا دڙو» جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هي دڙو ٽهڻيءَ جي ڏکڻ طرف، سيوهڻ–جوهي رستي جي ڀرسان ۽ پير آري ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي. مقامي ماڻهو ان کي «ڪوٽڙي» پڻ سڏين ٿا.<ref name="sindhiana-mound">{{cite encyclopedia |title=جهانگارا2 (ماڳ) |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |volume=4 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) |language=sd }}</ref> ساڳئي ماخذ موجب دڙي جي ماپ لڳ ڀڳ 700 × 375 فوٽ ۽ اوچائي 17 فوٽ آهي. دڙو اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي.<ref name="sindhiana-mound"/> جهانگارا دڙي جو ذڪر آثار قديمه جي ماهر [[اين. جي. مجمدار]] جي سنڌ ۾ ڪيل آثار قديمه واري تحقيق سان پڻ لاڳاپيل آهي. دڙي جي قدامت ۽ جهانگارا جي موجوده آباديءَ جي وچ ۾ تاريخي تسلسل بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ لاءِ کوٽائيءَ جي رپورٽن ۽ آثارن جي سائنسي مطالعي جي ضرورت آهي. === دمب ٻُٺي === جهانگارا جي ڏکڻ اولهه ۾ «دمب ٻُٺي» نالي هڪ ٻيو قديم آثار قديمه وارو ماڳ واقع آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه بابت فهرست موجب دمب ٻُٺي جهانگارا ڳوٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف، ديهه نارپيرار ۾ واقع آهي.<ref name="heritage-damb">{{cite book |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |publisher=Government of Sindh |year=2015 |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en }}</ref> دمب ٻُٺي ۽ جهانگارا دڙو ٻه الڳ آثار قديمه وارا ماڳ آهن؛ انهن کي هڪ ئي دڙي جا مختلف نالا قرار ڏيڻ درست نه آهي. === نئينگ ۽ کيرٿر جا تاريخي ماڳ === جهانگارا کان اولهه طرف ويندڙ رستن سان [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي علائقن ۾ قديم وسندين، آثارن ۽ تاريخي رستن جو ذڪر ملي ٿو. سيوهڻ جي اولهه واري علائقي بابت آثار قديمه جي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي پٽو قديم انساني آبادڪاري ۽ علائقائي آمدرفت جي مطالعي لاءِ اهم رهيو آهي.<ref name="dawn-valleys"/> == مقامي معيشت == جهانگارا جي مقامي معيشت ۾ بازار ۽ روزمره جي واپاري سرگرمين کي اهميت حاصل آهي. شهر جي مکيه بازار ۾ خوراڪ، ڀاڄين، اليڪٽرانڪ سامان ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا دڪان موجود هجڻ جو ذڪر صحافتي رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="dawn-fire"/> جهانگارا جي ڀرپاسي جي زرعي سرگرمين، مالداري، روزگار ۽ واپاري پيداوار بابت تفصيلي سرڪاري انگ اکر وڌيڪ تحقيق جا محتاج آهن. == تعليم ۽ صحت == جهانگارا سيوهڻ تعلقي جي تعليمي ۽ صحت واري انتظامي نظام جو حصو آهي. سنڌ حڪومت جي صحت کاتي جي يونين ڪائونسل وار انگن اکرن ۾ جهانگارا الڳ نالي سان درج آهي.<ref name="health-jhangara"/> جهانگارا جي اسڪولن، ڪاليجن، بنيادي صحت مرڪزن ۽ ٻين سرڪاري ادارن جي تعداد، درجي ۽ موجوده ڪارڪردگي بابت تفصيلي ڄاڻ لاڳاپيل سرڪاري رڪارڊ مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == جهانگارا سنڌ جي انهن قديم ۽ تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جو نالو اڄ تائين سرڪاري روينيو رڪارڊ ۾ محفوظ آهي. سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ جهانگارا جو تعلق [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان ڄاڻايو ويو آهي، جنهن مان مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست ۾ هن وسنديءَ جي موجودگيءَ جو پتو پوي ٿو. موجوده دور ۾ پڻ [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري رڪارڊ ۾ جهانگارا نالي [[ديهه]] درج آهي، جڏهن ته هيءَ آبادي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي يونين ڪائونسل ۽ تپي سان پڻ لاڳاپيل آهي. اهڙيءَ ريت جهانگارا جو تاريخي ذڪر ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ هن علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم حوالا فراهم ڪن ٿا. جاگرافيائي لحاظ کان جهانگارا جي اهميت ان جي [[سيوهڻ]] جي اولهه طرف واقع هجڻ ۽ [[باجارا]]، [[نئينگ ماٿري]] ۽ [[کيرٿر جبل]] ڏانهن ويندڙ رستن سان لاڳاپيل هجڻ سبب پڻ آهي. اهي رستا سيوهڻ جي ميداني علائقن کي اولهه جي جابلو ماٿرين ۽ تاريخي وسندين سان ڳنڍين ٿا. ان کان سواءِ جهانگارا جي ڀرپاسي ۾ [[جهانگارا دڙو]] ۽ دمب ٻُٺي جهڙن آثار قديمه وارن ماڳن جي موجودگي هن علائقي جي قديم آبادڪاريءَ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي. انهن تاريخي، انتظامي، جاگرافيائي ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب جهانگارا سيوهڻ جي تاريخي آبادين، روينيو جاگرافي، قديم آمدرفت جي رستن ۽ علائقائي تاريخ جي تحقيق لاءِ هڪ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوستان]] * [[باجارا]] * [[جهانگارا دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[نئينگ ماٿري]] * [[کيرٿر جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا%201 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جهانگارا2%20(ماڳ) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ جهانگارا دڙو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/14697500 جهانگارا جو نقشو] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] ptlb87ylddrmu4vsi8v3u0n9safyuzv 0 68540 418416 254716 2026-10-10T08:27:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 418416 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي تعلقي قبو سعيد خان جي هڪ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = ٻيلاٽي (قبو سعيد خان) | official_name = Deh Belati | native_name = ديهه ٻيلاٽي | native_name_lang = sd | other_name = Bellati | settlement_type = [[ديهه (انتظامي ورهاست)|روينيو ديهه]] | image_map = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg | map_caption = ضلعي قمبر شهدادڪوٽ ۾ تعلقي قبو سعيد خان جي بيهڪ | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ديهه ٻيلاٽي جو مقام | coordinates = {{coord|27|56|06|N|67|48|27|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = تعلقو | subdivision_name4 = [[قبو سعيد خان تعلقو]] | subdivision_type5 = تپو | subdivision_name5 = [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|جمالي]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 19.49 | population_as_of = 2023 | population_total = 1789 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = ديهه نمبر | blank_info_sec1 = 51 }} '''ديهه ٻيلاٽي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Deh Belati؛ Bellati}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ]] جي [[قبو سعيد خان تعلقو|تعلقي قبو سعيد خان]] جي هڪ روينيو ديهه آهي، جيڪا [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|جمالي تپي]] ۾ واقع آهي. روينيو رڪارڊ موجب هن ديهه جو نمبر 51 ڄاڻايل آهي. ديهه ٻيلاٽي جي چوڌاري [[ديهه هزار واهه]]، [[ديهه وريل]]، [[ديهه نبي بخش]] ۽ [[ديهه ڪوٽ ڪارڙا]] واقع آهن.<ref name="OldSurvey" /><ref name="BORMap" /> پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ديهه ٻيلاٽي جي آبادي 1,789 هئي، جنهن ۾ 942 مرد ۽ 847 عورتون شامل هيون. ديهه جي ايراضي 4,815 ايڪڙ، يعني لڳ ڀڳ 19.49 چورس ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref name="PBS2023Deh" /> == جاگرافي == ديهه ٻيلاٽي تعلقي قبو سعيد خان جي جمالي تپي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ 27°56′06″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°48′27″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ڄاڻايل آهي. ديهه جي حدبندي پراڻن روينيو سروي نقشن ۽ سنڌ بورڊ آف روينيو جي جديد جيوسپيشل نقشي ۾ ڏيکاريل آهي.<ref name="OldSurvey" /><ref name="BORMap" /> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#22577a;color:white;padding:8px;" | '''ديهه ٻيلاٽي جون پاڙيسري ديهون''' ! style="background:#dcecf5;" | طرف ! style="background:#dcecf5;" | ديهه ! style="background:#dcecf5;" | انگريزي نالو |- | اتر | [[ديهه وريل]] | Waryal |- | اوڀر | [[ديهه نبي بخش]] | Nabi Bakhsh |- | ڏکڻ | [[ديهه ڪوٽ ڪارڙا]] | Kot Karira |- | اولهه | [[ديهه هزار واهه]] | Hazar Wah |} == تاريخ ۽ روينيو سروي == ديهه ٻيلاٽي جو پراڻو روينيو سروي نقشو ان جي تاريخي زميني حدبنديءَ جو هڪ اهم دستاويز آهي. نقشي تي ديهه جو نالو، پاڙيسري ديهون، سروي نمبر، زمين جي ورهاست ۽ حدبنديءَ جون لڪيرون موجود آهن.<ref name="OldSurvey">{{cite map |title=ديهه ٻيلاٽي جو پراڻو روينيو سروي نقشو |publisher=سنڌ جو روينيو سروي رڪارڊ |language=sd |type=تاريخي ڪڊاسٽرل نقشو |note=اصل سروي جو سال ۽ رڪارڊ نمبر وڌيڪ تصديق طلب آهن }}</ref> === جديد جيوسپيشل نقشو === سنڌ بورڊ آف روينيو جي Settlement Survey & Land Record Sindh اداري پاران تيار ڪيل ديهه ٻيلاٽي جي جيوسپيشل نقشي تي 11 نومبر 2017ع جي تاريخ درج آهي. نقشي جي ماپ 1:23,432 آهي. ان ۾ زمين جا سروي نمبر، ذيلي ٽڪرا، ديهه جون حدون ۽ رستن ۽ پاڻيءَ جي گذرگاهن جون نشانيون ڏيکاريل آهن.<ref name="BORMap">{{cite map |title=Geospatial Map of Deh Bellati, Taluka Qubo Saeed Khan, District Kambar Shahdadkot |publisher=Settlement Survey & Land Record Sindh, Board of Revenue, Government of Sindh |date=2017-11-11 |scale=1:23,432 |language=en |type=Geospatial cadastral map }}</ref> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ جي هڪ اڳوڻي حوالي ۾ ديهه ٻيلاٽي جي آبادي 1,661 ڄاڻايل آهي، جڏهن ته 2023ع جي آدمشماريءَ موجب اها 1,789 هئي. 2017ع جي آباديءَ بابت موجود مختلف انگن جي اصل آدمشماريءَ جي جدول سان تصديق ضروري آهي.<ref name="Census2017Old">{{cite web |title=Block-wise Provisional Summary Results of 6th Population and Housing Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="PBS2023Deh">{{cite report |title=7th Population and Housing Census 2023: Deh-wise Population Tables, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |note=Deh Bellati, Taluka Qubo Saeed Khan }}</ref> == نقشا == [[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|center|500px|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ ۾ تعلقي قبو سعيد خان جي بيهڪ.]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قبو سعيد خان تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] ==تاريخ== بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1934ع واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ رڳو ھڪ ڳوٺ پير بخش واقع ھيو<ref name=" بورڊ آف روينيو ">[ http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725072951/http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot |date=2021-07-25 }}]</ref>. ھي ديھ شروع ۾ پراڻي شھدادڪوٽ تعلقي جي تپو قطريا جو حصو ھئي پر بعد م ان کي تپو جمالي ۾ شامل ڪيو ويو. ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ آدم خان کوسو، ڳوٺ باغ خان پلال ۽ ڳوٺ ميوو خان بروھي معروف آھن. ==جاگرافي== ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ [[وريل]]، اوڀر ۾ ديھ شھدادڪوٽ تعلقي جي ديھ [[جاڙي]]، ديھ [[ڪوٽ ڪارڙا]] ۽ ديھ [[قطريا (شھدادڪوٽ)|قطريا]]، اولھ ۾ ديھ [[کھاوڙ (قبو سعيد خان)|کھاوڙ]] ۽ ڏکڻ ۾ ديھ [[ھزارواھ]] واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي. ==آبادي== 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 1,661 ھئي جيڪا 276 خاندانن تي مشتمل ھئي.<ref name = " آدمشماري "/>. == حوالا == pdp34fh7ntouif7whxt6luzuiiohgvp 418417 418416 2026-10-10T08:29:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 418417 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي تعلقي قبو سعيد خان جي هڪ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = ٻيلاٽي (قبو سعيد خان) | official_name = Deh Belati | native_name = ديهه ٻيلاٽي | native_name_lang = sd | other_name = Bellati | settlement_type = [[ديهه (انتظامي ورهاست)|روينيو ديهه]] | image_map = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg | map_caption = ضلعي قمبر شهدادڪوٽ ۾ تعلقي قبو سعيد خان جي بيهڪ | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ديهه ٻيلاٽي جو مقام | coordinates = {{coord|27|56|06|N|67|48|27|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = تعلقو | subdivision_name4 = [[قبو سعيد خان تعلقو]] | subdivision_type5 = تپو | subdivision_name5 = [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|جمالي]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 19.49 | population_as_of = 2023 | population_total = 1789 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = ديهه نمبر | blank_info_sec1 = 51 }} '''ديهه ٻيلاٽي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Deh Belati؛ Bellati}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ]] جي [[قبو سعيد خان تعلقو|تعلقي قبو سعيد خان]] جي هڪ روينيو ديهه آهي، جيڪا [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|جمالي تپي]] ۾ واقع آهي. روينيو رڪارڊ موجب هن ديهه جو نمبر 51 ڄاڻايل آهي. ديهه ٻيلاٽي جي چوڌاري [[هزار واھ]]، [[وريل]]، [[ديھ نبي بخش ]] ۽ [[ڪوٽ ڪارڙا]] واقع آهن.<ref name="OldSurvey" /><ref name="BORMap" /> پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ديهه ٻيلاٽي جي آبادي 1,789 هئي، جنهن ۾ 942 مرد ۽ 847 عورتون شامل هيون. ديهه جي ايراضي 4,815 ايڪڙ، يعني لڳ ڀڳ 19.49 چورس ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref name="PBS2023Deh" /> == جاگرافي == ديهه ٻيلاٽي تعلقي قبو سعيد خان جي جمالي تپي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ 27°56′06″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°48′27″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ڄاڻايل آهي. ديهه جي حدبندي پراڻن روينيو سروي نقشن ۽ سنڌ بورڊ آف روينيو جي جديد جيوسپيشل نقشي ۾ ڏيکاريل آهي.<ref name="OldSurvey" /><ref name="BORMap" /> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#22577a;color:white;padding:8px;" | '''ديهه ٻيلاٽي جون پاڙيسري ديهون''' ! style="background:#dcecf5;" | طرف ! style="background:#dcecf5;" | ديهه ! style="background:#dcecf5;" | انگريزي نالو |- | اتر | [[ديهه وريل]] | Waryal |- | اوڀر | [[ديهه نبي بخش]] | Nabi Bakhsh |- | ڏکڻ | [[ديهه ڪوٽ ڪارڙا]] | Kot Karira |- | اولهه | [[ديهه هزار واهه]] | Hazar Wah |} == تاريخ ۽ روينيو سروي == ديهه ٻيلاٽي جو پراڻو روينيو سروي نقشو ان جي تاريخي زميني حدبنديءَ جو هڪ اهم دستاويز آهي. نقشي تي ديهه جو نالو، پاڙيسري ديهون، سروي نمبر، زمين جي ورهاست ۽ حدبنديءَ جون لڪيرون موجود آهن.<ref name="OldSurvey">{{cite map |title=ديهه ٻيلاٽي جو پراڻو روينيو سروي نقشو |publisher=سنڌ جو روينيو سروي رڪارڊ |language=sd |type=تاريخي ڪڊاسٽرل نقشو |note=اصل سروي جو سال ۽ رڪارڊ نمبر وڌيڪ تصديق طلب آهن }}</ref> === جديد جيوسپيشل نقشو === سنڌ بورڊ آف روينيو جي Settlement Survey & Land Record Sindh اداري پاران تيار ڪيل ديهه ٻيلاٽي جي جيوسپيشل نقشي تي 11 نومبر 2017ع جي تاريخ درج آهي. نقشي جي ماپ 1:23,432 آهي. ان ۾ زمين جا سروي نمبر، ذيلي ٽڪرا، ديهه جون حدون ۽ رستن ۽ پاڻيءَ جي گذرگاهن جون نشانيون ڏيکاريل آهن.<ref name="BORMap">{{cite map |title=Geospatial Map of Deh Bellati, Taluka Qubo Saeed Khan, District Kambar Shahdadkot |publisher=Settlement Survey & Land Record Sindh, Board of Revenue, Government of Sindh |date=2017-11-11 |scale=1:23,432 |language=en |type=Geospatial cadastral map }}</ref> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ جي هڪ اڳوڻي حوالي ۾ ديهه ٻيلاٽي جي آبادي 1,661 ڄاڻايل آهي، جڏهن ته 2023ع جي آدمشماريءَ موجب اها 1,789 هئي. 2017ع جي آباديءَ بابت موجود مختلف انگن جي اصل آدمشماريءَ جي جدول سان تصديق ضروري آهي.<ref name="Census2017Old">{{cite web |title=Block-wise Provisional Summary Results of 6th Population and Housing Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="PBS2023Deh">{{cite report |title=7th Population and Housing Census 2023: Deh-wise Population Tables, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |note=Deh Bellati, Taluka Qubo Saeed Khan }}</ref> == نقشا == [[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|center|500px|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ ۾ تعلقي قبو سعيد خان جي بيهڪ.]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قبو سعيد خان تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] ==تاريخ== بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1934ع واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ رڳو ھڪ ڳوٺ پير بخش واقع ھيو<ref name=" بورڊ آف روينيو ">[ http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725072951/http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot |date=2021-07-25 }}]</ref>. ھي ديھ شروع ۾ پراڻي شھدادڪوٽ تعلقي جي تپو قطريا جو حصو ھئي پر بعد م ان کي تپو جمالي ۾ شامل ڪيو ويو. ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ آدم خان کوسو، ڳوٺ باغ خان پلال ۽ ڳوٺ ميوو خان بروھي معروف آھن. ==جاگرافي== ھن ديھ جي اتر ۾ ديھ [[وريل]]، اوڀر ۾ ديھ شھدادڪوٽ تعلقي جي ديھ [[جاڙي]]، ديھ [[ڪوٽ ڪارڙا]] ۽ ديھ [[قطريا (شھدادڪوٽ)|قطريا]]، اولھ ۾ ديھ [[کھاوڙ (قبو سعيد خان)|کھاوڙ]] ۽ ڏکڻ ۾ ديھ [[ھزارواھ]] واقع آهن. ھن ديھ جي مڪمل روينيو سروي ٿي آهي. ==آبادي== 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ديھ جي ڳوٺن جي ڪل آبادي 1,661 ھئي جيڪا 276 خاندانن تي مشتمل ھئي.<ref name = " آدمشماري "/>. == حوالا == 4izck7j1ct1slfmgn8h5hommyyha5p0 418421 418417 2026-10-10T08:33:07Z Intisar Ali 8681 418421 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي تعلقي قبو سعيد خان جي هڪ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = ٻيلاٽي (قبو سعيد خان) | official_name = Deh Belati | native_name = ديهه ٻيلاٽي | native_name_lang = sd | other_name = Bellati | settlement_type = [[ديهه (انتظامي ورهاست)|روينيو ديهه]] | image_map = Qubo Saeed Khan Taluka.jpg | map_caption = ضلعي قمبر شهدادڪوٽ ۾ تعلقي قبو سعيد خان جي بيهڪ | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ ديهه ٻيلاٽي جو مقام | coordinates = {{coord|27|56|06|N|67|48|27|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] | subdivision_type4 = تعلقو | subdivision_name4 = [[قبو سعيد خان تعلقو]] | subdivision_type5 = تپو | subdivision_name5 = [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|جمالي]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 19.49 | population_as_of = 2023 | population_total = 1789 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = ديهه نمبر | blank_info_sec1 = 51 }} '''ديهه ٻيلاٽي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Deh Belati؛ Bellati}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ]] جي [[قبو سعيد خان تعلقو|تعلقي قبو سعيد خان]] جي هڪ روينيو ديهه آهي، جيڪا [[تپو جمالي (قبو سعيد خان)|جمالي تپي]] ۾ واقع آهي. روينيو رڪارڊ موجب هن ديهه جو نمبر 51 ڄاڻايل آهي. ديهه ٻيلاٽي جي چوڌاري [[هزار واھ]]، [[وريل]]، [[ديھ نبي بخش ]] ۽ [[ڪوٽ ڪارڙا]] واقع آهن.<ref name="OldSurvey" /><ref name="BORMap" /> پاڪستان جي 2023ع جي آدمشماريءَ موجب ديهه ٻيلاٽي جي آبادي 1,789 هئي، جنهن ۾ 942 مرد ۽ 847 عورتون شامل هيون. ديهه جي ايراضي 4,815 ايڪڙ، يعني لڳ ڀڳ 19.49 چورس ڪلوميٽر ڄاڻايل آهي.<ref name="PBS2023Deh" /> == جاگرافي == ديهه ٻيلاٽي تعلقي قبو سعيد خان جي جمالي تپي ۾ واقع آهي. ان جي جاگرافيائي بيهڪ 27°56′06″ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°48′27″ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ڄاڻايل آهي. ديهه جي حدبندي پراڻن روينيو سروي نقشن ۽ سنڌ بورڊ آف روينيو جي جديد جيوسپيشل نقشي ۾ ڏيکاريل آهي.<ref name="OldSurvey" /><ref name="BORMap" /> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;" |+ style="background:#22577a;color:white;padding:8px;" | '''ديهه ٻيلاٽي جون پاڙيسري ديهون''' ! style="background:#dcecf5;" | طرف ! style="background:#dcecf5;" | ديهه ! style="background:#dcecf5;" | انگريزي نالو |- | اتر | [[ديهه وريل]] | Waryal |- | اوڀر | [[ديهه نبي بخش]] | Nabi Bakhsh |- | ڏکڻ | [[ديهه ڪوٽ ڪارڙا]] | Kot Karira |- | اولهه | [[ديهه هزار واهه]] | Hazar Wah |} == تاريخ ۽ روينيو سروي == بورڊ آف روينيو سنڌ جي رڪارڊ ۾ موجود 1934ع واري ھن ديھ جي نقشي مطابق ھن ديھ ۾ رڳو ھڪ ڳوٺ پير بخش واقع ھيو<ref name=" بورڊ آف روينيو ">[ http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210725072951/http://map.sindhzameen.gos.pk/Taluka.aspx?district=Kamber%20Shahdad%20Kot |date=2021-07-25 }}]</ref>. ھي ديھ شروع ۾ پراڻي شھدادڪوٽ تعلقي جي تپو قطريا جو حصو ھئي پر بعد م ان کي تپو جمالي ۾ شامل ڪيو ويو. ھاڻي ھن ديھ ۾ ڳوٺ آدم خان کوسو، ڳوٺ باغ خان پلال ۽ ڳوٺ ميوو خان بروھي معروف آھن. ديهه ٻيلاٽي جو پراڻو روينيو سروي نقشو ان جي تاريخي زميني حدبنديءَ جو هڪ اهم دستاويز آهي. نقشي تي ديهه جو نالو، پاڙيسري ديهون، سروي نمبر، زمين جي ورهاست ۽ حدبنديءَ جون لڪيرون موجود آهن.<ref name="OldSurvey">{{cite map |title=ديهه ٻيلاٽي جو پراڻو روينيو سروي نقشو |publisher=سنڌ جو روينيو سروي رڪارڊ |language=sd |type=تاريخي ڪڊاسٽرل نقشو |note=اصل سروي جو سال ۽ رڪارڊ نمبر وڌيڪ تصديق طلب آهن }}</ref> === جديد جيوسپيشل نقشو === سنڌ بورڊ آف روينيو جي Settlement Survey & Land Record Sindh اداري پاران تيار ڪيل ديهه ٻيلاٽي جي جيوسپيشل نقشي تي 11 نومبر 2017ع جي تاريخ درج آهي. نقشي جي ماپ 1:23,432 آهي. ان ۾ زمين جا سروي نمبر، ذيلي ٽڪرا، ديهه جون حدون ۽ رستن ۽ پاڻيءَ جي گذرگاهن جون نشانيون ڏيکاريل آهن.<ref name="BORMap">{{cite map |title=Geospatial Map of Deh Bellati, Taluka Qubo Saeed Khan, District Kambar Shahdadkot |publisher=Settlement Survey & Land Record Sindh, Board of Revenue, Government of Sindh |date=2017-11-11 |scale=1:23,432 |language=en |type=Geospatial cadastral map }}</ref> == آبادي == 2017ع جي آدمشماريءَ جي هڪ اڳوڻي حوالي ۾ ديهه ٻيلاٽي جي آبادي 1,661 ڄاڻايل آهي، جڏهن ته 2023ع جي آدمشماريءَ موجب اها 1,789 هئي. 2017ع جي آباديءَ بابت موجود مختلف انگن جي اصل آدمشماريءَ جي جدول سان تصديق ضروري آهي.<ref name="Census2017Old">{{cite web |title=Block-wise Provisional Summary Results of 6th Population and Housing Census 2017 |url=https://www.pbs.gov.pk/content/block-wise-provisional-summary-results-6th-population-housing-census-2017-january-03-2018 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="PBS2023Deh">{{cite report |title=7th Population and Housing Census 2023: Deh-wise Population Tables, Sindh |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2023 |language=en |note=Deh Bellati, Taluka Qubo Saeed Khan }}</ref> == نقشا == [[File:Qubo Saeed Khan Taluka.jpg|thumb|center|500px|ضلعي قمبر شهدادڪوٽ ۾ تعلقي قبو سعيد خان جي بيهڪ.]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] [[زمرو:قبو سعيد خان تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جون ديهون]] 8xn4xj23dp243n0r0j6fqsfnsg5phq3 0 76842 418344 418129 2026-10-09T18:35:36Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 418344 wikitext text/x-wiki [[File:Khaybar - deserted houses.jpg|Khyber deserted house]] '''خيبر''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: خَيْبَر) [[سعودي عرب]] جي [[مدينہ صوبو|مدينه صوبي]] ۾ هڪ [[نخلستان]] آهي، جيڪو [[مدينه منوره|مديني جي شهر]] کان <small>95</small> ميل اتر ۾ واقع آهي. <small>7</small>هين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، هن علائقي ۾ عرب جو يهودي قبيلو آباد هو. اهو <small>628</small> عيسوي ۾ [[خيبر جي جنگ]] دوران اسلامي لشڪر پاران فتح ٿيو. ==تاريخ== ==معيشت== ==موسم== ==پڻ ڏسو== • [[غزوہ بدر]] • [[غزوه خيبر]] • [[علي|امیر المومنین حضرت علي رضي الله عنه]] • [[صفيه بنت حئي]] • [[عرب جا يھودي قبيلا]] • [[نبي صلي الله عليه وآله وسلم جي غزوات جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |c= |n=no |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes}} * Joseph Braslavi (Braslavski) and Leah Bornstein-Makovetsky (1972, 2006), [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0012_0_11088.html Khaybar], in ''[[Encyclopedia Judaica]]'', via [[Jewish Virtual Library]] {{Authority control}} [[زمرو:تاريخي يهودي برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:کجور جي باغن جا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا قديم ماڳ]] dubn7or34xjbhm57ruihssbipgis725 14 81817 418442 306855 2026-10-10T09:08:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاهت جي ثقافت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418442 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ثقافت]] 3n58y0yrsysk9atm9ged8jhxzbiv4yv 418443 418442 2026-10-10T09:09:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 418443 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ثقافت]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] mcalfwkbe2yfvhh7ew83fzk08bbvwuj 0 87643 418399 344597 2026-10-10T06:28:49Z Intisar Ali 8681 418399 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترهين صدي عيسويءَ جو سنڌ سان لاڳاپيل فارسي تاريخ نويس ۽ تاريخ مظهر شاهجهاني جو مصنف}} {{Infobox person | name = يوسف ميرڪ | native_name = يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين | honorific_prefix = مير | other_names = يوسف ميرڪ بکري، يوسف ميرڪ ڪابلي | birth_date = نامعلوم | birth_place = | death_date = نامعلوم | death_place = | nationality = [[مغل سلطنت]] | father = [[مير ابوالقاسم نمڪين]] | relatives = مير ابوالقاسم امير خان (ڀاءُ) | occupation = تاريخ نويس، سرڪاري عملدار | known_for = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | notable_works = تاريخ مظهر شاهجهاني | language = [[فارسي ٻولي]] | era = [[مغل سلطنت|مغل دور]] | years_active = سترهين صدي عيسويءَ جو پهريون اڌ }} '''يوسف ميرڪ'''، پورو نالو '''يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين''' (انگريزي: ''Yusuf Mirak'')، سترهين صدي عيسويءَ جو سنڌ سان لاڳاپيل فارسي ٻوليءَ جو تاريخ نويس، سياسي مبصر ۽ مغل انتظامي خاندان جو فرد هو. کيس '''يوسف ميرڪ بکري''' ۽ ڪن احوالن ۾ '''يوسف ميرڪ ڪابلي''' پڻ سڏيو ويو آهي. هو سنڌ جي مشهور تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جو مصنف هو، جيڪا 1044هه/1634–1635ع ۾ مڪمل ٿي. سندس تصنيف سنڌ جي [[مغل سلطنت|مغل دور]] جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ معاشي حالتن بابت هڪ اهم بنيادي تاريخي ماخذ آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd}}</ref><ref name="SAB">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://sindhiadabiboard.net/2019/07/29/تاريخ-مظهر-شاهجهاني/ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> يوسف ميرڪ جو تعلق هڪ اهڙي خاندان سان هو، جنهن جا فرد مغل سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا. سندس والد [[مير ابوالقاسم نمڪين]] مغل دور جو منصبدار هو، جنهن سنڌ سميت سلطنت جي مختلف علائقن ۾ سرڪاري خدمتون سرانجام ڏنيون. پنهنجي خانداني پسمنظر، سرڪاري تجربن ۽ سنڌ جي مختلف علائقن جي مشاهدي سبب يوسف ميرڪ کي ان دور جي حڪومتي انتظام، جاگيرداري نظام ۽ مقامي سماجي حالتن بابت گهري ڄاڻ حاصل هئي.<ref name="Akhtar">{{cite journal |last=Akhtar |first=M. S. |title=Yusuf Mirak and His Mazhar-i-Shahjahani: A Critical Assessment |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=4 |issue=2 |date=1983 |url=https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/4-Yusuf-Mirak-and-his-Mazhar-I-Shahjahani-A-Critical-AssessmentM.S.Akhtar.pdf |language=en}}</ref> يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف ۾ رڳو حڪمرانن ۽ فوجي واقعن کي قلمبند نہ ڪيو، پر سنڌ جي ڳوٺن، پرڳڻن، آبادگارن، محصولي انتظام، قبيلائي تڪرارن، رستن، درياهي وهڪرن ۽ عام ماڻهن تي حڪومتي پاليسين جي اثرن بابت پڻ معلومات ڏني. ان ڪري سندس ڪتاب سياسي تاريخ سان گڏ سنڌ جي تاريخي جاگرافي ۽ سماجي تاريخ لاءِ پڻ اهم آهي. == زندگيءَ جو احوال == === خانداني پسمنظر === يوسف ميرڪ جو تعلق هڪ معزز، علم دوست ۽ سرڪاري خدمتن سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جون جڙون خراسان جي سبزوار واري علائقي سان ملن ٿيون. سندس والد جو نالو '''مير ابوالقاسم نمڪين بن ملا مير سبزواري''' هو. پير حسام الدين راشديءَ جي مرتب ڪيل مؤلف جي احوال موجب، مير ابوالقاسم جو اباڻو وطن سبزوار جي پسگردائيءَ ۾ واقع '''بجق''' نالي ڳوٺ هو.<ref name="راشدي_احوال">{{cite book |author=پير حسام الدين راشدي |chapter=مؤلف جو احوال |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |author2=يوسف ميرڪ |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |edition=پهريون |language=sd}}</ref> مير ابوالقاسم نمڪين ابتدا ۾ ڪابل جي حاڪم [[مرزا محمد حڪيم]] بن [[همايون]] جي درٻار سان وابسته هو. مرزا محمد حڪيم مغل بادشاهه همايون جو پٽ ۽ شهنشاهه [[اڪبر]] جو ڀاءُ هو. هن 14 جولاءِ 1585ع تي وفات ڪئي ۽ کيس ڪابل ۾ پنهنجي ڏاڏي [[بابر]] جي مقبري ڀرسان دفن ڪيو ويو.<ref name="راشدي_احوال"/> === مير ابوالقاسم کي نمڪين جو لقب ملڻ === پير حسام الدين راشديءَ جي بيان موجب، جڏهن شهنشاهه اڪبر مير ابوالقاسم کي پنجاب جي نمڪسر واري علائقي ۾ جاگير عطا ڪئي، تڏهن هن لوڻ مان هڪ ٿالهي تيار ڪرائي، جنهن تي نمڪ حلاليءَ جي رمز لکيل هئي. اها ٿالهي اڪبر بادشاهه جي درٻار ڏانهن موڪلي وئي. ان واقعي کان پوءِ اڪبر بادشاهه کيس '''نمڪين''' جو لقب ڏنو. اهڙيءَ ريت مير ابوالقاسم تاريخي ماخذن ۾ '''مير ابوالقاسم نمڪين''' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="راشدي_احوال"/> === خاندان جي سنڌ ۾ آمد === مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي سرڪاري خدمتن دوران گهڻو عرصو سنڌ ۾ گذاريو. هن پنهنجي خاندان سميت [[بکر]] ۾ رهائش اختيار ڪئي. سندس انتظامي خدمتون سنڌ کان علاوه سلطنت جي ٻين علائقن سان پڻ لاڳاپيل رهيون. سندس وفات کان پوءِ خاندان جي هڪ حصي جي رهائش بکر ۾ برقرار رهي، جڏهن تہ ٻيو حصو ٺٽي ڏانهن منتقل ٿيو. پير حسام الدين راشديءَ جي احوال موجب، مير ابوالقاسم جي وڏي پٽ '''مير ابوالقاسم امير خان''' جي ٺٽي جي نواب طور مقرريءَ کان پوءِ خاندان جو اڌ حصو [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ رهائش پذير ٿيو.<ref name="راشدي_احوال"/> === ابتدائي زندگي ۽ تعليم === يوسف ميرڪ جي ڄمڻ جي قطعي تاريخ ۽ هنڌ بابت معلومات دستياب نہ آهي. سندس زندگيءَ بابت گهڻي ڄاڻ سندس پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ موجود ذاتي ۽ خانداني احوالن ۽ پير حسام الدين راشديءَ جي مرتب ڪيل سوانحي مواد مان حاصل ٿئي ٿي. يوسف ميرڪ پنهنجي ابتدائي زندگي والد جي خدمت ۽ صحبت ۾ گذاري. سندس والد سرڪاري ملازمت جي سلسلي ۾ جتي بہ ويندو هو، يوسف ميرڪ ساڻس گڏ رهندو هو. اهڙيءَ طرح کيس ننڍپڻ ۽ جوانيءَ کان ئي مغل درٻار، سرڪاري انتظام، فوجي معاملن ۽ مختلف علائقن جي سماجي حالتن سان واقفيت حاصل ٿي.<ref name="راشدي_احوال"/> سندس فارسي تصنيف مان معلوم ٿئي ٿو تہ کيس تاريخ، سياست ۽ حڪمرانيءَ جي اصولن بابت ڄاڻ هئي. البت سندس باقاعدي تعليم، استادن ۽ تعليمي ادارن بابت تفصيلي معلومات دستياب نہ آهي. == سيوهڻ ۾ سرڪاري خدمتون == === 1016هه ۾ سيوهڻ ڏانهن آمد === يوسف ميرڪ جي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو سندس والد جي سيوهڻ ۾ مقرريءَ سان لاڳاپيل آهي. 1016هه (1607–1608ع) ۾، سردار خان جي تبادلي کان پوءِ، مير ابوالقاسم نمڪين کي [[سيوهڻ]] واري جاگير ٻيهر ملي. ان موقعي تي هن يوسف ميرڪ کي سپاهين جي هڪ جٿي سان اڳواٽ سيوهڻ موڪليو تہ جيئن سندس پهچڻ تائين جاگير جي انتظامي معاملن جي نگراني ڪري.<ref name="راشدي_احوال"/><ref name="Akhtar"/> يوسف ميرڪ والد جي اچڻ تائين سيوهڻ جي انتظام جون ذميواريون سنڀاليون. هن واقعي مان سندس انتظامي قابليت ۽ والد طرفان مٿس ڪيل اعتماد جي خبر پوي ٿي. === والد جي وفات ۽ انتظامي تسلسل === مير ابوالقاسم نمڪين جي وفات [[جهانگير]] جي حڪومت دوران 1018هه (1609–1610ع) ۾ ٿي. پير حسام الدين راشديءَ جي بيان موجب، ان کان پوءِ سيوهڻ جو انتظام جهانگير بادشاهه يوسف ميرڪ وٽ رهڻ ڏنو.<ref name="راشدي_احوال"/> يوسف ميرڪ 1016هه کان 1036هه (1607–1608ع کان 1626–1627ع) تائين سيوهڻ ۾ رهيو. ان عرصي دوران کيس سيوهڻ جي جاگيرداري نظام، مقامي قبيلن، زميندارن ۽ انتظامي معاملن بابت سڌو تجربو حاصل ٿيو.<ref name="راشدي_احوال"/> === گوشه نشيني ۽ سياسي مشاورت === يوسف ميرڪ بعد ۾ سرڪاري عهدن کان پاسيرو ٿي گوشه نشيني اختيار ڪئي. تنهن هوندي بہ سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن بابت سندس ڄاڻ سبب مقامي حڪومتي عملدار کانئس مشورا وٺندا رهيا. پير حسام الدين راشديءَ موجب، يوسف ميرڪ جو سنڌ جي معاملن ۽ حالتن بابت مطالعو ايترو گهرو هو، جو ان وقت جا صوبه دار سندس صلاح کي اهميت ڏيندا هئا. خاص ڪري '''شمشير خان''' جي عملداريءَ بابت بيان ملي ٿو تہ هو پنهنجي انتظامي فيصلن ۾ گهڻي حد تائين يوسف ميرڪ جي مشورن تي ڀاڙيندو هو.<ref name="راشدي_احوال"/> هي احوال ظاهر ڪري ٿو تہ يوسف ميرڪ جو اثر صرف رسمي سرڪاري عهدي تائين محدود نہ هو، پر هو انتظامي مشير جي حيثيت سان پڻ اهميت رکندو هو. == شخصيت ۽ فڪر == === علمي ۽ تاريخي شخصيت === يوسف ميرڪ رڳو واقعن جو بيان ڪندڙ تاريخ نويس نہ هو، پر پنهنجي دور جي سياسي ۽ انتظامي حالتن جو تجزيو ڪندڙ مبصر پڻ هو. سندس تصنيف ۾ حڪمرانن جي پاليسين، جاگيرداري نظام، محصولي وصولين، فوجي انتظام ۽ مقامي سماجي بناوت بابت تفصيلي معلومات ملي ٿي. هو پنهنجي خانداني ۽ انتظامي پسمنظر سبب مغل حڪومت جي اندروني معاملن کان واقف هو. سندس تحريرن ۾ مختلف عملدارن جي ڪارڪردگيءَ، مقامي آبادگارن سان سندن ورتاءَ ۽ انتظامي بيقاعدگين بابت تنقيدي بيان پڻ ملن ٿا.<ref name="Sindhiana"/> === حڪمرانيءَ بابت خيال === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي پهرئين حصي ۾ حڪومت، سياست ۽ انتظام جي اصولن تي بحث ٿيل آهي. انهن موضوعن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ يوسف ميرڪ حڪمرانيءَ جي عملي مسئلن ۽ حڪومت جي ذميوارين کي تاريخي مطالعي جو اهم موضوع سمجهندو هو. سندس لکڻين ۾ امن امان، انتظامي نظم، محصولي نظام، مقامي حالتن جي ڄاڻ ۽ حڪومتي عملدارن جي ذميوارين کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="SAB"/> === مغل انتظام تي تنقيد === يوسف ميرڪ مغل انتظامي خاندان سان وابسته هجڻ باوجود مختلف سرڪاري عملدارن جي پاليسين تي تنقيد ڪئي. سندس ڪتاب ۾ ڪجهه جاگيردارن جي سختيءَ، انتظامي بيقاعدگين ۽ مقامي ماڻهن کي پيش ايندڙ مسئلن بابت احوال موجود آهن. تنهن هوندي بہ سندس تاريخ نويسيءَ کي مڪمل طور غيرجانبدار قرار ڏيڻ مناسب نہ آهي. سندس سياسي ۽ خانداني لاڳاپا، مغل حڪومت سان وابستگي ۽ مقامي قبيلن بابت استعمال ڪيل سخت اصطلاح سندس بيانن جي تنقيدي مطالعي ۾ نظر ۾ رکڻ گهرجن.<ref name="Akhtar"/><ref name="Sindhiana"/> === مذهبي ۽ صوفيانه لاڙا === يوسف ميرڪ جي تحريرن ۾ اخلاقي قدرن، حڪمرانيءَ جي ذميوارين ۽ انساني ورتاءَ بابت خيال ملن ٿا. سندس دور جي فارسي علمي روايت ۾ مذهبي ۽ اخلاقي بحثن کي اهم جاءِ حاصل هئي. ڪجهه سوانحي بيانن ۾ يوسف ميرڪ جي گوشه نشينيءَ ۽ علمي مزاج جو ذڪر ملي ٿو. البت کيس ڪنهن مخصوص صوفي سلسلي جو باقاعدي مريد، مرشد يا صوفي شاعر قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ واضح تاريخي ثبوت گهربل آهن. === ادبي انداز === يوسف ميرڪ پنهنجي تصنيف فارسي ٻوليءَ ۾ لکي. سندس نثر ۾ تاريخي واقعن، انتظامي معاملن ۽ سياسي خيالن کي ترتيب سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ مقامي واقعن، جاگيردارن جي پاليسين ۽ آبادگارن جي حالتن بابت تفصيل موجود آهن، جڏهن تہ پهريون حصو حڪمرانيءَ جي اصولن ۽ سياسي فڪر سان لاڳاپيل آهي. == تصنيفون == === تاريخ مظهر شاهجهاني === {{مک مضمون|تاريخ مظهر شاهجهاني}} '''تاريخ مظهر شاهجهاني''' يوسف ميرڪ جي مشهور ۽ اهم تصنيف آهي. هي ڪتاب فارسي ٻوليءَ ۾ لکيو ويو ۽ 1044هه (1634–1635ع) ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="SAB"/> ڪتاب جو مڪمل فارسي عنوان ''تاريخ مظهر شاهجهاني: در بيان احوال ولايت سند از بهکر تا به تهته'' پڻ ملي ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ تصنيف جو هڪ اهم موضوع بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جون حالتون آهن.<ref name="CiNii">{{cite web |title=تاریخ مظهر شاهجهانی: در بیان احوال ولایت سند از بهکر تا به تهته |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA70027457 |website=CiNii Books |language=fa}}</ref> هي ڪتاب مغل حڪمرانن، خاص طور شهنشاهه شاهجهان جي دور سان لاڳاپيل سنڌ جي حالتن کي بيان ڪري ٿو. ان ۾ صوبائي انتظام، جاگيرداري نظام، محصولي وصولين، مقامي قبيلن، شهرن، ڳوٺن، زراعت ۽ سماجي حالتن بابت معلومات ملي ٿي. ڪتاب سياسي تاريخ سان گڏ حڪمرانيءَ جي اصولن ۽ انتظامي فڪر جو پڻ اهم ماخذ آهي. === ڪتاب جي جوڙجڪ === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ٻن وڏن حصن تي مشتمل آهي. '''پهريون حصو:''' حڪمراني، سياست ۽ انتظام جي اصولن بابت آهي. هن حصي ۾ حڪمرانن جي ذميوارين، حڪومت هلائڻ ۽ سياسي تدبيرن جهڙن موضوعن تي بحث ٿيل آهي. '''ٻيو حصو:''' سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن بابت آهي. ان ۾ بکر کان ٺٽي تائين مختلف علائقن جي جاگيردارن، مقامي قبيلن، محصولي انتظام ۽ حڪومتي معاملن جو احوال ڏنل آهي.<ref name="SAB"/> === سنڌ جي انتظامي تاريخ === يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف انتظامي علائقن بابت تفصيلي ڄاڻ ڏني آهي. انهن ۾ [[بکر سرڪار]]، [[سيوهڻ سرڪار]] ۽ [[ٺٽو سرڪار]] سان لاڳاپيل علائقن جا احوال شامل آهن. ڪتاب ۾ جاگيردارن جي مقررين، سندن انتظامي پاليسين، مقامي زميندارن سان لاڳاپن، محصولي نظام ۽ فوجي انتظام تي روشني وڌل آهي.<ref name="Akhtar"/> === ڳوٺن ۽ پرڳڻن جي تاريخ === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جو پڻ اهم ماخذ آهي. ڪتاب ۾ مختلف پرڳڻن، ڳوٺن، رستن، درياهي علائقن، جبلن جي گذرگاهن ۽ آبادين جا نالا ملن ٿا. انهن مان ڪيترائي نالا جديد دور ۾ تبديل ٿي ويا آهن يا سندن اصل جاگرافيائي سڃاڻپ تحقيق طلب آهي. خاص ڪري سيوهڻ جي تاريخي پرڳڻن، ڳوٺن ۽ مقامي انتظام بابت ڪتاب ۾ اهڙو مواد موجود آهي، جيڪو سنڌ جي پراڻين وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. === سماجي ۽ معاشي حالتون === يوسف ميرڪ سنڌ جي زرعي پيداوار، آبادگارن، محصولي وصولين، مقامي قبيلن ۽ حڪومتي انتظام جي اثرن بابت پڻ لکيو. ڪتاب ۾ مختلف علائقن جي آبادگارن کي پيش ايندڙ مسئلن، ڳوٺن جي تباهي، لڏپلاڻ، ٻيهر آبادڪاري ۽ رستن جي حفاظت بابت احوال ملن ٿا.<ref name="SAB"/> === حڪومتي پاليسين جو جائزو === يوسف ميرڪ جي ڪتاب ۾ مغل عملدارن جي ڪارڪردگيءَ بابت مثبت ۽ منفي ٻئي قسم جا بيان ملن ٿا. هن مختلف جاگيردارن جي انتظامي پاليسين، مقامي قبيلن سان لاڳاپن ۽ محصولي انتظام جي مسئلن تي روشني وڌي. انهن بيانن جي ڪري ڪتاب سنڌ جي مغل دور جي انتظامي مسئلن ۽ مقامي سماجي حالتن جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي. == تاريخي اهميت == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي مغل دور جي مطالعي لاءِ هڪ اهم بنيادي ماخذ آهي. ڪتاب ۾ انتظامي نظام سان گڏ عام ماڻهن جي زندگيءَ، محصولي حالتن ۽ مقامي سياسي تڪرارن بابت معلومات ملي ٿي. تاريخ نويس حميره ناز پنهنجي تحقيقي مقالي ''Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani'' ۾ ''تاريخ معصومي'' ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' کي مغل دور جي سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن جي مطالعي لاءِ اهم تاريخي ماخذ قرار ڏنو آهي.<ref name="Humera">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani |journal=Pakistan Perspective |url=https://journal.psc.edu.pk/index.php/pp/article/view/367 |language=en}}</ref> يوسف ميرڪ جي تصنيف مان سنڌ جي انهن علائقن بابت پڻ معلومات ملي ٿي، جن جي تاريخ ٻين ڪتابن ۾ مختصر يا اڻپوري صورت ۾ محفوظ آهي. === تاريخي بيانن جون حدون === يوسف ميرڪ جي ڪتاب کي پڙهندي سندس سياسي، خانداني ۽ سماجي پسمنظر کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. سنڌيانا موجب، يوسف ميرڪ ڪجهه مقامي قبيلن لاءِ سخت ۽ توهين آميز اصطلاح استعمال ڪيا ۽ مغل حڪمرانن جي حمايت پڻ ڪئي. ساڳئي وقت سندس ڪتاب ۾ مغل عملدارن جي سخت پاليسين ۽ ظلم بابت به معلومات موجود آهي.<ref name="Sindhiana"/> تنهنڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ سندس بيانن کي ٻين همعصر ماخذن، مقامي تاريخن ۽ دستاويزي ثبوتن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == ڪتاب جي اشاعت ۽ ترجما == === فارسي متن جي اشاعت === يوسف ميرڪ جي تصنيف هڪ ڊگهي عرصي تائين عام مطالعي کان پري رهي. پوءِ [[پير حسام الدين راشدي]] فارسي متن جي تصحيح، مقدمي ۽ حاشين سان ان کي مرتب ڪيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1962ع ۾ ڪتاب جو فارسي متن شايع ڪيو.<ref name="CiNii"/><ref name="SAB"/> === سنڌي ترجمو === ڪتاب جو سنڌي ترجمو مشهور شاعر ۽ مترجم [[نياز همايوني]] ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ اهو ترجمو 1979ع ۾ شايع ڪيو.<ref name="Sindhiana"/> ڪتاب جي ٻئي ڇاپي جي ڪتابي داخلا موجب، اهو 1994ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ پير حسام الدين راشديءَ جي تصحيح ۽ حاشين سان گڏ محمد حسين پنهور جي پيش لفظ ۽ فرهنگ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.<ref name="CiNiiSindhi">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |date=1994 |language=sd}}</ref> === انگريزي ترجمو === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو انگريزي ترجمو تاريخ نويس ايم. ايس. اختر ڪيو، جيڪو 1990ع ۾ اسلام آباد مان شايع ٿيو.<ref name="Sindhiana"/> == وفات == يوسف ميرڪ جي وفات جي قطعي تاريخ ۽ هنڌ بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نہ آهي. سندس زندگيءَ جو اهم دستاويزي احوال سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ سان لاڳاپيل آهي. == پڻ ڏسو == * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[مير ابوالقاسم نمڪين]] * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[نياز همايوني]] * [[سيوهڻ]] * [[بکر]] * [[ٺٽو]] * [[مغل سلطنت]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[تاريخ معصومي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * اختر، ايم. ايس. (1983ع). ''Yusuf Mirak and His Mazhar-i-Shahjahani: A Critical Assessment''. Pakistan Journal of History and Culture، جلد 4، شمارو 2. * يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين. ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تصحيح، مقدمو ۽ حاشيا: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع. * يوسف ميرڪ. ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع. * ناز، حميره. ''Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi and Mazhar-i-Shahjahani''. Pakistan Perspective. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: تاريخ مظهر شاهجهاني] * [https://pjhc.nihcr.edu.pk/wp-content/uploads/2020/09/4-Yusuf-Mirak-and-his-Mazhar-I-Shahjahani-A-Critical-AssessmentM.S.Akhtar.pdf يوسف ميرڪ بابت ايم. ايس. اختر جو تحقيقي مقالو] * [https://ci.nii.ac.jp/ncid/BA70027457 تاريخ مظهر شاهجهاني جي فارسي ڇاپي جي ڪتابي داخلا] [[زمرو:سنڌ جا تاريخ نويس]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا تاريخ نويس]] [[زمرو:سترهين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] 5qy0t7g4kuv3g4tkkczyoro6t1inaw7 14 103546 418503 416592 2026-10-10T11:46:42Z Memon2025 21315 /* */ 418503 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 0vfao4q8wt65z4jzgjcxz3ds0qfxte7 0 103738 418334 417231 2026-10-09T18:08:27Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 418334 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mountain range in China}} {{Infobox mountain | name = Kunlun Mountains | other_name = <!-- See transcription table and Notes section below. --> | image = Cordillère du Kunlun.jpg | image_caption = View of Western Kunlun Shan from the Tibet–Xinjiang highway | country = China | state_type = Region | region = [[Xinjiang]], [[Qinghai]], [[Tibet Autonomous Region|Tibet]] | borders_on = [[Gobi Desert]] | area_km2 = | highest = [[Liushi Shan]] | elevation_m = 7167 | coordinates = | range_coordinates = {{coord|36|N|84|E|type:mountain_region:CN_scale:300000|format=dms|display=inline,title}} | geology = | age = | orogeny = | length_km = | length_orientation = N/S | width_km = | width_orientation = E/W | mapframe-zoom = 4 }} {{Infobox Chinese | pic = Kunlun (Chinese characters).svg | piccap = "Kunlun" in simplified (top) and traditional (bottom) Chinese characters | picupright = 0.5 | psp = Kwenlun Mountains | s = {{linktext|昆仑山}} | t = {{linktext|崑崙山}} | w = K'un¹-lun² Shan¹ | p = Kūnlún Shān | mi = {{IPAc-cmn|k|un|1|.|l|un|2|-|sh|an|1}} | order = st | mon = Хөндлөн Уул | monr = Khöndlön Uul | uig = قۇرۇم تاغ تىزمىسى | uly = Qurum Tagh Tizmisi | uky = Қурум Тағ Тизмиси | uipa = {{IPA|ug|qʰʊˈɾʊm tʰaʁ tʰɨzmɨˈsɨ|}} | tib = ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད | wylie = khu nu ri rgyud | thdl = <!-- THDL Simplified Phonetic Transcription of Tibetan --> | zwpy = Kunu Ri'gyü | j = kwan1 leon4 saan1 | ci = {{IPAc-yue|kw|an|1|-|l|eon|4|-|s|aan|1}} | lang1 = ky | lang1_content = {{lang|ky-Arab|قۇن-لۇن توو}}<br />{{lang|ky|Кунь-Лунь Тоо}}<br />{{transliteration|ky|Kun-Lun Too}}<br />{{IPA|ky|ˌkʰʊnˈɫʊn tʰɔː|}} }} '''ڪنلون جبلن جو سلسلو''' (<small>Kunlun Mountain</small>) [[چين]] ۾ هڪ [[جبلن جا سلسلا|جبلن جا سلسلو]] آهي، جيڪا [[تبت خودمختيار علائقو|تبت خودمختيار علائقي]] ۾ واقع آهي. ڪنلون جبلن جو سلسلو [[ايشيا]] جي ڊگهي ترين جبلن جي سلسلن مان هڪ آهي، جيڪو <small>3,000</small> ڪلوميٽر (<small>1,900</small> ميل) کان به وڌيڪ علائقي تي پکڙيل آهي. وسيع مفهوم ۾، هي سلسلو "تاريم بيسن" جي ڏکڻ ۾ واقع [[تبت|تبتي پليٽو]] جي اترئين ڪناري کي تشڪيل ڏئي ٿو. اولهه چين ۾ واقع، ڪنلون جبلن کي چين ۾ "جبلن جو اباڻو" (<small>Forefather of Mountains</small>) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web | url = http://www.foreignercn.com/index.php?option=com_content&view=article&id=8400:kunlun-mountains&catid=121:travel-in-qinghai&Itemid=278 | title = Kunlun Mountains | access-date = April 1, 2024}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.hkywa.com/wp-content/uploads/2021/07/Non-fiction.pdf | title = Kunlun Mountain Range – A Forever Legend | access-date = April 1, 2024}}</ref> ڪنلون جبلن جي صحيح سڃاڻپ يا تعريف وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي آهي. پراڻن ذريعن ۾ "ڪنلون" مان مراد اهو جبلن جو سلسلو ورتو ويندو هو جيڪو چين جي وچ،<ref>{{cite book |first=L. |last=Richard |title=Comprehensive Geography of the Chinese Empire |year=1908 |oclc=2281016 }}</ref> يعني "التن تاغ" (<small>Altyn Tagh</small>) سان گڏ "قليان" (<small>Qilian</small>) ۽ "قن" (<small>Qin</small>) جبل مان گذري ٿو. جديد ذريعن موجب، ڪنلون سلسلو تاريم بيسن جي ڏکڻ واري حصي جو گهڻو حصو ٺاهي ٿو ۽ پوءِ التن تاغ جي ڏکڻ کان ٿيندو اوڀر طرف وڌي ٿو.<ref>National Geographic Atlas of China, 2008</ref> "سيما قيان" (عظيم تاريخ دان جا رڪارڊ، اسڪرول <small>123</small>) بيان ڪرڻ ٿا ته هان شهنشاهه "وو" ماڻهن کي "[[پيلي ندي|پيلي درياءَ]]" (<small>Yellow River</small>) جو سرچشمو ڳولڻ لاءِ موڪليو هو ۽ ان جي سرچشمي وٽ موجود جبلن کي "ڪنلون" جو نالو ڏنو هو. ائين لڳي ٿو ته هي نالو قديم چيني تحرير "جبلن ۽ سمنڊن جا احوال" (<small>Classic</small> <small>of</small> <small>Mountains</small> <small>and</small> <small>Seas</small>) ۾ بيان ڪيل هڪ نيم-افسانوي مقام طور وجود ۾ آيو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪنلون جبلن جو سلسلو]] [[زمرو:جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]] [[زمرو:چين ۾ جبلن جا سلسلا]] [[زمرو:چين جي طبعي جاگرافي]] pat84f1aceiqeknxsslrjmfv0a9d6ik 14 103739 418331 417229 2026-10-09T18:07:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 418331 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تبت خودمختيار علائقو]] [[زمرو:چين ۾ جبلن جا سلسلا]] 19ce41zb8j15xb9my14yj29nyoumwm5 0 103900 418202 418171 2026-10-09T12:32:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 418202 wikitext text/x-wiki '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا. سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي. تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو. هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو. {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{redirects|Ibn Ma'ruf|the 10th-century chief qadi of Iraq|Abu Muhammad Ubaydallah ibn Ahmad ibn Ma'ruf}} {{Infobox scientist | name = Taqi al-Din | image = File:Taqi al din.jpg | image_size = | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} '''Taqi ad-Din Muhammad ibn Ma'ruf ash-Shami al-Asadi''' ({{langx|ar|تقي الدين محمد بن معروف الشامي}}; {{langx|ota|تقي الدين محمد بن معروف الشامي السعدي}}; {{langx|tr|Takiyüddin}}&lrm; 1526–1585) was an [[Ottoman Empire|Ottoman]] [[polymath]] active in [[Cairo]] and [[Constantinople]]. He was the author of more than ninety books on a wide variety of subjects, including [[astronomy]], [[clock]]s, [[engineering]], [[mathematics]], [[mechanics]], [[optics]], and [[natural philosophy]].<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> In 1574 the [[Ottoman Sultan]] [[Murad III]] invited Taqi ad-Din to build an [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|observatory]] in the [[Ottoman Empire|Ottoman]] capital, [[Constantinople]]. Taqi ad-Din constructed instruments such as an [[armillary sphere]] and mechanical clocks that he used to observe the [[Great Comet of 1577]]. He also used European celestial and terrestrial globes that were delivered to Constantinople in gift exchanges. His major work from the use of his observatory is titled "The tree of ultimate knowledge [in the end of time or the world] in the Kingdom of the Revolving Spheres: The astronomical tables of the King of Kings [Murad III]" (''Sidrat al-muntah al-afkar fi malkūt al-falak al-dawār– al-zij al-Shāhinshāhi''). The work was prepared according to the results of the observations carried out in Egypt and Constantinople in order to correct and complete [[Ulugh Beg]]'s 15th century work, the ''[[Zij-i Sultani]]''. The first 40 pages of the work dealt with calculations, followed by discussions of astronomical clocks, heavenly circles, and information on three eclipses which he observed in Cairo and Istanbul. As a polymath, Taqi al-Din wrote numerous books on astronomy, mathematics, mechanics, and theology. His method of finding [[Celestial coordinate system|coordinates of stars]] were reportedly so precise that he got better measurements than his contemporaries, [[Tycho Brahe]] and [[Nicolas Copernicus]]. Brahe is also thought to have been aware of Taqi al-Din's work.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> Taqi ad-Din also described a [[steam turbine]] with the practical application of rotating a [[Spit (cooking aide)|spit]] in 1551.<ref name=":1" /> He worked on and created [[astronomical clock]]s for his observatory.<ref name=":12" /> Taqi ad-Din also wrote a book on optics, in which he determined the light emitted from objects, proved the [[Specular reflection|Law of Reflection]] observationally, and worked on refraction.<ref name="optics">{{cite web|url=http://muslimheritage.com/article/taqi-al-din-ibn-ma%E2%80%98ruf-and-science-optics-nature-light-and-mechanism-vision#sec_4,|title=Taqi al-Din ibn Ma'ruf and the Science of Optics: The Nature of Light and the Mechanism of Vision|work=muslimheritage.com}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] 0pdexzuy9h3d7pd6kyo8owd9bdst9wc 418203 418202 2026-10-09T12:38:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 418203 wikitext text/x-wiki '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو. <ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> == تفصيل == {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = Taqi al-Din | image = File:Taqi al din.jpg | image_size = | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} ==== انگريزي ==== Taqi ad-Din also described a [[steam turbine]] with the practical application of rotating a [[Spit (cooking aide)|spit]] in 1551. He worked on and created [[astronomical clock]]s for his observatory. Taqi ad-Din also wrote a book on optics, in which he determined the light emitted from objects, proved the [[Specular reflection|Law of Reflection]] observationally, and worked on refraction.<ref name="optics">{{cite web|url=http://muslimheritage.com/article/taqi-al-din-ibn-ma%E2%80%98ruf-and-science-optics-nature-light-and-mechanism-vision#sec_4,|title=Taqi al-Din ibn Ma'ruf and the Science of Optics: The Nature of Light and the Mechanism of Vision|work=muslimheritage.com}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] n98msvhg8fivbq7fzhoew9n6cs2wiv0 418204 418203 2026-10-09T12:39:21Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 418204 wikitext text/x-wiki '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو. <ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> == تفصيل == {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = Taqi al-Din | image = File:Taqi al din.jpg | image_size = | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] ptpuyta5tybemrkroo8jnrd5ywe8zfk 418205 418204 2026-10-09T12:40:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 418205 wikitext text/x-wiki تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو. <ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> == تفصيل == {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = Taqi al-Din | image = File:Taqi al din.jpg | image_size = | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] nxic6k1z9ft4sya47mne1hze3b168hc 418208 418205 2026-10-09T12:41:09Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 418208 wikitext text/x-wiki تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو. <ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> == تفصيل == {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = Taqi al-Din | image = File:Taqi al din.jpg | image_size = | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] 3s1avnj0dvr0qw3asc0rfjo3i1q2f3z 418209 418208 2026-10-09T12:41:40Z Ibne maryam 17680 418209 wikitext text/x-wiki تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو. <ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] ohr6il8mmip1b8i42krxiqpego0t80o 418210 418209 2026-10-09T12:42:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 418210 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = Taqi al-Din | image = File:Taqi al din.jpg | image_size = | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] 7km2g0hhhpm0l72tcsvyogh2qfw2pmy 418211 418210 2026-10-09T12:45:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 418211 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي | image = Taqi al din.jpg | image_size =200px | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] t4ocjpznfi58sndr4yb902qt1788ged 418212 418211 2026-10-09T12:48:21Z Ibne maryam 17680 418212 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }} تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> * سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. * هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو.* مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> * تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] fgdznehs1b1yagem7v3ibd4o9ulb41b 418213 418212 2026-10-09T12:49:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 418213 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] | influences = | signature = }}'''تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي''' (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> * سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. * هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو.* مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> * تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] ixc84g7i8dv185qazqg0oxf011wkcga 418214 418213 2026-10-09T12:52:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 418214 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي''' (1526–1585ع) عثماني سلطنت جو هڪ عالم ۽ مختلف علمن جو ماهر (<small>polymath</small>) هو، جيڪو قاهره ۽ قسطنطنيه ۾ سرگرم رهيو. هن فلڪيات، گهڙين، انجنيئرنگ، رياضي، ميڪانڪس، بصريات (<small>optics</small>) ۽ قدرتي فلسفي سميت مختلف موضوعن تي 90 کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر قسطنطنيه ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد الغ بيگ جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضي، ميڪانڪس ۽ علمِ ڪلام (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ نڪولس ڪوپرنيڪس (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] kkbzn37o7b17ccr3ir6hrob84sfjaiz 418215 418214 2026-10-09T12:59:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 418215 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف الشامي الاسدي | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = Work in the observatory of Taqi ad-Din | birth_date = 1526 | birth_place = [[Damascus]], [[Ottoman Empire]] | death_date = 1585 (aged 59) | death_place = [[Constantinople]], [[Ottoman Empire]] | field = [[Mathematics]], [[astronomy]], [[engineering]], [[mechanics]], [[optics]], [[natural philosophy]] | alma_mater = | known_for = [[Constantinople observatory of Taqi ad-Din|Constantinople observatory]] }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] 7nrqhm4f1owcs037a19bcbrnlmb4o6t 418218 418215 2026-10-09T13:06:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 418218 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:رياضي دان بلحاظ قوميت]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:ڪرد فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا طبيب]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] kebba52v5sfr0imyku11dohayorger8 418219 418218 2026-10-09T13:09:28Z Ibne maryam 17680 418219 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] 8q9xxn5rpxqm9ar26suyw9jg4z5i7o7 418220 418219 2026-10-09T13:10:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سائنسي اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418220 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] ec9wbouuand3t0ukdvc803n4usawzhl 418222 418220 2026-10-09T13:10:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:دمشق]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418222 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] comx0wsny4i24omrd361s6u8pgsubaw 418223 418222 2026-10-09T13:11:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسلمان شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418223 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] toquxgxuocd7d7tl3wbuuntpm5umc3d 418224 418223 2026-10-09T13:11:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عثماني سلطنت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418224 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 9g8olwzlt2dk8024rgpnw0kxvku5wb6 418225 418224 2026-10-09T13:12:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سورهين صدي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418225 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا سال]] jatpvqudyvr0yvmgfxrlipzsjtvi63o 418261 418225 2026-10-09T13:44:54Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 418261 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪيات دان]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا سال]] o5usuzvs8767iop5nun7r7inytur1br 418269 418261 2026-10-09T13:53:49Z Ibne maryam 17680 418269 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪيات دان]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جا مسلمان موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا سال]] d29g9q92kmzqbco9acu2jk8rlijtwuv 418275 418269 2026-10-09T14:05:08Z Ibne maryam 17680 418275 wikitext text/x-wiki {{short description|Ottoman polymath (1526–1585)}} {{Infobox scientist | name = تقي الدين محمد بن معروف | image = Taqi al din.jpg | image_size =300px | caption = تقي الدين جي رصد گاهه (observatory) | birth_date = 1526ع | birth_place = [[دمشق]]، [[عثماني سلطنت]] | death_date = 1585ع (عمر 59 سال) | death_place = [[قسطنطنيه]]، [[عثماني سلطنت]] | field = [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[فلڪيات]]، [[انجنيئرنگ]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]]، [[قدرتي فلسفو]] | alma_mater = | known_for = قسطنطنيه جي رصد گاهه }} '''تقي الدين محمد بن معروف الشامي''' (<small>1526</small>–<small>1585ع</small>) [[عثماني سلطنت]] جو هڪ عالم ۽ [[پولي ميٿ|همه دان]] هو، جيڪو [[قاهره]] ۽ [[استنبول]] ۾ سرگرم رهيو. هن [[فلڪيات]]، گهڙين، [[انجنيئرنگ]]، [[علم رياضيات|رياضيات]]، [[ميڪانيات]]، [[بصريات]] (<small>optics</small>) ۽ [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] سميت مختلف موضوعن تي <small>90</small> کان وڌيڪ ڪتاب لکيا.<ref>{{Cite web|url=http://muslimheritage.com/node/589#ftn9|title=Taqi al-Din Ibn Ma'ruf: A Bio-Bibliographical Essay {{!}} Muslim Heritage|website=muslimheritage.com|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref> سال <small>1574</small>ع ۾ عثماني سلطان مراد ٽيون، تقي الدين کي عثماني گاديءَ واري شهر [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] ۾ هڪ رصدگاهه (<small>observatory</small>) تعمير ڪرڻ جي دعوت ڏني. تقي الدين اتي "فلڪي گولو" (<small>armillary</small> <small>sphere</small>) ۽ ميڪانياتي گهڙين جهڙا اوزار ٺاهيا، جن کي هن <small>1577</small>ع واري "دمدار تاري" (Great Comet) جي مشاهدي لاءِ استعمال ڪيو. هن يورپي فلڪي ۽ زميني گلوب (<small>globes</small>) پڻ استعمال ڪيا، جيڪي تحفن جي ڏي وٺ ذريعي قسطنطنيه پهچايا ويا هئا. هن جي رصدگاهه واري ڪم مان نڪتل اهم ترين تصنيف جو عنوان ”گهمندڙ فلڪي دائري جي سلطنت ۾ حتمي علم جو وڻ: شاهن جي شاهه (مراد ٽئين) جا فلڪي جدول“ (سدرة المنتهى الافڪار في ملڪوت الفلڪ الدوار - الزيج الشاهنشاهي) آهي. هي ڪم مصر ۽ قسطنطنيه ۾ ڪيل مشاهدن جي نتيجن مطابق تيار ڪيو ويو هو، جنهن جو مقصد [[مرزا الغ بيگ|الغ بيگ]] جي 15هين صديءَ واري ڪم "زيج سلطاني" کي درست ۽ مڪمل ڪرڻ هو. هن ڪتاب جا پهريان 40 صفحا حسابن (<small>calculations</small>) تي ٻڌل هئا، جنهن کان پوءِ فلڪي گهڙين، آسماني دائري (<small>heavenly</small> <small>circles</small>) ۽ ٽن گرهڻن (<small>eclipses</small>) بابت بحث ۽ معلومات شامل هئي، جن جو مشاهدو هن قاهره ۽ استنبول ۾ ڪيو هو. مختلف علمن جي ماهر هجڻ جي ناتي، تقي الدين فلڪيات، رياضيات ميڪانڪس ۽ [[الاھيات|الهيات]] (<small>theology</small>) تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. ستارن جي بيهڪ يا مقام (<small>coordinates</small>) معلوم ڪرڻ جو سندس طريقو ايترو ته درست هو جو هن پنهنجي همعصر عالمن، ٽائڪو براھه (<small>Tycho Brahe</small>) ۽ [[ڪوپرنيڪس|نڪولس ڪوپرنيڪس]] (<small>Nicolas</small> <small>Copernicus</small>) جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ماپون حاصل ڪيون. اهو به سمجهيو وڃي ٿو ته براھه کي تقي الدين جي ڪم جي ڄاڻ هئي.<ref name="ottoman" /> تقي الدين سال <small>1551</small>ع ۾ هڪ اهڙي ٻاڦ واري ٽربائن (<small>Steam</small> <small>Turbine</small>) جو ذڪر پڻ ڪيو، جنهن کي سيخ (<small>spit</small>) گھمائڻ لاءِ عملي طور استعمال ڪيو ويو.<ref name=":1" /> هن پنهنجي رصد گاهه لاءِ فلڪياتي گهڙيون تيار ڪيون. تقي الدين بصريات (<small>optics</small>) تي پڻ هڪ ڪتاب لکيو، جنهن ۾ هن شين مان نڪرندڙ روشنيءَ جو جائزو ورتو، مشاهدي ذريعي روشنيءَ جي انعڪاس (<small>reflection</small>) جي قانون کي ثابت ڪيو، ۽ روشنيءَ جي انحراف (<small>refraction</small>) تي پڻ ڪم ڪيو.<ref name="optics" /> ==پڻ ڏسو== '''تقي الدين محمد بن معروف''' (932-993 هجري/1526-1585 عيسوي) عثماني دور جو هڪ [[ڪرد]] جج، رياضي دان، انجنيئر ۽ فلڪيات دان هو. هو استنبول رصدگاهه جو باني ۽ حرارتي ۽ ٻاڦ جي انجن ۽ پاڻي جي پمپن جي ڪيترن ئي ماڊلن جو ڊزائنر آهي. هن شاهي فلڪيات (ستارن جي نالن ۽ جڳهن تي مشتمل هڪ ڪتاب) مڪمل ڪيو جيڪو آخري ڀيرو [[مرزا الغ بيگ]] لکيو هو. تارن جي ڳولا ۾ سندس ڪم ٽائيڪو براها ۽ [[ڪوپرنيڪس]] کان وڌيڪ صحيح هو.<ref name="ottoman">Ágoston, Gábor; Masters, Bruce Alan. ''Encyclopedia of the Ottoman Empire'' Infobase Publishing, 2009. p. 552 {{ISBN|0-8160-6259-5}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{cite encyclopedia | editor = Thomas Hockey | display-editors = etal | last = Fazlıoğlu | first = İhsan | title=Taqī al-Dīn Abū Bakr Muḥammad ibn Zayn al-Dīn Maʿrūf al-Dimashqī al-Ḥanafī | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers | publisher = Springer | date = 2007 | location = New York | pages = 1122–3 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Taqi_al-Din_BEA.pdf PDF version]) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Taqi ad-Din}} [[زمرو:تقي الدين]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:1526ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1585ع جون وفاتون]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جا مسلمان موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪيات دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] 0asn18n8tonu5jm9vdqha2c6pb7fd5d 0 103906 418200 2026-10-09T12:27:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ تاريخي ڳوٺ ۽ ديهه}} {{Infobox settlement | name = اراضي | native_name = اراضي | other_name = Arazi | settlement_type = ڳوٺ ۽ ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = اراضي | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ اراضي جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] |... 418200 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ تاريخي ڳوٺ ۽ ديهه}} {{Infobox settlement | name = اراضي | native_name = اراضي | other_name = Arazi | settlement_type = ڳوٺ ۽ ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = اراضي | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ اراضي جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | subdivision_type4 = تاريخي سرڪار | subdivision_name4 = [[سيوهڻ سرڪار]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | established_title1 = ميونسپل انتظام جو قيام | established_date1 = ڊسمبر 1861ع | unit_pref = Metric | population_density_km2 = auto }} '''اراضي''' ({{lang-en|Arazi}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ روينيو ديهه آهي. هيءَ آبادي [[سيوهڻ]] ۽ [[بوبڪ]] جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ اراضي (Arazi) نالي ديهه درج آهي.<ref name="bor-arazi">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=36 |language=en }}</ref> سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ پڻ اراضي نالي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[نيرون پرڳڻو|نيرون ڪوٽ پرڳڻي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. موجوده ديهه ۽ تاريخي ڳوٺ جي نالن ۾ مطابقت موجود آهي، پر ٻنهي جي مڪمل جاگرافيائي هڪجهڙائيءَ جي تصديق لاءِ وڌيڪ تحقيق گهربل آهي.<ref name="mazhar-arazi">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd }}</ref> == تاريخ == === مغل دور === [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] هڪ اهم انتظامي ۽ محصولي علائقو هو. سترهين صديءَ ۾ لکيل ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي انهيءَ دور جي انتظامي حالتن، ڳوٺن، پرڳڻن ۽ مقامي سماجي ۽ معاشي صورتحال بابت هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. هن ڪتاب جي نياز همايونيءَ پاران ڪيل سنڌي ترجمي موجب اراضي ڳوٺ جو ذڪر نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي حوالي سان ملي ٿو.<ref name="mazhar-arazi"/> اراضي جي تاريخي سڃاڻپ کي موجوده ديهه سان ڳنڍڻ لاءِ مغل دور جي پرڳڻن جي حدن، پراڻن درياهي وهڪرن ۽ آباديءَ جي تسلسل جو وڌيڪ مطالعو ضروري آهي. === برطانوي دور === اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ اراضي سيوهڻ جي انتظامي علائقي جي هڪ سڃاتل آبادي هئي. برطانوي دور جي هڪ انتظامي رپورٽ ۾ اراضي کي سيوهڻ ڊپٽي ڪليڪٽوريٽ جي ڇهن ميونسپل شهرن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهن شهرن ۾ ڪوٽڙي، سيوهڻ، اراضي، بوبڪ، دادو ۽ مانجهند شامل هئا. ساڳئي رپورٽ موجب اراضي ۾ ميونسپل انتظام ڊسمبر 1861ع ۾ قائم ٿيو. رپورٽ ۾ شهر جي آمدنيءَ ۽ خرچن جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن، جن مان ان دور ۾ اراضي جي مقامي انتظامي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="british-arazi">{{cite book |title=Administrative Report on the Bombay Presidency |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/19928/GIPE-231580.pdf?isAllowed=y%26sequence=3 |chapter=Sehwan |language=en }}</ref> == جاگرافي == اراضي موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. هن جي ڀرپاسي ۾ بوبڪ، بختيارپور ۽ ٻيون آباديون واقع آهن. جاگرافيائي نقشن موجب بوبڪ اراضي کان اٽڪل ڇهه کان ست ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.<ref name="map-arazi">{{cite web |title=Arazi |url=https://mapcarta.com/14714468 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> اراضي جي ڀرپاسي وارو علائقو [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سنڌو درياهه جي وچ واري ميداني جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. == معيشت ۽ ڪپڙي جي صنعت == سنڌ جي تاريخي صنعتن بابت ''Sindhological Studies'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مضمون ۾ اراضي ۽ ڀر واري ڳوٺ بختيارپور جو ذڪر ڪپڙي جي ڇپائيءَ جي مرڪزن طور ڪيو ويو آهي. مضمون موجب انهن آبادين ۾ اجرڪن ۽ چادرن تي ڇپائيءَ جو ڪم ٿيندو هو. هن بيان مان اراضي جي مقامي دستڪاريءَ ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تاريخي لاڳاپي جي ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="sindhological-arazi">{{cite journal |title=Sindhological Studies |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%28Summer_Winter_1990%29-Mazhar_Yusuf-1990-cs.pdf |date=1990 |pages=88 |language=en }}</ref> بهرحال، انهيءَ تحقيقي بيان مان اها ڳالهه قطعي طور ثابت نٿي ٿئي ته اراضي ۾ ڪپڙي جي ڇپائيءَ جو ڪم سترهين صديءَ کان مسلسل جاري رهيو هو. == موجوده انتظامي حيثيت == سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ اراضي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي ديهه طور درج آهي. فهرست ۾ ان جو مسلسل نمبر 1520 آهي ۽ سيوهڻ تعلقي جي فهرست ۾ پنجون نمبر آهي. هي مسلسل نمبر ديهه جي حدبست يا سروي نمبر جي برابر نه آهي.<ref name="bor-arazi"/> اراضي نالي يونين ڪائونسل جو ذڪر پڻ سنڌ جي سرڪاري انتظامي دستاويزن ۾ ملي ٿو.<ref name="ppra-arazi">{{cite web |title=Bid Evaluation Report: Road from Arazi Sangpur Village to Dargah Syed Usman Shah |url=https://pprasindh.gov.pk/evaluation/1239EV37055HDJAMSH130418.pdf |publisher=Government of Sindh |date=2018 |language=en }}</ref> == ٻوڏون == [[2010ع جي پاڪستاني ٻوڏ|2010ع جي ٻوڏ]] دوران منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ اراضي ۽ ان جي ڀرپاسي جي آبادين کي متاثر ڪيو. ان دوران اراضي ۽ بختيارپور ۾ پاڻي داخل ٿيڻ ۽ سيوهڻ ڏانهن ويندڙ رستن جي متاثر ٿيڻ جا اطلاع شايع ٿيا.<ref name="dawn-arazi-2010">{{cite news |title=Manchhar breaches widen, water gushes |url=https://www.dawn.com/news/amp/563548 |work=Dawn |date=18 September 2010 |language=en }}</ref> [[2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] ۾ پڻ اراضي يونين ڪائونسل منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ کان متاثر ٿيندڙ علائقن ۾ شامل هئي.<ref name="dawn-arazi-2022">{{cite news |title=‘Relief cut’ on Manchhar dyke aggravates flooding in five Sindh UCs |url=https://www.dawn.com/news/amp/1708583 |work=Dawn |date=6 September 2022 |language=en }}</ref> == تاريخي ڳوٺ ۽ موجوده ديهه جي سڃاڻپ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڄاڻايل اراضي ڳوٺ ۽ موجوده سيوهڻ تعلقي جي ديهه اراضي جي نالن ۾ هڪجهڙائي موجود آهي. ان کان سواءِ برطانوي دور جي انتظامي رپورٽ ۾ پڻ اراضي هڪ آباديءَ طور درج آهي. اهي شاهديون اراضي نالي آباديءَ جي تاريخي مطالعي لاءِ اهم آهن، پر مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي واري ڳوٺ ۽ موجوده ديهه جي حدن کي هڪجهڙو ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي ۽ نقشي واري تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[نيرون پرڳڻو]] * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ]] * [[بوبڪ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست — بورڊ آف روينيو، سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا — بورڊ آف روينيو، سنڌ] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] q499lio7r57fbtg2pc1m3jh4zx6or3f 418201 418200 2026-10-09T12:30:56Z Intisar Ali 8681 418201 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ تاريخي ڳوٺ ۽ ديهه}} {{Infobox settlement | name = اراضي | native_name = اراضي | other_name = Arazi | settlement_type = ڳوٺ ۽ ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label = اراضي | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ اراضي جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | subdivision_type4 = تاريخي سرڪار | subdivision_name4 = [[سيوهڻ سرڪار]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | established_title1 = ميونسپل انتظام جو قيام | established_date1 = ڊسمبر 1861ع | unit_pref = Metric | population_density_km2 = auto }} '''اراضي''' ({{lang-en|Arazi}}) [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ ۽ روينيو ديهه آهي. هيءَ آبادي [[سيوهڻ]] ۽ [[بوبڪ]] جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ واقع آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ اراضي (Arazi) نالي ديهه درج آهي.<ref name="bor-arazi">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=36 |language=en }}</ref> سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ پڻ اراضي نالي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[نيرون پرڳڻو|نيرون ڪوٽ پرڳڻي]] سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي. موجوده ديهه ۽ تاريخي ڳوٺ جي نالن ۾ مطابقت موجود آهي، پر ٻنهي جي مڪمل جاگرافيائي هڪجهڙائيءَ جي تصديق لاءِ وڌيڪ تحقيق گهربل آهي.<ref name="mazhar-arazi">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd }}</ref> == تاريخ == === مغل دور === [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] هڪ اهم انتظامي ۽ محصولي علائقو هو. سترهين صديءَ ۾ لکيل ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سنڌ جي انهيءَ دور جي انتظامي حالتن، ڳوٺن، پرڳڻن ۽ مقامي سماجي ۽ معاشي صورتحال بابت هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. هن ڪتاب جي نياز همايونيءَ پاران ڪيل سنڌي ترجمي موجب اراضي ڳوٺ جو ذڪر نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي حوالي سان ملي ٿو. ان مطابق اراضي پنھورن جو ڳوٺ ھيو جيڪو اڪبر آباد جي ڀرسان واقع ھيو<ref name="mazhar-arazi"/> اراضي جي تاريخي سڃاڻپ کي موجوده ديهه سان ڳنڍڻ لاءِ مغل دور جي پرڳڻن جي حدن، پراڻن درياهي وهڪرن ۽ آباديءَ جي تسلسل جو وڌيڪ مطالعو ضروري آهي. === برطانوي دور === اڻويهين صدي عيسويءَ ۾ اراضي سيوهڻ جي انتظامي علائقي جي هڪ سڃاتل آبادي هئي. برطانوي دور جي هڪ انتظامي رپورٽ ۾ اراضي کي سيوهڻ ڊپٽي ڪليڪٽوريٽ جي ڇهن ميونسپل شهرن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهن شهرن ۾ ڪوٽڙي، سيوهڻ، اراضي، بوبڪ، دادو ۽ مانجهند شامل هئا. ساڳئي رپورٽ موجب اراضي ۾ ميونسپل انتظام ڊسمبر 1861ع ۾ قائم ٿيو. رپورٽ ۾ شهر جي آمدنيءَ ۽ خرچن جا انگ اکر پڻ ڏنل آهن، جن مان ان دور ۾ اراضي جي مقامي انتظامي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="british-arazi">{{cite book |title=Administrative Report on the Bombay Presidency |url=https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/19928/GIPE-231580.pdf?isAllowed=y%26sequence=3 |chapter=Sehwan |language=en }}</ref> == جاگرافي == اراضي موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي. هن جي ڀرپاسي ۾ بوبڪ، بختيارپور ۽ ٻيون آباديون واقع آهن. جاگرافيائي نقشن موجب بوبڪ اراضي کان اٽڪل ڇهه کان ست ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.<ref name="map-arazi">{{cite web |title=Arazi |url=https://mapcarta.com/14714468 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> اراضي جي ڀرپاسي وارو علائقو [[منڇر ڍنڍ]] ۽ سنڌو درياهه جي وچ واري ميداني جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهي. == معيشت ۽ ڪپڙي جي صنعت == سنڌ جي تاريخي صنعتن بابت ''Sindhological Studies'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مضمون ۾ اراضي ۽ ڀر واري ڳوٺ بختيارپور جو ذڪر ڪپڙي جي ڇپائيءَ جي مرڪزن طور ڪيو ويو آهي. مضمون موجب انهن آبادين ۾ اجرڪن ۽ چادرن تي ڇپائيءَ جو ڪم ٿيندو هو. هن بيان مان اراضي جي مقامي دستڪاريءَ ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تاريخي لاڳاپي جي ڄاڻ ملي ٿي.<ref name="sindhological-arazi">{{cite journal |title=Sindhological Studies |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindhological_Studies_%28Summer_Winter_1990%29-Mazhar_Yusuf-1990-cs.pdf |date=1990 |pages=88 |language=en }}</ref> بهرحال، انهيءَ تحقيقي بيان مان اها ڳالهه قطعي طور ثابت نٿي ٿئي ته اراضي ۾ ڪپڙي جي ڇپائيءَ جو ڪم سترهين صديءَ کان مسلسل جاري رهيو هو. == موجوده انتظامي حيثيت == سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ اراضي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي ديهه طور درج آهي. فهرست ۾ ان جو مسلسل نمبر 1520 آهي ۽ سيوهڻ تعلقي جي فهرست ۾ پنجون نمبر آهي. هي مسلسل نمبر ديهه جي حدبست يا سروي نمبر جي برابر نه آهي.<ref name="bor-arazi"/> اراضي نالي يونين ڪائونسل جو ذڪر پڻ سنڌ جي سرڪاري انتظامي دستاويزن ۾ ملي ٿو.<ref name="ppra-arazi">{{cite web |title=Bid Evaluation Report: Road from Arazi Sangpur Village to Dargah Syed Usman Shah |url=https://pprasindh.gov.pk/evaluation/1239EV37055HDJAMSH130418.pdf |publisher=Government of Sindh |date=2018 |language=en }}</ref> == ٻوڏون == [[2010ع جي پاڪستاني ٻوڏ|2010ع جي ٻوڏ]] دوران منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ اراضي ۽ ان جي ڀرپاسي جي آبادين کي متاثر ڪيو. ان دوران اراضي ۽ بختيارپور ۾ پاڻي داخل ٿيڻ ۽ سيوهڻ ڏانهن ويندڙ رستن جي متاثر ٿيڻ جا اطلاع شايع ٿيا.<ref name="dawn-arazi-2010">{{cite news |title=Manchhar breaches widen, water gushes |url=https://www.dawn.com/news/amp/563548 |work=Dawn |date=18 September 2010 |language=en }}</ref> [[2022ع جي پاڪستاني ٻوڏ|2022ع جي ٻوڏ]] ۾ پڻ اراضي يونين ڪائونسل منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ کان متاثر ٿيندڙ علائقن ۾ شامل هئي.<ref name="dawn-arazi-2022">{{cite news |title=‘Relief cut’ on Manchhar dyke aggravates flooding in five Sindh UCs |url=https://www.dawn.com/news/amp/1708583 |work=Dawn |date=6 September 2022 |language=en }}</ref> == تاريخي ڳوٺ ۽ موجوده ديهه جي سڃاڻپ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڄاڻايل اراضي ڳوٺ ۽ موجوده سيوهڻ تعلقي جي ديهه اراضي جي نالن ۾ هڪجهڙائي موجود آهي. ان کان سواءِ برطانوي دور جي انتظامي رپورٽ ۾ پڻ اراضي هڪ آباديءَ طور درج آهي. اهي شاهديون اراضي نالي آباديءَ جي تاريخي مطالعي لاءِ اهم آهن، پر مغل دور جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي واري ڳوٺ ۽ موجوده ديهه جي حدن کي هڪجهڙو ثابت ڪرڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي ۽ نقشي واري تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[نيرون پرڳڻو]] * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ]] * [[بوبڪ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست — بورڊ آف روينيو، سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا — بورڊ آف روينيو، سنڌ] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] gy8emcti6k2y63nyxoeerr02ry77dbv 0 103907 418206 2026-10-09T12:40:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = اڪبر آباد | native_name = اڪبر آباد | other_name = واهي، واهي اڪبر آباد | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = سيوهڻ سرڪا... 418206 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = اڪبر آباد | native_name = اڪبر آباد | other_name = واهي، واهي اڪبر آباد | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[نيرون پرڳڻو|نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = مغل دور ۾ تاريخي ذڪر | established_date = سورهين ۽ سترهين صدي عيسوي | named_for = [[اڪبر اعظم]] | footnotes = تاريخي تحقيق موجب موجوده واهي پانڌي سان ممڪن سڃاڻپ }} '''اڪبر آباد''' سنڌ جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. مغل دور ۾ هيءُ ڳوٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[نيرون پرڳڻو|نيرون ڪوٽ پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هو. تاريخي ماخذ موجب هن آباديءَ جو پراڻو نالو '''واهي''' هو، جنهن کي بختيار بيگ ترڪمان اڪبر آباد جو نالو ڏنو.<ref name="mazhar-akbarabad">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=2 |year=1994 |page=163 |language=sd }}</ref> تاريخدان [[عزيز ڪنگراڻي]] پنهنجي تحقيق ۾ هن تاريخي ڳوٺ جي سڃاڻپ موجوده [[واهي پانڌي]] سان ڪئي آهي، جيڪو [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] ۾ واقع آهي. هيءَ سڃاڻپ تاريخي بيانن، پراڻن نالن ۽ علائقي جي جاگرافيءَ جي مقابلي تي ٻڌل هڪ تحقيقي راءِ آهي.<ref name="kingrani-neroon">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> == تاريخ == === واهي کان اڪبر آباد تائين === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ آيل بيان موجب اڪبر آباد جو پراڻو نالو واهي هو. هن علائقي ۾ جبلن مان پاڻي نڪري ميداني زمينن ڏانهن وهندو هو ۽ اهو پاڻي چئن وهڪرن ۾ ورهائجي پوکيءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> تاريخي بيان موجب هن آباديءَ ۾ شروعاتي طور ماڇي يا سولنگي برادريءَ جا ماڻهو رهندا هئا. مقامي ماڻهن ۽ محصولي انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ بختيار بيگ ترڪمان هتي فوجي ڪارروائي ڪئي ۽ آباديءَ کي اڪبر آباد جو نالو ڏنو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> بختيار بيگ ترڪمان علائقي جو قبضو پنهورن جي حوالي ڪيو. پاڻيءَ جا چار وهڪرا موسيٰ، عيسيٰ، دائود ۽ جلال نالي چئن پنهورن سان منسوب ڪيا ويا، جن کي انهن مان آبپاشيءَ جو فائدو حاصل ڪرڻ جو حق ڏنو ويو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> === انتظامي تبديليون === تاريخي بيان موجب واهي اڳ ۾ [[باغبان پرڳڻو|باغبان پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هئي. بعد ۾ شمشير خان ازبڪ جي دور ۾ ان کي باغبان کان الڳ ڪري نيرون ڪوٽ جي انتظامي علائقي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون ڪوٽ جي قلعي ۽ پرڳڻي جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ڪتاب موجب نيرون ڪوٽ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ شامل هو ۽ ان جي حفاظت لاءِ سوارن ۽ بندوق بردارن جي مقرريءَ بابت تجويز ڏني وئي هئي.<ref name="mazhar-neroon-fort">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=2 |year=1994 |pages=281, 285 |language=sd }}</ref> === پنهورن سان تعلق === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ پنهورن جي آبادين ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ اختلافن جو ذڪر ملي ٿو. انهن آبادين ۾ اڪبر آباد جي واهي ۽ اراري جا نالا شامل آهن. تاريخي بيان موجب مرزا يوسف پنهورن جي انهن آبادين تي فوجي ڪارروائي ڪرڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مڪمل طور سرڪاري اختيار هيٺ نه هيون.<ref name="mazhar-penhwar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=2 |year=1994 |page=239 |language=sd }}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == تاريخي ماخذ موجب اڪبر آباد يا واهي جبلن مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي وهڪرن سان لاڳاپيل زرعي آبادي هئي. نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيءَ بابت ڪتاب ۾ سيوهڻ، بوبڪ، باغبان ۽ ڳاھا جي علائقن سان تعلق جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="mazhar-neroon-fort"/> عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب تاريخي اڪبر آباد جي سڃاڻپ موجوده واهي پانڌي سان ڪري سگهجي ٿي. واهي پانڌي جوهي تعلقي جي ڪاڇي واري علائقي ۾ واقع آهي، جتي جبلن مان نڪرندڙ نئن ۽ پاڻيءَ جا قدرتي وهڪرا زرعي زمينن ڏانهن اچن ٿا.<ref name="kingrani-neroon"/> ڪنگراڻي پنهنجي تحقيق ۾ نئين نليءَ جي ڀرسان واقع قديم قلعي کي پڻ نيرون ڪوٽ جي تاريخي بيان سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي به انهيءَ قلعي جي سڃاڻپ ۽ نيرون ڪوٽ جي صحيح بيهڪ بابت تاريخي تشريحن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="kingrani-neroon"/> == نالي جي تبديلي == تاريخي ۽ تحقيقي بيانن موجب هن ماڳ جا مختلف دورن ۾ هي نالا ڄاڻايا ويا آهن: * '''واهي:''' آباديءَ جو پراڻو نالو. * '''اڪبر آباد:''' بختيار بيگ ترڪمان پاران مغل دور ۾ ڏنل نالو. * '''نيرون ڪوٽ:''' علائقي جي قلعي ۽ انتظامي پرڳڻي سان لاڳاپيل نالو. * '''واهي پانڌي:''' موجوده آبادي، جنهن سان عزيز ڪنگراڻي تاريخي اڪبر آباد جي سڃاڻپ ڪري ٿو. انهن نالن جي تاريخي استعمال ۽ سندن هڪ ئي ماڳ سان تعلق بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> == موجوده آبادين سان سڃاڻپ == سنڌ ۾ اڪبر آباد نالي موجوده آباديون پڻ ملن ٿيون. مثال طور [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جي محرابپور تعلقي ۾ اڪبر آباد نالي ڳوٺ سرڪاري دستاويزن ۾ درج آهي.<ref name="akbarabad-mehrabpur">{{cite web |title=Form 33: List of Contesting Candidates |url=https://www.thenews.com.pk/assets/front/pdf/Sindh-Assembly-canditates-list.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en }}</ref> تنهن هوندي به محرابپور واري موجوده اڪبر آباد کي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڄاڻايل نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي اڪبر آباد سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ تاريخي ثبوت موجود نه آهن. == تاريخي اهميت == اڪبر آباد جو ذڪر مغل دور جي سنڌ ۾ مقامي آبادين، زرعي آبپاشي، زميني محصول ۽ سرڪاري عملدارن جي مقامي برادرين سان لاڳاپن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. واهي کان اڪبر آباد ۽ پوءِ نيرون ڪوٽ سان لاڳاپيل نالن جي تاريخ سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۽ آبادين جي نالن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[نيرون پرڳڻو]] * [[باغبان پرڳڻو]] * [[واهي پانڌي]] * [[جوهي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:مغل سلطنت]] ned43bcx3rdosfpoo6waqo2bccwok3f 418207 418206 2026-10-09T12:41:00Z Intisar Ali 8681 418207 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = اڪبر آباد | native_name = اڪبر آباد | other_name = واهي، واهي اڪبر آباد | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[نيرون پرڳڻو|نيرون ڪوٽ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = مغل دور ۾ تاريخي ذڪر | established_date = سورهين ۽ سترهين صدي عيسوي | named_for = [[اڪبر اعظم]] | footnotes = تاريخي تحقيق موجب موجوده واهي پانڌي سان ممڪن سڃاڻپ }} '''اڪبر آباد''' سنڌ جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. مغل دور ۾ هيءُ ڳوٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[نيرون پرڳڻو|نيرون ڪوٽ پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هو. تاريخي ماخذ موجب هن آباديءَ جو پراڻو نالو '''واهي''' هو، جنهن کي بختيار بيگ ترڪمان اڪبر آباد جو نالو ڏنو.<ref name="mazhar-akbarabad">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=2 |year=1994 |page=163 |language=sd }}</ref> تاريخدان [[عزيز ڪنگراڻي]] پنهنجي تحقيق ۾ هن تاريخي ڳوٺ جي سڃاڻپ موجوده [[واهي پانڌي]] سان ڪئي آهي، جيڪو [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]] ۾ واقع آهي. هيءَ سڃاڻپ تاريخي بيانن، پراڻن نالن ۽ علائقي جي جاگرافيءَ جي مقابلي تي ٻڌل هڪ تحقيقي راءِ آهي.<ref name="kingrani-neroon">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> == تاريخ == === واهي کان اڪبر آباد تائين === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ آيل بيان موجب اڪبر آباد جو پراڻو نالو واهي هو. هن علائقي ۾ جبلن مان پاڻي نڪري ميداني زمينن ڏانهن وهندو هو ۽ اهو پاڻي چئن وهڪرن ۾ ورهائجي پوکيءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> تاريخي بيان موجب هن آباديءَ ۾ شروعاتي طور ماڇي يا سولنگي برادريءَ جا ماڻهو رهندا هئا. مقامي ماڻهن ۽ محصولي انتظام جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيڻ کان پوءِ بختيار بيگ ترڪمان هتي فوجي ڪارروائي ڪئي ۽ آباديءَ کي اڪبر آباد جو نالو ڏنو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> بختيار بيگ ترڪمان علائقي جو قبضو پنهورن جي حوالي ڪيو. پاڻيءَ جا چار وهڪرا موسيٰ، عيسيٰ، دائود ۽ جلال نالي چئن پنهورن سان منسوب ڪيا ويا، جن کي انهن مان آبپاشيءَ جو فائدو حاصل ڪرڻ جو حق ڏنو ويو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> === انتظامي تبديليون === تاريخي بيان موجب واهي اڳ ۾ [[باغبان پرڳڻو|باغبان پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هئي. بعد ۾ شمشير خان ازبڪ جي دور ۾ ان کي باغبان کان الڳ ڪري نيرون ڪوٽ جي انتظامي علائقي سان ڳنڍيو ويو.<ref name="mazhar-akbarabad"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نيرون ڪوٽ جي قلعي ۽ پرڳڻي جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ڪتاب موجب نيرون ڪوٽ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ورهاست ۾ شامل هو ۽ ان جي حفاظت لاءِ سوارن ۽ بندوق بردارن جي مقرريءَ بابت تجويز ڏني وئي هئي.<ref name="mazhar-neroon-fort">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=2 |year=1994 |pages=281, 285 |language=sd }}</ref> === پنهورن سان تعلق === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ پنهورن جي آبادين ۽ مغل عملدارن جي وچ ۾ اختلافن جو ذڪر ملي ٿو. انهن آبادين ۾ اڪبر آباد جي واهي ۽ اراري جا نالا شامل آهن. تاريخي بيان موجب مرزا يوسف پنهورن جي انهن آبادين تي فوجي ڪارروائي ڪرڻ جو ارادو ڪيو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي مڪمل طور سرڪاري اختيار هيٺ نه هيون.<ref name="mazhar-penhwar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=2 |year=1994 |page=239 |language=sd }}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == تاريخي ماخذ موجب اڪبر آباد يا واهي جبلن مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي وهڪرن سان لاڳاپيل زرعي آبادي هئي. نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي جاگرافيءَ بابت ڪتاب ۾ سيوهڻ، بوبڪ، باغبان ۽ ڳاھا جي علائقن سان تعلق جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="mazhar-neroon-fort"/> عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب تاريخي اڪبر آباد جي سڃاڻپ موجوده واهي پانڌي سان ڪري سگهجي ٿي. واهي پانڌي جوهي تعلقي جي ڪاڇي واري علائقي ۾ واقع آهي، جتي جبلن مان نڪرندڙ نئن ۽ پاڻيءَ جا قدرتي وهڪرا زرعي زمينن ڏانهن اچن ٿا.<ref name="kingrani-neroon"/> ڪنگراڻي پنهنجي تحقيق ۾ نئين نليءَ جي ڀرسان واقع قديم قلعي کي پڻ نيرون ڪوٽ جي تاريخي بيان سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي به انهيءَ قلعي جي سڃاڻپ ۽ نيرون ڪوٽ جي صحيح بيهڪ بابت تاريخي تشريحن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="kingrani-neroon"/> == نالي جي تبديلي == تاريخي ۽ تحقيقي بيانن موجب هن ماڳ جا مختلف دورن ۾ هي نالا ڄاڻايا ويا آهن: * '''واهي:''' آباديءَ جو پراڻو نالو. * '''اڪبر آباد:''' بختيار بيگ ترڪمان پاران مغل دور ۾ ڏنل نالو. * '''نيرون ڪوٽ:''' علائقي جي قلعي ۽ انتظامي پرڳڻي سان لاڳاپيل نالو. * '''واهي پانڌي:''' موجوده آبادي، جنهن سان عزيز ڪنگراڻي تاريخي اڪبر آباد جي سڃاڻپ ڪري ٿو. انهن نالن جي تاريخي استعمال ۽ سندن هڪ ئي ماڳ سان تعلق بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> == موجوده آبادين سان سڃاڻپ == سنڌ ۾ اڪبر آباد نالي موجوده آباديون پڻ ملن ٿيون. مثال طور [[نوشھروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] جي محرابپور تعلقي ۾ اڪبر آباد نالي ڳوٺ سرڪاري دستاويزن ۾ درج آهي.<ref name="akbarabad-mehrabpur">{{cite web |title=Form 33: List of Contesting Candidates |url=https://www.thenews.com.pk/assets/front/pdf/Sindh-Assembly-canditates-list.pdf |publisher=Election Commission of Pakistan |language=en }}</ref> تنهن هوندي به محرابپور واري موجوده اڪبر آباد کي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڄاڻايل نيرون ڪوٽ پرڳڻي جي اڪبر آباد سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ تاريخي ثبوت موجود نه آهن. == تاريخي اهميت == اڪبر آباد جو ذڪر مغل دور جي سنڌ ۾ مقامي آبادين، زرعي آبپاشي، زميني محصول ۽ سرڪاري عملدارن جي مقامي برادرين سان لاڳاپن بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. واهي کان اڪبر آباد ۽ پوءِ نيرون ڪوٽ سان لاڳاپيل نالن جي تاريخ سنڌ جي انتظامي جاگرافيءَ ۽ آبادين جي نالن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[نيرون پرڳڻو]] * [[باغبان پرڳڻو]] * [[واهي پانڌي]] * [[جوهي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:مغل سلطنت]] lfbowp4o75sarn6r39dz8zmlxk5a4x8 0 103908 418216 2026-10-09T13:03:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ هالا ڪنڊي جي ڀرسان واقع سنڌ جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = ابڙيجا | native_name = ابڙيجا | other_name = آبڙيجا، Abreja | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | pushpin_map = | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 =... 418216 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ هالا ڪنڊي جي ڀرسان واقع سنڌ جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = ابڙيجا | native_name = ابڙيجا | other_name = آبڙيجا، Abreja | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | pushpin_map = | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name1 = [[هالا ڪنڊي پرڳڻو]] | subdivision_type2 = تاريخي سرڪار | subdivision_name2 = [[نصرپور سرڪار]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | footnotes = موجوده ديهه ابڙيجاڻي ۽ ڳوٺ الياس ابڙيجا سان ممڪن تاريخي سڃاڻپ }} '''ابڙيجا''' يا '''آبڙيجا''' سنڌ جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو مغل دور ۾ [[هالا ڪنڊي]] جي ڀرسان واقع هو. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي [[نياز همايوني]] پاران ڪيل سنڌي ترجمي ۾ سترھين صدي عيسويءَ جي هن ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو. همايونيءَ جي وضاحت موجب ابڙيجا ڳوٺ سندس دور ۾ پڻ موجود هو.<ref name="mazhar-abreja">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd }}</ref> مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ ۾ هالا ڪنڊي [[نصرپور سرڪار]] جي [[هالا ڪنڊي پرڳڻو|هالا ڪنڊي پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هئي. تاريخي مطالعي ۾ ابڙيجا نالي آباديءَ جو هالا ڪنڊي پرڳڻي سان تعلق پڻ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="sindh-mughal">{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740) |language=en }}</ref> موجوده [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] جي [[مٽياري تعلقو|مٽياري تعلقي]] ۾ '''ابڙيجاڻي''' (Abrejani) نالي روينيو ديهه موجود آهي. هن ديهه سان لاڳاپيل هڪ آبادي '''ڳوٺ الياس ابڙيجا''' (Goth Ilyas Abreja) جي نالي سان پڻ سڃاتي وڃي ٿي. تاريخي ابڙيجا ۽ موجوده ابڙيجاڻيءَ جي نالن ۽ علائقائي تعلق ۾ مشابهت موجود آهي، پر ٻنهي جي مڪمل هڪجهڙائيءَ جي قطعي تصديق اڃا نه ٿي سگهي آهي.<ref name="bor-abrejani">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=64 |language=en }}</ref><ref name="map-abrejani">{{cite web |title=Abrejāni |url=https://mapcarta.com/15067804 |website=Mapcarta |language=en }}</ref> == تاريخ == === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جا مختلف علائقا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ هئا. سنڌ جي انتظامي ورهاست ۾ سرڪارون ۽ پرڳڻا محصول جي وصوليءَ، زمين جي انتظام ۽ مقامي حڪمرانيءَ جا اهم يونٽ هئا. [[نصرپور سرڪار]] انهيءَ انتظامي نظام جو حصو هئي، جنهن سان هالا ڪنڊي پرڳڻو لاڳاپيل هو. هالا ڪنڊي سنڌو درياهه جي ڀرپاسي واري علائقي ۾ هڪ تاريخي آبادي ۽ انتظامي مرڪز طور سڃاتي ويندي هئي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ابڙيجا جو ذڪر هالا ڪنڊي جي ڀرسان واقع ڳوٺ طور ملي ٿو. نياز همايونيءَ پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته هيءُ ڳوٺ سندس دور ۾ پڻ موجود هو.<ref name="mazhar-abreja"/> === زمينداري ۽ انتظامي تعلق === مغل دور جي سنڌ بابت تاريخي مطالعي ''Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)'' ۾ ابڙيجا (Abreja) جو ذڪر هالا ڪنڊي پرڳڻي جي محصولي علائقي طور ڪيو ويو آهي. اهو ذڪر مير شهداد جي زمينداريءَ جي حوالي سان ملي ٿو.<ref name="sindh-mughal"/> هن تاريخي شاهديءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابڙيجا رڳو هڪ ڳوٺ جي نالي طور نه، پر زمينداري ۽ محصولي انتظام سان لاڳاپيل مقامي علائقي طور پڻ ڄاتو ويندو هو. تنهن هوندي به ان جي حدن، آباديءَ ۽ محصول بابت وڌيڪ تفصيلي معلومات جي تصديق گهربل آهي. == هالا ڪنڊي سان تعلق == [[هالا ڪنڊي]] سنڌ جي هڪ قديم تاريخي آبادي هئي. سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سبب هالا جي آبادي مختلف دورن ۾ منتقل ٿيندي رهي. تاريخي مطالعي موجب قديم هالا ڪنڊيءَ کان پوءِ هڪ آبادي موجوده [[پراڻا هالا|پراڻن هالن]] واري هنڌ تي قائم ٿي، جڏهن ته بعد ۾ نئون هالا آباد ٿيو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ ابڙيجا کي هالا ڪنڊي جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ ڪري تاريخي ابڙيجا جي سڃاڻپ لاءِ قديم هالا ڪنڊيءَ جي اصل بيهڪ کي موجوده پراڻن هالن ۽ نئين هالا کان ڌار سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="mazhar-abreja"/> == موجوده ديهه ابڙيجاڻي == سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو، سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ «Abrejani» نالي ديهه [[مٽياري تعلقو|مٽياري تعلقي]]، [[مٽياري ضلعو|مٽياري ضلعي]] ۾ درج آهي.<ref name="bor-abrejani"/> {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:720px;border:1px solid #b5c6d6;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#294e73;color:#ffffff;padding:10px;font-size:110%;" | ديهه ابڙيجاڻي جا موجوده روينيو تفصيل |- ! style="background:#dbe9f5;padding:9px;width:42%;" | تفصيل ! style="background:#dbe9f5;padding:9px;" | ڄاڻ |- | style="background:#edf7f4;padding:9px;" | ديهه جو نالو | style="background:#f8fbff;padding:9px;" | ابڙيجاڻي |- | style="background:#fff3e4;padding:9px;" | انگريزي نالو | style="background:#fffaf2;padding:9px;" | Abrejani |- | style="background:#f0eafa;padding:9px;" | ضلعو | style="background:#faf7ff;padding:9px;" | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |- | style="background:#e7f4f8;padding:9px;" | تعلقو | style="background:#f5fbfd;padding:9px;" | [[مٽياري تعلقو|مٽياري]] |- | style="background:#fcebe9;padding:9px;" | سرڪاري فهرست جو مسلسل نمبر | style="background:#fff7f6;padding:9px;" | 2716 |- | style="background:#edf5e7;padding:9px;" | تعلقي اندر فهرست جو نمبر | style="background:#f8fbf5;padding:9px;" | 1 |- | style="background:#e9eef9;padding:9px;" | سرڪاري فهرست جو صفحو | style="background:#f8faff;padding:9px;" | 64 |} فهرست جو مسلسل نمبر 2716 ديهه جو حدبست يا سروي نمبر نه آهي. سنڌ هاءِ ڪورٽ جي هڪ عدالتي فيصلي ۾ پڻ مٽياري ضلعي جي «Deh Bao Dero and Abrejani» ۾ واقع زمين جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو ابڙيجاڻيءَ جي روينيو ديهه طور موجودگيءَ جي اضافي دستاويزي شاهدي آهي.<ref name="shc-abrejani">{{cite web |title=Judgment Sheet: First Appeal No. 50/2010 |url=https://caselaw.shc.gov.pk/caselaw/view-file/MTE0OTY2Y2Ztcy1kYzgz |publisher=High Court of Sindh |language=en }}</ref> == ڳوٺ الياس ابڙيجا == موجوده جاگرافيائي ڊائريڪٽري Mapcarta ۾ «Abrejāni» نالي آباديءَ جو ٻيو نالو «Goth Ilyas Abreja» ڄاڻايو ويو آهي. سنڌيءَ ۾ هن نالي کي '''ڳوٺ الياس ابڙيجا''' لکي سگهجي ٿو.<ref name="map-abrejani"/> هن آباديءَ جي لڳ ڀڳ جاگرافيائي بيهڪ 25.99239° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.37344° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهي. اهي آباديءَ جي مرڪزي نقطي جا نقشائي انگ آهن، نه ڪي ديهه جي قانوني حدن جا. موجوده پراڻن هالن جي مرڪز کان ڳوٺ الياس ابڙيجا جو سڌي ليڪ وارو فاصلو لڳ ڀڳ 22 ڪلوميٽر آهي. قديم هالا ڪنڊيءَ جي اصل ماڳ کان فاصلو ساڳيو هجڻ ضروري نه آهي. == تاريخي ۽ موجوده آبادين جي سڃاڻپ == تاريخي ابڙيجا ۽ موجوده ابڙيجاڻيءَ جي وچ ۾ ممڪن لاڳاپي لاءِ ٽي اهم شاهديون موجود آهن: * ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ ابڙيجا جو هالا ڪنڊيءَ جي ڀرسان ذڪر. * مغل دور جي تاريخي مطالعي ۾ ابڙيجا جو هالا ڪنڊي پرڳڻي جي زمينداري ۽ محصولي انتظام سان تعلق. * مٽياري تعلقي جي موجوده روينيو رڪارڊ ۾ ابڙيجاڻي ديهه ۽ جاگرافيائي رڪارڊ ۾ ڳوٺ الياس ابڙيجا جو نالو. انهن شاهدين مان تاريخي نالي جي ممڪن تسلسل جو اشارو ملي ٿو. البت قديم هالا ڪنڊيءَ جي صحيح بيهڪ، تاريخي ابڙيجا جون حدون ۽ موجوده ديهه ابڙيجاڻيءَ جي حدبنديءَ جو مقابلو ڪرڻ کان سواءِ ٻنهي آبادين کي قطعي طور هڪ ئي ماڳ قرار نٿو ڏئي سگهجي. == تاريخي اهميت == ابڙيجا جو ذڪر مغل دور جي سنڌ جي مقامي آبادين، زمينداري نظام، محصولي انتظام ۽ هالا ڪنڊي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. موجوده ابڙيجاڻي ديهه ۽ ڳوٺ الياس ابڙيجا جي نالن جي موجودگي تاريخي آباديءَ جي سڃاڻپ بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪري ٿي. == پڻ ڏسو == * [[هالا ڪنڊي]] * [[هالا ڪنڊي پرڳڻو]] * [[نصرپور سرڪار]] * [[پراڻا هالا]] * [[مٽياري ضلعو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست — بورڊ آف روينيو، سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا — بورڊ آف روينيو، سنڌ] * [https://mapcarta.com/15067804 ابڙيجاڻي ۽ ڳوٺ الياس ابڙيجا جو نقشو] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] iaa3amygqsp9lzu5h2qts9qg5x90fqy 14 103909 418227 2026-10-09T13:15:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:1526ع]] [[زمرو:1585ع]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي]] زمرو:ع... 418227 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:1526ع]] [[زمرو:1585ع]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] ai0xiyhkssnwapkmlr0dqiqslp974dj 418230 418227 2026-10-09T13:17:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 418230 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] [[زمرو:دمشق جا ماڻهو]] [[زمرو:1526ع]] [[زمرو:1585ع]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 3xzx90bmf9llk4ir0m1g625ot8xxt6w 418238 418230 2026-10-09T13:22:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 418238 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان فلڪيات دان]] 2vbtjn1bjfokedjpk6c783hkqdttkau 14 103910 418228 2026-10-09T13:16:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سورهين صدي جا سال]] 418228 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سورهين صدي جا سال]] tv3o1ctx5bxkr51n34ssva1tkdi8hk1 14 103911 418229 2026-10-09T13:16:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سورهين صدي جا سال]] 418229 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سورهين صدي جا سال]] tv3o1ctx5bxkr51n34ssva1tkdi8hk1 14 103912 418231 2026-10-09T13:18:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] 418231 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] jzhsqjygsx33lkb5tkjvzhg4epf32v2 0 103913 418232 2026-10-09T13:18:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو هڪ تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = اردبيل | native_name = آردبيل | other_name = اردبيل، آردبيل | settlement_type = تاريخي، غير آباد ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تار... 418232 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو هڪ تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = اردبيل | native_name = آردبيل | other_name = اردبيل، آردبيل | settlement_type = تاريخي، غير آباد ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي دور | established_date = مغل دور | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = نياز همايونيءَ موجب ڳوٺ موجود نه هو }} '''اردبيل''' يا '''آردبيل''' [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو مغل دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هو. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب اردبيل سيوهڻ پرڳڻي جو ڳوٺ هو، جيڪو سندس دور ۾ موجود نه رهيو هو.<ref name="mazhar-ardabil">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=2 |year=1994 |language=sd }}</ref> هن تاريخي ڳوٺ جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده روينيو سڃاڻپ ۽ ويران ٿيڻ جي تاريخ بابت تصديق ٿيل تفصيل دستياب نه آهن. == تاريخي پسمنظر == === مغل دور ۾ سيوهڻ === سورهين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ ۾ سنڌ جي مختلف علائقن تي مغلن جو قبضو قائم ٿيو. [[سيوهڻ]] مغل انتظام هيٺ هڪ اهم مرڪز هو، جنهن سان ڪيترائي پرڳڻا ۽ ڳوٺ لاڳاپيل هئا. مغل دور جي سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن بابت ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' اهم تاريخي ماخذ آهي. هن ڪتاب جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو، جنهن 1044هه/1634ع ۾ ڪتاب مڪمل ڪيو.<ref name="sindhiana-mazhar">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاھجھاني |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> سنڌي ادبي بورڊ هن ڪتاب جو فارسي متن 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن ته نياز همايونيءَ جو سنڌي ترجمو 1979ع ۾ ڇپيو. ڪتاب جو ٻيو سنڌي ڇاپو 1994ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="sindhiana-mazhar"/><ref name="catalog-mazhar">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |language=en }}</ref> === اردبيل جو تاريخي ذڪر === نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب اردبيل يا آردبيل سيوهڻ پرڳڻي ۾ واقع هڪ ڳوٺ هو، جيڪو پوءِ موجود نه رهيو.<ref name="mazhar-ardabil"/> انهيءَ بيان مان ڳوٺ جي اڳوڻي وجود ۽ سيوهڻ جي تاريخي انتظامي علائقي سان تعلق جي ڄاڻ ملي ٿي. البت ان جي آباديءَ، زمينداريءَ، معاشي سرگرمين يا ويران ٿيڻ جي مخصوص سبب بابت وڌيڪ معلومات جي تصديق گهربل آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == اردبيل جو تعلق تاريخي سيوهڻ پرڳڻي سان ڄاڻايو ويو آهي. سيوهڻ سرڪار مغل دور جي سنڌ جي انتظامي ورهاست جو حصو هئي. تاريخي پرڳڻي جون حدون لازمي طور موجوده تعلقي يا ضلعي جي حدن سان هڪجهڙيون نه هيون. تنهنڪري اردبيل کي موجوده سيوهڻ شهر جي ڪنهن مخصوص پاسي، ديهه يا ڳوٺ سان ڳنڍڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي نقشن ۽ دستاويزن جي ضرورت آهي. == موجوده روينيو رڪارڊ ۾ سڃاڻپ == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] سنڌ جي موجوده ديهن جي فهرست ۽ ديهه نقشا پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ تي مهيا ڪري ٿو.<ref name="bor-list">{{cite web |title=Board of Revenue Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/ |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> اردبيل جي نالي سان ڪنهن موجوده ديهه جي قطعي سڃاڻپ اڃا نه ٿي سگهي آهي. موجوده ديهن جي فهرست سان گڏ پراڻن حدبندي نقشن، زميني رجسٽرن ۽ روينيو رڪارڊ جي مقابلي کان پوءِ ئي اهو طئي ڪري سگهجي ٿو ته تاريخي ڳوٺ جو ماڳ ڪنهن موجوده ديهه ۾ شامل آهي يا نه. بورڊ آف روينيو جي سرڪاري پورٽل تي ديهه نقشن سان گڏ پراڻن رڪارڊن تائين رسائيءَ جا وسيلا پڻ موجود آهن.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> == ڳوٺ جي ويران ٿيڻ جو سوال == نياز همايونيءَ اردبيل کي پنهنجي دور ۾ غير موجود ڄاڻايو آهي.<ref name="mazhar-ardabil"/> تنهن هوندي به ڳوٺ جي ختم ٿيڻ جي تاريخ ۽ سبب بابت تصديق ٿيل ڄاڻ نه هجڻ ڪري ان جي ويرانيءَ کي ڪنهن مخصوص واقعي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. سنڌ ۾ مغل دور دوران سيوهڻ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ بدامني، انتظامي سختين ۽ زرعي تباهيءَ جا واقعا تاريخي ماخذن ۾ بيان ٿيل آهن.<ref name="sindhiana-mughal">{{cite encyclopedia |title=مغلن جو دور حڪومت |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مغلن+جو+دور+حڪومت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> بهرحال، انهن عام تاريخي حالتن کي اردبيل جي ويران ٿيڻ جو سڌو سبب قرار ڏيڻ لاءِ هن مخصوص ڳوٺ بابت وڌيڪ ثبوت گهربل آهن. == تاريخي اهميت == اردبيل جو ذڪر سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ، پراڻين آبادين ۽ انهن جي نالن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. نياز همايونيءَ جي وضاحت اهڙي ڳوٺ جو نالو محفوظ ڪري ٿي، جنهن جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ واضح نه آهي. هن قسم جي تاريخي آبادين جي تحقيق ۾ پراڻن روينيو رڪارڊن ۽ مقامي جاگرافيائي نالن جو تقابلي مطالعو مددگار ٿي سگهي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سيوهڻ]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] 3ctu3osxm1ypzssc0e0y04i0v0q9xoj 0 103914 418233 2026-10-09T13:19:19Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[سيوھڻ حويلي پرڳڻو]] ڏانھن چوريو 418233 wikitext text/x-wiki #چوريو[[سيوھڻ حويلي پرڳڻو]] 5yk9r3tq50htxauolk2n8fezift0rr4 14 103915 418234 2026-10-09T13:19:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] 418234 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] kjlebef3ltrifm4kq0hrxsddnc8bqpu 14 103916 418235 2026-10-09T13:19:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] 418235 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:مسلمان سائنسدان]] kmvz0lfz8q176fefdofrxmbe4irqg6q 14 103917 418236 2026-10-09T13:20:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:دمشق]] 418236 wikitext text/x-wiki [[زمرو:دمشق]] fbmlltc91b0osggsro17ecdcnpwidit 418237 418236 2026-10-09T13:21:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڻهو بلحاظ دور]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418237 wikitext text/x-wiki [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ دور]] ar23x3o144tg13c6v17vtinicz50y5w 14 103918 418239 2026-10-09T13:23:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1526ع]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ سال]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] زمرو:ع... 418239 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1526ع]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ سال]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 3zjpkb1i1z8mqqvmjvxf0gosyzzwet0 418240 418239 2026-10-09T13:24:03Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پيدائشون بلحاظ سال]]; added [[Category:پيدائش بلحاظ سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418240 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1526ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا سورهين صدي جا طبيب]] [[زمرو:16هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا 16هين صديءَ جا فلڪياتي ماهر]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:عثماني سلطنت جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا گھڙيون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:16هين صديءَ جا رياضي دان]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا موجد]] [[زمرو:16هين صديءَ جا موجد]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گول ڌرتي جا نمونا (گلوب) ٺاهيندڙ]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] btqk09exvyw5qr4olfj6rbl7ztefvx4 418243 418240 2026-10-09T13:25:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 418243 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1526ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] aut2vdafrv26mysipwiau2urcelqfri 14 103919 418241 2026-10-09T13:25:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1585ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 418241 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1585ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] bcy6nbdeq3relkxgx3csxqnzrf5vj71 0 103920 418242 2026-10-09T13:25:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌي شاعر، محقق، مترجم ۽ حڪيم (1930ع–2003ع)}} {{Infobox writer | name = نياز همايوني | native_name = نياز همايوني | native_name_lang = sd | birth_name = مشتاق احمد ميمڻ | birth_date = {{Birth date|1930|4|12|df=y}} | birth_place = [[همايون شريف]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2003|1|3|1930|4|12|df=y}... 418242 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌي شاعر، محقق، مترجم ۽ حڪيم (1930ع–2003ع)}} {{Infobox writer | name = نياز همايوني | native_name = نياز همايوني | native_name_lang = sd | birth_name = مشتاق احمد ميمڻ | birth_date = {{Birth date|1930|4|12|df=y}} | birth_place = [[همايون شريف]]، [[شڪارپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، برطانوي هندستان | death_date = {{Death date and age|2003|1|3|1930|4|12|df=y}} | death_place = [[حيدرآباد، سنڌ]]، پاڪستان | occupation = [[شاعر]]، [[مترجم]]، [[محقق]]، مرتب، [[حڪيم]] | language = [[سنڌي ٻولي]]، [[فارسي ٻولي]]، [[اردو ٻولي]] | nationality = پاڪستاني | genre = قومي شاعري، گيت، نظم، غزل، لوڪ شاعري، تاريخي تحقيق، ترجمو | movement = ترقي پسند سنڌي ادب | notableworks = ''ساڻيهه جي ساک''، ''ڌرتيءَ جا گيت''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو سنڌي ترجمو، ''تاريخ طاهري'' جو ترجمو }} '''نياز همايوني''' (12 اپريل 1930ع – 3 جنوري 2003ع) سنڌ جو هڪ شاعر، مترجم، محقق، مرتب ۽ حڪيم هو. هن سنڌي شاعريءَ سان گڏ فارسيءَ مان تاريخي ڪتابن جي ترجمي، ڪلاسيڪي ادب جي تدوين، لغت نويسي ۽ طب جي تاريخ بابت تحقيق ۾ ڪم ڪيو. سندس شاعريءَ ۾ سنڌ جي ڌرتي، ٻولي، ثقافت، سماجي حالتن ۽ قومي شعور جا موضوع نمايان آهن.<ref name="sindhsalamat-bio">{{cite web |title=نياز همايوني |url=https://books.sindhsalamat.com/author/598 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref><ref name="thebo-language">{{cite journal |last=ٿيٻو |first=نسرين |title=نياز همايونيءَ جي شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي حسناڪي |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-216-beauty-of-language-in-the-poetry-of-niaz-himay |journal=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd }}</ref> نياز همايونيءَ جو شمار ويهين صديءَ جي پوئين اڌ جي سنڌي ترقي پسند شاعرن ۾ ٿئي ٿو. شاعريءَ کان سواءِ سندس علمي سڃاڻپ جو هڪ اهم پهلو [[يوسف ميرڪ]] جي فارسي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جو سنڌي ترجمو آهي، جنهن وسيلي مغل دور جي سنڌ جي تاريخ بابت اهم مواد سنڌي پڙهندڙن تائين پهتو.<ref name="sindhsalamat-bio"/><ref name="research-books">{{cite journal |last=ٿيٻو |first=نسرين |title=نياز همايونيءَ جي ڇپيل ڪتابن جو تحقيقي جائزو |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Keenjhar/article/download/6840/4433 |journal=ڪينجهر |issue=26 |year=2023 |language=sd }}</ref> == ابتدائي زندگي == نياز همايوني 12 اپريل 1930ع تي موجوده [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور ضلعي]] جي ڳوٺ [[همايون شريف]] ۾ پيدا ٿيو. سنڌسلامت ڪتاب گهر موجب سندس اصل نالو مشتاق احمد ۽ والد جو نالو قائم حسين ميمڻ هو، جيڪو ٻني ٻاريءَ جو ڪم ڪندو هو.<ref name="sindhsalamat-bio"/> سندس اصل نالي بابت مختلف سوانحي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪتاب ''سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب'' ۾ سندس نالو مشتاق حسين ميمڻ ۽ والد جو نالو قائم الدين ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته سندس شاعريءَ بابت هڪ تحقيقي مطالعي ۾ پڻ اصل نالو مشتاق احمد ڏنو ويو آهي.<ref name="hundred-writers">{{cite book |title=سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب |chapter=نياز همايوني |chapter-url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15989 |language=sd }}</ref><ref name="thebo-language"/> هو پنهنجي جنم ڀوميءَ جي نسبت سان «همايوني» ۽ ادبي تخلص «نياز» اختيار ڪري مشهور ٿيو. == تعليم ۽ علمي تربيت == نياز همايونيءَ جي ابتدائي تعليم روايتي ديني ۽ ادبي ماحول ۾ ٿي. هن سنڌي، عربي، فارسي ۽ قرآن مجيد جي تعليم حاصل ڪئي. ڊاڪٽر نسرين ٿيٻو جي تحقيقي مقالي موجب هن مولانا عبدالغفور «مفتون» همايونيءَ جي قائم ڪيل مدرسي «احياء العلوم» ۾ مولانا عبدالباقيءَ جي نگرانيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هو قرآن مجيد جو حافظ پڻ هو.<ref name="thebo-language"/> روايتي تعليم دوران هن فارسي ۽ عربي ادب سان واقفيت حاصل ڪئي. اڳتي هلي اهي ٻوليون سندس ادبي ۽ تحقيقي ڪم، خاص ڪري فارسي تاريخي ماخذن جي سنڌي ترجمي، ۾ ڪم آيون. هن طب جي تعليم پڻ حاصل ڪئي ۽ حڪمت کي پنهنجي روزگار جو ذريعو بڻايو.<ref name="sindhsalamat-bio"/> == پيشاور زندگي == === حڪمت ۽ طب === تعليم کان پوءِ نياز همايوني حڪمت جي پيشي سان لاڳاپيل رهيو. هن شڪارپور ۾ شفا خانو قائم ڪيو ۽ رستم، شڪارپور ۽ ٽنڊو حيدر ۾ طبابت ڪئي. حيدرآباد جي طبي ادارن ۾ تدريس سان پڻ وابسته رهيو.<ref name="sindhsalamat-bio"/><ref name="thebo-language"/> طب سان سندس دلچسپي رڳو عملي علاج تائين محدود نه هئي؛ هن سنڌ جي طبي تاريخ ۽ طبي لغت بابت پڻ ڪم ڪيو. سندس ڇپيل تصنيفن ۾ ''سنڌ جي طبي تاريخ'' ۽ ''فرهنگ جعفري'' شامل آهن.<ref name="sindhsalamat-bio"/> === صحافت ۽ ادبي ادارا === ڊاڪٽر نسرين ٿيٻو موجب نياز همايونيءَ ڪراچيءَ مان «الشهباز» نالي اخبار پڻ ڪڍي. هن 1965ع کان مرڪزي اردو بورڊ سان ملازمت شروع ڪئي ۽ بعد ۾ حيدرآباد ۾ اردو بورڊ سان لاڳاپيل علمي ۽ ادبي ڪمن ۾ مصروف رهيو.<ref name="thebo-language"/> سندس ملازمت جي عهدي ۽ رٽائرمينٽ جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. هڪ ماخذ موجب هو 1988ع ۾ رٽائر ٿيو، جڏهن ته سنڌسلامت ڪتاب گهر ۾ اردو سائنس بورڊ جي لائبريري انچارج طور سندس رٽائرمينٽ 1995ع ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="thebo-language"/><ref name="sindhsalamat-bio"/> == ادبي زندگي == === شاعريءَ جي شروعات ۽ فڪري لاڙا === نياز همايوني سنڌ جي ترقي پسند ادبي تحريڪ سان لاڳاپيل شاعرن مان هو. سندس شاعريءَ ۾ وطن سان محبت، سنڌي ٻوليءَ جي اهميت، سماجي اڻبرابري، عوامي زندگي، انساني احساسن ۽ تاريخي شعور جا موضوع ملن ٿا.<ref name="thebo-language"/> سٺ واري ڏهاڪي ۾ سندس طويل قومي نظم ادبي گڏجاڻين، مشاعرن ۽ قومي ڪانفرنسن ۾ پڙهيا ويندا هئا. انهن نظمن وسيلي هن سنڌ جي تاريخ، ثقافت ۽ سماجي مسئلن کي شاعريءَ جو موضوع بڻايو.<ref name="hundred-writers"/> هن پنهنجي شاعريءَ ۾ روايتي عروض ۽ ڪلاسيڪي صنفن سان گڏ جديد سماجي ۽ سياسي موضوعن کي استعمال ڪيو. سندس شاعريءَ جي فني خصوصيتن ۾ ترنم، لوڪ لهجو، تشبيهون، استعارا ۽ عام سنڌي لفظن جو تخليقي استعمال شامل آهن.<ref name="thebo-language"/> === ٻولي ۽ شاعراڻو انداز === نياز همايونيءَ جي شاعريءَ بابت ڊاڪٽر نسرين ٿيٻو پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ سنڌي ٻوليءَ جي لفظي سونهن، محاورن، تشبيهن ۽ استعارن جو جائزو ورتو آهي. سندس مطالعي موجب نياز جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي ٻهراڙيءَ جي زندگي ۽ مقامي ثقافت سان لاڳاپيل لفظن کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="thebo-language"/> نياز همايونيءَ جي ڪلام ۾ گيت، لوڪ گيت، وايون، ڪافيون، بيت، غزل، دوها ۽ نظم شامل آهن. هن طنزيه ۽ مزاحيه شاعري پڻ ڪئي. ڊاڪٽر نسرين ٿيٻو موجب سندس ڪلام ۾ سنڌي لوڪ شاعريءَ جي مختلف صنفن سان گڏ پنجابي ماهيي کي سرائڪي ۽ سنڌي انداز ۾ پڻ پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="thebo-language"/> === قومي ۽ ترقي پسند شاعري === نياز همايونيءَ جي قومي شاعري سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ، ٻوليءَ ۽ عوامي مسئلن سان لاڳاپيل هئي. هن پنهنجي شاعريءَ ۾ سنڌ جي ثقافتي ورثي، تاريخي واقعن ۽ سماجي حالتن کي موضوع بڻايو. سندس قومي ۽ ترقي پسند شاعريءَ جا ٻه اهم مجموعا ''ساڻيهه جي ساک'' ۽ ''ڌرتيءَ جا گيت'' آهن، جيڪي ترتيبوار 1975ع ۽ 1977ع ۾ شايع ٿيا.<ref name="thebo-language"/> == ترجمي ۽ تحقيق جو ڪم == نياز همايونيءَ جي علمي ڪم جو اهم حصو فارسي تاريخي ۽ ادبي ڪتابن جا سنڌي ترجما آهن. هن سنڌ جي تاريخ، صوفي ادب، ڪلاسيڪي شاعري ۽ لغت نويسيءَ سان لاڳاپيل ڪتابن تي ڪم ڪيو.<ref name="research-books"/> === تاريخ مظهر شاهجهاني === ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' مغل دور جي سنڌ بابت فارسي تاريخي ڪتاب آهي، جنهن جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي سياسي ۽ انتظامي حالتن، مقامي حڪمرانن، زمينداري نظام، آبادين ۽ مختلف پرڳڻن بابت معلومات موجود آهي. نياز همايونيءَ هن ڪتاب کي فارسيءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. اهو ترجمو سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿيو. هن ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ تاريخي اصطلاحن، ماڳن ۽ آبادين جي سڃاڻپ بابت وضاحتون پڻ ملن ٿيون.<ref name="mazhar-book">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd }}</ref> نياز همايونيءَ جي ترجمي ۽ وضاحتي ڪم جي اهميت اها آهي ته فارسيءَ ۾ موجود سنڌ جي تاريخي معلومات سنڌي ٻوليءَ ۾ دستياب ٿي. ڪتاب سنڌ جي مغل دور جي انتظامي جاگرافيءَ ۽ تاريخي آبادين جي تحقيق لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. === تاريخ طاهري === نياز همايونيءَ فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ طاهري]]'' جو سنڌي ترجمو پڻ ڪيو. هيءُ ڪتاب سنڌ جي تاريخ بابت اهم فارسي ماخذن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="research-books"/> === تاريخ تازه نواءِ معارڪ === سندس ترجمو ڪيل تاريخي ڪتابن ۾ ''تاريخ تازه نواءِ معارڪ'' پڻ شامل آهي. هن تصنيف جو ترجمو سندس تاريخي ماخذن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪرڻ واري علمي ڪم جو حصو هو.<ref name="sindhsalamat-bio"/> === مقصود العارفين ۽ صوفي ادب === نياز همايونيءَ ''مقصود العارفين'' ۽ ''رساله اويسيه'' جهڙن ڪتابن تي ترجمي ۽ ترتيب جو ڪم ڪيو. اهي تصنيفون سندس صوفيانه ۽ مذهبي ادب سان علمي دلچسپيءَ جي نمائندگي ڪن ٿيون.<ref name="sindhsalamat-bio"/> === ڪلاسيڪي شاعريءَ جا ترجما === هن سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعريءَ کي ٻين ٻولين ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. سندس ڪم ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام جو فارسي منظوم ترجمو ۽ سنڌي شاعريءَ جا اردو ترجما شامل آهن.<ref name="research-books"/> == لغت نويسي ۽ تدوين == نياز همايونيءَ لغت نويسيءَ ۽ ڪلاسيڪي ادبي متنن جي ترتيب ۾ پڻ ڪم ڪيو. سندس تصنيفن ۾ ''فرهنگ جعفري'' ۽ ''فرهنگ همايوني'' شامل آهن. هن مولانا عبدالغفور «مفتون» همايونيءَ جي ڪلام کي ''ديوان مفتون'' جي نالي سان ترتيب ڏنو. اهڙيءَ طرح ''ڪلام اشرف'' ۽ ٻين ڪلاسيڪي ادبي متنن جي ترتيب ۽ اشاعت ۾ پڻ حصو ورتائين.<ref name="sindhsalamat-bio"/> == تصنيفون ۽ ترجما == نياز همايونيءَ جي ڇپيل ڪتابن ۽ ترجمن ۾ هيٺيان اهم عنوان شامل آهن:<ref name="sindhsalamat-bio"/><ref name="research-books"/> {| class="wikitable sortable" ! ڪتاب ! موضوع يا نوعيت ! نوٽ |- | ''ساڻيهه جي ساک'' | شاعري | 1975ع |- | ''ڌرتيءَ جا گيت'' | شاعري | 1977ع |- | ''دل ۽ ڌرتيءَ جا گيت'' | شاعريءَ جو گڏيل مجموعو | تاج جويي جي ترتيب سان، 2009ع |- | ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' | سنڌ جي تاريخ | فارسيءَ مان سنڌي ترجمو |- | ''تاريخ طاهري'' | سنڌ جي تاريخ | فارسيءَ مان سنڌي ترجمو |- | ''تاريخ تازه نواءِ معارڪ'' | تاريخ | فارسيءَ مان ترجمو |- | ''مقصود العارفين'' | صوفي ادب | ترجمو |- | ''رساله اويسيه'' | صوفي ادب | ترجمو |- | ''ديوان مفتون'' | ڪلاسيڪي شاعري | ترتيب ۽ تدوين |- | ''ڪلام اشرف'' | شاعري | ترتيب |- | ''فرهنگ جعفري'' | لغت | ٽن ڀاڱن ۾ |- | ''فرهنگ همايوني'' | لغت | لغت نويسي |- | ''سنڌ جي طبي تاريخ'' | طب جي تاريخ | تحقيقي تصنيف |- | ''ملوڪ الڪلام'' | فارسي ادب | ادبي ڪم |- | ''سنڌي نامه'' | سنڌي ادب | اردو ۾ |- | ''انتخاب سنڌي شاعري'' | شاعري | اردو ۾ چونڊ |- | ''آهوان صحرا'' | ڪلاسيڪي شاعري | قاضي قادن جي ڪلام جو اردو ترجمو |- | ''آءُ ڪانگا ڪر ڳالهه'' | ادب | ڇپيل تصنيف |- | ''راهه عشق'' | ادب | ڇپيل تصنيف |} == اڻ ڇپيل تصنيفون == سنڌسلامت ڪتاب گهر جي سوانحي معلومات موجب نياز همايونيءَ جي ڇڏيل اڻ ڇپيل مسودن ۾ ''سنڌي رانديون''، ''سنڌ جي طبي تاريخ'' جو ٽيون جلد، ''اڪ پچي ٿيا انار''، ''جتي منهنجا ماروئڙا''، ''ڏکيا سکيا ڏينهن''، ''شاهه جو گنج''، ''گلبانگ لطيف''، ''اوٺاڻيون اويس جون''، ''اڌ صديءَ جو اکين ڏٺو احوال'' ۽ ''سمندر ڪي سانس'' شامل هئا.<ref name="sindhsalamat-bio"/> انهن مان ڪجهه مسودن جي بعد واري اشاعت بابت مختلف ماخذن ۾ معلومات ملي ٿي؛ تنهنڪري هر عنوان جي موجوده اشاعتي حيثيت الڳ تصديق ڪرڻ گهرجي. == ادبي اهميت ۽ تحقيق == نياز همايونيءَ جي شاعريءَ تي جديد ادبي تحقيق پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر نسرين ٿيٻو پنهنجي تحقيقي مقالي ''نياز همايونيءَ جي شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي حسناڪي'' ۾ سندس شاعريءَ جي لسانياتي ۽ فني خصوصيتن جو جائزو ورتو آهي.<ref name="thebo-language"/> ڊاڪٽر نسرين ٿيٻو جي مقالي موجب سندس شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي تخليقي استعمال، محاورن، تشبيهن ۽ لوڪ لهجي کي خاص اهميت حاصل آهي. مقالي ۾ نياز جي شاعريءَ کي جديد سنڌي شاعريءَ جي سماجي ۽ ثقافتي موضوعن جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو ويو آهي. 2023ع ۾ رسالي ''ڪينجهر'' ۾ ''نياز همايونيءَ جي ڇپيل ڪتابن جو تحقيقي جائزو'' جي عنوان سان سندس تصنيفن بابت تحقيقي مطالعو شايع ٿيو، جنهن ۾ شاعري، ترجمن، ترتيب ۽ تحقيق سان لاڳاپيل ڪتابن جو جائزو ورتو ويو.<ref name="research-books"/> == وفات == نياز همايوني 3 جنوري 2003ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ وفات ڪئي. سنڌسلامت ڪتاب گهر موجب سندس وفات دل جو دورو پوڻ سبب ٿي.<ref name="sindhsalamat-bio"/><ref name="hundred-writers"/> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[تاريخ طاهري]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] * [[همايون شريف]] * [[سما گهراڻو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://books.sindhsalamat.com/author/598 سنڌسلامت ڪتاب گهر — نياز همايوني] * [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-216-beauty-of-language-in-the-poetry-of-niaz-himay نياز همايونيءَ جي شاعريءَ ۾ ٻوليءَ جي حسناڪي] * [https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/Keenjhar/article/download/6840/4433 نياز همايونيءَ جي ڇپيل ڪتابن جو تحقيقي جائزو] * [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/311/read/15989 سنڌي ادب: هڪ سئو سنڌي اديب — نياز همايوني] [[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:2003ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:شڪارپور ضلعي جون شخصيتون]] asjo8uvfhn7lnoebcgzaermbo2im01g 14 103921 418244 2026-10-09T13:27:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:رياضي دان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418244 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياضي دان]] pqf426k5a978vw9xpve1r2va8e40e93 418245 418244 2026-10-09T13:28:19Z Ibne maryam 17680 418245 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 4938iyx6ebwy7yza5elazd3314kt2ze 14 103922 418246 2026-10-09T13:30:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 418246 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انجنيئر]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] jgzmlqoeldyevzi0nrxyqtua0qltlgs 14 103923 418247 2026-10-09T13:31:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 418247 wikitext text/x-wiki [[زمرو:موجد]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] ouwyuftlumkxo30qcgykymfgxqfi6so 14 103924 418248 2026-10-09T13:32:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايجادون]] 418248 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايجادون]] nr2uiut0nx0rhpc57gqiwdj0c7s9t9s 0 103925 418249 2026-10-09T13:32:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ ڳاھا پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ، جنهن سان موجوده آرارو ديهه کي منسوب ڪيو وڃي ٿو}} {{Infobox settlement | name = آراڙي | native_name = آراڙي | other_name = آرارو، Arari، Arraro | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1... 418249 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ ڳاھا پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ، جنهن سان موجوده آرارو ديهه کي منسوب ڪيو وڃي ٿو}} {{Infobox settlement | name = آراڙي | native_name = آراڙي | other_name = آرارو، Arari، Arraro | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[ڳاھا پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | subdivision_type5 = موجوده ضلعو | subdivision_name5 = [[دادو ضلعو]] | subdivision_type6 = موجوده تعلقو | subdivision_name6 = [[جوهي تعلقو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = مغل دور | extinct_title = موجوده حالت | extinct_date = تاريخي ڳوٺ ويران؛ آرارو ديهه موجود | footnotes = تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو جي سڃاڻپ عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب }} '''آراڙي''' يا '''آرارو''' ({{lang-en|Arari, Arraro}}) [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو مغل دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[ڳاھا پرڳڻو|ڳاھا پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هو. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو. [[نياز همايوني]] جي سنڌي ترجمي موجب آراڙي سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري واقع هڪ وسندي هئي.<ref name="mazhar-arari">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |edition=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |language=sd }}</ref> تاريخي ماڳن جي محقق [[عزيز ڪنگراڻي]] موجب آراڙيءَ جي قديم آبادي هاڻي موجود ناهي، پر ان جي نالي سان '''آرارو''' (Arraro) ديهه [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]]، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ موجود آهي. هن تاريخي ڳوٺ جا آثار ۽ قديم قبرستان موجوده [[پٽ سليمان]] ڳوٺ جي اتر طرف، [[واهي پانڌي]] ڏانهن ويندڙ رستي جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="kingrani-ancient">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو، سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ جوهي تعلقي جي «Arraro» نالي ديهه درج آهي.<ref name="bor-araro">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=13 |language=en }}</ref> == تاريخ == === مغل دور === مغل دور ۾ سنڌ انتظامي طور مختلف سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[سيوهڻ سرڪار]] انهن اهم انتظامي سرڪارن مان هڪ هئي، جنهن ۾ [[ڳاھا پرڳڻو]] پڻ شامل هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ آراڙيءَ جو ذڪر ڳاھا پرڳڻي جي هڪ وسندي طور ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي بيان ڪيل جاگرافيائي فاصلي موجب اها سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري هئي.<ref name="mazhar-arari"/> محقق عزيز ڪنگراڻيءَ موجب مغل دور ۾ آراڙي پنهوارن جي اهم آبادين مان هڪ هئي. هن پنهنجي مطالعي ۾ يوسف ميرڪ جي تاريخي بيانن جي بنياد تي آراڙيءَ جو تعلق پنهوارن جي زمينداري ۽ مقامي اقتدار سان ڄاڻايو آهي.<ref name="kingrani-neroon">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> === پنهوارن سان تعلق === عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب آراڙيءَ جو تعلق [[پنهوار]] قبيلي سان هو. سندس بيان مطابق مغل دور ۾ پنهوارن جون ڪجهه آباديون مقامي انتظامي اختيارن ۽ زمينداري معاملن سبب حڪومتي عملدارن سان اختلافن ۾ رهيون. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان ڪنگراڻي ڄاڻائي ٿو ته مرزا يوسف پنهوارن جي جن آبادين خلاف ڪارروائي ڪرڻ جو ارادو ڪيو، انهن ۾ آراڙي ۽ اڪبرآباد جي واهي پڻ شامل هئي.<ref name="kingrani-neroon"/> ڪنگراڻيءَ موجب آراڙي ۽ کروٽي نالي ٻه ڳوٺ ڳاھا پرڳڻي سان لاڳاپيل هئا. هن پنهنجي تحقيق ۾ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي 1994ع واري ڇاپي جي صفحي 201 جو حوالو ڏنو آهي.<ref name="kingrani-ancient"/> === ڪلهوڙن جي دور ۾ تبديليون === محقق عزيز ڪنگراڻيءَ موجب [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪاڇي جي علائقي ۾ مقامي اقتدار جي تبديليءَ دوران پنهوارن ۽ ڪلهوڙن جي حامين وچ ۾ تڪرار ٿيا. هن جي بيان موجب آراڙيءَ جي علائقي تي پنهوارن جي اثر کان پوءِ لنڊ قبيلي جو اثر وڌيو.<ref name="kingrani-ancient"/> آراڙيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ ٻي روايت موجب پنهوارن جي مقامي سردار بهاءُالدين کي علائقي مان هٽائڻ کان پوءِ آراڙيءَ جي جاگير غنور فقير لنڊ کي ڏني وئي. هيءَ معلومات ڪلهوڙا دور جي ميانوال فقيرن بابت هڪ تاريخي مضمون ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="lund-araro">{{cite web |title=A Mianwal Mystic of Sindh |url=https://sindhcourier.com/a-mianwal-mystic-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en }}</ref> انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته آراڙيءَ جو علائقو مغل ۽ شروعاتي ڪلهوڙا دور ۾ مقامي زمينداري ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو. == جاگرافيائي بيهڪ == === سيوهڻ کان فاصلو === نياز همايونيءَ موجب آراڙي سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري هئي.<ref name="mazhar-arari"/> انهن فاصلن کي موجوده ميٽرڪ نظام ۾ تبديل ڪرڻ سان: * سيوهڻ کان 32 ميل، لڳ ڀڳ 51.5 ڪلوميٽر. * جبلن کان 22 ميل، لڳ ڀڳ 35.4 ڪلوميٽر. اهي تاريخي فاصلا آهن. انهن جي ماپ جو اصل رستو ۽ جبلن جو مخصوص حوالو واضح نه هجڻ ڪري انهن کي جديد سڌي ليڪ وارن فاصلن جي برابر نٿو سمجهي سگهجي. === پٽ سليمان ۽ واهي پانڌي سان تعلق === عزيز ڪنگراڻيءَ موجب تاريخي آراڙيءَ جا آثار [[پٽ سليمان]] ڳوٺ جي اتر طرف موجود آهن. هيءُ علائقو [[واهي پانڌي]] ڏانهن ويندڙ رستي سان لاڳاپيل آهي. هن جي تحقيق موجب قديم آراڙيءَ جي قبرستان ۽ ويران آباديءَ جا آثار هڪ ٻئي جي ڀرسان موجود آهن. انهن آثارن جي جاگرافيائي سڃاڻپ موجوده آرارو ديهه سان ڪئي وئي آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> == آرارو ديهه == سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ «Arraro» نالي ديهه [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]]، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ درج آهي.<ref name="bor-araro"/> {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:680px;text-align:right;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#294e73;color:white;padding:10px;" | موجوده آرارو ديهه جا روينيو تفصيل |- ! style="background:#dce9f5;padding:8px;" | تفصيل ! style="background:#dce9f5;padding:8px;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf5f0;padding:8px;" | ديهه جو نالو | style="padding:8px;" | آرارو |- | style="background:#fff3e5;padding:8px;" | انگريزي نالو | style="padding:8px;" | Arraro |- | style="background:#f0eafa;padding:8px;" | ضلعو | style="padding:8px;" | [[دادو ضلعو|دادو]] |- | style="background:#e9f4fb;padding:8px;" | تعلقو | style="padding:8px;" | [[جوهي تعلقو|جوهي]] |- | style="background:#fceeed;padding:8px;" | سرڪاري فهرست جو مسلسل نمبر | style="padding:8px;" | 574 |- | style="background:#edf5e5;padding:8px;" | تعلقي اندر ترتيب | style="padding:8px;" | 5 |- | style="background:#e9eef9;padding:8px;" | سرڪاري فهرست جو صفحو | style="padding:8px;" | 13 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 574 ديهه جو حدبست يا زميني سروي نمبر نه آهي. آرارو نالي سان هڪ ٻي ديهه [[سامارو تعلقو|سامارو تعلقي]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ ضلعي]] ۾ پڻ موجود آهي، جنهن جو انگريزي نالو «Araro» آهي. ساڳئي تعلقي ۾ «Araro Bhurgari» نالي ٻي ديهه پڻ درج آهي.<ref name="bor-araro"/> انهن ديهن کي جوهي تعلقي جي آرارو ديهه کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == قديم آثار ۽ قبرستان == عزيز ڪنگراڻيءَ موجب موجوده آرارو ديهه ۾ قديم ڳوٺ جا آثار ۽ هڪ تاريخي قبرستان موجود آهن، جنهن ۾ قبرن تي ٺهيل گنبذن کي مقامي طور «ٻٽا قبا» چيو وڃي ٿو. هن جي تحقيق موجب اهي آثار پٽ سليمان ڳوٺ جي اتر طرف واقع آهن. تاريخي آراڙيءَ جي ويران آباديءَ جا نشان پڻ قبرستان جي ڀرسان ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="kingrani-ancient"/> آرارو جي قبرستان جو تعلق ڪلهوڙا دور جي ميانوال فقيرن سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تاريخي مضمون موجب فيرو فقير لنڊ جي تدفين آرارو جي قبرستان ۾ ٿي هئي.<ref name="lund-araro"/> انهن آثارن جي صحيح عمر، تعميراتي دور ۽ آثار قديمه جي سرڪاري حيثيت بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو جي سڃاڻپ == تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو ديهه جي سڃاڻپ بابت عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق اهم آهي. هن پنهنجي مطالعي ۾ تاريخي نالي، سيوهڻ کان فاصلي، پٽ سليمان ۽ واهي پانڌيءَ جي ڀرپاسي واري جاگرافي ۽ موجوده ديهه جي نالي کي هڪ ٻئي سان ڀيٽيو آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ آرارو ديهه جو اندراج هن علائقي ۾ نالي جي موجوده روينيو تسلسل جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="bor-araro"/> تنهن هوندي به تاريخي ڳوٺ جي اصل حدن ۽ موجوده ديهه جي قانوني حدن جي مڪمل هڪجهڙائي ثابت ڪرڻ لاءِ قديم نقشا، زميني رڪارڊ ۽ آثار قديمه جا وڌيڪ تفصيل گهربل آهن. == تاريخي اهميت == آراڙيءَ جو تاريخي ذڪر [[سيوهڻ سرڪار]] جي ڳاھا پرڳڻي، پنهوارن جي مقامي زمينداري، مغل دور جي انتظامي نظام ۽ شروعاتي ڪلهوڙا دور جي سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. آرارو ديهه ۽ ان جي قديم قبرستان جي موجودگي تاريخي ڳوٺ جي سڃاڻپ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو بنياد فراهم ڪري ٿي. == پڻ ڏسو == * [[ڳاھا پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[جوهي تعلقو]] * [[دادو ضلعو]] * [[واهي پانڌي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست — بورڊ آف روينيو] * [https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ Ancient sites, towns and villages — عزيز ڪنگراڻي] * [https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu — عزيز ڪنگراڻي] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:جوهي تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] o4m0nphm2o3tr3xvh4korufafhzfq50 418250 418249 2026-10-09T13:33:21Z Intisar Ali 8681 418250 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ ڳاھا پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ، جنهن سان موجوده آرارو ديهه کي منسوب ڪيو وڃي ٿو}} {{Infobox settlement | name = آراڙي | native_name = آراڙي | other_name = آرارو، Arari، Arraro | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[ڳاھا پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | subdivision_type5 = موجوده ضلعو | subdivision_name5 = [[دادو ضلعو]] | subdivision_type6 = موجوده تعلقو | subdivision_name6 = [[جوهي تعلقو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = مغل دور | extinct_title = موجوده حالت | extinct_date = تاريخي ڳوٺ ويران؛ آرارو ديهه موجود | footnotes = تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو جي سڃاڻپ عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب }} '''آراڙي''' يا '''آرارو''' ({{lang-en|Arari, Arraro}}) [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو مغل دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[ڳاھا پرڳڻو|ڳاھا پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هو. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو. [[نياز همايوني]] جي سنڌي ترجمي موجب آراڙي سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري واقع هڪ وسندي هئي.<ref name="mazhar-arari">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |edition=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |language=sd }}</ref> تاريخي ماڳن جي محقق [[عزيز ڪنگراڻي]] موجب آراڙيءَ جي قديم آبادي هاڻي موجود ناهي، پر ان جي نالي سان '''آرارو''' (Arraro) ديهه [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]]، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ موجود آهي. هن تاريخي ڳوٺ جا آثار ۽ قديم قبرستان موجوده [[پٽ سليمان]] ڳوٺ جي اتر طرف، [[واهي پانڌي]] ڏانهن ويندڙ رستي جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="kingrani-ancient">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو، سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ جوهي تعلقي جي «Arraro» نالي ديهه درج آهي.<ref name="bor-araro">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=13 |language=en }}</ref> == تاريخ == === مغل دور === مغل دور ۾ سنڌ انتظامي طور مختلف سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[سيوهڻ سرڪار]] انهن اهم انتظامي سرڪارن مان هڪ هئي، جنهن ۾ [[ڳاھا پرڳڻو]] پڻ شامل هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ آراڙيءَ جو ذڪر ڳاھا پرڳڻي جي هڪ وسندي طور ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي بيان ڪيل جاگرافيائي فاصلي موجب اها سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري هئي.<ref name="mazhar-arari"/> محقق عزيز ڪنگراڻيءَ موجب مغل دور ۾ آراڙي پنهوارن جي اهم آبادين مان هڪ هئي. هن پنهنجي مطالعي ۾ يوسف ميرڪ جي تاريخي بيانن جي بنياد تي آراڙيءَ جو تعلق پنهوارن جي زمينداري ۽ مقامي اقتدار سان ڄاڻايو آهي.<ref name="kingrani-neroon">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> === پنهوارن سان تعلق === عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب آراڙيءَ جو تعلق [[پنھوار]] قبيلي سان هو. سندس بيان مطابق مغل دور ۾ پنهوارن جون ڪجهه آباديون مقامي انتظامي اختيارن ۽ زمينداري معاملن سبب حڪومتي عملدارن سان اختلافن ۾ رهيون. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان ڪنگراڻي ڄاڻائي ٿو ته مرزا يوسف پنهوارن جي جن آبادين خلاف ڪارروائي ڪرڻ جو ارادو ڪيو، انهن ۾ آراڙي ۽ اڪبرآباد جي واهي پڻ شامل هئي.<ref name="kingrani-neroon"/> ڪنگراڻيءَ موجب آراڙي ۽ کروٽي نالي ٻه ڳوٺ ڳاھا پرڳڻي سان لاڳاپيل هئا. هن پنهنجي تحقيق ۾ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي 1994ع واري ڇاپي جي صفحي 201 جو حوالو ڏنو آهي.<ref name="kingrani-ancient"/> === ڪلهوڙن جي دور ۾ تبديليون === محقق عزيز ڪنگراڻيءَ موجب [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ ڪاڇي جي علائقي ۾ مقامي اقتدار جي تبديليءَ دوران پنهوارن ۽ ڪلهوڙن جي حامين وچ ۾ تڪرار ٿيا. هن جي بيان موجب آراڙيءَ جي علائقي تي پنهوارن جي اثر کان پوءِ لنڊ قبيلي جو اثر وڌيو.<ref name="kingrani-ancient"/> آراڙيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ ٻي روايت موجب پنهوارن جي مقامي سردار بهاءُالدين کي علائقي مان هٽائڻ کان پوءِ آراڙيءَ جي جاگير غنور فقير لنڊ کي ڏني وئي. هيءَ معلومات ڪلهوڙا دور جي ميانوال فقيرن بابت هڪ تاريخي مضمون ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="lund-araro">{{cite web |title=A Mianwal Mystic of Sindh |url=https://sindhcourier.com/a-mianwal-mystic-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en }}</ref> انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته آراڙيءَ جو علائقو مغل ۽ شروعاتي ڪلهوڙا دور ۾ مقامي زمينداري ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو. == جاگرافيائي بيهڪ == === سيوهڻ کان فاصلو === نياز همايونيءَ موجب آراڙي سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري هئي.<ref name="mazhar-arari"/> انهن فاصلن کي موجوده ميٽرڪ نظام ۾ تبديل ڪرڻ سان: * سيوهڻ کان 32 ميل، لڳ ڀڳ 51.5 ڪلوميٽر. * جبلن کان 22 ميل، لڳ ڀڳ 35.4 ڪلوميٽر. اهي تاريخي فاصلا آهن. انهن جي ماپ جو اصل رستو ۽ جبلن جو مخصوص حوالو واضح نه هجڻ ڪري انهن کي جديد سڌي ليڪ وارن فاصلن جي برابر نٿو سمجهي سگهجي. === پٽ سليمان ۽ واهي پانڌي سان تعلق === عزيز ڪنگراڻيءَ موجب تاريخي آراڙيءَ جا آثار [[پٽ سليمان]] ڳوٺ جي اتر طرف موجود آهن. هيءُ علائقو [[واهي پانڌي]] ڏانهن ويندڙ رستي سان لاڳاپيل آهي. هن جي تحقيق موجب قديم آراڙيءَ جي قبرستان ۽ ويران آباديءَ جا آثار هڪ ٻئي جي ڀرسان موجود آهن. انهن آثارن جي جاگرافيائي سڃاڻپ موجوده آرارو ديهه سان ڪئي وئي آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> == آرارو ديهه == سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ «Arraro» نالي ديهه [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]]، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ درج آهي.<ref name="bor-araro"/> {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:680px;text-align:right;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#294e73;color:white;padding:10px;" | موجوده آرارو ديهه جا روينيو تفصيل |- ! style="background:#dce9f5;padding:8px;" | تفصيل ! style="background:#dce9f5;padding:8px;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf5f0;padding:8px;" | ديهه جو نالو | style="padding:8px;" | آرارو |- | style="background:#fff3e5;padding:8px;" | انگريزي نالو | style="padding:8px;" | Arraro |- | style="background:#f0eafa;padding:8px;" | ضلعو | style="padding:8px;" | [[دادو ضلعو|دادو]] |- | style="background:#e9f4fb;padding:8px;" | تعلقو | style="padding:8px;" | [[جوهي تعلقو|جوهي]] |- | style="background:#fceeed;padding:8px;" | سرڪاري فهرست جو مسلسل نمبر | style="padding:8px;" | 574 |- | style="background:#edf5e5;padding:8px;" | تعلقي اندر ترتيب | style="padding:8px;" | 5 |- | style="background:#e9eef9;padding:8px;" | سرڪاري فهرست جو صفحو | style="padding:8px;" | 13 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 574 ديهه جو حدبست يا زميني سروي نمبر نه آهي. آرارو نالي سان هڪ ٻي ديهه [[سامارو تعلقو|سامارو تعلقي]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ ضلعي]] ۾ پڻ موجود آهي، جنهن جو انگريزي نالو «Araro» آهي. ساڳئي تعلقي ۾ «Araro Bhurgari» نالي ٻي ديهه پڻ درج آهي.<ref name="bor-araro"/> انهن ديهن کي جوهي تعلقي جي آرارو ديهه کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == قديم آثار ۽ قبرستان == عزيز ڪنگراڻيءَ موجب موجوده آرارو ديهه ۾ قديم ڳوٺ جا آثار ۽ هڪ تاريخي قبرستان موجود آهن، جنهن ۾ قبرن تي ٺهيل گنبذن کي مقامي طور «ٻٽا قبا» چيو وڃي ٿو. هن جي تحقيق موجب اهي آثار پٽ سليمان ڳوٺ جي اتر طرف واقع آهن. تاريخي آراڙيءَ جي ويران آباديءَ جا نشان پڻ قبرستان جي ڀرسان ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="kingrani-ancient"/> آرارو جي قبرستان جو تعلق ڪلهوڙا دور جي ميانوال فقيرن سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تاريخي مضمون موجب فيرو فقير لنڊ جي تدفين آرارو جي قبرستان ۾ ٿي هئي.<ref name="lund-araro"/> انهن آثارن جي صحيح عمر، تعميراتي دور ۽ آثار قديمه جي سرڪاري حيثيت بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو جي سڃاڻپ == تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو ديهه جي سڃاڻپ بابت عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق اهم آهي. هن پنهنجي مطالعي ۾ تاريخي نالي، سيوهڻ کان فاصلي، پٽ سليمان ۽ واهي پانڌيءَ جي ڀرپاسي واري جاگرافي ۽ موجوده ديهه جي نالي کي هڪ ٻئي سان ڀيٽيو آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ آرارو ديهه جو اندراج هن علائقي ۾ نالي جي موجوده روينيو تسلسل جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="bor-araro"/> تنهن هوندي به تاريخي ڳوٺ جي اصل حدن ۽ موجوده ديهه جي قانوني حدن جي مڪمل هڪجهڙائي ثابت ڪرڻ لاءِ قديم نقشا، زميني رڪارڊ ۽ آثار قديمه جا وڌيڪ تفصيل گهربل آهن. == تاريخي اهميت == آراڙيءَ جو تاريخي ذڪر [[سيوهڻ سرڪار]] جي ڳاھا پرڳڻي، پنهوارن جي مقامي زمينداري، مغل دور جي انتظامي نظام ۽ شروعاتي ڪلهوڙا دور جي سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. آرارو ديهه ۽ ان جي قديم قبرستان جي موجودگي تاريخي ڳوٺ جي سڃاڻپ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو بنياد فراهم ڪري ٿي. == پڻ ڏسو == * [[ڳاھا پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[جوهي تعلقو]] * [[دادو ضلعو]] * [[واهي پانڌي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست — بورڊ آف روينيو] * [https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ Ancient sites, towns and villages — عزيز ڪنگراڻي] * [https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu — عزيز ڪنگراڻي] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:جوهي تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] bj64wu1onlu3qect8o21nilzlbaozqg 418251 418250 2026-10-09T13:33:38Z Intisar Ali 8681 418251 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ ڳاھا پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ، جنهن سان موجوده آرارو ديهه کي منسوب ڪيو وڃي ٿو}} {{Infobox settlement | name = آراڙي | native_name = آراڙي | other_name = آرارو، Arari، Arraro | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[ڳاھا پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | subdivision_type5 = موجوده ضلعو | subdivision_name5 = [[دادو ضلعو]] | subdivision_type6 = موجوده تعلقو | subdivision_name6 = [[جوهي تعلقو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = مغل دور | extinct_title = موجوده حالت | extinct_date = تاريخي ڳوٺ ويران؛ آرارو ديهه موجود | footnotes = تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو جي سڃاڻپ عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب }} '''آراڙي''' يا '''آرارو''' ({{lang-en|Arari, Arraro}}) [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو مغل دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[ڳاھا پرڳڻو|ڳاھا پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هو. [[يوسف ميرڪ]] جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ هن ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو. [[نياز همايوني]] جي سنڌي ترجمي موجب آراڙي سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري واقع هڪ وسندي هئي.<ref name="mazhar-arari">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |edition=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |language=sd }}</ref> تاريخي ماڳن جي محقق [[عزيز ڪنگراڻي]] موجب آراڙيءَ جي قديم آبادي هاڻي موجود ناهي، پر ان جي نالي سان '''آرارو''' (Arraro) ديهه [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]]، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ موجود آهي. هن تاريخي ڳوٺ جا آثار ۽ قديم قبرستان موجوده [[پٽ سليمان]] ڳوٺ جي اتر طرف، [[واهي پانڌي]] ڏانهن ويندڙ رستي جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="kingrani-ancient">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Ancient sites, towns and villages |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو، سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي سرڪاري فهرست ۾ پڻ جوهي تعلقي جي «Arraro» نالي ديهه درج آهي.<ref name="bor-araro">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=13 |language=en }}</ref> == تاريخ == === مغل دور === مغل دور ۾ سنڌ انتظامي طور مختلف سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[سيوهڻ سرڪار]] انهن اهم انتظامي سرڪارن مان هڪ هئي، جنهن ۾ [[ڳاھا پرڳڻو]] پڻ شامل هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ آراڙيءَ جو ذڪر ڳاھا پرڳڻي جي هڪ وسندي طور ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي بيان ڪيل جاگرافيائي فاصلي موجب اها سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري هئي.<ref name="mazhar-arari"/> محقق عزيز ڪنگراڻيءَ موجب مغل دور ۾ آراڙي پنهوارن جي اهم آبادين مان هڪ هئي. هن پنهنجي مطالعي ۾ يوسف ميرڪ جي تاريخي بيانن جي بنياد تي آراڙيءَ جو تعلق پنهوارن جي زمينداري ۽ مقامي اقتدار سان ڄاڻايو آهي.<ref name="kingrani-neroon">{{cite web |last=Kingrani |first=Aziz |title=Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu |url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ |website=Aziz Kingrani |date=18 December 2014 |language=en }}</ref> === پنهوارن سان تعلق === عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق موجب آراڙيءَ جو تعلق [[پنھوار]] قبيلي سان هو. سندس بيان مطابق مغل دور ۾ پنهوارن جون ڪجهه آباديون مقامي انتظامي اختيارن ۽ زمينداري معاملن سبب حڪومتي عملدارن سان اختلافن ۾ رهيون. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حوالي سان ڪنگراڻي ڄاڻائي ٿو ته مرزا يوسف پنهوارن جي جن آبادين خلاف ڪارروائي ڪرڻ جو ارادو ڪيو، انهن ۾ آراڙي ۽ اڪبرآباد جي واهي پڻ شامل هئي.<ref name="kingrani-neroon"/> ڪنگراڻيءَ موجب آراڙي ۽ کروٽي نالي ٻه ڳوٺ ڳاھا پرڳڻي سان لاڳاپيل هئا. هن پنهنجي تحقيق ۾ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي 1994ع واري ڇاپي جي صفحي 201 جو حوالو ڏنو آهي.<ref name="kingrani-ancient"/> === ڪلهوڙن جي دور ۾ تبديليون === محقق عزيز ڪنگراڻيءَ موجب [[ميان نصير محمد ڪلھوڙو]] جي دور ۾ ڪاڇي جي علائقي ۾ مقامي اقتدار جي تبديليءَ دوران پنهوارن ۽ ڪلهوڙن جي حامين وچ ۾ تڪرار ٿيا. هن جي بيان موجب آراڙيءَ جي علائقي تي پنهوارن جي اثر کان پوءِ لنڊ قبيلي جو اثر وڌيو.<ref name="kingrani-ancient"/> آراڙيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ ٻي روايت موجب پنهوارن جي مقامي سردار بهاءُالدين کي علائقي مان هٽائڻ کان پوءِ آراڙيءَ جي جاگير غنور فقير لنڊ کي ڏني وئي. هيءَ معلومات ڪلهوڙا دور جي ميانوال فقيرن بابت هڪ تاريخي مضمون ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="lund-araro">{{cite web |title=A Mianwal Mystic of Sindh |url=https://sindhcourier.com/a-mianwal-mystic-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en }}</ref> انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته آراڙيءَ جو علائقو مغل ۽ شروعاتي ڪلهوڙا دور ۾ مقامي زمينداري ۽ سياسي سرگرمين سان لاڳاپيل هو. == جاگرافيائي بيهڪ == === سيوهڻ کان فاصلو === نياز همايونيءَ موجب آراڙي سيوهڻ کان 32 ميل ۽ جبلن کان 22 ميل پري هئي.<ref name="mazhar-arari"/> انهن فاصلن کي موجوده ميٽرڪ نظام ۾ تبديل ڪرڻ سان: * سيوهڻ کان 32 ميل، لڳ ڀڳ 51.5 ڪلوميٽر. * جبلن کان 22 ميل، لڳ ڀڳ 35.4 ڪلوميٽر. اهي تاريخي فاصلا آهن. انهن جي ماپ جو اصل رستو ۽ جبلن جو مخصوص حوالو واضح نه هجڻ ڪري انهن کي جديد سڌي ليڪ وارن فاصلن جي برابر نٿو سمجهي سگهجي. === پٽ سليمان ۽ واهي پانڌي سان تعلق === عزيز ڪنگراڻيءَ موجب تاريخي آراڙيءَ جا آثار [[پٽ سليمان]] ڳوٺ جي اتر طرف موجود آهن. هيءُ علائقو [[واهي پانڌي]] ڏانهن ويندڙ رستي سان لاڳاپيل آهي. هن جي تحقيق موجب قديم آراڙيءَ جي قبرستان ۽ ويران آباديءَ جا آثار هڪ ٻئي جي ڀرسان موجود آهن. انهن آثارن جي جاگرافيائي سڃاڻپ موجوده آرارو ديهه سان ڪئي وئي آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> == آرارو ديهه == سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ «Arraro» نالي ديهه [[جوهي تعلقو|جوهي تعلقي]]، [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] ۾ درج آهي.<ref name="bor-araro"/> {| class="wikitable" style="width:100%;max-width:680px;text-align:right;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#294e73;color:white;padding:10px;" | موجوده آرارو ديهه جا روينيو تفصيل |- ! style="background:#dce9f5;padding:8px;" | تفصيل ! style="background:#dce9f5;padding:8px;" | ڄاڻ |- | style="background:#eaf5f0;padding:8px;" | ديهه جو نالو | style="padding:8px;" | آرارو |- | style="background:#fff3e5;padding:8px;" | انگريزي نالو | style="padding:8px;" | Arraro |- | style="background:#f0eafa;padding:8px;" | ضلعو | style="padding:8px;" | [[دادو ضلعو|دادو]] |- | style="background:#e9f4fb;padding:8px;" | تعلقو | style="padding:8px;" | [[جوهي تعلقو|جوهي]] |- | style="background:#fceeed;padding:8px;" | سرڪاري فهرست جو مسلسل نمبر | style="padding:8px;" | 574 |- | style="background:#edf5e5;padding:8px;" | تعلقي اندر ترتيب | style="padding:8px;" | 5 |- | style="background:#e9eef9;padding:8px;" | سرڪاري فهرست جو صفحو | style="padding:8px;" | 13 |} سرڪاري فهرست ۾ ڏنل مسلسل نمبر 574 ديهه جو حدبست يا زميني سروي نمبر نه آهي. آرارو نالي سان هڪ ٻي ديهه [[سامارو تعلقو|سامارو تعلقي]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ ضلعي]] ۾ پڻ موجود آهي، جنهن جو انگريزي نالو «Araro» آهي. ساڳئي تعلقي ۾ «Araro Bhurgari» نالي ٻي ديهه پڻ درج آهي.<ref name="bor-araro"/> انهن ديهن کي جوهي تعلقي جي آرارو ديهه کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == قديم آثار ۽ قبرستان == عزيز ڪنگراڻيءَ موجب موجوده آرارو ديهه ۾ قديم ڳوٺ جا آثار ۽ هڪ تاريخي قبرستان موجود آهن، جنهن ۾ قبرن تي ٺهيل گنبذن کي مقامي طور «ٻٽا قبا» چيو وڃي ٿو. هن جي تحقيق موجب اهي آثار پٽ سليمان ڳوٺ جي اتر طرف واقع آهن. تاريخي آراڙيءَ جي ويران آباديءَ جا نشان پڻ قبرستان جي ڀرسان ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="kingrani-ancient"/> آرارو جي قبرستان جو تعلق ڪلهوڙا دور جي ميانوال فقيرن سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. هڪ تاريخي مضمون موجب فيرو فقير لنڊ جي تدفين آرارو جي قبرستان ۾ ٿي هئي.<ref name="lund-araro"/> انهن آثارن جي صحيح عمر، تعميراتي دور ۽ آثار قديمه جي سرڪاري حيثيت بابت وڌيڪ تصديق گهربل آهي. == تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو جي سڃاڻپ == تاريخي آراڙي ۽ موجوده آرارو ديهه جي سڃاڻپ بابت عزيز ڪنگراڻيءَ جي تحقيق اهم آهي. هن پنهنجي مطالعي ۾ تاريخي نالي، سيوهڻ کان فاصلي، پٽ سليمان ۽ واهي پانڌيءَ جي ڀرپاسي واري جاگرافي ۽ موجوده ديهه جي نالي کي هڪ ٻئي سان ڀيٽيو آهي.<ref name="kingrani-neroon"/> سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي فهرست ۾ آرارو ديهه جو اندراج هن علائقي ۾ نالي جي موجوده روينيو تسلسل جي تصديق ڪري ٿو.<ref name="bor-araro"/> تنهن هوندي به تاريخي ڳوٺ جي اصل حدن ۽ موجوده ديهه جي قانوني حدن جي مڪمل هڪجهڙائي ثابت ڪرڻ لاءِ قديم نقشا، زميني رڪارڊ ۽ آثار قديمه جا وڌيڪ تفصيل گهربل آهن. == تاريخي اهميت == آراڙيءَ جو تاريخي ذڪر [[سيوهڻ سرڪار]] جي ڳاھا پرڳڻي، پنهوارن جي مقامي زمينداري، مغل دور جي انتظامي نظام ۽ شروعاتي ڪلهوڙا دور جي سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. آرارو ديهه ۽ ان جي قديم قبرستان جي موجودگي تاريخي ڳوٺ جي سڃاڻپ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي ۽ آثار قديمه جي تحقيق جو بنياد فراهم ڪري ٿي. == پڻ ڏسو == * [[ڳاھا پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[جوهي تعلقو]] * [[دادو ضلعو]] * [[واهي پانڌي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[ميان نصير محمد ڪلهوڙو]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست — بورڊ آف روينيو] * [https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/ancient-sites-towns-and-villages/ Ancient sites, towns and villages — عزيز ڪنگراڻي] * [https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/neroonkot-or-neroon-jo-qilo-in-dadu/ Neroonkot or Neroon Jo Qilo in Dadu — عزيز ڪنگراڻي] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:جوهي تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] j5sharppphp8vp2e3387v1w0nyy1bd0 14 103926 418252 2026-10-09T13:34:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا ليکڪ]] 418252 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا ليکڪ]] bl07j9llpb7wi1hrfejb1kawdhxsn2r 14 103927 418253 2026-10-09T13:35:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:سورهين صدي]] 418253 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:سورهين صدي]] 3j0x74h8gqrwxprasfcujg1x4ygzsin 418254 418253 2026-10-09T13:35:50Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ليکڪ]]; added [[Category:ليکڪ بلحاظ صدي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418254 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ليکڪ بلحاظ صدي]] [[زمرو:سورهين صدي]] n3msk5kki4ji081caloksfnttvrcubd 14 103928 418255 2026-10-09T13:38:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا طبيب]] 418255 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا طبيب]] ebk0t5tbzwmrqc07u28xwj2de8tpm5n 14 103929 418256 2026-10-09T13:39:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] 418256 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيب]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] ozlen3ndzc0fdkkzdhimzv6bzgek9ey 14 103930 418257 2026-10-09T13:40:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سورهين صدي]] 418257 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سورهين صدي]] q022xhue1ih0ggopgojsd5lk2m8bv5g 418259 418257 2026-10-09T13:40:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڻهو بلحاظ صدي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418259 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سورهين صدي]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ صدي]] mu04824k44hcxd2zwd6pv61noc2nrn9 0 103931 418258 2026-10-09T13:40:42Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = عزيزاڻي | native_name = عزيزاڻي | other_name = Azizani | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي انتظامي علائقو | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي خطو | subdivision... 418258 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = عزيزاڻي | native_name = عزيزاڻي | other_name = Azizani | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي انتظامي علائقو | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي خطو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = نامعلوم }} '''عزيزاڻي''' (انگريزي: ''Azizani'') [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جنهن جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي فارسي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي بيان موجب، سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ وسندي [[سيوهڻ]] کان 30 ميل (تقريباً 48 ڪلوميٽر) ۽ جبلن کان 16 ميل (تقريباً 26 ڪلوميٽر) پري واقع هئي.<ref name="مظهر">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |author-link=يوسف ميرڪ |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |page=26 |language=sd}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == تاريخي ماخذ موجب عزيزاڻي سيوهڻ کان 30 ميل ۽ جبلن کان 16 ميلن جي فاصلي تي واقع هئي.<ref name="مظهر"/> ان بيان مان وسنديءَ جي جاگرافيائي حيثيت بابت معلومات ملي ٿي، پر ان جي صحيح موجوده بيهڪ، جاگرافيائي هم آهنگين ۽ موجوده انتظامي حدن جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. سيوهڻ جي اولهه ۾ [[ڪاڇو]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جا علائقا واقع آهن. تنهنڪري عزيزاڻيءَ جي ڳولا ۾ انهن علائقن جا پراڻا نقشا ۽ روينيو رڪارڊ اهم ٿي سگهن ٿا. تنهن هوندي به وسنديءَ کي ڪنهن مخصوص موجوده ڳوٺ يا ديهه سان ڳنڍڻ لاءِ وڌيڪ دستاويزي شاهدي گهربل آهي. == تاريخي پسمنظر == سترھين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو سيوهڻ وارو علائقو [[مغل سلطنت]] جي انتظامي نظام جو حصو هو. ان دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي ۽ محصولي علائقن مان هڪ هئي. يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ معاشي حالتن سان گڏ سيوهڻ جي علائقي جي مختلف وسندين، مقامي قبيلن ۽ حڪومتي انتظام جو احوال ڏنو آهي.<ref name="مظهر"/> عزيزاڻيءَ جو تاريخي ذڪر پڻ انهيءَ دور جي مقامي آباديءَ ۽ وسندين جي جاگرافيائي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. == موجوده حيثيت == عزيزاڻيءَ جي موجوده حيثيت بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. اهو واضح نه ٿي سگهيو آهي ته هيءَ وسندي مڪمل طور ويران ٿي وئي، ڪنهن ٻئي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي يا ان جا آثار اڃا تائين موجود آهن. انهيءَ ريت موجوده روينيو رڪارڊ ۾ عزيزاڻيءَ جي نالي سان ڪنهن ديهه يا ڳوٺ جي سڃاڻپ پڻ تصديق طلب آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] * [[ڪاڇو]] * [[کيرٿر جبل]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] 8vq8tldcoxnnots7znbewurnllcxxk8 14 103932 418260 2026-10-09T13:42:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عربي ٻولي]] [[زمرو:سورهين صدي جا ليکڪ]] 418260 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عربي ٻولي]] [[زمرو:سورهين صدي جا ليکڪ]] d66l5j6kg55jat4ze6mt5h3u9a65g7f 14 103933 418262 2026-10-09T13:47:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا فلڪيات دان]] 418262 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:سورهين صدي جا فلڪيات دان]] pthrry11z0wfvvjpt27yiu915vyg14k 14 103934 418263 2026-10-09T13:48:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] 418263 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلڪيات دان]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] 56xn64gl3no3rkiz2ifmbiafv89gshh 14 103935 418264 2026-10-09T13:49:42Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:موجد]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] 418264 wikitext text/x-wiki [[زمرو:موجد]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] 66x55da5tcx6t1dlzqola29f58sja3k 14 103936 418266 2026-10-09T13:50:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلڪيات]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] 418266 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلڪيات]] [[زمرو:سائنسي اوزار ٺاهيندڙ]] garygdeqhuysc26fy05i3f1dqcokn7s 14 103937 418267 2026-10-09T13:52:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] 418267 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رياضي دان]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] e6ij3akuqv50sqakqzlenvklfm90qbe 14 103938 418270 2026-10-09T13:55:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:موجد]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] 418270 wikitext text/x-wiki [[زمرو:موجد]] [[زمرو:سورهين صدي جا ماڻهو]] tcnad44ovrcjaxvvfyox1ef1qgomdni 14 103939 418271 2026-10-09T13:56:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مسلمان موجد]] [[زمرو:وچين دور جا ماڻهو]] 418271 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسلمان موجد]] [[زمرو:وچين دور جا ماڻهو]] 8dtud4s0lh4xdknbqevd2xtgje3paiv 14 103940 418272 2026-10-09T13:57:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:موجد]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] 418272 wikitext text/x-wiki [[زمرو:موجد]] [[زمرو:مسلمان شخصيتون]] k6k906tbiy87ybuem14gzku5yrx775w 14 103941 418273 2026-10-09T13:58:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ دور]] 418273 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وچين دور]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ دور]] n427njk0ri0jfswqhluw7972ltkwt4c 0 103942 418274 2026-10-09T14:04:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ منڇر ڍنڍ جي ڪناري تي تاريخي شهر}} {{Infobox settlement | name = بوبڪ | native_name = بوبڪ | other_name = بوبڪان، Bubak، Bobak | settlement_type = شهر ۽ يونين ڪائونسل | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ بوبڪ جو مقام | coordinates = {{coord|26|26|44|N|67|43|17|E|regi... 418274 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ منڇر ڍنڍ جي ڪناري تي تاريخي شهر}} {{Infobox settlement | name = بوبڪ | native_name = بوبڪ | other_name = بوبڪان، Bubak، Bobak | settlement_type = شهر ۽ يونين ڪائونسل | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ بوبڪ جو مقام | coordinates = {{coord|26|26|44|N|67|43|17|E|region:PK-SD|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي انتظامي علائقو | subdivision_name4 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | population_as_of = 2017 | population_total = 5563 | population_footnotes = <ref name="Census2017">{{cite report |title=Population and Household Detail from Block to Tehsil Level: Jamshoro District |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |year=2017 |language=en}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''بوبڪ''' (انگريزي: ''Bubak''؛ تاريخي نالو: ''بوبڪان'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع هڪ تاريخي شهر ۽ يونين ڪائونسل آهي. هي شهر [[منڇر ڍنڍ]] جي اتر اوڀر ڪناري تي، [[سيوهڻ]] کان لڳ ڀڳ 9 ميل (14.5 ڪلوميٽر) اولهه طرف واقع آهي. تاريخي طور بوبڪ سنڌ جي اهم علمي، مذهبي، زرعي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="Hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874 |url=https://books.google.com/books?id=l2QZtHEQV-EC |language=en}}</ref><ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=بوبڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |volume=1 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ |language=sd}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ بوبڪ [[سيوهڻ سرڪار]] جي انتظامي حدن ۾ هڪ پرڳڻي جو مرڪز هو. سترهين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ بوبڪ جي آبادي، ٻوڏن، مقامي ماڻهن جي لڏپلاڻ ۽ نومڙين سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> بوبڪ سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جي علمي ۽ مذهبي تعليم جو اهم مرڪز بڻيو. هتي [[مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي]] ۽ سندس پٽ [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] جون درسگاهون مشهور هيون، جن مان سنڌ ۽ هندستان جي ڪيترن عالمن تعليم حاصل ڪئي.<ref name="Sindhiana"/> == نالي جي تاريخ == بوبڪ جي نالي جي اصل بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. هڪ روايت موجب هتي بوبڪ ذات جا ماڻهو وڏي تعداد ۾ آباد هئا، جنهن سبب وسنديءَ تي بوبڪ نالو پيو. ٻي روايت [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] سان منسوب آهي، جنهن پنهنجي ڪتاب ''المتانة'' جي حاشيي ۾ لکيو تہ شهر جي بانيءَ جو نالو ابوبڪر هو، جيڪو وقت گذرڻ سان بدلجي بوبڪ ٿي ويو.<ref name="Sindhiana"/> تاريخي ماخذن ۾ هن شهر جو نالو ''بوبڪان'' پڻ ملي ٿو. اهو نالو فارسي ۽ ٻين تاريخي تحريرن ۾ بوبڪ جي آباديءَ لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. == جاگرافي == بوبڪ منڇر ڍنڍ جي اتر اوڀر ڪناري تي واقع آهي. شهر جي چوڌاري هيٺاهين زمين، زرعي علائقا ۽ ڍنڍ سان لاڳاپيل آبي نظام موجود آهي. بوبڪ سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 9 ميل اولهه ۾ آهي. بوبڪ روڊ ريلوي اسٽيشن شهر کان لڳ ڀڳ پنج ميل اوڀر طرف واقع آهي. تاريخي طور بوبڪ جا سيوهڻ، ڀان سيدآباد ۽ ٽلٽيءَ سان زميني رستا موجود رهيا آهن.<ref name="Hughes"/><ref name="Sindhiana"/> === منڇر ڍنڍ سان لاڳاپو === [[منڇر ڍنڍ]] سنڌ جي اهم قدرتي ڍنڍن مان هڪ آهي. ان جي پاڻيءَ جي سطح موسمي برساتن، سنڌو درياهه جي چاڙهه ۽ جبلن مان ايندڙ پاڻيءَ سبب گهٽجندي ۽ وڌندي رهي ٿي. بوبڪ جي آبادڪاري، زراعت، مالوند معيشت ۽ تاريخي لڏپلاڻ تي منڇر جي پاڻيءَ جو گهرو اثر رهيو آهي. ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ چاڙهه اچڻ سان بوبڪ ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهين زمينن کي ٻوڏ جو خطرو پيدا ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Geography">{{cite journal |title=Pakistan Geographical Review |volume=16 |issue=2 |year=1961 |publisher=University of the Punjab |url=https://pu.edu.pk/images/journal/geography/pdf/Pakistan%20Geographical%20Review%201961%20Vol.%2016%20No.%202.pdf |language=en}}</ref> == تاريخ == === سمن جي دور ۾ بوبڪ === [[سما خاندان]] جي دور ۾ بوبڪ سنڌ جي انهن آبادين مان هڪ هو، جتي زراعت ۽ علمي سرگرمين کي هٿي ملي. ڄام نظام الدين سمي جي دور سان لاڳاپيل هڪ تاريخي روايت موجب، منڇر ڍنڍ جي ڏکڻ ۾ پاڻيءَ جي روڪٿام لاءِ هڪ وڏو بند تعمير ڪرايو ويو هو، جنهن جي نگراني [[دريا خان]] ڪئي. هن بند جي تعمير ۾ بوبڪ جي هارين جي شرڪت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="BubakHistory">{{cite book |last=Khan |first=Ansar Zahid |title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries |publisher=Royal Book Company |year=1980 |language=en}}</ref> === ارغون ۽ ترخان دور === سورهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان|ارغونن]] ۽ پوءِ [[ترخان خاندان|ترخانن]] جي حڪمرانيءَ دوران بوبڪ هڪ مشهور علمي مرڪز هو. ان دور ۾ مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي ۽ سندس پٽ مخدوم محمد جعفر بوبڪائي علمي ۽ مذهبي سرگرمين ۾ نمايان حيثيت رکندا هئا. مخدوم عبدالڪريم جي درسگاهه مان ڪيترائي عالم پيدا ٿيا، جيڪي بعد ۾ سنڌ ۽ هندستان جي ٻين علمي مرڪزن ۾ مشهور ٿيا.<ref name="Sindhiana"/> ارغون ۽ ترخان دور جي انتظامي تقسيم ۾ بوبڪ پرڳڻي کي نيرون ڪوٽ سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ مغل دور ۾ اهو سيوهڻ سرڪار ۾ شامل هو.<ref name="Sindhiana"/> === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ بوبڪ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جو هڪ پرڳڻو هو. هن پرڳڻي ۾ مختلف ذاتين ۽ برادرين جا ماڻهو آباد هئا، جن ۾ خلجي، سميجا، بڪيجا، خوجا، ڀچا، پنهور ۽ هندو برادريون شامل هيون.<ref name="Sindhiana"/> [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بوبڪ پرڳڻي جي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ڌاري مڪمل ٿيو ۽ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي، معاشي ۽ سماجي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Mazhar"/> ==== ٻوڏ ۽ موسمي لڏپلاڻ ==== نياز همايونيءَ جي سنڌي ترجمي موجب، سترهين صديءَ ۾ بوبڪ جي رهواسين کي هر سال منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ چاڙهه ۽ ٻوڏ اچڻ سبب پنهنجا گهر ڇڏي مال متاع ۽ چوپائي مال سميت جبلن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي هئي. هن موسمي لڏپلاڻ جو بنيادي مقصد ماڻهن ۽ سندن چوپائي مال کي ٻوڏ جي پاڻيءَ کان بچائڻ هو. انهيءَ مان معلوم ٿئي ٿو تہ بوبڪ جي معيشت ۾ چوپائي مال جي پالنا اهم حيثيت رکندي هئي ۽ موسمي ٻوڏون مقامي آباديءَ جي زندگيءَ تي سڌو اثر وجهنديون هيون.<ref name="Mazhar"/> ==== نومڙين هٿان چار هزار ڍورن جي ڦر ==== ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بوبڪ جي رهواسين سان پيش آيل هڪ واقعي جو ذڪر پڻ ملي ٿو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب، ٻوڏ جي موسم ۾ بوبڪ جا ماڻهو پنهنجي چوپائي مال سميت جبلن ڏانهن لڏي رهيا هئا تہ نومڙيا ڦورن مٿن حملو ڪري سندن چار هزار ڍور ڦري ورتا.<ref name="Mazhar"/> هي واقعو سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي ميداني ۽ جابلو علائقن جي وچ ۾ ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ ۽ مالوند آباديءَ کي درپيش خطرن جي تاريخي شاهدي طور اهميت رکي ٿو. === ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور === ارڙهين ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي حڪمرانيءَ دوران بوبڪ جي علمي روايت جاري رهي. بوبڪ جي درسگاهه سنڌ جي مشهور تعليمي ادارن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. هتي ديني علمن سان گڏ منطق، فلسفي ۽ ٻين علمي مضمونن جي تعليم ڏني ويندي هئي.<ref name="Education">{{cite book |last=Siddiqui |first=Habibullah |title=Education in Sind: Past and Present |publisher=University of Sindh |year=1987 |language=en}}</ref> === برطانوي دور === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بوبڪ نئين انتظامي نظام جو حصو بڻيو. جولاءِ 1854ع ۾ بوبڪ ۾ ميونسپل انتظام قائم ڪيو ويو. اي. ڊبليو. هيوز جي 1874ع واري گزيٽيئر موجب، مالي سال 1873–74ع ۾ بوبڪ جي ميونسپل آمدني 1,622 رپيا هئي.<ref name="Hughes"/> ان دور ۾ بوبڪ ۾ هڪ سرڪاري مقامي ٻوليءَ جو اسڪول، ٽپيدار جو دفتر، ٽپال گهر، پوليس چوڪي ۽ چوپائي مال جي واڙي موجود هئي. پوليس چوڪيءَ تي ٽي اهلڪار مقرر هئا. 1869ع ۾ بوبڪ ۾ هيضي جي وبا پکڙي، جنهن سبب شهر جي آبادي سخت متاثر ٿي.<ref name="Hughes"/> ==== ٻوڏ کان بچاءَ جا بند ==== برطانوي دور ۾ بوبڪ جي چوڌاري منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ کان بچاءَ لاءِ بندن ۽ کاهين جو انتظام ڪيو ويو. هيوز جي گزيٽيئر ۾ شهر جي چوڌاري هڪ وڏي کاهيءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو مقصد ڍنڍ جي پاڻيءَ جي چاڙهه کي روڪڻ هو. ان وقت تائين ڍنڍ جي ٻوڏ سبب شهر جي ٻاهران موجود ڪيتريون زرعي زمينون متاثر ٿي چڪيون هيون.<ref name="Hughes"/> نياز همايونيءَ جي بيان موجب، انگريزن جي دور ۾ منڇر جي پاسي بند ٻڌجڻ کان پوءِ بوبڪ کي سالياني ٻوڏن کان نسبتاً تحفظ مليو.<ref name="Mazhar"/> تنهن هوندي بہ پوءِ وارن دورن ۾ منڇر جي پاڻيءَ ۾ غيرمعمولي چاڙهه اچڻ سبب بوبڪ کي ٻيهر ٻوڏن کي منهن ڏيڻو پيو. == آبادي == === اوڻيهين صديءَ جي آبادي === 1874ع جي گزيٽيئر ۾ بوبڪ جي آباديءَ بابت تفصيل ڏنل آهن. ان دور ۾ شهر ۾ هندو ۽ مسلمان برادريون آباد هيون. مسلمانن ۾ ڪوري، چاڪي، ڄاموٽ ۽ ماڇي برادريون نمايان هيون، جڏهن تہ هندن ۾ برهمڻ ۽ لوهاڻا شامل هئا. آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو زراعت ۽ واپار سان لاڳاپيل هو.<ref name="Hughes"/> === جديد آبادي === 2017ع جي آدمشماريءَ سان منسوب انگن اکرن موجب بوبڪ شهر جي آبادي 5,563 ۽ گهرن جو تعداد 1,152 هو. ساڳئي سال بوبڪ يونين ڪائونسل جي ڪل آبادي 28,776 ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Census2017"/> == علمي ۽ تعليمي تاريخ == === بوبڪ جي درسگاهه === بوبڪ جي تاريخ ۾ ان جي درسگاهه کي خاص اهميت حاصل آهي. سورهين صديءَ ۾ هيءَ درسگاهه سنڌ جي مشهور علمي مرڪزن مان هڪ هئي. هن درسگاهه ۾ قرآن، حديث، فقه، عربي ٻولي، منطق، فلسفي ۽ ٻين علمن جي تعليم ڏني ويندي هئي. هتي سنڌ جي مختلف علائقن مان شاگرد تعليم حاصل ڪرڻ ايندا هئا.<ref name="Education"/> === مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي === [[مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي]]، جنهن کي مخدوم ميران محمد پڻ چيو ويندو هو، بوبڪ جي مشهور عالم ۽ مدرس هو. سندس وفات 949هه/1542ع ۾ ٿي. مخدوم عبدالڪريم بوبڪ ۾ هڪ وڏي درسگاهه قائم ڪئي، جنهن ۾ سنڌ ۽ هندستان جي ڪيترن شاگردن تعليم حاصل ڪئي. سندس شاگردن ۾ علامه طاهر بن يوسف پاٽائي، مخدوم محمد عثمان درٻيلائي ۽ ٻيا عالم شامل هئا.<ref name="Karim">{{cite encyclopedia |title=عبدالڪريم بوبڪائي مخدوم |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |volume=12 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عبدالڪريم+بوبڪائي+مخدوم |language=sd}}</ref> === مخدوم محمد جعفر بوبڪائي === [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] سنڌ جو مشهور عالم، فقيه، محدث ۽ تعليمي مفڪر هو. هن پنهنجي والد جي علمي روايت کي اڳتي وڌايو ۽ بوبڪ جي درسگاهه جي اڳواڻي ڪئي. مخدوم جعفر تعليم جي طريقن ۽ علم جي حاصلات بابت پڻ لکيو. سندس تصنيف ''نهج التعلم'' سنڌ ۾ تعليمي فڪر جي تاريخ جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Baloch">{{cite book |last=Baloch |first=Nabi Bakhsh |title=Sindh Studies: Educational and Archeological |year=2012 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Sindh_Studies_Educational_and_Archeological-Dr_N_A_Baloch-2012-cs.pdf |language=en}}</ref> مخدوم جعفر ۽ سندس والد جون قبرون بوبڪ جي پير منبي واري قبرستان ۾ ڄاڻايون وڃن ٿيون.<ref name="Karim"/> === ٻيا مشهور عالم === بوبڪ سان لاڳاپيل ٻين مشهور عالمن ۽ بزرگن ۾ مخدوم عبدالغني، مخدوم نورالدين، حڪيم محمد عثمان بوبڪائي ۽ ميان عبدالواحد شامل آهن.<ref name="Sindhiana"/> == معيشت == === زراعت ۽ مال پالڻ === بوبڪ جي معيشت تاريخي طور زراعت، مال پالڻ ۽ مقامي واپار تي ٻڌل رهي آهي. منڇر ڍنڍ جي پاڻيءَ ۾ چاڙهه ۽ لهر سبب ڀرپاسي جي زمينن جي پوکيءَ تي اثر پوندو رهيو. سترهين صديءَ جي احوال مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي آباديءَ وٽ وڏي تعداد ۾ چوپايو مال موجود هو.<ref name="Mazhar"/> === دستڪاري ۽ واپار === برطانوي دور ۾ بوبڪ غاليچن جي تياريءَ لاءِ مشهور هو. هتي سوٽي ڪپڙي جي اڻاوت ۽ ٻين مقامي دستڪارين جو پڻ رواج هو. هيوز جي گزيٽيئر موجب بوبڪ جا ماڻهو زراعت ۽ واپار سان وابسته هئا، پر شهر وڏي تجارتي منڊيءَ جي حيثيت نه رکندو هو.<ref name="Hughes"/> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، بوبڪ ۾ ماضيءَ ۾ ناس ٺاهڻ جا ڪاريگر، غاليچن ٺاهڻ جا ڪارخانا ۽ سوٽي ڪپڙي جي اڻاوت جا هنڌ موجود هئا، جيڪي پوءِ زوال پذير ٿيا.<ref name="Sindhiana"/> == ثقافتي روايتون == بوبڪ سان سنڌي لوڪ روايتن ۽ چوڻين جو پڻ لاڳاپو آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب بوبڪ جي طوطن بابت هڪ مقامي روايت مشهور هئي، جنهن مان هيءَ چوڻي رائج ٿي: {{اقتباس|بُوبڪ جي طوطي وانگر ٺلهي ڪنڌ ڌوڻ نہ ڪر.}} هيءَ چوڻي بنا سمجهه يا عمل جي رڳو ظاهري هاڪار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="Sindhiana"/> == ٻوڏون == === تاريخي ٻوڏون === بوبڪ جي تاريخ ۾ ٻوڏون هڪ مستقل جاگرافيائي مسئلو رهيون آهن. سترهين صديءَ ۾ هتان جا رهواسي ٻوڏ کان بچڻ لاءِ جبلن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا هئا. برطانوي دور ۾ منڇر جي بندن ۽ شهر جي چوڌاري کاهين جي تعمير سان ٻوڏ جي خطري کي گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. === 2010ع جي ٻوڏ === سيپٽمبر 2010ع ۾ منڇر ڍنڍ جي بندن ۾ گهارن سبب بوبڪ شهر ۽ ان جي ڀرپاسي جا ڪيترائي ڳوٺ پاڻيءَ هيٺ اچي ويا. 17 سيپٽمبر 2010ع جي خبرن موجب منڇر جي بندن ۾ اٺ گهارا پوڻ سبب 75 ڳوٺن، سيوهڻ هوائي اڏي ۽ بوبڪ شهر جا وڏا حصا متاثر ٿيا.<ref name="Dawn2010">{{cite news |title=Water from new breaches floods airport, villages |newspaper=Dawn |date=17 September 2010 |url=https://www.dawn.com/news/846773 |language=en}}</ref> 18 سيپٽمبر تائين گهارا وڌيڪ ويڪرا ٿيا ۽ پاڻي بوبڪ سميت ڀرپاسي جي آبادين ڏانهن وڌيو. رپورٽن موجب بوبڪ ۾ پاڻيءَ جي سطح ڪجهه هنڌن تي نو فوٽن تائين پهتي.<ref name="DawnFlood">{{cite news |last=Khushik |first=Qurban Ali |title=Manchhar breaches widen, water gushes |newspaper=Dawn |date=18 September 2010 |url=https://www.dawn.com/news/563548 |language=en}}</ref> === 2022ع جي ٻوڏ === 2022ع جي غيرمعمولي برساتن دوران منڇر ڍنڍ ۾ پاڻيءَ جي سطح خطرناڪ حد تائين وڌي وئي. وفاقي ٻوڏ ڪميشن موجب ڍنڍ جي سطح 123 فوٽن تائين پهتي، جنهن کان پوءِ پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ مختلف هنڌن تي حفاظتي ڪٽ ڏنا ويا.<ref name="FFC">{{cite report |title=Annual Report 2022 |publisher=Federal Flood Commission, Government of Pakistan |year=2022 |url=https://ffc.gov.pk/wp-content/uploads/2023/11/Final-Annual-Report-2022-Oo-CEA-CFFC.pdf |language=en}}</ref> == انتظامي حيثيت == بوبڪ هن وقت ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ شامل آهي. شهر بوبڪ يونين ڪائونسل جو مرڪز آهي. تاريخي طور بوبڪ مغل دور ۾ پرڳڻي جي انتظامي حيثيت رکندو هو، جڏهن تہ برطانوي دور ۾ ان کي ميونسپل انتظام ڏنو ويو. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[سيوهڻ]] * [[مخدوم محمد جعفر بوبڪائي]] * [[مخدوم عبدالڪريم بوبڪائي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[نومڙيا]] * [[ڪاڇو]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |location=حيدرآباد}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |year=1874 |location=London}} * {{cite book |last=Khan |first=Ansar Zahid |title=History and Culture of Sind |publisher=Royal Book Company |year=1980}} * {{cite book |last=Siddiqui |first=Habibullah |title=Education in Sind: Past and Present |publisher=University of Sindh |year=1987}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — بوبڪ] * [https://books.google.com/books?id=l2QZtHEQV-EC هيوز جو سنڌ گزيٽيئر، 1874ع] * [https://books.sindhsalamat.com/book/991/read/52907 سنڌ سلامت — بوبڪ جي درسگاهه] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:منڇر ڍنڍ]] d5umtjzeh9iwesuftrspn9qiarrwbwd 0 103943 418276 2026-10-09T14:17:06Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جي دادو ضلعي ۾ تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = باغبان | native_name = باغبان | other_name = Baghban | settlement_type = تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باغبان جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوب... 418276 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي دادو ضلعي ۾ تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه}} {{Infobox settlement | name = باغبان | native_name = باغبان | other_name = Baghban | settlement_type = تاريخي وسندي ۽ روينيو ديهه | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ باغبان جو مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[دادو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[دادو تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name4 = [[باغبان پرڳڻو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ | population_as_of = 1951ع | population_total = 1460 | population_footnotes = <ref name="Census1951"/> | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''باغبان''' (انگريزي: ''Baghban'') [[سنڌ]] جي [[دادو ضلعو|دادو ضلعي]] جي [[دادو تعلقو|دادو تعلقي]] ۾ هڪ تاريخي وسندي ۽ موجوده روينيو ديهه آهي. سترهين صدي عيسويءَ ۾ هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[باغبان پرڳڻو|باغبان پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ باغبان جو ذڪر ڪيو آهي. ڪتاب جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب، تاريخي متن ۾ باغبان جو [[سيوهڻ]] کان فاصلو 44 ميل ڄاڻايل آهي، پر سندس راءِ ۾ درست فاصلو 34 ميل هجڻ گهرجي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> باغبان جو نالو جديد روينيو رڪارڊ ۽ پراڻين آدمشمارين ۾ پڻ ملي ٿو. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي ديهن واري فهرست ۾ باغبان دادو تعلقي جي ديهن مان هڪ آهي.<ref name="Revenue">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == نالو == باغبان فارسي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ باغ جي سنڀال ڪندڙ يا مالهي آهي. تاريخي دستاويزن ۾ باغبان ۽ باغبانان جون صورتون ملن ٿيون. باغبانان جو نالو مغل دور جي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ۽ زرعي علائقن جي سلسلي ۾ پڻ استعمال ٿيو آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == تاريخي ماخذ موجب باغبان سيوهڻ کان 44 ميل (تقريباً 70.8 ڪلوميٽر) پري واقع هئي. نياز همايونيءَ جي راءِ ۾ اهو فاصلو 34 ميل (تقريباً 54.7 ڪلوميٽر) هجڻ گهرجي.<ref name="Mazhar"/> ٻنهي فاصلن ۾ ڏهن ميلن جو فرق آهي. تاريخي رستن، ماپ جي طريقن ۽ اصل متن جي پڙهڻيءَ جي تصديق کان سواءِ انهن مان ڪنهن هڪ کي قطعي فاصلو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي. موجوده انتظامي تقسيم موجب باغبان نالي هڪ ديهه دادو تعلقي ۾ واقع آهي. تاريخي وسندي ۽ موجوده ديهه جي نالن ۾ هڪجهڙائي موجود آهي، پر ٻنهي جي حدن ۽ جاگرافيائي بيهڪ جي مڪمل مطابقت لاءِ پراڻن روينيو نقشن جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Revenue"/> == تاريخ == === سمن جي دور ۾ باغبان === باغبان جو علائقو [[سما خاندان]] جي دور ۾ سنڌ جي مذهبي ۽ علمي سرگرمين سان لاڳاپيل هو. مشهور صوفي بزرگ [[مخدوم بلاول]]، جيڪو مخدوم بلاول سمو پڻ سڏجي ٿو، باغبان پرڳڻي سان لاڳاپيل هو. تاريخي روايتن موجب سندس خاندان جا بزرگ ٺٽي مان لڏي باغبان ۾ آباد ٿيا، جتي سندن علمي ۽ صوفيانه سرگرمين کي هٿي ملي.<ref name="Bilawal">{{cite web |title=Heroic Saint of Baghban |url=https://www.thefridaytimes.com/11-Sep-2020/heroic-saint-of-baghban |website=The Friday Times |date=11 September 2020 |language=en}}</ref> === ارغون دور === سورهين صديءَ جي شروعات ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ تي حملا ڪيا. باغبانان پرڳڻي تي سندس حملي بابت تاريخي احوالن ۾ ذڪر ملي ٿو تہ هتان هڪ هزار اُٺ هٿ ڪيا ويا، جيڪي باغن جي آبپاشيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي ڦيٿن کي هلائڻ ۾ ڪم ايندا هئا. هي واقعو باغبانان پرڳڻي جي زرعي اهميت ۽ باغن جي آبپاشيءَ ۾ جانورن جي استعمال بابت معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref name="Agrarian">{{cite book |title=Sindh During the Mughal Period: Administration, Society and Culture |language=en}}</ref> === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ باغبان [[سيوهڻ سرڪار]] جي انتظامي حدن ۾ واقع هڪ وسندي هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي مختلف پرڳڻن، وسندين، زراعت، محصولي انتظام ۽ مقامي سماجي حالتن جو تفصيلي ذڪر ڪيو آهي. انهيءَ ڪتاب ۾ باغبان جو سيوهڻ کان فاصلو 44 ميل ڄاڻايل آهي، جنهن کي سنڌي مترجم نياز همايوني 34 ميل سمجهڻ جي راءِ ڏني آهي.<ref name="Mazhar"/> باغبان پرڳڻي جو مغل دور ۾ زرعي پيداوار ۽ باغن سان لاڳاپو هو. تاريخي تحقيق ۾ باغبانان پرڳڻي جي آبپاشيءَ لاءِ فارسي ڦيٿن جي استعمال جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Agrarian"/> === برطانوي دور === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ دادو ۽ سيوهڻ جا علائقا نئين روينيو ۽ انتظامي نظام ۾ شامل ٿيا. برطانوي حڪومت زمينن جي ماپ، محصولي تشخيص ۽ ديهن جي حدبنديءَ لاءِ سروي ڪرايا. 1885ع ۾ سيوهڻ ۽ دادو تعلقن جي ڪجهه زمينن جي ٻيهر درجابندي ۽ دادو تعلقي جي محصولي اگهن بابت رپورٽ شايع ڪئي وئي.<ref name="Settlement1885">{{cite report |title=Report on the Reclassification of Certain Lands in Sehwan and Dadu Talukas, Karachi Collectorate, and Report on the Working of the Revised Rates for Dadu Taluka |author=J. W. M. Anderson |author2=S. W. Edgerley |year=1885 |location=Bombay |url=https://searcharchives.bl.uk/catalog/040-000150621 |language=en}}</ref> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === پاڪستان جي قيام کان پوءِ باغبان دادو ضلعي جي روينيو ۽ آدمشماريءَ واري نظام ۾ شامل رهيو. 1951ع جي آدمشماريءَ جي ڳوٺن واري فهرست ۾ باغبان جو نالو درج آهي. ان وقت باغبان جي ايراضي 7 چورس ميل، آبادي 1,460 ماڻهو ۽ گهرن جو تعداد 330 ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Census1951">{{cite report |title=Village List of Dadu, Pakistan: Census 1951 |author=Director of Census Operations, Pakistan |year=1951 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/32631/download/35812/1409_1951_SIN.pdf |language=en}}</ref> == روينيو ۽ آدمشماري رڪارڊ == باغبان جي موجوده انتظامي سڃاڻپ لاءِ روينيو ۽ آدمشماريءَ جا دستاويز اهم ماخذ آهن. === 1951ع جي آدمشماري === 1951ع جي سرڪاري فهرست ۾ باغبان جو اندراج نمبر 50 تي ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#20566b;color:white;padding:7px;" | باغبان: 1951ع جو سرڪاري رڪارڊ ! style="background:#e0eff4;" | تفصيل ! style="background:#e0eff4;" | انگ |- | وسندي يا ديهه جو نالو | باغبان (Baghban) |- | فهرست ۾ نمبر | 50 |- | ايراضي | 7 چورس ميل |- | آبادي | 1,460 ماڻهو |- | گهر | 330 |} <ref name="Census1951"/> === موجوده روينيو حيثيت === بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديهن واري فهرست موجب باغبان دادو تعلقي جي روينيو ديهن مان هڪ آهي.<ref name="Revenue"/> روينيو ديهه ۽ تاريخي وسنديءَ جي حدن ۾ وقت سان تبديلي اچڻ ممڪن آهي. تنهنڪري سترهين صديءَ جي باغبان پرڳڻي جي حدن کي موجوده ديهه باغبان جي حدن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي. == معيشت == باغبان پرڳڻي جي تاريخي معيشت ۾ زراعت ۽ باغبانيءَ کي اهميت حاصل هئي. ارغون دور جي احوالن مان باغن کي پاڻي پهچائڻ لاءِ اُٺن سان هلندڙ فارسي ڦيٿن جي استعمال جو ذڪر ملي ٿو. مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي علائقن ۾ کوهن، واهن ۽ جانورن سان هلندڙ آبپاشيءَ جي اوزارن جو استعمال ٿيندو هو. باغبانان پرڳڻي بابت موجود تاريخي بيان انهيءَ زرعي نظام جي هڪ مثال طور اهميت رکي ٿو.<ref name="Agrarian"/> == تاريخي اهميت == باغبان جي تاريخي اهميت جو تعلق ٽن بنيادي پهلوئن سان آهي: سيوهڻ سرڪار جي انتظامي تاريخ، سنڌ جي وچئين دور جي زرعي معيشت ۽ باغبان پرڳڻي جي علمي ۽ صوفيانه روايتن سان. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ باغبان جو ذڪر ۽ جديد روينيو رڪارڊ ۾ ساڳئي نالي جي ديهه جي موجودگي سنڌ جي تاريخي وسندين جي تسلسل جي مطالعي لاءِ اهم شاهديون آهن. تنهن هوندي بہ تاريخي ۽ موجوده ماڳ جي مڪمل مطابقت وڌيڪ تحقيق طلب آهي. == پڻ ڏسو == * [[باغبان پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[دادو تعلقو]] * [[مخدوم بلاول]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[شاهه بيگ ارغون]] * [[خدا آباد]] * [[ڪاڇو]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |year=1874 |location=London}} * {{cite book |last=Sorley |first=Herbert Tower |title=The Gazetteer of West Pakistan: The Former Province of Sind Including Khairpur State |publisher=Board of Revenue |year=1968}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا روينيو ۽ ديهه نقشا] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/32631 دادو ضلعي جي 1951ع واري آدمشماري] [[زمرو:دادو ضلعو]] [[زمرو:دادو تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] e7ctwyppofwktmk6kaxna6c13u60hir 0 103944 418278 2026-10-09T14:25:12Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[سيوھڻ تعلقو]] ڏانھن چوريو 418278 wikitext text/x-wiki #چوريو[[سيوھڻ تعلقو]] 8eon6ov3e0dje4bro980h1garrni6ao 418488 418278 2026-10-10T10:36:05Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[سيوھڻ تعلقو]] to [[سيوهڻ شريف تعلقو]] 418488 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سيوهڻ شريف تعلقو]] dwzsn1crk5l8iz4ksus6h5jin6c9u1y 0 103945 418282 2026-10-09T14:36:42Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ڀٽڙو | native_name = ڀٽڙو | other_name = ڀٽرا، Bhutra، Butra | settlement_type = تاريخي وسندي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ سيوهڻ جو علائقو | subdivision_type = موجوده ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivisi... 418282 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ڀٽڙو | native_name = ڀٽڙو | other_name = ڀٽرا، Bhutra، Butra | settlement_type = تاريخي وسندي | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ سيوهڻ جو علائقو | subdivision_type = موجوده ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = موجوده ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تاريخي سرڪار | subdivision_name3 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي }} '''ڀٽڙو''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، هيءَ وسندي [[سيوهڻ]] شهر جي اتر طرف آباد هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت جديد تحقيق ۾ ''Bhutra'' يا ''Butra'' نالي هڪ وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي يوسف ميرڪ جي دور جي آبادين مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي. موجوده سيوهڻ جي اتر طرف پڻ ڀٽرا نالي هڪ ڳوٺ موجود آهي. انهن شاهدين جي بنياد تي تاريخي ڀٽڙو ۽ موجوده ڀٽرا جي هڪ ئي وسندي هجڻ جو امڪان آهي، پر ان جي قطعي سڃاڻپ لاءِ وڌيڪ دستاويزي تحقيق گهربل آهي.<ref name="Panhwar">{{cite book |title=Ground Water in Hyderabad and Khairpur Divisions |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-56-31_6636e10aac6d17bd78dc2cffeecd316d.pdf |language=en}}</ref> == نالو == تاريخي متن جي سنڌي ترجمي ۾ وسنديءَ جو نالو ''ڀٽڙو'' ڄاڻايو ويو آهي. انگريزي جاگرافيائي رڪارڊ ۾ ''Bhutra'' ۽ ''Butra'' جون صورتون ملن ٿيون. انهن نالن جي صوتياتي مشابهت ۽ سيوهڻ ڀرسان جاگرافيائي بيهڪ تاريخي وسنديءَ جي سڃاڻپ لاءِ اهم آهن، پر اصل فارسي متن، قديم نقشن ۽ روينيو رڪارڊ جي ڀيٽ کان سواءِ نالن جي مڪمل هڪجهڙائيءَ بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي. == جاگرافي == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي موجب، ڀٽڙو سيوهڻ شهر جي اتر طرف واقع هئي.<ref name="Mazhar"/> موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ ڀٽرا (Bhutra) نالي هڪ ڳوٺ سيوهڻ جي اتر طرف 26.5362° اتر ۽ 67.7991° اوڀر تي ڄاڻايل آهي. ڳوٺ جي ويجهو تلٽي، راڌڻ، بکر شريف، بلولپور ۽ ٻيون آباديون واقع آهن.<ref name="Geo">{{cite web |title=Bhutra, Pakistan |url=https://pk.geoview.info/bhutra%2C1404630 |website=GeoView |language=en}}</ref> هيءَ بيهڪ تاريخي ڀٽڙو سان ممڪن مطابقت رکي ٿي، پر اهي هم آهنگيون اڃا تاريخي ماڳ جون قطعي هم آهنگيون قرار نٿيون ڏئي سگهجن. == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ ڀٽڙو سيوهڻ پرڳڻي جي هڪ آباد وسندي هئي. ان دور ۾ سيوهڻ مغل سلطنت جي سنڌ واري انتظامي نظام جو اهم مرڪز هو. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي وسندين، انتظامي حالتن ۽ مقامي سماجي صورتحال جو احوال ڏنو آهي. ڀٽڙو جو ذڪر پڻ انهيءَ تاريخي پسمنظر ۾ ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> === سنڌو درياهه سان لاڳاپو === سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ايم. ايڇ. پنهور جي تحقيق موجب، يوسف ميرڪ جي زماني ۾ سنڌو درياهه جو وهڪرو سيوهڻ جي اترئين حصي وٽان گذرندو هو. پنهور جي بيان موجب ڀٽرا، کٻڙوٺ ۽ سکپور جهڙيون وسنديون ان وقت درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع هيون. سندس تحقيق ۾ انهن آبادين جو موجوده دور تائين نالي جي تسلسل سان ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Panhwar"/> هي احوال ڀٽڙو جي تاريخي جاگرافيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سبب سيوهڻ جي ڀرپاسي جي آبادين جي درياهه سان بيهڪ پڻ تبديل ٿيندي رهي آهي. == تاريخي ماخذن ۾ ذڪر == === تاريخ مظهر شاهجهاني === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صديءَ جي سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ جو اهم فارسي ماخذ آهي. ان جو مصنف يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين هو. ڪتاب جو سنڌي ترجمو [[نياز همايوني]] ڪيو، جيڪو [[سنڌي ادبي بورڊ]] 1979ع ۾ شايع ڪيو. هن ترجمي ۾ ڀٽڙو کي سيوهڻ جي اتر طرف سيوهڻ پرڳڻي جي وسندي ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Mazhar"/> === منڇر ڍنڍ بابت تحقيق === [[تاج محمد صحرائي]] پنهنجي ڪتاب ''Lake Manchar: The Most Ancient Seat of Sindhu Cultures'' ۾ يوسف ميرڪ جي حوالي سان کٻڙوٺ، سنڪپور ۽ ڀٽرا نالي وسندين جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب اهي وسنديون سيوهڻ جي حويلي ۾ منڇر جي علائقي سان لاڳاپيل هيون. اهو حوالو ڀٽڙو جي تاريخي سڃاڻپ لاءِ اهم آهي.<ref name="Sahrai">{{cite book |last=Sahrai |first=Taj Muhammad |title=Lake Manchar: The Most Ancient Seat of Sindhu Cultures |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Lake_Manchar-Taj_Muhammad_Sahrai-2012-cs.pdf |language=en}}</ref> == موجوده آبادي سان امڪاني سڃاڻپ == جديد جاگرافيائي رڪارڊ ۾ ڀٽرا (Bhutra/Butra) نالي ڳوٺ سيوهڻ جي اتر طرف موجود آهي. ان جو ذڪر جديد خبرن ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Man kills daughter, her friend 'for honour' |newspaper=Dawn |date=2 May 2023 |url=https://www.dawn.com/news/1750387 |language=en}}</ref> تاريخي ڀٽڙو ۽ موجوده ڀٽرا جي نالن ۽ جاگرافيائي بيهڪ ۾ مشابهت موجود آهي. تنهن هوندي بہ موجوده ڳوٺ جي روينيو حدن ۽ سترهين صديءَ واري وسنديءَ جي صحيح بيهڪ جي مڪمل مطابقت اڃا ثابت نه ٿي آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == ڀٽڙو جي تاريخي انتظامي حيثيت سيوهڻ پرڳڻي جي وسنديءَ واري هئي. موجوده ڀٽرا ڳوٺ جي ديهه، تپي، سروي نمبرن ۽ ايراضيءَ بابت قطعي معلومات جي تصديق اڃا باقي آهي. روينيو ديهه ۽ ڳوٺ ٻه الڳ انتظامي سڃاڻپون ٿي سگهن ٿيون؛ هڪ ديهه ۾ ڪيترائي ڳوٺ شامل ٿي سگهن ٿا. == تاريخي اهميت == ڀٽڙو سنڌ جي انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جي سڃاڻپ لاءِ مغل دور جي فارسي تاريخن، سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ جديد جاگرافيائي رڪارڊ جو گڏيل مطالعو اهم آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ وسنديءَ جو ذڪر ۽ جديد رڪارڊ ۾ ڀٽرا نالي آباديءَ جي موجودگي سنڌ جي تاريخي آبادين جي تسلسل بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ بنياد فراهم ڪن ٿا. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[تلٽي]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Sahrai |first=Taj Muhammad |title=Lake Manchar: The Most Ancient Seat of Sindhu Cultures |language=en}} * {{cite book |title=Ground Water in Hyderabad and Khairpur Divisions |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://pk.geoview.info/bhutra,1404630 ڀٽرا جي جاگرافيائي بيهڪ] * [https://www.fallingrain.com/world/PK/05/Bhutra.html ڀٽرا بابت جاگرافيائي معلومات] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سيوهڻ پرڳڻو]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] nkpb7f6hypszsilo74zdn4py4dt348c 0 103946 418283 2026-10-09T14:42:43Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:fa:Special:Redirect/revision/44658009|اختراعات دوران طلایی اسلام]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418283 wikitext text/x-wiki [[اسلامي سونهري دور|اسلام جي سونهري دور]] (Islamic Golden Age) کي [[بغداد]] ۾ [[بيت الحڪمت|دار الحڪمه جي]] قيام کان وٺي 760 عيسوي ۾ بغداد جي زوال ۽ [[منگول|منگولن]] پاران دار الحڪمه جي تباهي تائين تقريبن 5 صديون جو عرصو سڏيو ويندو آهي. هن دور ۾، دار الحڪمه سڄي دنيا جي سائنسدانن لاءِ هڪ ملاقات جي جاءِ ۽ سائنسي تبادلي جو مرڪز هو. خاص طور تي ترجمي جي تحريڪ ذريعي، دنيا جي اڪثر سائنسي ۽ ادبي متنن جو [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو. مسلمانن سڄي دنيا مان جدتون استعمال ڪيون، انهن کي بهتر بڻايو، ۽ ڪيتريون ئي ايجادون ڪيون. (Baitul Hikmah) isl9jtia2b353d5tz4koo5xqulsj3gk 418285 418283 2026-10-09T14:44:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 418285 wikitext text/x-wiki [[اسلامي سونهري دور|اسلام جي سونهري دور]] (Islamic Golden Age) کي [[بغداد]] ۾ [[بيت الحڪمت|دار الحڪمه جي]] قيام کان وٺي 760 عيسوي ۾ بغداد جي زوال ۽ [[منگول|منگولن]] پاران دار الحڪمه جي تباهي تائين تقريبن 5 صديون جو عرصو سڏيو ويندو آهي. هن دور ۾، دار الحڪمه سڄي دنيا جي سائنسدانن لاءِ هڪ ملاقات جي جاءِ ۽ سائنسي تبادلي جو مرڪز هو. خاص طور تي ترجمي جي تحريڪ ذريعي، دنيا جي اڪثر سائنسي ۽ ادبي متنن جو [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو. مسلمانن سڄي دنيا مان جدتون استعمال ڪيون، انهن کي بهتر بڻايو، ۽ ڪيتريون ئي ايجادون ڪيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور]] gsex8ocjo44mjvtbzu5rk42z85649dg 418286 418285 2026-10-09T14:45:26Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 418286 wikitext text/x-wiki [[اسلامي سونهري دور|اسلام جي سونهري دور]] (Islamic Golden Age) کي [[بغداد]] ۾ [[بيت الحڪمت|دار الحڪمه جي]] قيام کان وٺي 760 عيسوي ۾ بغداد جي زوال ۽ [[منگول|منگولن]] پاران دار الحڪمه جي تباهي تائين تقريبن 5 صديون جو عرصو سڏيو ويندو آهي. هن دور ۾، دار الحڪمه سڄي دنيا جي سائنسدانن لاءِ هڪ ملاقات جي جاءِ ۽ سائنسي تبادلي جو مرڪز هو. خاص طور تي ترجمي جي تحريڪ ذريعي، دنيا جي اڪثر سائنسي ۽ ادبي متنن جو [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو. مسلمانن سڄي دنيا مان جدتون استعمال ڪيون، انهن کي بهتر بڻايو، ۽ ڪيتريون ئي ايجادون ڪيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور]] 909ggds30o131kizs9fdzcolev806bm 418288 418286 2026-10-09T14:46:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 418288 wikitext text/x-wiki [[اسلامي سونهري دور|اسلام جي سونهري دور]] (Islamic Golden Age) کي [[بغداد]] ۾ [[بيت الحڪمت|دار الحڪمه]] جي قيام کان وٺي 760 عيسوي ۾ بغداد جي زوال ۽ [[منگول|منگولن]] پاران دار الحڪمه جي تباهي تائين تقريبن 5 صديون جو عرصو سڏيو ويندو آهي. هن دور ۾، دار الحڪمه سڄي دنيا جي سائنسدانن لاءِ هڪ ملاقات جي جاءِ ۽ سائنسي تبادلي جو مرڪز هو. خاص طور تي ترجمي جي تحريڪ ذريعي، دنيا جي اڪثر سائنسي ۽ ادبي متنن جو [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ڪيو ويو. مسلمانن سڄي دنيا مان جدتون استعمال ڪيون، انهن کي بهتر بڻايو، ۽ ڪيتريون ئي ايجادون ڪيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور]] o3sz2xcl0gvtxsk3gb9xe3cqm4l69op 0 103947 418284 2026-10-09T14:43:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سترھين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي وسندي ۽ ان سان منسوب آبپاشي واهه}} {{Infobox settlement | name = داديجي واهه | native_name = داديجي واهه | other_name = Dadeji Wah | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = سيوهڻ... 418284 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترھين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي وسندي ۽ ان سان منسوب آبپاشي واهه}} {{Infobox settlement | name = داديجي واهه | native_name = داديجي واهه | other_name = Dadeji Wah | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل }} '''داديجي واهه''' (انگريزي: ''Dadeji Wah'') سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي ۽ ان سان منسوب آبپاشي واهه جو نالو هو. سترهين صدي عيسويءَ ۾ اها وسندي [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] موجب، داديجي واهه نالي وسندي ليار ڳوٺ جي ڀرسان آباد هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> سنڌ جي تاريخي آبپاشي نظام بابت محقق [[محمد حسين پنهور]] موجب، داديجي واهه هڪ ڳوٺ جي نالي پٺيان سڏبو هو ۽ بوبڪ پرڳڻي جي زمينن کي سيراب ڪندو هو. پنهور ان واهه کي نار ڳوٺ جي ڀرسان وهندڙ ڄاڻايو آهي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Six Thousand Years of History of Irrigation in Sindh |url=https://panhwar.com/SIX%20THOUSAND%20YEARS%20OF%20HISTORY%20OF%20IRRIGATION%20IN%20SINDH.pdf |language=en}}</ref> == نالو == داديجي واهه جو نالو هڪ تاريخي وسنديءَ ۽ آبپاشي واهه ٻنهي لاءِ استعمال ٿيندو هو. محمد حسين پنهور جي تحقيق موجب، واهه کي اهو نالو ساڳئي نالي واري ڳوٺ تان مليو هو.<ref name="Panhwar"/> سنڌي ٻوليءَ ۾ ''واهه'' آبپاشيءَ جي پاڻيءَ جي وهڪري يا کوٽيل نالي کي چيو ويندو آهي. تنهنڪري هن تاريخي نالي ۾ وسندي ۽ آبپاشيءَ جي لنگهه جي وچ ۾ لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو. == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي موجب، داديجي واهه جي وسندي ليار ڳوٺ جي ڀرسان بوبڪ پرڳڻي ۾ واقع هئي.<ref name="Mazhar"/> ٻئي طرف، محمد حسين پنهور ۽ غلام محمد لاکي جي تحقيق ۾ داديجي واهه کي نار (''Nar'') نالي ڳوٺ جي ڀرسان وهندڙ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Panhwar"/><ref name="Lakho">{{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh |year=2006 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Samma_Kingdom_of_Sindh-Ghulam_M_Lakho-2006-Complete.pdf |language=en}}</ref> ليار ۽ نار جي نالن ۾ موجود فرق جي اصل تاريخي ماخذ ۽ پراڻن نقشن جي مدد سان وڌيڪ تحقيق ضروري آهي. وسنديءَ جون موجوده قطعي هم آهنگيون، ديهه جون حدون ۽ انتظامي حيثيت تصديق ٿيل نه آهن. == تاريخ == === سمن جي دور جو آبپاشي نظام === [[سما خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آبپاشيءَ لاءِ واهن، نئين ۽ پاڻيءَ جي قدرتي ذخيرن مان فائدو ورتو ويندو هو. غلام محمد لاکي پنهنجي ڪتاب ''The Samma Kingdom of Sindh'' ۾ سمن جي دور جي آبپاشي نظام بابت بحث ڪندي داديجي واهه جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب، داديجي واهه ساڳئي نالي واري وسنديءَ تان سڏبو هو ۽ بوبڪ پرڳڻي جي زمينن کي پاڻي پهچائيندو هو.<ref name="Lakho"/> محمد حسين پنهور پڻ پنهنجي ڪتاب ''Six Thousand Years of History of Irrigation in Sindh'' ۾ داديجي واهه کي سنڌ جي پراڻن آبپاشي واهن ۾ شمار ڪيو آهي.<ref name="Panhwar"/> === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ داديجي واهه [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ بوبڪ پرڳڻي ۾ واقع هڪ وسندي هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي انتظامي نظام، پرڳڻن، آبادين ۽ آبپاشيءَ جي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هن ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب، داديجي واهه جي وسندي ليار ڳوٺ جي ڀرسان واقع هئي.<ref name="Mazhar"/> === برطانوي دور === برطانوي دور ۾ پڻ داديجي واهه نالي آبي لنگهه جو ذڪر سرڪاري آبپاشي دستاويزن ۾ ملي ٿو. 1926–27ع جي آبپاشي انتظامي رپورٽ ۾ سول نئي، داديجي واهه ۽ گاج نئي جي سروي ٿيڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اهي سروي آبپاشيءَ جي منصوبابندي ۽ پاڻيءَ جي امڪاني استعمال جي جاچ سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Irrigation1927">{{cite report |title=Administration Report for the Year 1926–1927, Part II: Irrigation Works, Accounts and Statistical Statements |year=1927 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-09-27_15-28-03_1bf86a774a857d42548cd231c82c5493.pdf |language=en}}</ref> هن رپورٽ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ داديجي واهه جو نالو ويهين صديءَ جي شروعات ۾ پڻ سرڪاري آبپاشي رڪارڊ ۾ استعمال ٿيندو هو. تنهن هوندي بہ اها رپورٽ ساڳئي نالي واري پراڻي وسنديءَ جي مسلسل آباد هجڻ جي تصديق نٿي ڪري. == آبپاشيءَ جي اهميت == داديجي واهه بوبڪ پرڳڻي جي زرعي زمينن کي پاڻي پهچائيندڙ تاريخي واهن مان هڪ هو. پنهور جي تحقيق موجب، سنڌ جي وچئين دور جي آبپاشي نظام ۾ درياهه، ڍنڍن، موسمي نئين ۽ کوٽيل واهن جو اهم ڪردار هو. داديجي واهه پڻ انهيءَ نظام جو حصو هو.<ref name="Panhwar"/> غلام محمد لاکي موجب، واهه نار ڳوٺ ڀرسان وهندو هو ۽ بوبڪ پرڳڻي جي زمينن کي سيراب ڪندو هو.<ref name="Lakho"/> == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == تاريخي طور داديجي واهه بوبڪ پرڳڻي جي هڪ وسندي هئي. موجوده سيوهڻ تعلقي جي 71 ديهن جي شايع ٿيل فهرست ۾ ''داديجي واهه'' نالي الڳ ديهه درج نه آهي.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=Sehwan |website=SindhAtlas |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |language=en}}</ref> ان مان رڳو ايترو معلوم ٿئي ٿو تہ موجوده فهرست ۾ هن نالي جي الڳ روينيو ديهه جي تصديق نٿي ٿئي. اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو تہ تاريخي وسندي مڪمل طور ختم ٿي وئي هئي، ڇاڪاڻ تہ ڳوٺ ڪنهن ٻئي نالي واري ديهه ۾ پڻ شامل ٿي سگهي ٿو. == تاريخي اهميت == داديجي واهه سنڌ جي تاريخي آبادين ۽ آبپاشي نظام جي مطالعي لاءِ اهم نالو آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ وسنديءَ جو ذڪر، محمد حسين پنهور ۽ غلام محمد لاکي جي تحقيق ۾ ان سان منسوب واهه جو بيان، ۽ برطانوي دور جي آبپاشي رپورٽ ۾ داديجي واهه جي سرويءَ جو حوالو هن نالي جي تاريخي اهميت ظاهر ڪن ٿا. بهرحال، تاريخي وسنديءَ جي موجوده سڃاڻپ ۽ ان جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ وڌيڪ تحقيق طلب آهن. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[سنڌ ۾ آبپاشي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |location=حيدرآباد}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=Six Thousand Years of History of Irrigation in Sindh |language=en}} * {{cite book |last=Lakho |first=Ghulam Muhammad |title=The Samma Kingdom of Sindh |year=2006 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://sindhzameen.gos.pk/LandGathwath.aspx سنڌ جا سروي رجسٽر] * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون روينيو ديهون] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سيوهڻ سرڪار]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ ۾ آبپاشي]] 7s84zj8ssh15jlo3oyzxbdgl5uj0kog 14 103948 418287 2026-10-09T14:45:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور]] 418287 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور]] ku07vyxl6o367g52tw4jufgi8tklwrb 0 103949 418289 2026-10-09T14:48:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سترھين صدي عيسويءَ ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ٻيلي شيخ ممون | native_name = ٻيلي شيخ ممون | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تا... 418289 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترھين صدي عيسويءَ ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ٻيلي شيخ ممون | native_name = ٻيلي شيخ ممون | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل }} '''ٻيلي شيخ ممون''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، هيءَ وسندي [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ تي آباد هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> هن وسنديءَ جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ ۽ روينيو سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سيوهڻ تعلقي واري ديهن جي فهرست ۾ ''ٻيلي شيخ ممون'' نالي ڪا الڳ ديهه درج نه آهي، البت ''شيخ'' (''Shaikh'') نالي هڪ ديهه موجود آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == نالو == وسنديءَ جو تاريخي نالو ''ٻيلي شيخ ممون'' هو. هن نالي ۾ ''ٻيلي'' جو لفظ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ٻيلي يا درياهي زمين ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو، جڏهن تہ ''شيخ ممون'' ڪنهن شخص يا مقامي نالي سان نسبت ظاهر ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ هن وسنديءَ جي نالي جي اصل بابت ڪا قطعي تاريخي شاهدي دستياب نه آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي موجب، ٻيلي شيخ ممون سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي، سيوهڻ پرڳڻي ۾ واقع هئي.<ref name="Mazhar"/> سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ وقت سان ٿيندڙ تبديلين سبب تاريخي وسندين جي بيهڪ کي موجوده درياهي ڪنارن سان ڀيٽڻ وقت احتياط ضروري آهي. ٻيلي شيخ ممون جي موجوده صحيح هنڌ، هم آهنگين ۽ ويجهن ڳوٺن جي سڃاڻپ لاءِ پراڻن روينيو نقشن ۽ درياهه جي تاريخي وهڪرن جي تقابلي مطالعي جي ضرورت آهي. == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ ٻيلي شيخ ممون [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي هڪ وسندي هئي. ان دور ۾ سيوهڻ مغل سلطنت جي سنڌ واري انتظامي نظام جو اهم مرڪز هو. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن جو احوال ڏنو آهي. ڪتاب ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي مختلف وسندين جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جن مان هڪ ٻيلي شيخ ممون هئي.<ref name="Mazhar"/> === درياهي علائقي سان لاڳاپو === تاريخي ماخذ ۾ وسنديءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ ڪري هن ماڳ جي جاگرافيائي سڃاڻپ سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. درياهي علائقن ۾ وهڪري جي تبديلي، ٻوڏ ۽ زمين جي ڪٽائيءَ سبب وسندين جي حدن ۽ آبادڪاريءَ ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. البت ٻيلي شيخ ممون بابت ڪنهن مخصوص ٻوڏ، درياهي ڪٽائي يا لڏپلاڻ جو دستاويزي ثبوت موجوده تحقيق ۾ نه مليو آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == تاريخي طور ٻيلي شيخ ممون سيوهڻ پرڳڻي ۾ شامل هئي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست موجب موجوده سيوهڻ تعلقي ۾ 71 روينيو ديهون درج آهن. انهن ۾ ''ٻيلي شيخ ممون'' نالي الڳ ديهه موجود نه آهي.<ref name="DehList"/> ساڳئي فهرست ۾ ''شيخ'' (''Shaikh'') نالي ديهه تعلقي جي نمبر 60 تي ۽ صوبي جي گڏيل فهرست ۾ نمبر 1575 تي درج آهي.<ref name="DehList"/> {| class="wikitable" |+ ٻيلي شيخ ممون جي روينيو سڃاڻپ بابت دستياب معلومات ! تفصيل ! نتيجو |- | تاريخي نالو | ٻيلي شيخ ممون |- | تاريخي پرڳڻو | [[سيوهڻ پرڳڻو]] |- | تاريخي بيهڪ | [[سنڌو درياهه]] جو کاٻو ڪپ |- | موجوده ساڳئي نالي واري ديهه | تصديق نه ٿيل |- | موجوده سيوهڻ تعلقي ۾ ''شيخ'' نالي ديهه | موجود؛ نمبر 60 |- | تاريخي وسندي ۽ موجوده ديهه ''شيخ'' جي هڪجهڙائي | ثابت نه ٿيل |- | تاريخي وسنديءَ جون قطعي هم آهنگيون | اڻڄاتل |} ''شيخ'' نالي موجوده ديهه ۽ تاريخي ٻيلي شيخ ممون جي وچ ۾ سڌو تعلق ثابت ڪرڻ لاءِ پراڻن روينيو نقشن ۽ ٻين تاريخي دستاويزن جي ضرورت آهي. == تاريخي اهميت == ٻيلي شيخ ممون سنڌ جي انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر سترهين صديءَ جي فارسي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. هن وسنديءَ جو ذڪر سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي، سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي مقامي آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي روينيو ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] a03m041nh8ojtwv7x9e3ejjakkjqak6 418290 418289 2026-10-09T14:50:32Z Intisar Ali 8681 418290 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترھين صدي عيسويءَ ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ٻيلي شيخ ممون | native_name = ٻيلي شيخ ممون | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي انتظامي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل }} '''ٻيلي شيخ ممون''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، هيءَ وسندي [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ تي آباد هئي.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> هن وسنديءَ جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ ۽ روينيو سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سيوهڻ تعلقي واري ديهن جي فهرست ۾ ''ٻيلي شيخ ممون'' نالي ڪا الڳ ديهه درج نه آهي، البت ''شيخ'' (''Shaikh'') نالي هڪ ديهه موجود آهي.<ref name="DehList">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == نالو == وسنديءَ جو تاريخي نالو ''ٻيلي شيخ ممون'' هو. هن نالي ۾ ''ٻيلي'' جو لفظ سنڌو درياهه سان لاڳاپيل ٻيلي يا درياهي زمين ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو، جڏهن تہ ''شيخ ممون'' ڪنهن شخص يا مقامي نالي سان نسبت ظاهر ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ هن وسنديءَ جي نالي جي اصل بابت ڪا قطعي تاريخي شاهدي دستياب نه آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي موجب، ٻيلي شيخ ممون سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي، سيوهڻ پرڳڻي ۾ واقع هئي.<ref name="Mazhar"/> سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ وقت سان ٿيندڙ تبديلين سبب تاريخي وسندين جي بيهڪ کي موجوده درياهي ڪنارن سان ڀيٽڻ وقت احتياط ضروري آهي. ٻيلي شيخ ممون جي موجوده صحيح هنڌ، هم آهنگين ۽ ويجهن ڳوٺن جي سڃاڻپ لاءِ پراڻن روينيو نقشن ۽ درياهه جي تاريخي وهڪرن جي تقابلي مطالعي جي ضرورت آهي. == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ ٻيلي شيخ ممون [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي هڪ وسندي هئي. ان دور ۾ سيوهڻ مغل سلطنت جي سنڌ واري انتظامي نظام جو اهم مرڪز هو. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي، معاشي ۽ سماجي حالتن جو احوال ڏنو آهي. ڪتاب ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي مختلف وسندين جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جن مان هڪ ٻيلي شيخ ممون هئي.<ref name="Mazhar"/> === درياهي علائقي سان لاڳاپو === تاريخي ماخذ ۾ وسنديءَ کي سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ ڪري هن ماڳ جي جاگرافيائي سڃاڻپ سنڌوءَ جي پراڻن وهڪرن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. درياهي علائقن ۾ وهڪري جي تبديلي، ٻوڏ ۽ زمين جي ڪٽائيءَ سبب وسندين جي حدن ۽ آبادڪاريءَ ۾ تبديليون اچي سگهن ٿيون. البت ٻيلي شيخ ممون بابت ڪنهن مخصوص ٻوڏ، درياهي ڪٽائي يا لڏپلاڻ جو دستاويزي ثبوت موجوده تحقيق ۾ نه مليو آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == تاريخي طور ٻيلي شيخ ممون سيوهڻ پرڳڻي ۾ شامل هئي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست موجب موجوده سيوهڻ تعلقي ۾ 71 روينيو ديهون درج آهن. انهن ۾ ''ٻيلي شيخ ممون'' نالي الڳ ديهه موجود نه آهي.<ref name="DehList"/> ساڳئي فهرست ۾ ''شيخ'' (''Shaikh'') نالي ديهه تعلقي جي نمبر 60 تي ۽ صوبي جي گڏيل فهرست ۾ نمبر 1575 تي درج آهي.<ref name="DehList"/> {| class="wikitable" |+ ٻيلي شيخ ممون جي روينيو سڃاڻپ بابت دستياب معلومات ! تفصيل ! نتيجو |- | تاريخي نالو | ٻيلي شيخ ممون |- | تاريخي پرڳڻو | [[سيوهڻ پرڳڻو]] |- | تاريخي بيهڪ | [[سنڌو درياهه]] جو کاٻو ڪپ |- | موجوده ساڳئي نالي واري ديهه | تصديق نه ٿيل |- | موجوده سيوهڻ تعلقي ۾ ''شيخ'' نالي ديهه | موجود؛ نمبر 60 |- | تاريخي وسندي ۽ موجوده ديهه ''شيخ'' جي هڪجهڙائي | ثابت نه ٿيل |- | تاريخي وسنديءَ جون قطعي هم آهنگيون | اڻڄاتل |} ''شيخ'' نالي موجوده ديهه ۽ تاريخي ٻيلي شيخ ممون جي وچ ۾ سڌو تعلق ثابت ڪرڻ لاءِ پراڻن روينيو نقشن ۽ ٻين تاريخي دستاويزن جي جائزي جي ضرورت آهي. == تاريخي اهميت == ٻيلي شيخ ممون سنڌ جي انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر سترهين صديءَ جي فارسي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. هن وسنديءَ جو ذڪر سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي، سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ مغل دور جي مقامي آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي روينيو ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ak9war03jjwhwlzhmtlvlpxcj84wdjn 0 103950 418291 2026-10-09T14:55:56Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سترھين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي قلعي بند وسندي}} {{Infobox settlement | name = نارنگ | native_name = نارنگ | settlement_type = تاريخي قلعي بند وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | su... 418291 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترھين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي قلعي بند وسندي}} {{Infobox settlement | name = نارنگ | native_name = نارنگ | settlement_type = تاريخي قلعي بند وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل }} '''نارنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي قلعي بند وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، نارنگ هڪ قلعي جي صورت ۾ آباد هئي ۽ اتان [[نار (تاريخي وسندي)|نار]] ڏانهن رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> نارنگ جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ ۽ روينيو سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. == نالو == تاريخي ماخذ جي سنڌي ترجمي ۾ وسنديءَ جو نالو ''نارنگ'' ڄاڻايو ويو آهي. هن نالي جي اصل، معنيٰ يا ڪنهن تاريخي شخص سان نسبت بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي موجب، نارنگ [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. هن وسنديءَ کان نار ڏانهن هڪ رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar"/> بوبڪ پرڳڻو سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۾ شامل هو. موجوده [[بوبڪ]] شهر [[منڇر ڍنڍ]] جي ڪناري تي، سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=بوبڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ |language=sd}}</ref> نارنگ جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده ڳوٺن سان تعلق ۽ قلعي جي آثارن بابت وڌيڪ تحقيق گهربل آهي. == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ نارنگ سيوهڻ سرڪار جي بوبڪ پرڳڻي ۾ هڪ قلعي بند وسندي هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي ۽ سماجي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="BookHistory">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |language=sd}}</ref> ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ نارنگ کي قلعي جي صورت ۾ هڪ وسندي ڄاڻايو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سترهين صديءَ ۾ هن هنڌ قلعي واري آبادي موجود هئي.<ref name="Mazhar"/> === نار ڏانهن رستو === تاريخي بيان موجب نارنگ کان نار ڏانهن رستو ويندو هو. اهو حوالو نارنگ جي جاگرافيائي سڃاڻپ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ماڳن جي بيهڪ معلوم ٿيڻ سان پراڻي رستي جي رخ بابت تحقيق ڪري سگهجي ٿي. بهرحال، رستي جي ڊيگهه، نوعيت، استعمال ۽ ان جي صحيح لنگهه بابت موجوده ماخذ مان وڌيڪ تفصيل نٿا ملن. == قلعو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب، نارنگ هڪ قلعي واري وسندي هئي.<ref name="Mazhar"/> قلعي جي باني، تعمير جي تاريخ، اڏاوتي مواد، دفاعي جوڙجڪ ۽ موجوده آثارن بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. تاريخي متن ۾ قلعي جو ذڪر هجڻ مان ان جي موجوده دور تائين محفوظ هجڻ جو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == نارنگ تاريخي طور بوبڪ پرڳڻي ۾ شامل هئي، جيڪو مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظام هيٺ هو.<ref name="Sindhiana"/> موجوده سيوهڻ تعلقي جي 71 ديهن واري فهرست ۾ ''نارنگ'' نالي الڳ ديهه درج نه آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ نارنگ جي تاريخي ۽ روينيو سڃاڻپ ! تفصيل ! معلومات |- | تاريخي نالو | نارنگ |- | تاريخي حيثيت | قلعي بند وسندي |- | تاريخي پرڳڻو | [[بوبڪ پرڳڻو]] |- | تاريخي سرڪار | [[سيوهڻ سرڪار]] |- | لاڳاپيل تاريخي رستو | نار ڏانهن ويندڙ رستو |- | موجوده ديهه | تصديق نه ٿيل |- | موجوده ڳوٺ | تصديق نه ٿيل |- | قلعي جا موجوده آثار | تصديق نه ٿيل |- | جاگرافيائي هم آهنگيون | اڻڄاتل |} موجوده ديهه جي فهرست ۾ نارنگ نالي جي غير موجودگيءَ مان اهو ثابت نٿو ٿئي تہ تاريخي وسندي مڪمل طور ختم ٿي وئي هئي. ان جو نالو تبديل ٿي سگهيو ٿي يا اها ڪنهن ٻئي نالي واري ديهه ۾ شامل ٿي سگهي ٿي، پر اهڙي ڪنهن تبديليءَ جو مخصوص ثبوت اڃا دستياب نه آهي. == تاريخي اهميت == نارنگ جو ذڪر بوبڪ پرڳڻي جي قلعي بند آبادين ۽ تاريخي رستن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نارنگ جي قلعي واري حيثيت ۽ نار ڏانهن رستي جو بيان سترهين صديءَ جي سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[بوبڪ]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون ديهون] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي قلعا]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 83fxwsam77578clhbsjlum7nt72ns5k 418298 418291 2026-10-09T15:07:45Z Intisar Ali 8681 418298 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترھين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي قلعي بند وسندي}} {{Infobox settlement | name = نارنگ | native_name = نارنگ | settlement_type = تاريخي قلعي بند وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل }} '''نارنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي قلعي بند وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، نارنگ هڪ قلعي جي صورت ۾ آباد هئي ۽ اتان [[نار (تاريخي وسندي)|نار]] ڏانهن رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> نارنگ جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ ۽ روينيو سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. == نالو == تاريخي ماخذ جي سنڌي ترجمي ۾ وسنديءَ جو نالو ''نارنگ'' ڄاڻايو ويو آهي. هن نالي جي اصل، معنيٰ يا ڪنهن تاريخي شخص سان نسبت بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، نارنگ سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] جي هڪ قلعي بند وسندي هئي. تاريخي بيان مطابق، نار نالي هنڌ کان نارنگ ڏانهن هڪ رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar"/> نار ۽ نارنگ جي وچ ۾ هن رستي جو ذڪر ٻنهي نالن جي جاگرافيائي تعلق جي نشاندهي ڪري ٿو. البت نار جي نوعيت، رستي جي ڊيگهه ۽ ٻنهي تاريخي ماڳن جي موجوده بيهڪ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. بوبڪ پرڳڻو سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۾ شامل هو. موجوده [[بوبڪ]] شهر [[منڇر ڍنڍ]] جي ڪناري تي، سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=بوبڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ |language=sd}}</ref> نارنگ جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده ڳوٺن سان تعلق ۽ قلعي جي آثارن بابت وڌيڪ تحقيق گهربل آهي. == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ نارنگ سيوهڻ سرڪار جي بوبڪ پرڳڻي ۾ هڪ قلعي بند وسندي هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي ۽ سماجي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="BookHistory">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |language=sd}}</ref> ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ نارنگ کي قلعي جي صورت ۾ هڪ وسندي ڄاڻايو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سترهين صديءَ ۾ هن هنڌ قلعي واري آبادي موجود هئي.<ref name="Mazhar"/> === نار ڏانهن رستو === تاريخي بيان موجب نارنگ کان نار ڏانهن رستو ويندو هو. اهو حوالو نارنگ جي جاگرافيائي سڃاڻپ لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي ماڳن جي بيهڪ معلوم ٿيڻ سان پراڻي رستي جي رخ بابت تحقيق ڪري سگهجي ٿي. بهرحال، رستي جي ڊيگهه، نوعيت، استعمال ۽ ان جي صحيح لنگهه بابت موجوده ماخذ مان وڌيڪ تفصيل نٿا ملن. == قلعو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب، نارنگ هڪ قلعي واري وسندي هئي.<ref name="Mazhar"/> قلعي جي باني، تعمير جي تاريخ، اڏاوتي مواد، دفاعي جوڙجڪ ۽ موجوده آثارن بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. تاريخي متن ۾ قلعي جو ذڪر هجڻ مان ان جي موجوده دور تائين محفوظ هجڻ جو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == نارنگ تاريخي طور بوبڪ پرڳڻي ۾ شامل هئي، جيڪو مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظام هيٺ هو.<ref name="Sindhiana"/> موجوده سيوهڻ تعلقي جي 71 ديهن واري فهرست ۾ ''نارنگ'' نالي الڳ ديهه درج نه آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ نارنگ جي تاريخي ۽ روينيو سڃاڻپ ! تفصيل ! معلومات |- | تاريخي نالو | نارنگ |- | تاريخي حيثيت | قلعي بند وسندي |- | تاريخي پرڳڻو | [[بوبڪ پرڳڻو]] |- | تاريخي سرڪار | [[سيوهڻ سرڪار]] |- | لاڳاپيل تاريخي رستو | نار ڏانهن ويندڙ رستو |- | موجوده ديهه | تصديق نه ٿيل |- | موجوده ڳوٺ | تصديق نه ٿيل |- | قلعي جا موجوده آثار | تصديق نه ٿيل |- | جاگرافيائي هم آهنگيون | اڻڄاتل |} موجوده ديهه جي فهرست ۾ نارنگ نالي جي غير موجودگيءَ مان اهو ثابت نٿو ٿئي تہ تاريخي وسندي مڪمل طور ختم ٿي وئي هئي. ان جو نالو تبديل ٿي سگهيو ٿي يا اها ڪنهن ٻئي نالي واري ديهه ۾ شامل ٿي سگهي ٿي، پر اهڙي ڪنهن تبديليءَ جو مخصوص ثبوت اڃا دستياب نه آهي. == تاريخي اهميت == نارنگ جو ذڪر بوبڪ پرڳڻي جي قلعي بند آبادين ۽ تاريخي رستن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نارنگ جي قلعي واري حيثيت ۽ نار ڏانهن رستي جو بيان سترهين صديءَ جي سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[بوبڪ]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون ديهون] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي قلعا]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] d339q0c7a6z8mc4nzmg4bm36dhmlyzc 418301 418298 2026-10-09T15:08:47Z Intisar Ali 8681 418301 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترھين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي قلعي بند وسندي}} {{Infobox settlement | name = نارنگ | native_name = نارنگ | settlement_type = تاريخي قلعي بند وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل }} '''نارنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي قلعي بند وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، نارنگ هڪ قلعي جي صورت ۾ آباد هئي ۽ اتان [[نار (تاريخي وسندي)|نار]] ڏانهن رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> نارنگ جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ ۽ روينيو سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. == نالو == تاريخي ماخذ جي سنڌي ترجمي ۾ وسنديءَ جو نالو ''نارنگ'' ڄاڻايو ويو آهي. هن نالي جي اصل، معنيٰ يا ڪنهن تاريخي شخص سان نسبت بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، نارنگ سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] جي هڪ قلعي بند وسندي هئي. تاريخي بيان مطابق، نار نالي هنڌ کان نارنگ ڏانهن هڪ رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar"/> نار ۽ نارنگ جي وچ ۾ هن رستي جو ذڪر ٻنهي نالن جي جاگرافيائي تعلق جي نشاندهي ڪري ٿو. البت نار جي نوعيت، رستي جي ڊيگهه ۽ ٻنهي تاريخي ماڳن جي موجوده بيهڪ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. بوبڪ پرڳڻو سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۾ شامل هو. موجوده [[بوبڪ]] شهر [[منڇر ڍنڍ]] جي ڪناري تي، سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=بوبڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ |language=sd}}</ref> نارنگ جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده ڳوٺن سان تعلق ۽ قلعي جي آثارن بابت وڌيڪ تحقيق گهربل آهي. == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ نارنگ سيوهڻ سرڪار جي بوبڪ پرڳڻي ۾ هڪ قلعي بند وسندي هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي ۽ سماجي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="BookHistory">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |language=sd}}</ref> ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ نارنگ کي قلعي جي صورت ۾ هڪ وسندي ڄاڻايو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سترهين صديءَ ۾ هن هنڌ قلعي واري آبادي موجود هئي.<ref name="Mazhar"/> == قلعو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب، نارنگ هڪ قلعي واري وسندي هئي.<ref name="Mazhar"/> قلعي جي باني، تعمير جي تاريخ، اڏاوتي مواد، دفاعي جوڙجڪ ۽ موجوده آثارن بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. تاريخي متن ۾ قلعي جو ذڪر هجڻ مان ان جي موجوده دور تائين محفوظ هجڻ جو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == نارنگ تاريخي طور بوبڪ پرڳڻي ۾ شامل هئي، جيڪو مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظام هيٺ هو.<ref name="Sindhiana"/> موجوده سيوهڻ تعلقي جي 71 ديهن واري فهرست ۾ ''نارنگ'' نالي الڳ ديهه درج نه آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ نارنگ جي تاريخي ۽ روينيو سڃاڻپ ! تفصيل ! معلومات |- | تاريخي نالو | نارنگ |- | تاريخي حيثيت | قلعي بند وسندي |- | تاريخي پرڳڻو | [[بوبڪ پرڳڻو]] |- | تاريخي سرڪار | [[سيوهڻ سرڪار]] |- | لاڳاپيل تاريخي رستو | نار ڏانهن ويندڙ رستو |- | موجوده ديهه | تصديق نه ٿيل |- | موجوده ڳوٺ | تصديق نه ٿيل |- | قلعي جا موجوده آثار | تصديق نه ٿيل |- | جاگرافيائي هم آهنگيون | اڻڄاتل |} موجوده ديهه جي فهرست ۾ نارنگ نالي جي غير موجودگيءَ مان اهو ثابت نٿو ٿئي تہ تاريخي وسندي مڪمل طور ختم ٿي وئي هئي. ان جو نالو تبديل ٿي سگهيو ٿي يا اها ڪنهن ٻئي نالي واري ديهه ۾ شامل ٿي سگهي ٿي، پر اهڙي ڪنهن تبديليءَ جو مخصوص ثبوت اڃا دستياب نه آهي. == تاريخي اهميت == نارنگ جو ذڪر بوبڪ پرڳڻي جي قلعي بند آبادين ۽ تاريخي رستن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نارنگ جي قلعي واري حيثيت ۽ نار ڏانهن رستي جو بيان سترهين صديءَ جي سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[بوبڪ]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون ديهون] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي قلعا]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] hg7ajhn6kl8vxu9071kbaj8za3ht250 418303 418301 2026-10-09T15:12:38Z Intisar Ali 8681 418303 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترھين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي قلعي بند وسندي}} {{Infobox settlement | name = نارنگ | native_name = نارنگ | settlement_type = تاريخي قلعي بند وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل }} '''نارنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي قلعي بند وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، نارنگ هڪ قلعي جي صورت ۾ آباد هئي ۽ اتان [[نار (تاريخي وسندي)|نار]] ڏانهن رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> نارنگ جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ ۽ روينيو سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. == نالي جو بڻ بنياد == نارنگ جي نالي جي اصل بابت قطعي تاريخي شاهدي موجود نه آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ''نار'' کوهه مان پاڻي ڪڍڻ جي هڪ روايتي اوزار کي چيو ويندو آهي، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Persian wheel'' سڏيو وڃي ٿو. سنڌ جي قديم زرعي ۽ آبپاشي نظام ۾ نار جو اهم ڪردار رهيو آهي. انهيءَ لغوي پسمنظر ۾ نارنگ جي نالي جو نار يا آبپاشيءَ جي نظام سان تعلق هجڻ جو امڪان ظاهر ڪري سگهجي ٿو، پر اهڙي اشتقاق جي تصديق ٿيل شاهدي موجود نه آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، نارنگ بوبڪ پرڳڻي جي هڪ قلعي بند وسندي هئي، جتي نار کان رستو ويندو هو. اهو بيان نارنگ ۽ نار جي وچ ۾ جاگرافيائي تعلق ظاهر ڪري ٿو، پر نالي جي اصل بابت قطعي وضاحت نٿو ڪري. لغوي لحاظ کان ''نارنگ'' لفظ نارنج يا نارنگيءَ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، پر ان لغوي معنيٰ کي تاريخي وسنديءَ جي نالي جو ثابت ٿيل سبب نٿو سمجهي سگهجي. '''نارنگ''' لفظ جي لغوي معنيٰ نارنج يا نارنگيءَ جو ميوو آهي. فارسيءَ جي ''لغت نامه دهخدا'' موجب، نارنگ جي معنيٰ نارنج آهي، جڏهن تہ نارنج انهيءَ لفظ جي عربي صورت آهي. لفظ جو بنياد سنسڪرت جي ''نارنگ'' (नारङ्ग، nāraṅga) سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ نارنگيءَ جو وڻ يا ميوو آهي.<ref>{{cite web |title=نارنگ |url=https://vajehyab.com/dehkhoda/نارنگ |website=لغت نامه دهخدا |language=fa}}</ref><ref>{{cite web |title=Orange — Etymology |url=https://www.etymonline.com/word/orange |website=Online Etymology Dictionary |language=en}}</ref> بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي وسنديءَ جو نالو انهيءَ ميوي، ڪنهن باغ يا ڪنهن مقامي شخص جي نالي تان پيل هو، تنهن بابت ڪا قطعي تاريخي شاهدي موجود نه آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، نارنگ سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] جي هڪ قلعي بند وسندي هئي. تاريخي بيان مطابق، نار نالي هنڌ کان نارنگ ڏانهن هڪ رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar"/> نار ۽ نارنگ جي وچ ۾ هن رستي جو ذڪر ٻنهي نالن جي جاگرافيائي تعلق جي نشاندهي ڪري ٿو. البت نار جي نوعيت، رستي جي ڊيگهه ۽ ٻنهي تاريخي ماڳن جي موجوده بيهڪ بابت وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. بوبڪ پرڳڻو سترهين صديءَ ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حدن ۾ شامل هو. موجوده [[بوبڪ]] شهر [[منڇر ڍنڍ]] جي ڪناري تي، سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="Sindhiana">{{cite encyclopedia |title=بوبڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ |language=sd}}</ref> نارنگ جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده ڳوٺن سان تعلق ۽ قلعي جي آثارن بابت وڌيڪ تحقيق گهربل آهي. == تاريخ == === مغل دور === سترھين صدي عيسويءَ ۾ نارنگ سيوهڻ سرڪار جي بوبڪ پرڳڻي ۾ هڪ قلعي بند وسندي هئي. [[يوسف ميرڪ]] پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي ۽ سماجي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو.<ref name="BookHistory">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |language=sd}}</ref> ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ نارنگ کي قلعي جي صورت ۾ هڪ وسندي ڄاڻايو ويو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سترهين صديءَ ۾ هن هنڌ قلعي واري آبادي موجود هئي.<ref name="Mazhar"/> == قلعو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب، نارنگ هڪ قلعي واري وسندي هئي.<ref name="Mazhar"/> قلعي جي باني، تعمير جي تاريخ، اڏاوتي مواد، دفاعي جوڙجڪ ۽ موجوده آثارن بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. تاريخي متن ۾ قلعي جو ذڪر هجڻ مان ان جي موجوده دور تائين محفوظ هجڻ جو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == نارنگ تاريخي طور بوبڪ پرڳڻي ۾ شامل هئي، جيڪو مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظام هيٺ هو.<ref name="Sindhiana"/> موجوده سيوهڻ تعلقي جي 71 ديهن واري فهرست ۾ ''نارنگ'' نالي الڳ ديهه درج نه آهي.<ref name="Dehs">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ نارنگ جي تاريخي ۽ روينيو سڃاڻپ ! تفصيل ! معلومات |- | تاريخي نالو | نارنگ |- | تاريخي حيثيت | قلعي بند وسندي |- | تاريخي پرڳڻو | [[بوبڪ پرڳڻو]] |- | تاريخي سرڪار | [[سيوهڻ سرڪار]] |- | لاڳاپيل تاريخي رستو | نار ڏانهن ويندڙ رستو |- | موجوده ديهه | تصديق نه ٿيل |- | موجوده ڳوٺ | تصديق نه ٿيل |- | قلعي جا موجوده آثار | تصديق نه ٿيل |- | جاگرافيائي هم آهنگيون | اڻڄاتل |} موجوده ديهه جي فهرست ۾ نارنگ نالي جي غير موجودگيءَ مان اهو ثابت نٿو ٿئي تہ تاريخي وسندي مڪمل طور ختم ٿي وئي هئي. ان جو نالو تبديل ٿي سگهيو ٿي يا اها ڪنهن ٻئي نالي واري ديهه ۾ شامل ٿي سگهي ٿي، پر اهڙي ڪنهن تبديليءَ جو مخصوص ثبوت اڃا دستياب نه آهي. == تاريخي اهميت == نارنگ جو ذڪر بوبڪ پرڳڻي جي قلعي بند آبادين ۽ تاريخي رستن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نارنگ جي قلعي واري حيثيت ۽ نار ڏانهن رستي جو بيان سترهين صديءَ جي سيوهڻ سرڪار جي تاريخي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[بوبڪ]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو سنڌ] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون ديهون] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي قلعا]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] b8xvgnknz777fg53islyjqmlr7l4lmu 418364 418303 2026-10-09T19:31:49Z Intisar Ali 8681 418364 wikitext text/x-wiki {{Short description|سترهين صديءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي قلعي بند وسندي}} {{Infobox settlement | name = نارنگ | native_name = نارنگ | settlement_type = تاريخي قلعي بند وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[بوبڪ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير تصديق ٿيل | blank_name = تاريخي ماخذ | blank_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank1_name = لاڳاپيل تاريخي ماڳ | blank1_info = [[نار (تاريخي وسندي)|نار]]، [[ڪڇي (تاريخي ڳوٺ)|ڪڇي]] | blank2_name = موجوده ديهه | blank2_info = تصديق نه ٿيل }} '''نارنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي قلعي بند وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[بوبڪ پرڳڻو|بوبڪ پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي موجب، نارنگ هڪ قلعي جي صورت ۾ آباد هئي ۽ [[نار (تاريخي وسندي)|نار]] نالي هنڌ کان نارنگ ڏانهن رستو ويندو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd}}</ref> ساڳئي تاريخي ماخذ جي سنڌي ترجمي ۾ [[ڪڇي (تاريخي ڳوٺ)|ڪڇي]] نالي هڪ ٻي وسنديءَ جو ذڪر ملي ٿو، جيڪا سيوهڻ کان نارنگ ڏانهن ويندڙ رستي تي، سيوهڻ کان ڏهه ميل پري ۽ سيوهڻ ۽ نار جي وچ ۾ واقع هئي. هيءَ وضاحت نارنگ ڏانهن ويندڙ تاريخي رستي جي جاگرافيائي سڃاڻپ لاءِ اهم آهي.<ref name="Mazhar"/> موجوده [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ ڪڇي نالي روينيو ديهه موجود آهي، پر تاريخي ڪڇي ۽ موجوده ديهه جي هڪجهڙائيءَ جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. ساڳيءَ طرح نارنگ جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده روينيو سڃاڻپ ۽ قلعي جي آثارن بابت پڻ تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي.<ref name="BORDehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == نارنگ جي نالي جي اصل بابت قطعي تاريخي شاهدي موجود نه آهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ''نار'' کوهه مان پاڻي ڪڍڻ جي هڪ روايتي اوزار کي چيو ويندو آهي، جنهن کي انگريزيءَ ۾ ''Persian wheel'' سڏيو وڃي ٿو. سنڌ جي روايتي زرعي ۽ آبپاشي نظام ۾ نار جو اهم ڪردار رهيو آهي. انهيءَ لغوي پسمنظر ۾ نارنگ جي نالي جو نار يا آبپاشيءَ جي نظام سان تعلق هجڻ جو امڪان ظاهر ڪري سگهجي ٿو، پر اهڙي اشتقاق جي تصديق ٿيل شاهدي موجود نه آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نار ۽ نارنگ جي وچ ۾ رستي جو ذڪر ٻنهي نالن جي جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪري ٿو، پر اهو سندن نالن جي هڪ ئي بنياد مان نڪتل هجڻ جو ثبوت نه آهي.<ref name="Mazhar"/> لغوي لحاظ کان ''نارنگ'' لفظ نارنج يا نارنگيءَ لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. فارسيءَ جي ''لغت نامه دهخدا'' موجب نارنگ جي معنيٰ نارنج آهي. لفظ جي تاريخي اشتقاق کي سنسڪرت جي ''نارنگ'' (नारङ्ग، nāraṅga) سان پڻ ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ نارنگيءَ جو وڻ يا ميوو آهي.<ref name="Dehkhoda">{{cite web |title=نارنگ |url=https://vajehyab.com/dehkhoda/نارنگ |website=لغت نامه دهخدا |language=fa}}</ref><ref name="Etymonline">{{cite web |title=Orange — Etymology |url=https://www.etymonline.com/word/orange |website=Online Etymology Dictionary |language=en}}</ref> بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي وسنديءَ جو نالو انهيءَ ميوي، ڪنهن باغ، مقامي شخص، نار يا ڪنهن ٻي جاگرافيائي خصوصيت تان پيل هو، تنهن بابت ڪا قطعي تاريخي شاهدي موجود نه آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == === بوبڪ پرڳڻي سان تعلق === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب نارنگ سترهين صدي عيسويءَ ۾ بوبڪ پرڳڻي جي هڪ قلعي بند وسندي هئي.<ref name="Mazhar"/> بوبڪ پرڳڻو مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست جو حصو هو. موجوده [[بوبڪ]] شهر [[منڇر ڍنڍ]] جي ڀرسان، سيوهڻ تعلقي ۾ واقع آهي.<ref name="SindhianaBubuk">{{cite encyclopedia |title=بوبڪ |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بوبڪ |language=sd}}</ref> تاريخي بوبڪ پرڳڻي جون حدون موجوده سيوهڻ تعلقي يا بوبڪ نالي ديهه جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. تنهنڪري نارنگ کي موجوده بوبڪ شهر جي ويجهو يا ڪنهن مخصوص موجوده ديهه ۾ واقع قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ نقشائي ثبوت ضروري آهن. === نار ۽ نارنگ جو تاريخي رستو === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ نار نالي هنڌ کان نارنگ ڏانهن ويندڙ رستي جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> هي بيان ظاهر ڪري ٿو ته سترهين صدي عيسويءَ ۾ نار ۽ نارنگ جي وچ ۾ آمدرفت جو هڪ رستو موجود هو. البت ٻنهي وسندين جي وچ ۾ فاصلي، رستي جي رخ ۽ ان جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ بابت قطعي معلومات موجود نه آهي. نار ۽ نارنگ جي نالن ۾ مشابهت هجڻ باوجود ٻنهي کي هڪ ئي وسندي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو، ڇاڪاڻ ته تاريخي بيان ۾ انهن کي الڳ جاگرافيائي حوالن طور پيش ڪيو ويو آهي. === ڪڇي ۽ نارنگ ڏانهن ويندڙ رستو === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڪڇي نالي هڪ تاريخي ڳوٺ بابت هيءَ وضاحت ملي ٿي: <blockquote> سيوهڻ کان نارنگ ڏانهن ويندڙ رستي تي، سيوهڻ کان ڏهه ميل پري، سيوهڻ ۽ نار جي وچ تي، نيرون ڪوٽ پرڳڻي جو هڪ ڳوٺ هو. </blockquote> <ref name="Mazhar"/> هن وضاحت مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪڇي سيوهڻ کان نارنگ ڏانهن ويندڙ تاريخي رستي تي واقع هئي. ان جو سيوهڻ کان فاصلو ڏهه ميل، يعني لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر، ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي وقت ڪڇي جي بيهڪ سيوهڻ ۽ نار جي وچ ۾ بيان ڪئي وئي آهي. هيءَ شاهدي نارنگ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته اها نارنگ ڏانهن ويندڙ رستي کي سيوهڻ، ڪڇي ۽ نار جهڙن ٻين تاريخي ماڳن سان ڳنڍي ٿي. بهرحال، هن عبارت مان نار ۽ نارنگ جي وچ ۾ صحيح فاصلو، ڪڇي کان نارنگ جو رخ يا رستي جي مڪمل ترتيب قطعي طور معلوم نٿي ٿئي. ڪڇي کي نيرون ڪوٽ پرڳڻي سان منسوب ڪرڻ واري وضاحت پڻ تاريخي انتظامي حدن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. اها نسبت اصل ماخذ جي متن ۽ تاريخي پرڳڻن جي حدن سان وڌيڪ ڀيٽڻ جي گهرج رکي ٿي. === موجوده ديهه ڪڇي === سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست ۾ ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي اندر ''Kachhi'' نالي ديهه درج آهي.<ref name="BORDehs"/> {| class="wikitable" |+ موجوده ديهه ڪڇي جو سرڪاري اندراج ! تفصيل ! معلومات |- | ديهه جو نالو | ڪڇي |- | انگريزي نالو | Kachhi |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي جي فهرست ۾ ترتيب | 37 |- | سڄي سنڌ جي فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1552 |} سرڪاري فهرست ۾ موجوده ديهه ڪڇي جي موجودگي تاريخي وسنديءَ جي سڃاڻپ لاءِ هڪ امڪاني سراغ آهي، پر صرف نالي جي هڪجهڙائيءَ مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته موجوده ديهه ساڳي تاريخي ڪڇي آهي. انهيءَ سڃاڻپ لاءِ موجوده ديهه جي حدن، سيوهڻ کان فاصلي، پراڻن رستن ۽ تاريخي پرڳڻن جي جاگرافيءَ جي ڀيٽ ضروري آهي. === ڀرپاسي جي روينيو ديهن سان ممڪن تعلق === سيوهڻ تعلقي جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ ڪڇي کان سواءِ بوبڪ، نائينگ ۽ نارپيراري نالي ديهون پڻ درج آهن.<ref name="BORDehs"/> {| class="wikitable" |+ سيوهڻ تعلقي جون لاڳاپيل نالن واريون ديهون ! ديهه ! انگريزي نالو ! تعلقي ۾ ترتيب ! فهرست جو مسلسل نمبر |- | بوبڪ | Bubuk | 19 | 1534 |- | ڪڇي | Kachhi | 37 | 1552 |- | نائينگ | Naing | 51 | 1566 |- | نارپيراري | Narpirari | 52 | 1567 |} بوبڪ جي موجوده ديهه تاريخي بوبڪ پرڳڻي جي نالي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته ڪڇي نالي ديهه تاريخي ڪڇي ڳوٺ جي ممڪن سڃاڻپ لاءِ اهم ٿي سگهي ٿي. نائينگ ۽ نارپيراري جي نالن کي پڻ علائقائي جاگرافيءَ جي تحقيق ۾ ڀيٽي سگهجي ٿو، پر نارپيراري جو تاريخي نار يا نارنگ سان تعلق ثابت ٿيل نه آهي. سرڪاري ديهن جي فهرست ۾ اندراجن جي ترتيب جاگرافيائي قربت يا تاريخي رستي جي ترتيب جو ثبوت نه آهي. == تاريخ == === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ نارنگ سيوهڻ سرڪار جي بوبڪ پرڳڻي ۾ هڪ قلعي بند وسندي هئي.<ref name="Mazhar"/> [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي انتظامي، سياسي، سماجي ۽ فوجي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="BookHistory">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |language=sd}}</ref> ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ نارنگ کي قلعي جي صورت ۾ هڪ وسندي ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سترهين صديءَ ۾ هن هنڌ هڪ قلعي بند آبادي موجود هئي.<ref name="Mazhar"/> ساڳئي ماخذ ۾ نارنگ ڏانهن ويندڙ رستن ۽ ڪڇي جهڙين ٻين تاريخي وسندين جو ذڪر ان دور جي سيوهڻ ۽ بوبڪ پرڳڻي جي آبادڪاريءَ ۽ آمدرفت بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. == نارنگ جو قلعو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بيان موجب نارنگ هڪ قلعي واري وسندي هئي.<ref name="Mazhar"/> قلعي جي باني، تعمير جي تاريخ، اڏاوتي مواد، دفاعي جوڙجڪ، فوجي استعمال ۽ موجوده آثارن بابت تصديق ٿيل تفصيل موجود نه آهن. تاريخي متن ۾ قلعي جو ذڪر هجڻ مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته ان جا آثار موجوده دور تائين محفوظ آهن. نارنگ جي صحيح جاگرافيائي سڃاڻپ ٿيڻ کان پوءِ ئي قلعي جي آثارن، حدن ۽ امڪاني آثار قديمه واري حيثيت بابت وڌيڪ تحقيق ممڪن ٿي سگهندي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == نارنگ تاريخي طور بوبڪ پرڳڻي ۾ شامل هئي، جيڪو مغل دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظام هيٺ هو.<ref name="Mazhar"/> موجوده ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جي سرڪاري فهرست ۾ 71 ديهون درج آهن. انهن ۾ ''نارنگ'' نالي الڳ ديهه جو اندراج موجود نه آهي.<ref name="BORDehs"/><ref name="SindhAtlasSehwan">{{cite web |title=Sehwan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ |website=SindhAtlas |language=en}}</ref> {| class="wikitable" |+ نارنگ جي تاريخي ۽ موجوده سڃاڻپ ! تفصيل ! معلومات |- | تاريخي نالو | نارنگ |- | تاريخي حيثيت | قلعي بند وسندي |- | تاريخي پرڳڻو | [[بوبڪ پرڳڻو]] |- | تاريخي سرڪار | [[سيوهڻ سرڪار]] |- | لاڳاپيل تاريخي ماڳ | [[نار (تاريخي وسندي)|نار]] |- | لاڳاپيل تاريخي رستو | سيوهڻ کان نارنگ ڏانهن ويندڙ رستو |- | رستي تي ذڪر ڪيل ڳوٺ | [[ڪڇي (تاريخي ڳوٺ)|ڪڇي]] |- | ڪڇي جو تاريخي فاصلو | سيوهڻ کان 10 ميل |- | موجوده ديهه نارنگ | تصديق نه ٿيل |- | موجوده ڳوٺ نارنگ | تصديق نه ٿيل |- | قلعي جا موجوده آثار | تصديق نه ٿيل |- | جاگرافيائي هم آهنگيون | اڻڄاتل |} موجوده ديهن جي فهرست ۾ نارنگ نالي جي غير موجودگيءَ مان اهو ثابت نٿو ٿئي ته تاريخي وسندي مڪمل طور ختم ٿي وئي هئي. ان جو نالو تبديل ٿي سگهيو ٿي يا اها ڪنهن ٻئي نالي واري ديهه ۾ شامل ٿي سگهي ٿي، پر اهڙي ڪنهن مخصوص تبديليءَ جو ثبوت اڃا دستياب نه آهي. == تاريخي جاگرافيءَ بابت تحقيق == نارنگ جي صحيح بيهڪ معلوم ڪرڻ لاءِ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بيان ڪيل رستن ۽ آبادين کي موجوده روينيو نقشن سان ڀيٽڻ ضروري آهي. ڪڇي جي تاريخي بيان مان سيوهڻ کان ڏهن ميلن جي فاصلي جو هڪ اهم حوالو ملي ٿو. موجوده سيوهڻ تعلقي ۾ ڪڇي نالي ديهه جو اندراج انهيءَ تاريخي بيان جي وڌيڪ جاچ لاءِ هڪ امڪاني بنياد فراهم ڪري ٿو. جيڪڏهن موجوده ديهه ڪڇي جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي فاصلي ۽ رستي جي رخ سان ٺهڪي اچي، ته اها نارنگ ڏانهن ويندڙ قديم رستي جي سڃاڻپ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي. تنهن هوندي به تاريخي ۽ موجوده ڪڇي جي هڪجهڙائيءَ جي تصديق کان اڳ نارنگ جي بيهڪ بابت قطعي نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو. نار، نارنگ ۽ ڪڇي جي وچ ۾ تعلق جي وڌيڪ تحقيق لاءِ پراڻا روينيو نقشا، سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن جا نقشا، سيوهڻ سرڪار جي پرڳڻن جون حدون ۽ اصل فارسي تاريخي متن اهم ماخذ آهن. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == نارنگ سنڌ جي انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو، پر جن جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ اڃا واضح نه آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ نارنگ جي قلعي بند حيثيت ۽ بوبڪ پرڳڻي سان تعلق سترهين صديءَ جي سيوهڻ سرڪار جي انتظامي ۽ فوجي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. نارنگ جي اهميت ان سان لاڳاپيل تاريخي رستن سبب پڻ آهي. نار کان نارنگ ڏانهن ويندڙ رستي ۽ سيوهڻ کان نارنگ ڏانهن ويندڙ رستي تي ڪڇي ڳوٺ جي موجودگيءَ جو ذڪر ان دور جي آبادين ۽ آمدرفت جي رابطن کي سمجهڻ ۾ مددگار آهي. موجوده روينيو رڪارڊ ۾ ڪڇي نالي ديهه جي موجودگي انهن تاريخي حوالن کي جديد جاگرافيائي نقشن سان ڀيٽڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿي. انهيءَ ڪري نارنگ بوبڪ پرڳڻي جي تاريخي آبادڪاري، قلعي بند وسندين، قديم رستن ۽ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم موضوع آهي. == پڻ ڏسو == * [[بوبڪ پرڳڻو]] * [[بوبڪ]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[نار (تاريخي وسندي)|نار]] * [[ڪڇي (تاريخي ڳوٺ)|ڪڇي]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd}} * {{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |publisher=George Bell and Sons |location=London |year=1874}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://sindhatlas.com/en/atlas/geography/taluka-sehwan/ سيوهڻ تعلقي جون ديهون] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي قلعا]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] r7gcpe7idybwoi8uyg5pjqjjj7p3h6a 0 103951 418292 2026-10-09T15:01:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪ... 418292 wikitext text/x-wiki '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. 6r24j4n7rkpcv3xpspn3zxepa34lxl3 418293 418292 2026-10-09T15:01:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايجادون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418293 wikitext text/x-wiki '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. [[زمرو:ايجادون]] lxz4baavcve90m0qkjvxn6t5zgzooja 418294 418293 2026-10-09T15:02:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418294 wikitext text/x-wiki '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] 7kx1j6ur53ks9doxrzwfpc8dwfipw4z 418295 418294 2026-10-09T15:02:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سائنسي اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418295 wikitext text/x-wiki '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] l2mk2offqqriqkqcu5js75jbp4ht8bh 418296 418295 2026-10-09T15:03:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فلڪيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418296 wikitext text/x-wiki '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:فلڪيات]] 87y6ssx0tpcg1e9hcyo8osqkt7uvfq8 418297 418296 2026-10-09T15:07:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 418297 wikitext text/x-wiki [[File:Khalili Collection Islamic Art sci 0430 back.jpg|alt=Planispheric Astrolabe made of brass, cast, with fretwork rete and surface engraving|thumb|upright=1.2|North African, {{nobr|9th century {{sc|ce}},}} planispheric astrolabe. [[Khalili Collections|Khalili Collection]].]] [[File:Iranian Astrolabe 14.jpg|thumb|upright|A modern astrolabe made in 2013, in [[Tabriz]], Iran.]] '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسطرلاب]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] [[زمرو:فلڪيات]] nnf9z6auc9nnloex7wpi8vhyx2hdbnd 418302 418297 2026-10-09T15:08:48Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 418302 wikitext text/x-wiki [[File:Khalili Collection Islamic Art sci 0430 back.jpg|alt=Planispheric Astrolabe made of brass, cast, with fretwork rete and surface engraving|thumb|upright=1.2|North African, {{nobr|9th century {{sc|ce}},}} planispheric astrolabe. [[Khalili Collections|Khalili Collection]].]] [[File:Iranian Astrolabe 14.jpg|thumb|upright|A modern astrolabe made in 2013, in [[Tabriz]], Iran.]] '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسطرلاب]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] 39j2zvrfd64aa0zsakwmzgmm35gg0ce 418304 418302 2026-10-09T15:15:57Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 418304 wikitext text/x-wiki [[File:Khalili Collection Islamic Art sci 0430 back.jpg|alt=Planispheric Astrolabe made of brass, cast, with fretwork rete and surface engraving|thumb|upright=1.2|North African, {{nobr|9th century {{sc|ce}},}} planispheric astrolabe. [[Khalili Collections|Khalili Collection]].]] [[File:Iranian Astrolabe 14.jpg|thumb|upright|A modern astrolabe made in 2013, in [[Tabriz]], Iran.]] '''اسطرلاب''' (Astrolabe) هڪ قديم فلڪياتي اوزار آهي. اهو آسمان جي نظر ايندڙ اڌ-گنبذ نما حصي جي هڪ جسماني نموني ۽ تارن جي نقشي طور ڪم اچي ٿو. ان جا مختلف ڪم ان کي هڪ پيچيده زاويه ماپيندڙ اوزار (inclinometer) ۽ حساب ڪتاب جي هڪ اهڙي اينالاگ ڊيوائس بڻائين ٿا، جيڪا فلڪيات سان لاڳاپيل ڪيترن ئي قسمن جي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي. پنهنجي سڀ کان سادي شڪل ۾، هي ڌاتوءَ جي هڪ اهڙي چڪتي (disc) تي مشتمل هوندو آهي جنهن تي تارن، ڪٽيل حصن ۽ سوراخن جو هڪ خاص نمونو ٺهيل هوندو آهي؛ ان جي مدد سان استعمال ڪندڙ فلڪياتي مقامن (positions) جو درستيءَ سان حساب ڪري سگهي ٿو. اهو ڏينهن يا رات جي وقت ڪنهن به آسماني جسم جي افق کان مٿي اوچائي (altitude) ماپڻ جي صلاحيت رکي ٿو؛ ان کي تارن يا سيارن جي سڃاڻپ ڪرڻ، مقامي وقت جي بنياد تي مقامي ويڪرائي ڦاڪ (latitude) معلوم ڪرڻ (يا ان جي ابتڙ)، سروي ڪرڻ، يا ٽڪنڊي واري طريقي سان ماپ (triangulation) ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. قديم دور، بازنطيني سلطنت، اسلامي سونهري دور، يورپي وچئين دور ۽ دريافتن جي دور (Age of Discovery) ۾ انهن سڀني مقصدن لاءِ ان جو استعمال ڪيو ويندو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسطرلاب]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] ku3m33oejmya3hbhfbznc0tx00dlq0d 14 103952 418299 2026-10-09T15:07:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلڪياتي اوزار]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] 418299 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلڪياتي اوزار]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] 9kt3v69wl5jzbb8224i1f8ej0w1kxqv 418305 418299 2026-10-09T15:16:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 418305 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:فلڪياتي اوزار]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] omwyhrj7h1lhy2cbs7atkb2vxnasmwo 14 103953 418300 2026-10-09T15:08:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلڪيات]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] 418300 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلڪيات]] [[زمرو:سائنسي اوزار]] f9vf58lpe0yyp8cxwqytsejiekq9m9b 0 103954 418306 2026-10-09T15:25:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1358412168|Kamal (navigation)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418306 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو Celestial navigation Device آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪ جو]] تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني، <ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو. <ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب نيويگيٽرن سان ٿي <ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو، <ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو. <ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> ryjng27zr0c53by1wfctnohusz540oh 418307 418306 2026-10-09T15:25:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عرب ايجادون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418307 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو Celestial navigation Device آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪ جو]] تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني، <ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو. <ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب نيويگيٽرن سان ٿي <ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو، <ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو. <ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> [[زمرو:عرب ايجادون]] 5wb0wladf6mw7jt6aaqmv6s5lannmud 418308 418307 2026-10-09T15:26:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايجادون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418308 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو Celestial navigation Device آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪ جو]] تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني، <ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو. <ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب نيويگيٽرن سان ٿي <ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو، <ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو. <ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:ايجادون]] hludoqyafk6xd0wuy1fmrwxmjhi2b2z 418309 418308 2026-10-09T15:26:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سامونڊي سفر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418309 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو Celestial navigation Device آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪ جو]] تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني، <ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو. <ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب نيويگيٽرن سان ٿي <ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو، <ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو. <ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:سامونڊي سفر]] 921agb96auc130bkuhp331g2egj40ta 418310 418309 2026-10-09T15:27:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سفري رهنمائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418310 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو Celestial navigation Device آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪ جو]] تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني، <ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو. <ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب نيويگيٽرن سان ٿي <ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو، <ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو. <ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:سامونڊي سفر]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] 9bdkljaal8p1jl49s5rkby94nnnpdp2 418311 418310 2026-10-09T15:27:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418311 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو Celestial navigation Device آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ|ويڪرائي ڦاڪ جو]] تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني، <ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو. <ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب نيويگيٽرن سان ٿي <ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو، <ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو. <ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:سامونڊي سفر]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] eem1qt5eihtqbqra2rjcgj3o4jizvzf 418312 418311 2026-10-09T15:31:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 418312 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو (Celestial navigation Device) آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ]] جو تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني،<ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو.<ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب جهاز رانن سان ٿي<ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو،<ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو.<ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪمال (سفري رهنمائي]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:سامونڊي سفر]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:سامونڊي سفري رهنمائي]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] rr4slfidenkesyxbtvmzl1csl2fg2m2 418314 418312 2026-10-09T15:32:06Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 418314 wikitext text/x-wiki [[File:Simple_Wooden_Kamal_(Navigation).jpg|thumb|هڪ سادو ڪاٺ جو ڪمال.]] '''ڪمال''' (Kamal)، جنهن کي اڪثر ڪري صرف ''خشابه'' (عربي ۾ ڪاٺ) سڏيو ويندو آهي، هڪ فلڪياتي جهاز راني جو آلو (Celestial navigation Device) آهي جيڪو [[ويڪرائي ڦاڪ]] جو تعين ڪري ٿو. ڪمال جي ايجاد ابتدائي ڄاتل سڃاتل ويڪرائي ڦاڪ واري جهاز هلائڻ جي اجازت ڏني،<ref name="McGrail-316" /> ۽ اهڙيءَ طرح [[سامونڊي سفري رهنمائي]] ۾ مقداري طريقن جي استعمال جي طرف ابتدائي قدم هو.<ref name="McGrail-393" /> ان جي شروعات 9هين صدي جي آخر ۾ عرب جهاز رانن سان ٿي<ref>{{Harvard citation|McGrail|2004|pp=85–6}}</ref> ۽ 10هين صدي کان [[هندي سمنڊ]] ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="McGrail-316">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=316}}</ref> ان کان پوءِ جلد ئي هندستاني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو،<ref>{{Citation|location=Delhi}}</ref> ۽ پوءِ 16هين صدي کان ڪجهه وقت اڳ چيني جهاز رانن پاران اختيار ڪيو ويو.<ref name="McGrail-393">{{Harvard citation|McGrail|2004|p=393}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪمال (سفري رهنمائي)]] [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:سامونڊي سفر]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] [[زمرو:سامونڊي سفري رهنمائي]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] qyot09b3rifj7ao655hf1h48k1mv0yu 14 103955 418313 2026-10-09T15:31:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامونڊي سفر]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] 418313 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامونڊي سفر]] [[زمرو:سفري رهنمائي]] 5fih68tp1wodjvjfmvxt5dbw1q7mx0b 14 103956 418315 2026-10-09T15:32:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:سامونڊي سفري رهنمائي]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] 418315 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عرب ايجادون]] [[زمرو:سامونڊي سفري رهنمائي]] [[زمرو:اسلامي سونهري دور جون ايجادون]] apyo7eqmn0q47451sso0qzmn5aj3p8l 0 103957 418317 2026-10-09T16:33:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو تاريخي شهر}} {{Infobox settlement | name = دولت آباد | native_name = دولت آباد | settlement_type = تاريخي شهر | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = سيوهڻ پ... 418317 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو تاريخي شهر}} {{Infobox settlement | name = دولت آباد | native_name = دولت آباد | settlement_type = تاريخي شهر | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | seat_type = امڪاني جاگرافيائي بيهڪ | seat = [[سنڌو درياهه]] جو کاٻو ڪپ | footnotes = کاٻي ڪپ واري بيهڪ نياز همايونيءَ جي امڪاني راءِ موجب آهي؛ صحيح ماڳ جي تصديق ٿيل سڃاڻپ موجود ناهي. }} '''دولت آباد''' [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي شهر هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءُ شهر مغل دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هو. ڪتاب جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب دولت آباد شايد [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.<ref name="mazhar-daulatabad">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> دولت آباد جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ ۽ ڪنهن موجوده روينيو ديهه سان ان جي سڃاڻپ جي قطعي تصديق نه ٿي سگهي آهي. == تاريخي پسمنظر == === مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻو === سورهين ۽ سترهين صدي عيسويءَ دوران سنڌ جا مختلف علائقا [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ هئا. ان دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست ۾ سرڪارون ۽ پرڳڻا شامل هئا. [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم تاريخي انتظامي علائقن مان هڪ هئي. ان سان لاڳاپيل سيوهڻ پرڳڻي ۾ ڪيترائي شهر، ڳوٺ ۽ زرعي آباديون موجود هيون. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ زرعي حالتن بابت تفصيلي ڄاڻ ڏني آهي. ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="mazhar-daulatabad"/> === دولت آباد جو ذڪر === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ دولت آباد جو ذڪر سيوهڻ پرڳڻي جي هڪ شهر طور ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب هيءُ شهر شايد سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هو.<ref name="mazhar-daulatabad"/> هن بيان مان دولت آباد جو سيوهڻ پرڳڻي سان انتظامي تعلق معلوم ٿئي ٿو، پر شهر جي صحيح ماڳ، آباديءَ جي تعداد، شهر جي اڏاوت يا ويران ٿيڻ جي تاريخ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل معلومات گهربل آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == === سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي امڪاني ماڳ === نياز همايونيءَ دولت آباد جي بيهڪ بابت امڪان ظاهر ڪيو آهي ته اهو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي هو.<ref name="mazhar-daulatabad"/> سنڌو درياهه جو کاٻو ڪپ درياهه جي وهڪري جي رخ موجب مقرر ٿيندو آهي. سيوهڻ جي علائقي ۾ درياهه جي وهڪري جي تاريخي تبديلين کي نظر ۾ رکندي، دولت آباد جي قديم بيهڪ کي موجوده درياهي ڪپ سان سڌو سنئون ڳنڍڻ درست نه ٿيندو. دولت آباد جي صحيح سڃاڻپ لاءِ تاريخي سيوهڻ پرڳڻي جي حدن، پراڻن درياهي وهڪرن، روينيو ديهن ۽ تاريخي نقشن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. === موجوده انتظامي سڃاڻپ === تاريخي سيوهڻ پرڳڻي جون حدون لازمي طور موجوده [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] يا [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي حدن سان هڪجهڙيون نه هيون. انهيءَ ڪري دولت آباد کي ڪنهن موجوده ضلعي، تعلقي يا ديهه سان منسوب ڪرڻ لاءِ مخصوص روينيو ۽ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == روينيو رڪارڊ ۾ ڳولا == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] پنهنجي سرڪاري ويب سائيٽ تي سنڌ جي ديهن جي فهرست، ديهه نقشا ۽ زميني رڪارڊ سان لاڳاپيل معلومات مهيا ڪري ٿو.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref><ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> دولت آباد جي تاريخي شهر کي ڪنهن موجوده روينيو ديهه سان ڳنڍيندڙ تصديق ٿيل دستاويزي ثبوت اڃا سامهون نه آيو آهي. روينيو رڪارڊ ۾ دولت آباد جهڙي نالي واري ڪنهن ٻي آبادي يا ديهه جو ملڻ پاڻمرادو تاريخي شهر جي سڃاڻپ ثابت نٿو ڪري. اهڙي سڃاڻپ لاءِ پراڻن ديهه نقشن، زميني حدن، مقامي جاگرافيائي نالن ۽ تاريخي بيانن جو پاڻ ۾ مطابقت رکڻ ضروري آهي. == شهر جي موجوده حالت == دولت آباد جي اصل شهر جي موجوده حيثيت بابت قطعي معلومات دستياب نه آهي. تاريخي ماخذ ۾ ڪنهن شهر جي ذڪر مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري ته اهو شهر اڄ به ساڳئي نالي ۽ ساڳئي هنڌ موجود آهي. ساڳيءَ طرح موجوده ديهن جي فهرست ۾ ڪنهن تاريخي نالي جي تصديق نه ٿيڻ مان اهو پڻ ثابت نٿو ٿئي ته ان شهر جا سمورا آثار ختم ٿي ويا آهن. دولت آباد جي موجوده حالت بابت وڌيڪ ڄاڻ لاءِ مقامي آثار قديمه، پراڻا روينيو نقشا ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق ضروري آهي. == تاريخي اهميت == دولت آباد جو ذڪر مغل دور جي سيوهڻ پرڳڻي جي شهري آبادين ۽ سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. نياز همايونيءَ جي بيان ڪيل امڪاني جاگرافيائي بيهڪ هن تاريخي شهر جي سڃاڻپ لاءِ هڪ اشارو فراهم ڪري ٿي. البت شهر جي اصل ماڳ جي تصديق ٿيڻ تائين ان کي هڪ اڻسڃاتل تاريخي آبادي طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ بورڊ آف روينيو، سنڌ] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سيوهڻ]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] 5epx7spc2kpv8geq645om8i8pswoksh 0 103958 418318 2026-10-09T16:40:30Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ديهه ڳوٺ | native_name = ديهه ڳوٺ | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = سيوهڻ... 418318 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ديهه ڳوٺ | native_name = ديهه ڳوٺ | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | footnotes = نياز همايونيءَ موجب سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هئي؛ موجوده ماڳ جي تصديق نه ٿي آهي. }} '''ديهه ڳوٺ''' [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جنهن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سان لاڳاپيل نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ ملي ٿو. سندس بيان موجب هيءَ وسندي سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾، [[سنڌو درياهه]] جي کاٻي ڪپ تي واقع هئي.<ref name="mazhar-deh-goth">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |language=sd }}</ref> هن تاريخي وسنديءَ جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. == تاريخي پسمنظر == مغل دور ۾ سنڌ مختلف انتظامي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[سيوهڻ سرڪار]] انهن انتظامي علائقن مان هڪ هئي، جنهن ۾ سيوهڻ پرڳڻو پڻ شامل هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سترهين صديءَ جي سنڌ جي انتظامي، سياسي، معاشي ۽ سماجي حالتن بابت معلومات موجود آهي. ڪتاب جو سنڌي ترجمو [[نياز همايوني]] ڪيو هو.<ref name="mazhar-deh-goth"/> نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ديهه ڳوٺ سيوهڻ پرڳڻي جي هڪ وسندي هئي، جيڪا سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي واقع هئي. == جاگرافيائي بيهڪ == === سنڌو درياهه جو کاٻو ڪپ === ديهه ڳوٺ جي بيهڪ بابت موجود تاريخي ڄاڻ موجب اها سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ تي هئي.<ref name="mazhar-deh-goth"/> درياهه جي کاٻي ڪپ مان مراد وهڪري جي رخ ڏانهن منهن ڪري بيهڻ وقت کاٻي هٿ وارو ڪنارو آهي. سنڌو درياهه جي تاريخي وهڪرن ۾ تبديلين سبب سترهين صديءَ جي درياهي ڪپ کي موجوده ڪپ سان هڪجهڙو سمجهڻ مناسب نه آهي. انهيءَ ڪري تاريخي وسنديءَ جي اصل ماڳ جي سڃاڻپ لاءِ پراڻن نقشن ۽ روينيو رڪارڊ جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == روينيو رڪارڊ ۾ سڃاڻپ == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] سنڌ جي موجوده ديهن جي سرڪاري فهرست ۽ ديهه نقشن بابت معلومات مهيا ڪري ٿو.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> سيوهڻ تعلقي جي موجوده روينيو رڪارڊ ۾ آباد، آرازي، باجارا، تلهٽي، سلطانپور ۽ ٻين ديهن جا نالا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن کي تاريخي ديهه ڳوٺ سان ڳنڍيندڙ تصديق ٿيل ثبوت سامهون نه آيو آهي.<ref name="bor-records">{{cite web |title=Revenue Records |url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> «ديهه» روينيو انتظام جو هڪ اصطلاح پڻ آهي، تنهنڪري موجوده رڪارڊ ۾ ڪنهن ديهه يا ڳوٺ جو عام ذڪر تاريخي «ديهه ڳوٺ» جي سڃاڻپ لاءِ ڪافي نه آهي. == موجوده حالت == ديهه ڳوٺ جي موجوده حالت، آباديءَ جي تسلسل يا ويران ٿيڻ جي تاريخ بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي. تاريخي وسنديءَ جي موجوده سڃاڻپ لاءِ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن، تاريخي سيوهڻ پرڳڻي جي حدن ۽ موجوده روينيو ديهن جي نقشن جو مطالعو گهربل آهي. == تاريخي اهميت == ديهه ڳوٺ جو ذڪر مغل دور جي سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي ۽ سنڌو درياهه جي ڪنارن تي آباد وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. نياز همايونيءَ جي وضاحت هن وسنديءَ جي تاريخي وجود ۽ جاگرافيائي بيهڪ بابت هڪ بنيادي حوالو فراهم ڪري ٿي، جڏهن ته ان جي موجوده ماڳ جي سڃاڻپ وڌيڪ تحقيق جي محتاج آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سنڌو درياهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] 2dm0w2z5yfd2ajoc1l84p82hch26s08 0 103959 418319 2026-10-09T16:50:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ درٻيلي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = گرنگ | native_name = گرنگ | other_name = گڙنگ | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name1 = [[درٻيلو پرڳڻو]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name... 418319 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ درٻيلي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = گرنگ | native_name = گرنگ | other_name = گڙنگ | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name1 = [[درٻيلو پرڳڻو]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | footnotes = نياز همايونيءَ موجب درٻيلي شهر جي اتر ۾ واقع هئي؛ موجوده روينيو سڃاڻپ غيرتصديق ٿيل آهي. }} '''گرنگ''' يا '''گڙنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلي پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هئي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب هيءَ وسندي [[درٻيلو|درٻيلي شهر]] جي اتر ۾ واقع هئي.<ref name="mazhar-garang">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> گرنگ جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ ڪنهن موجوده روينيو ديهه سان ان جي تعلق جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. == تاريخي پسمنظر == مغل دور ۾ [[سنڌ]] مختلف انتظامي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[درٻيلو پرڳڻو]] انهن تاريخي انتظامي علائقن مان هڪ هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي مختلف وسندين، انتظامي علائقن ۽ مقامي حالتن جو ذڪر ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب گرنگ يا گڙنگ درٻيلي پرڳڻي جي هڪ وسندي هئي، جيڪا درٻيلي شهر جي اتر طرف واقع هئي.<ref name="mazhar-garang"/> == جاگرافيائي بيهڪ == تاريخي گرنگ جي بيهڪ بابت موجود ڄاڻ موجب اها درٻيلي شهر جي اتر ۾ هئي. موجوده درٻيلو، جنهن کي دڀرو پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو تعلقي]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] ۾ واقع آهي. تاريخي پرڳڻي جون حدون موجوده تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. انهيءَ ڪري تاريخي گرنگ کي ڪنهن موجوده ڳوٺ يا ديهه سان منسوب ڪرڻ لاءِ قديم ۽ جديد نقشن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == روينيو رڪارڊ ۾ گڙنگ جو نالو == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي آن لائين زميني رڪارڊ ۾ گڙنگ جاگير ۽ گڙنگ رعيتي نالا ديھن لاء ملن ٿا <ref name="bor-garang">{{cite web |title=Revenue Records |url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> بهرحال انهن اندراجن کي تاريخي درٻيلي پرڳڻي جي گڙنگ سان ڳنڍڻ لاءِ ضلعي، تعلقي، ديهه جي حدن ۽ قديم ماڳ جي تصديق ضروري آهي. == ٻين هم نالي ماڳن کان فرق == سنڌ ۾ گڙنگ نالي سان ٻيا ماڳ پڻ ڄاڻايا ويا آهن. سانگهڙ ضلعي ۾ «گڙنگ بنگلو» نالي آبادي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو تعلق حر تحريڪ جي تاريخي مطالعي سان پڻ رهيو آهي. درٻيلي جي اتر ۾ واقع تاريخي گرنگ کي ڪنهن ٻئي ضلعي جي هم نالي آبادي سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ الڳ تاريخي ۽ جاگرافيائي ثبوت گهربل آهن. == تاريخي اهميت == گڙنگيا گرنگ جو ذڪر مغل دور جي درٻيلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي ۽ مقامي آبادين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. نياز همايونيءَ جي ڄاڻايل اتر واري بيهڪ هن وسنديءَ جي ڳولا لاءِ هڪ بنيادي جاگرافيائي اشارو فراهم ڪري ٿي. == پڻ ڏسو == * [[درٻيلو]] * [[درٻيلو پرڳڻو]] * [[ڪنڊيارو تعلقو]] * [[نوشهروفيروز ضلعو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx بورڊ آف روينيو جو زميني رڪارڊ] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:درٻيلو پرڳڻو]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] 9uir3irrtl3fs7qcdwxi008hq2imcrh 418320 418319 2026-10-09T16:54:14Z Intisar Ali 8681 /* */ 418320 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ درٻيلي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = گرنگ | native_name = گرنگ | other_name = گڙنگ | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name1 = [[درٻيلو پرڳڻو]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | footnotes = نياز همايونيءَ موجب درٻيلي شهر جي اتر ۾ واقع هئي؛ موجوده روينيو سڃاڻپ غيرتصديق ٿيل آهي. }} '''گرنگ''' يا '''گڙنگ''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلي پرڳڻي]] سان لاڳاپيل هئي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب هيءَ وسندي [[درٻيلو|درٻيلي شهر]] جي اتر ۾ واقع هئي.<ref name="mazhar-garang">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> گرنگ جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ ڪنهن موجوده روينيو ديهه سان ان جي تعلق جي قطعي تصديق نه ٿي آهي. == نالي جو اشتقاق == '''گرنگ''' يا '''گڙنگ''' نالي جي لغوي معنيٰ ۽ اشتقاق بابت ڪا قطعي ڄاڻ دستياب نه آهي. البت ڪردي، دري فارسي ۽ براهوي ٻولين ۾ «گرنگ» سان ملندڙ لفظ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. '''ڪردي ٻوليءَ''' جي سوراني لهجي ۾ «گرنگ» (''giring'') جي معنيٰ «اهم»، «خاص اهميت وارو» يا «وزندار» آهي. ان مان ٺهيل لفظ «گرنگي» (''giringî'') جي معنيٰ «اهميت» آهي. ڪردي ٻوليءَ جي ڪرمانجي لهجي ۾ پڻ «girîng» اهم يا اهميت واري شيءِ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="kurdish-garang">{{cite web |title=گرنگ |url=https://en.wiktionary.org/wiki/گرنگ |website=Wiktionary |language=en }}</ref><ref name="kurmanji-giring">{{cite web |title=girîng |url=https://en.wiktionary.org/wiki/gir%C3%AEng |website=Wiktionary |language=en }}</ref> '''دري فارسيءَ''' ۾ «گرنگ» (''girang'') لفظ «گران» جي عام گفتاري صورت طور استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي معنيٰ «ڳرو» يا «وزني» آهي. اها معنيٰ ڪردي لفظ جي مفهوم کان مختلف آهي.<ref name="dari-garang">{{cite book |last=Bulkin |first=Carleton |title=Dari-English/English-Dari Practical Dictionary |edition=2 |publisher=Hippocrene Books |year=2012 |page=300 |language=en }}</ref> '''براهوي ٻوليءَ''' ۾ «گِرِّنگ» (''girriṅg'') فعل جي معنيٰ «گهلي وڃڻ»، «ڇڪي کڻي وڃڻ» يا «گهلي ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ» آهي. براهوي ٻوليءَ جي محقق ڊينس بري (Denys Bray) پنهنجي ڪتاب ''The Brahui Language'' جي لغوي ڀاڱي ۾ هن لفظ کي درج ڪيو آهي.<ref name="brahui-girring">{{cite book |last=Bray |first=Denys |title=The Brahui Language |volume=3 |publisher=Superintendent Government Printing |location=Calcutta |year=1934 |page=117 |language=en }}</ref> انهن لغوي معنائن مان ظاهر ٿئي ٿو ته «گرنگ» سان ملندڙ لفظ مختلف ٻولين ۾ موجود آهن، پر انهن جي بنياد تي [[درٻيلو پرڳڻو|درٻيلي پرڳڻي]] جي تاريخي وسنديءَ جي نالي جو اصل مقرر نٿو ڪري سگهجي. خاص طور «گرنگ» ۽ «گڙنگ» جي املا ۽ اچار ۾ فرق هجڻ ڪري ٻنهي صورتن جي هڪجهڙي اشتقاق جي تصديق ضروري آهي. نالي جي صحيح تاريخي صورت ۽ اشتقاق معلوم ڪرڻ لاءِ ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي اصل فارسي متن، [[نياز همايوني]] جي سنڌي ترجمي، قديم روينيو رڪارڊ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي مستند لغتن جو تقابلي مطالعو گهربل آهي. == تاريخي پسمنظر == مغل دور ۾ [[سنڌ]] مختلف انتظامي سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[درٻيلو پرڳڻو]] انهن تاريخي انتظامي علائقن مان هڪ هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي مختلف وسندين، انتظامي علائقن ۽ مقامي حالتن جو ذڪر ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب گرنگ يا گڙنگ درٻيلي پرڳڻي جي هڪ وسندي هئي، جيڪا درٻيلي شهر جي اتر طرف واقع هئي.<ref name="mazhar-garang"/> == جاگرافيائي بيهڪ == تاريخي گرنگ جي بيهڪ بابت موجود ڄاڻ موجب اها درٻيلي شهر جي اتر ۾ هئي. موجوده درٻيلو، جنهن کي دڀرو پڻ چيو وڃي ٿو، [[ڪنڊيارو تعلقو|ڪنڊيارو تعلقي]]، [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز ضلعي]] ۾ واقع آهي. تاريخي پرڳڻي جون حدون موجوده تعلقي جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. انهيءَ ڪري تاريخي گرنگ کي ڪنهن موجوده ڳوٺ يا ديهه سان منسوب ڪرڻ لاءِ قديم ۽ جديد نقشن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == روينيو رڪارڊ ۾ گڙنگ جو نالو == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي آن لائين زميني رڪارڊ ۾ گڙنگ جاگير ۽ گڙنگ رعيتي نالا ديھن لاء ملن ٿا <ref name="bor-garang">{{cite web |title=Revenue Records |url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> بهرحال انهن اندراجن کي تاريخي درٻيلي پرڳڻي جي گڙنگ سان ڳنڍڻ لاءِ ضلعي، تعلقي، ديهه جي حدن ۽ قديم ماڳ جي تصديق ضروري آهي. == ٻين هم نالي ماڳن کان فرق == سنڌ ۾ گڙنگ نالي سان ٻيا ماڳ پڻ ڄاڻايا ويا آهن. سانگهڙ ضلعي ۾ «گڙنگ بنگلو» نالي آبادي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جو تعلق حر تحريڪ جي تاريخي مطالعي سان پڻ رهيو آهي. درٻيلي جي اتر ۾ واقع تاريخي گرنگ کي ڪنهن ٻئي ضلعي جي هم نالي آبادي سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ الڳ تاريخي ۽ جاگرافيائي ثبوت گهربل آهن. == تاريخي اهميت == گڙنگيا گرنگ جو ذڪر مغل دور جي درٻيلي پرڳڻي جي تاريخي جاگرافي ۽ مقامي آبادين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. نياز همايونيءَ جي ڄاڻايل اتر واري بيهڪ هن وسنديءَ جي ڳولا لاءِ هڪ بنيادي جاگرافيائي اشارو فراهم ڪري ٿي. == پڻ ڏسو == * [[درٻيلو]] * [[درٻيلو پرڳڻو]] * [[ڪنڊيارو تعلقو]] * [[نوشهروفيروز ضلعو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx بورڊ آف روينيو جو زميني رڪارڊ] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:درٻيلو پرڳڻو]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] dp554abis6x3k7ul3707tg123jvnaxy 0 103960 418321 2026-10-09T17:16:37Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جي اتر اوڀر واري ريگستان جو تاريخي جاگرافيائي نالو}} {{Infobox landform | name = جيسلمير جون ڀٽون | other_name = جيسلمير جون وارياسيون ڀٽون | photo = | photo_caption = | location = سنڌ جو اتر اوڀر وارو ريگستاني علائقو | region = تاريخي طور نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن جي مٿئين ريگستاني پٽي | count... 418321 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي اتر اوڀر واري ريگستان جو تاريخي جاگرافيائي نالو}} {{Infobox landform | name = جيسلمير جون ڀٽون | other_name = جيسلمير جون وارياسيون ڀٽون | photo = | photo_caption = | location = سنڌ جو اتر اوڀر وارو ريگستاني علائقو | region = تاريخي طور نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن جي مٿئين ريگستاني پٽي | country = [[پاڪستان]] | state = [[سنڌ]] | type = ريگستاني ڀٽون | part_of = [[ٿر ريگستان]] جي اترئين ۽ اڀرندي پٽي سان لاڳاپيل تاريخي علائقو }} '''جيسلمير جون ڀٽون''' سنڌ جي هڪ تاريخي ريگستاني علائقي جو نالو هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن جي مٿئين ريگستان کي «جيسلمير جون ڀٽون» سڏيو ويندو هو، جڏهن ته ان ريگستان جو ڏاکڻو ڀاڱو «عمرڪوٽ جون ڀٽون» جي نالي سان مشهور هو.<ref name="mazhar-jaisalmer">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> هيءُ نالو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا روينيو ديهه بدران وارياسين ڀٽن تي مشتمل هڪ وسيع جاگرافيائي علائقي لاءِ استعمال ٿيندو هو. == نالي جي معنيٰ == «جيسلمير جون ڀٽون» ٻن حصن مان ٺهيل جاگرافيائي نالو آهي. «جيسلمير» [[راجسٿان]] جي تاريخي شهر ۽ علائقي جو نالو آهي، جڏهن ته سنڌي لفظ «ڀٽ» واريءَ جي دڙي يا وارياسي ٽڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح نالي جي لفظي معنيٰ «جيسلمير سان منسوب وارياسيون ڀٽون» آهي. هن نالي مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته اهي سموريون ڀٽون ڪنهن مخصوص دور ۾ جيسلمير رياست جي سياسي يا انتظامي حدن اندر هيون. تاريخي جاگرافيائي نسبت ۽ سياسي ملڪيت ٻه الڳ ڳالهيون آهن. == تاريخي پسمنظر == === تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ذڪر === [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي تاريخ، انتظامي حالتن، آبادين ۽ جاگرافيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي. ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن جي مٿئين ريگستاني علائقي کي جيسلمير جون ڀٽون چيو ويندو هو، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ساڳيو ريگستان عمرڪوٽ جي ڀٽن جي نالي سان مشهور هو.<ref name="mazhar-jaisalmer"/> ان وضاحت ۾ موجوده ضلعن جا نالا تاريخي علائقي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن. انهن کي سترهين صديءَ جي انتظامي ضلعن جا نالا نه سمجهڻ گهرجي. == جاگرافيائي بيهڪ == === سنڌ جي اتر اوڀر واري ريگستاني پٽي === جيسلمير جون ڀٽون سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي علائقي سان لاڳاپيل تاريخي نالو هو. موجوده جاگرافيائي ورهاست موجب سنڌ جي هن پاسي [[نارا رڻ]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] جهڙا ريگستاني علائقا واقع آهن. نارا رڻ بابت هڪ سائنسي مطالعي ۾ ان کي [[ٿر ريگستان]] جو اتر وارو ڀاڱو قرار ڏنو ويو آهي. هن علائقي ۾ وارياسيون ڀٽون، خشڪ زمين، گهٽ برسات ۽ تيز هوائون ملن ٿيون.<ref name="nara-study">{{cite journal |title=Nara Desert, Sindh, Pakistan: Part III: Range Types and Their Plant Resources |journal=Rangelands |volume=29 |issue=1 |year=2007 |pages=26–29 |doi=10.2111/1551-501X(2007)29[26:NDSPPI]2.0.CO;2 |language=en }}</ref> === سانگهڙ ۽ اڇڙو ٿر === موجوده سانگهڙ ضلعي جي جاگرافيءَ ۾ اولهه طرف آبپاشيءَ وارو ميداني علائقو ۽ اوڀر طرف ريگستاني پٽي موجود آهي. سانگهڙ ۽ کپري تعلقن جي اڀرندي حصن ۾ وارياسيون ڀٽون پکڙيل آهن. کپري تعلقي جي ريگستاني علائقي کي «اڇڙو ٿر» چيو ويندو آهي، جيڪو ٿر جي وسيع ريگستاني نظام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="sanghar-geography">{{cite web |title=Sindh—Sanghar |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-sanghar/ |website=Pakistan Almanac |language=en }}</ref> جيسلمير جي ڀٽن واري تاريخي نالي ۽ موجوده اڇڙي ٿر جي وچ ۾ جاگرافيائي مشابهت موجود آهي، پر ٻنهي جي حدن جي مڪمل هڪجهڙائي ثابت ٿيل نه آهي. === عمرڪوٽ جون ڀٽون === نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ريگستان جو ڏاکڻو حصو «عمرڪوٽ جون ڀٽون» جي نالي سان مشهور هو.<ref name="mazhar-jaisalmer"/> اهڙيءَ طرح هڪ ئي وسيع ريگستاني پٽيءَ جي مختلف حصن لاءِ الڳ علائقائي نالا استعمال ٿيندا هئا. == روينيو رڪارڊ ۽ ديهون == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري فهرست ۾ سانگهڙ ضلعي جي کپري تعلقي جون ڪيتريون ديهون درج آهن. انهن ۾ چونرو، هٿونگو، کاهي، کاڻي راڄڙ، کپرو ۽ ماروي شامل آهن.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> اهي ديهون موجوده روينيو انتظامي ورهاست جو حصو آهن. سندن سرڪاري اندراج مان جيسلمير جي ڀٽن واري تاريخي علائقي جون حدون پاڻمرادو مقرر نٿيون ڪري سگهجن. «جيسلمير جون ڀٽون» ڪنهن هڪ ديهه جو نالو نه، پر هڪ تاريخي ريگستاني پٽيءَ جو نالو هجڻ ڪري ان جي جاگرافيائي حدن جي تحقيق لاءِ ڪيترين ديهن جا نقشا گڏائي ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو وٽ ديهه نقشن سان گڏ پراڻن نقشن جي آرڪائيو جو انتظام پڻ موجود آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> == قدرتي خاصيتون == سنڌ جي اتر اوڀر واري ريگستاني پٽيءَ ۾ وارياسيون ڀٽون، خشڪ ميداني حصا ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ نباتات ملن ٿا. نارا رڻ بابت سائنسي مطالعي موجب علائقي ۾ برسات گهٽ پوي ٿي، جڏهن ته تيز هوائون ۽ واريءَ جي حرڪت زميني شڪلين تي اثرانداز ٿين ٿيون.<ref name="nara-study"/> اڇڙي ٿر ۾ پڻ هلندڙ وارياسيون ڀٽون ملن ٿيون، جيڪي علائقي جي اهم جاگرافيائي خاصيت آهن.<ref name="sanghar-geography"/> == تاريخي جاگرافيءَ ۾ اهميت == «جيسلمير جون ڀٽون» نالي مان سنڌ جي ريگستاني علائقن جي تاريخي نالن ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ بابت ڄاڻ ملي ٿي. نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ريگستان جي مٿئين ۽ ڏاکڻي حصي لاءِ مختلف نالا استعمال ٿيندا هئا. هيءَ معلومات سنڌ جي پراڻن جاگرافيائي نالن، تاريخي وسندين ۽ ريگستاني رستن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. بهرحال تاريخي جيسلمير جي ڀٽن جون صحيح حدون، انهن سان لاڳاپيل سموريون وسنديون ۽ موجوده ديهن سان انهن جي مڪمل مطابقت وڌيڪ تاريخي ۽ نقشائي تحقيق جي محتاج آهي. == پڻ ڏسو == * [[نارا رڻ]] * [[اڇڙو ٿر]] * [[ٿر ريگستان]] * [[جيسلمير]] * [[عمرڪوٽ]] * [[سانگهڙ ضلعو]] * [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا نقشا] [[زمرو:سنڌ جا ريگستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ٿر ريگستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] anuo2scdxu4zycelnpnuatels1cvtwi 418322 418321 2026-10-09T17:20:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 418322 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي اتر اوڀر واري ريگستان جو تاريخي جاگرافيائي نالو}} {{Infobox settlement | name = جيسلمير جون ڀٽون | native_name = جيسلمير جون ڀٽون | other_name = جيسلمير جون وارياسيون ڀٽون | settlement_type = تاريخي ريگستاني علائقو | image_skyline = | image_caption = | image_map = | map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = تاريخي جاگرافيائي علائقو | subdivision_name2 = [[ٿر ريگستان]] | subdivision_type3 = موجوده علائقا | subdivision_name3 = [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] جي ريگستاني پٽي | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | named_for = [[جيسلمير]] | parts_type = لاڳاپيل ريگستاني علائقا | parts = [[نارا رڻ]]، [[اڇڙو ٿر]] | blank_name = جاگرافيائي قسم | blank_info = وارياسيون ڀٽون ۽ ريگستاني پٽ | blank1_name = تاريخي ماخذ | blank1_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank2_name = تاريخي وضاحت | blank2_info = [[نياز همايوني]] | blank3_name = ڏاکڻي علائقي جو تاريخي نالو | blank3_info = عمرڪوٽ جون ڀٽون | footnotes = نياز همايونيءَ موجب نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن جي مٿئين ريگستان کي جيسلمير جون ڀٽون ۽ ڏاکڻي حصي کي عمرڪوٽ جون ڀٽون سڏيو ويندو هو. }} '''جيسلمير جون ڀٽون''' سنڌ جي هڪ تاريخي ريگستاني علائقي جو نالو هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن جي مٿئين ريگستان کي «جيسلمير جون ڀٽون» سڏيو ويندو هو، جڏهن ته ان ريگستان جو ڏاکڻو ڀاڱو «عمرڪوٽ جون ڀٽون» جي نالي سان مشهور هو.<ref name="mazhar-jaisalmer">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> هيءُ نالو ڪنهن هڪ ڳوٺ يا روينيو ديهه بدران وارياسين ڀٽن تي مشتمل هڪ وسيع جاگرافيائي علائقي لاءِ استعمال ٿيندو هو. == نالي جي معنيٰ == «جيسلمير جون ڀٽون» ٻن حصن مان ٺهيل جاگرافيائي نالو آهي. «جيسلمير» [[راجسٿان]] جي تاريخي شهر ۽ علائقي جو نالو آهي، جڏهن ته سنڌي لفظ «ڀٽ» واريءَ جي دڙي يا وارياسي ٽڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهڙيءَ طرح نالي جي لفظي معنيٰ «جيسلمير سان منسوب وارياسيون ڀٽون» آهي. هن نالي مان لازمي طور اهو نتيجو نٿو نڪري ته اهي سموريون ڀٽون ڪنهن مخصوص دور ۾ جيسلمير رياست جي سياسي يا انتظامي حدن اندر هيون. تاريخي جاگرافيائي نسبت ۽ سياسي ملڪيت ٻه الڳ ڳالهيون آهن. == تاريخي پسمنظر == === تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ ذڪر === [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين جي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي تاريخ، انتظامي حالتن، آبادين ۽ جاگرافيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي. ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوابشاهه ۽ سانگهڙ ضلعن جي مٿئين ريگستاني علائقي کي جيسلمير جون ڀٽون چيو ويندو هو، جڏهن ته ڏکڻ ۾ ساڳيو ريگستان عمرڪوٽ جي ڀٽن جي نالي سان مشهور هو.<ref name="mazhar-jaisalmer"/> ان وضاحت ۾ موجوده ضلعن جا نالا تاريخي علائقي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن. انهن کي سترهين صديءَ جي انتظامي ضلعن جا نالا نه سمجهڻ گهرجي. == جاگرافيائي بيهڪ == === سنڌ جي اتر اوڀر واري ريگستاني پٽي === جيسلمير جون ڀٽون سنڌ جي اتر اوڀر واري وارياسي علائقي سان لاڳاپيل تاريخي نالو هو. موجوده جاگرافيائي ورهاست موجب سنڌ جي هن پاسي [[نارا رڻ]] ۽ [[اڇڙو ٿر]] جهڙا ريگستاني علائقا واقع آهن. نارا رڻ بابت هڪ سائنسي مطالعي ۾ ان کي [[ٿر ريگستان]] جو اتر وارو ڀاڱو قرار ڏنو ويو آهي. هن علائقي ۾ وارياسيون ڀٽون، خشڪ زمين، گهٽ برسات ۽ تيز هوائون ملن ٿيون.<ref name="nara-study">{{cite journal |title=Nara Desert, Sindh, Pakistan: Part III: Range Types and Their Plant Resources |journal=Rangelands |volume=29 |issue=1 |year=2007 |pages=26–29 |doi=10.2111/1551-501X(2007)29[26:NDSPPI]2.0.CO;2 |language=en }}</ref> === سانگهڙ ۽ اڇڙو ٿر === موجوده سانگهڙ ضلعي جي جاگرافيءَ ۾ اولهه طرف آبپاشيءَ وارو ميداني علائقو ۽ اوڀر طرف ريگستاني پٽي موجود آهي. سانگهڙ ۽ کپري تعلقن جي اڀرندي حصن ۾ وارياسيون ڀٽون پکڙيل آهن. کپري تعلقي جي ريگستاني علائقي کي «اڇڙو ٿر» چيو ويندو آهي، جيڪو ٿر جي وسيع ريگستاني نظام سان لاڳاپيل آهي.<ref name="sanghar-geography">{{cite web |title=Sindh—Sanghar |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-sanghar/ |website=Pakistan Almanac |language=en }}</ref> جيسلمير جي ڀٽن واري تاريخي نالي ۽ موجوده اڇڙي ٿر جي وچ ۾ جاگرافيائي مشابهت موجود آهي، پر ٻنهي جي حدن جي مڪمل هڪجهڙائي ثابت ٿيل نه آهي. === عمرڪوٽ جون ڀٽون === نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ريگستان جو ڏاکڻو حصو «عمرڪوٽ جون ڀٽون» جي نالي سان مشهور هو.<ref name="mazhar-jaisalmer"/> اهڙيءَ طرح هڪ ئي وسيع ريگستاني پٽيءَ جي مختلف حصن لاءِ الڳ علائقائي نالا استعمال ٿيندا هئا. == روينيو رڪارڊ ۽ ديهون == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري فهرست ۾ سانگهڙ ضلعي جي کپري تعلقي جون ڪيتريون ديهون درج آهن. انهن ۾ چونرو، هٿونگو، کاهي، کاڻي راڄڙ، کپرو ۽ ماروي شامل آهن.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> اهي ديهون موجوده روينيو انتظامي ورهاست جو حصو آهن. سندن سرڪاري اندراج مان جيسلمير جي ڀٽن واري تاريخي علائقي جون حدون پاڻمرادو مقرر نٿيون ڪري سگهجن. «جيسلمير جون ڀٽون» ڪنهن هڪ ديهه جو نالو نه، پر هڪ تاريخي ريگستاني پٽيءَ جو نالو هجڻ ڪري ان جي جاگرافيائي حدن جي تحقيق لاءِ ڪيترين ديهن جا نقشا گڏائي ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو وٽ ديهه نقشن سان گڏ پراڻن نقشن جي آرڪائيو جو انتظام پڻ موجود آهي.<ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> == قدرتي خاصيتون == سنڌ جي اتر اوڀر واري ريگستاني پٽيءَ ۾ وارياسيون ڀٽون، خشڪ ميداني حصا ۽ برسات تي دارومدار رکندڙ نباتات ملن ٿا. نارا رڻ بابت سائنسي مطالعي موجب علائقي ۾ برسات گهٽ پوي ٿي، جڏهن ته تيز هوائون ۽ واريءَ جي حرڪت زميني شڪلين تي اثرانداز ٿين ٿيون.<ref name="nara-study"/> اڇڙي ٿر ۾ پڻ هلندڙ وارياسيون ڀٽون ملن ٿيون، جيڪي علائقي جي اهم جاگرافيائي خاصيت آهن.<ref name="sanghar-geography"/> == تاريخي جاگرافيءَ ۾ اهميت == «جيسلمير جون ڀٽون» نالي مان سنڌ جي ريگستاني علائقن جي تاريخي نالن ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ بابت ڄاڻ ملي ٿي. نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ريگستان جي مٿئين ۽ ڏاکڻي حصي لاءِ مختلف نالا استعمال ٿيندا هئا. هيءَ معلومات سنڌ جي پراڻن جاگرافيائي نالن، تاريخي وسندين ۽ ريگستاني رستن جي مطالعي لاءِ اهم آهي. بهرحال تاريخي جيسلمير جي ڀٽن جون صحيح حدون، انهن سان لاڳاپيل سموريون وسنديون ۽ موجوده ديهن سان انهن جي مڪمل مطابقت وڌيڪ تاريخي ۽ نقشائي تحقيق جي محتاج آهي. == پڻ ڏسو == * [[نارا رڻ]] * [[اڇڙو ٿر]] * [[ٿر ريگستان]] * [[جيسلمير]] * [[عمرڪوٽ]] * [[سانگهڙ ضلعو]] * [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا نقشا] [[زمرو:سنڌ جا ريگستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ٿر ريگستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 7jxoq717gqygtikpknui1q10e0giaps 0 103961 418323 2026-10-09T17:30:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = جسروت | native_name = جسروت | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | su... 418323 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = جسروت | native_name = جسروت | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حالت | extinct_date = نياز همايونيءَ موجب ڳوٺ هاڻي موجود ناهي | footnotes = ڳوٺ جي صحيح تاريخي بيهڪ ۽ موجوده روينيو سڃاڻپ جي تصديق نه ٿي آهي. }} '''جسروت''' [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سان لاڳاپيل [[نياز همايوني]] جي وضاحت ۾ ملي ٿو. سندس بيان موجب جسروت سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو، پر هاڻي موجود ناهي.<ref name="mazhar-jasrot">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> جسروت جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده روينيو ديهه سان نسبت ۽ ڳوٺ جي ويران ٿيڻ جي تاريخ بابت قطعي ڄاڻ دستياب نه آهي. == تاريخي پسمنظر == === مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻو === سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سنڌ]] جو وڏو حصو [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو. ان دور ۾ سنڌ مختلف سرڪارن ۽ پرڳڻن ۾ ورهايل هئي. [[سيوهڻ سرڪار]] انهن تاريخي انتظامي علائقن مان هڪ هئي، جنهن ۾ سيوهڻ پرڳڻو پڻ شامل هو. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظامي، سياسي ۽ سماجي حالتن بابت معلومات ڏني آهي. هيءُ ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو.<ref name="mazhar-jasrot"/> === جسروت جو تاريخي ذڪر === نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جسروت سيوهڻ پرڳڻي جي هڪ وسندي هئي، جيڪا سندس زماني تائين موجود نه رهي هئي.<ref name="mazhar-jasrot"/> انهيءَ بيان مان جسروت جي تاريخي انتظامي نسبت معلوم ٿئي ٿي، پر ڳوٺ جي آبادي، ايراضي، اقتصادي سرگرمين يا ويران ٿيڻ جي سبب بابت وڌيڪ معلومات جي تصديق گهربل آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == جسروت تاريخي سيوهڻ پرڳڻي ۾ واقع هو. تنهن هوندي به سيوهڻ پرڳڻي جون تاريخي حدون لازمي طور موجوده [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] جي حدن سان هڪجهڙيون نه هيون. ان ڪري جسروت کي ڪنهن موجوده ضلعي، تعلقي يا ديهه سان منسوب ڪرڻ لاءِ تاريخي نقشن ۽ روينيو رڪارڊ جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. ڳوٺ جي صحيح هنڌ، ڀرپاسي جي آبادين ۽ سنڌو درياهه سان فاصلي بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. == روينيو رڪارڊ ۾ سڃاڻپ == [[بورڊ آف روينيو، سنڌ]] جي سرڪاري پورٽل تي سنڌ جي ديهن جي فهرست، ديهه نقشا، پراڻا نقشا ۽ زميني سروي رجسٽر موجود آهن.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref><ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> جسروت نالي تاريخي ڳوٺ کي ڪنهن موجوده روينيو ديهه سان ڳنڍيندڙ تصديق ٿيل اندراج اڃا سامهون نه آيو آهي. جسروت جي موجوده سڃاڻپ لاءِ سنڌ جي قديم ديهن جا نقشا، ڳوٺن جون پراڻيون فهرستون ۽ تاريخي سيوهڻ پرڳڻي جي حدن بابت رڪارڊ وڌيڪ تحقيق جا اهم ذريعا آهن. == ڳوٺ جي موجوده حالت == نياز همايونيءَ موجب جسروت جو تاريخي ڳوٺ هاڻي موجود نه آهي.<ref name="mazhar-jasrot"/> تنهن هوندي به ڳوٺ جي ويران ٿيڻ جو زمانو، سبب ۽ اصل ماڳ تي آثارن جي موجودگي يا غيرموجودگي بابت قطعي ڄاڻ دستياب نه آهي. تاريخي ڳوٺ جو ختم ٿيڻ، ان جي نالي جو تبديل ٿيڻ ۽ پراڻي آباديءَ جو ڪنهن نئين ڳوٺ ۾ ضم ٿيڻ الڳ امڪان آهن، جن مان ڪنهن هڪ کي جسروت جي حوالي سان ثابت ٿيل حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي. == نالي جي سڃاڻپ == «جسروت» نالي جي لغوي معنيٰ ۽ اشتقاق بابت تصديق ٿيل ڄاڻ دستياب نه آهي. ڏکڻ ايشيا ۾ جسروت سان ملندڙ نالي وارا ٻيا تاريخي ماڳ پڻ ملن ٿا، پر انهن کي سنڌ جي سيوهڻ پرڳڻي واري جسروت سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == تاريخي اهميت == جسروت جو ذڪر سترهين صديءَ جي سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي آبادين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. نياز همايونيءَ جي وضاحت سنڌ جي انهن پراڻن ڳوٺن جي سڃاڻپ لاءِ هڪ حوالو فراهم ڪري ٿي، جيڪي موجوده جاگرافيائي ۽ روينيو رڪارڊ ۾ پنهنجي اصل نالن سان آسانيءَ سان سڃاڻي نٿا سگهجن. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا ديهه نقشا] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سيوهڻ سرڪار]] [[زمرو:مغل دور جي سنڌ]] gp0wnwce0i1f2ahe3mrkjusvua54rfu 0 103962 418335 2026-10-09T18:23:23Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9460063|قطیف]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418335 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودی عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}}'''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. jhsdfntvly4h0rrsyt6uqhbmpfv17z3 418336 418335 2026-10-09T18:24:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418336 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودی عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}}'''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 6jsqez2mryu5rzhsmgdbxburl73p0ze 418337 418336 2026-10-09T18:24:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418337 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودی عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}}'''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]] : القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 358bftaoz49hic54w38rox3dhseqtcu 418338 418337 2026-10-09T18:28:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 418338 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] gnr5n8cmtvipy4zbjo7xk5maydemy4m 418339 418338 2026-10-09T18:30:50Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 418339 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] nsrruczy1a9lxjzfphukmbulc5ayiie 418340 418339 2026-10-09T18:32:07Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سعودي عرب جا نخلستان]]; added [[Category:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418340 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا آباد علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 2qmyo1ivtmtnnuug862q8mxbt44r4yg 418341 418340 2026-10-09T18:32:36Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:الشرقي صوبي جا آباد علائقا]]; added [[Category:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418341 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 2x5q9muicwlf83147136v71dloa2qsj 418342 418341 2026-10-09T18:33:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418342 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]] 5l6pnr0n9maors2istatm5dg0t49pax 418343 418342 2026-10-09T18:33:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نخلستان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418343 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]] [[زمرو:نخلستان]] 7rr7e2q4fxj81j0fvvl10k5fksssado 418346 418343 2026-10-09T18:37:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418346 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] tfrmfxu9zngf66pzzfm2u386pa6rfl5 418347 418346 2026-10-09T18:37:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:شيعه اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418347 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:شيعه اسلام]] qdhxis7htrwqz9zb79g4p66bt32kf7w 418348 418347 2026-10-09T18:38:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پرتگالي نوآباديات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418348 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:پرتگالي نوآباديات]] mwqmh58ghm73iwtoubnpnu2b5bz1dl2 418349 418348 2026-10-09T18:41:45Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 418349 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:شيعا برادريون]] 1r0nlguhmh4xcpt28gdhmto24fmgg35 418358 418349 2026-10-09T18:48:40Z Ibne maryam 17680 418358 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] aya9819ctota1mdpzubh4eoqfjsmuvd 418360 418358 2026-10-09T18:52:30Z Ibne maryam 17680 418360 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==تفصيل== {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Use dmy dates|date=June 2026}} {{multiple issues| {{expand Arabic|topic=geo|date=June 2026}} {{sources|date=June 2026}} }} {{Infobox settlement | name = | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = }} '''Qatif''' ({{Langx|ar|{{script|Arab|ٱلْقَطِيف}}|translit=al-Qaṭīf}}) is a [[list of governorates of Saudi Arabia|governorate]] located in [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. It extends from [[Ras Tanura]] and [[Jubail]] in the north to [[Dammam]] in the south, and from the [[Persian Gulf]] in the east to [[King Fahd International Airport]] in the west, The governorate includes three major cities‒[[Qatif City]], [[Safwa City]], and [[Saihat|Saihat City]]‒along with numerous towns, villages, and the [[Tarout Island|island of Tarout]]. Each city and town has its own sub-municipality operating under the main municipality. Qatif is one of the oldest settlements in the [[Arabian Peninsula]]. Its history goes back to 3500 [[Anno Domini|BC]], more than 5,000 years ago, and it was a key part of [[Eastern Arabia]], also known as [[Eastern Arabia|Greater Bahrain]]. It was known to the Sumerians as Dilmun and according to the Epic of Ziusudra, is where [[Ziusudra|King Ziusudra]] (the Sumerian Noah) came to dwell after the floodwaters receded and his boat came to rest. Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] 8a9sdf7mdw7jzy0adfyd909hv6h6tp7 418361 418360 2026-10-09T18:55:24Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 418361 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==تفصيل== {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} '''Qatif''' ({{Langx|ar|{{script|Arab|ٱلْقَطِيف}}|translit=al-Qaṭīf}}) is a [[list of governorates of Saudi Arabia|governorate]] located in [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. It extends from [[Ras Tanura]] and [[Jubail]] in the north to [[Dammam]] in the south, and from the [[Persian Gulf]] in the east to [[King Fahd International Airport]] in the west, The governorate includes three major cities‒[[Qatif City]], [[Safwa City]], and [[Saihat|Saihat City]]‒along with numerous towns, villages, and the [[Tarout Island|island of Tarout]]. Each city and town has its own sub-municipality operating under the main municipality. Qatif is one of the oldest settlements in the [[Arabian Peninsula]]. Its history goes back to 3500 [[Anno Domini|BC]], more than 5,000 years ago, and it was a key part of [[Eastern Arabia]], also known as [[Eastern Arabia|Greater Bahrain]]. It was known to the Sumerians as Dilmun and according to the Epic of Ziusudra, is where [[Ziusudra|King Ziusudra]] (the Sumerian Noah) came to dwell after the floodwaters receded and his boat came to rest. Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] j9p0ngy2cojrwgemgl4cfz4gwri5c2f 418383 418361 2026-10-10T05:04:25Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 418383 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جو هڪ گورنریٽ ۽ شهر آهي، جيڪو [[الشرقي صوبو|الشرقيه صوبي]] ۾ واقع آهي. ==تفصيل== {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي. تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي. ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الـاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (خليج فارس) جي ساحل تي عرب طرف واقع آهي.“ ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن." ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ خليج فارس واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات (جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپون) سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف ”الدهنا“ ريگستان آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون اڀريون جايون (ٽڪريون) به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ ”القلعه“ (Qala'a) ۽ ”العواميه“ (Awamiya) جا پراڻا شهر؛ ”تاروت“ (Tarout) جو قلعو؛ ۽ ”دارين“ (Darin) جو قلعو، جيڪو دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو هو... Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] f9ygmyj80edx64314uccwlc1lpyiii5 418384 418383 2026-10-10T05:06:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 418384 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=گورنر|leader_name=سعود بن نائف|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010|population_metro=|population_total=8,71,000|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جي صوبي[[الشرقي صوبو|الشرقيه]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. ==تفصيل== {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي. تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي. ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الـاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (خليج فارس) جي ساحل تي عرب طرف واقع آهي.“ ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن." ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ خليج فارس واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات (جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپون) سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف ”الدهنا“ ريگستان آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون اڀريون جايون (ٽڪريون) به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ ”القلعه“ (Qala'a) ۽ ”العواميه“ (Awamiya) جا پراڻا شهر؛ ”تاروت“ (Tarout) جو قلعو؛ ۽ ”دارين“ (Darin) جو قلعو، جيڪو دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو هو... Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] j19gh6t4wcjdr9q279y1enb33wg50kd 418385 418384 2026-10-10T05:08:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 418385 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010ع|population_metro=|population_total=87,332|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جي صوبي[[الشرقي صوبو|الشرقيه]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. ==تفصيل== {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي. تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي. ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الـاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (خليج فارس) جي ساحل تي عرب طرف واقع آهي.“ ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن." ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ خليج فارس واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات (جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپون) سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف ”الدهنا“ ريگستان آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون اڀريون جايون (ٽڪريون) به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ ”القلعه“ (Qala'a) ۽ ”العواميه“ (Awamiya) جا پراڻا شهر؛ ”تاروت“ (Tarout) جو قلعو؛ ۽ ”دارين“ (Darin) جو قلعو، جيڪو دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو هو... Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] jm3kp6e3mj5372gkg6v4ehctug0542i 418386 418385 2026-10-10T05:09:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 418386 wikitext text/x-wiki ==تفصيل== {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي. تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي. ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الـاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (خليج فارس) جي ساحل تي عرب طرف واقع آهي.“ ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن." ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ خليج فارس واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات (جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپون) سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف ”الدهنا“ ريگستان آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون اڀريون جايون (ٽڪريون) به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ ”القلعه“ (Qala'a) ۽ ”العواميه“ (Awamiya) جا پراڻا شهر؛ ”تاروت“ (Tarout) جو قلعو؛ ۽ ”دارين“ (Darin) جو قلعو، جيڪو دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو هو... Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] iz52nbgfsiz4lh21zx3921ogcdi1f0k 418387 418386 2026-10-10T05:09:46Z Ibne maryam 17680 418387 wikitext text/x-wiki {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي. تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي. ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الـاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (خليج فارس) جي ساحل تي عرب طرف واقع آهي.“ ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن." ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ خليج فارس واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات (جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپون) سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف ”الدهنا“ ريگستان آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون اڀريون جايون (ٽڪريون) به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ ”القلعه“ (Qala'a) ۽ ”العواميه“ (Awamiya) جا پراڻا شهر؛ ”تاروت“ (Tarout) جو قلعو؛ ۽ ”دارين“ (Darin) جو قلعو، جيڪو دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو هو... Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] 7g77195a3tzixjx3qjbjvn7uhpbpsqv 418389 418387 2026-10-10T05:12:57Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[قطيف]] کي [[القطيف گورنریٽ]] ڏانھن چوريو 418387 wikitext text/x-wiki {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي. تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي. ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الـاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (خليج فارس) جي ساحل تي عرب طرف واقع آهي.“ ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن." ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ خليج فارس واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات (جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپون) سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف ”الدهنا“ ريگستان آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون اڀريون جايون (ٽڪريون) به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ ”القلعه“ (Qala'a) ۽ ”العواميه“ (Awamiya) جا پراڻا شهر؛ ”تاروت“ (Tarout) جو قلعو؛ ۽ ”دارين“ (Darin) جو قلعو، جيڪو دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو هو... Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi cities}} {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] 7g77195a3tzixjx3qjbjvn7uhpbpsqv 418391 418389 2026-10-10T05:15:54Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 418391 wikitext text/x-wiki {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي. تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي. ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الـاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (خليج فارس) جي ساحل تي عرب طرف واقع آهي.“ ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن." ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ خليج فارس واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات (جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپون) سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف ”الدهنا“ ريگستان آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون اڀريون جايون (ٽڪريون) به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ ”القلعه“ (Qala'a) ۽ ”العواميه“ (Awamiya) جا پراڻا شهر؛ ”تاروت“ (Tarout) جو قلعو؛ ۽ ”دارين“ (Darin) جو قلعو، جيڪو دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو هو... Qatif, along with [[Al-Ahsa Governorate|Al-Ahsa]], are the historical core of the modern-day [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] of Saudi Arabia. Both governorates are home to indigenous populations of [[Shia Islam|Shia Muslims]] who have resided in the region for centuries. In contrast, cities such as [[Dammam]] and [[Khobar]] are relatively recent developments, established in the 20th century, with populations that largely migrated from [[Najd]].<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref><ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> Before the discovery of oil, Qatifi people used to work as merchants, farmers, and fishermen. However, with the development of the oil fields in the late 1940s, Qatif lost its status as an important port to Dammam, and since the 1990s has focused on the oil industry, public services, education, and healthcare sectors.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> Several travelers visited the city, most famously [[Abulfeda]], who wrote: "Al-Qatif: a town next to Al-Ahsa, of a beautiful nature, whose people are well-groomed, and it is on the Arab side of the Persian Sea coast."<ref name=":0"/> [[Ibn Battuta]] visited also, writing: "Then we traveled to the city of Al-Qatif, its name is derived from fruit picking, which is an oasis of water and a large city with many palm trees inhabited by sects of Shia Arabs."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref><ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> Its survival in the midst of [[desert]] surroundings is due not only to its being a coastal city but to the fact that Qatif is a green oasis with rich agricultural soil. Qatif itself is surrounded by a jungle of [[Arecaceae|palm trees]]. Springs are abundant in the oasis of Qatif. In the east lies the [[Persian Gulf]], its warm and calm waters rich in marine life including fishes, shrimps, and pearl oysters. Also, some springs are found in the midst of its waters. In the west lies [[ad-Dahna Desert]], its golden sands intermingled with little rocky heights. There are many landmarks in Qatif such as the old city of the Qala'a and Awamiya; [[Tarout Castle]]; Darin castle, which was built to repel the attacks of the [[Siege of Bahrain|Portuguese campaign on Bahrain]] in the 15th century; and traditional markets such as the Khamis market, in addition to statues, which were transferred to the National Museum in [[Riyadh]] to be preserved.<ref name="the-saudi.net"/> Qatif is home to [[Darin Airport]], the first airport in [[Saudi Arabia]], which opened in 1911. The airport was established by the [[Allies of World War I|Allied Powers]] during [[World War I]] as part of their military strategy against the [[Ottoman Empire]], which then controlled much of the eastern Arabian Peninsula, including Qatif, Qatif later became part of the emerging [[Third Saudi state]] following the [[Conquest of al-Hasa]] in 1913. [[Qatif Municipality]] was established in 1926, making it the second oldest in the Kingdom after [[Jeddah Municipality]]. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:القطيف گورنریٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] cybco2qv58rx4ucrrpc70vw6ul4r214 418394 418391 2026-10-10T05:39:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 418394 wikitext text/x-wiki {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref> <ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (فارس جي نار) جي ساحل تي عربستان طرف واقع آهي." <ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref> ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ فارس جي نار واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات، جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپين، سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف "الدهنه ريگستان" آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون ٽڪريون به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ "القلعه" ۽ "العواميه" جا پراڻا شهر؛ "تاروت قلعو"؛ ۽ "دارين قلعو"، جنهن جي تعمير 15هين صديءَ ۾ بحرين تي ٿيندڙ پرتگالي حملن کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. ان کان علاوه، هتي "خميس مارڪيٽ" جهڙيون روايتي بازارون پڻ آهن، ۽ ڪجهه مجسما به موجود هئا جن کي محفوظ رکڻ لاءِ رياض جي نيشنل ميوزيم منتقل ڪيو ويو.<ref name="the-saudi.net" /> قطيف ۾ "دارين ايئرپورٽ" واقع آهي، جيڪو سعودي عرب جو پهريون ايئرپورٽ هو ۽ 1911ع ۾ کوليو ويو هو. هي ايئرپورٽ پهرين عالمي جنگ دوران "اتحادي طاقتن" پاران عثماني سلطنت جي خلاف پنهنجي فوجي حڪمت عملي جي حصي طور قائم ڪيو ويو هو؛ ان وقت عثماني سلطنت جو اوڀر عربستان جي وڏي حصي تي قبضو هو، جنهن ۾ قطيف به شامل هو. بعد ۾، 1913ع ۾ "الاحساء" جي فتح کانپوءِ، قطيف اڀرندڙ "ٽئين سعودي رياست" جو حصو بڻجي ويو. قطيف ميونسپلٽي جو قيام 1926ع ۾ عمل ۾ آيو، جنهن سان اها جدّه ميونسپلٽي کان پوءِ بادشاهت (سعودي عرب) جي ٻي سڀ کان پراڻي ميونسپلٽي بڻجي ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:القطيف گورنریٽ]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] qfjr6u3w2i4m2ivh8vtesudren3443e 418395 418394 2026-10-10T05:41:57Z Ibne maryam 17680 418395 wikitext text/x-wiki {{Short description|Governorate and urban area in Eastern Province, Saudi Arabia}} {{About|a governorate of Saudi Arabia||Katif (disambiguation){{!}}Katif}} {{for|the city and Capital of the governorate|Qatif City}} {{Infobox settlement | name =قطيف گورنريٽ | official_name = Qatif Governorate | native_name = محافظة القطيف | native_name_lang = ar | type = [[Governorate]] | nickname = Qatif Oasis | map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia | pushpin_map = Saudi Arabia#Asia | pushpin_relief = 1 | image = {{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }} | image_size = | caption = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = {{KSA}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | seat_type = [[Capital city|Capital]] | seat = [[Qatif City]] | subdivision_type2 = Region | subdivision_name2 = [[Eastern Arabia]] | established_title = Established | established_date = [[36th century BC]]<br>(5575 years ago) | named_for = Qataf (harvest) | government_type = [[Municipality]] | governing_body = [[Qatif Municipality]] | leader_title = [[Governor]] | leader_name = Ibrahim Al-Kharif | area_note = | area_magnitude = | area_total_km2 = 481 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | image_seal = | population_as_of = 2022 | population_metro = | population_total = 559,442 | population_footnotes = <ref name="cdsi.gov.sa">{{cite web |url=https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/04/qatif.pdf|title=Population Estimates 2017}} </ref> | population_density_km2 = | population_demonym = Qatifi (male)<br>Qatifiya (female) | time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]] | utc_offset = +03:00 | coordinates = {{coord|26.556|N|49.996|E|region:SA_type:adm2nd|display=inline,title}} | postal_code_type = Postal code | postal_code = 31911 | area_code = 013 | footnotes = |image_skyline={{multiple image | total_width = 330px | perrow = 1/2/2 | border = infobox | image1 = Qatif water tower.jpg | caption1 = Water Tower | image2 = Qatif corniche (2).jpg | caption2 = Qatif Sea | image3 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption3 = [[Tarout Castle]] | image6 = Farming in qatif4.jpg | caption6 = Qatif Farms | image5 = Qatif zarnoqs.jpg | caption5 = Old<br>Neighbourhoods }}}} قطيف (عربي: ٱلْقَطِيف) سعودي عرب جي الشرقيه صوبي ۾ واقع هڪ گورنريٽ آهي. ان جي حدن جو دائرو اتر ۾ راس تنوره ۽ جبيل کان وٺي ڏکڻ ۾ دمام تائين، ۽ اوڀر ۾ فارس جي نار کان وٺي اولهه ۾ شاهه فهد انٽرنيشنل ايئرپورٽ تائين پکڙيل آهي. هن گورنريٽ ۾ ٽي وڏا شهر، قطيف، صفوي ۽ سيهات شامل آهن، ان سان گڏوگڏ ڪيترائي ننڍا شهر، ڳوٺ ۽ تاروت ٻيٽ پڻ ان جو حصو آهن. هر شهر ۽ ڳوٺ جي پنهنجي ذيلي ميونسپلٽي آهي جيڪا مرڪزي ميونسپلٽي جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪري ٿي. قطيف عربستان جي قديم ترين آبادين مان هڪ آهي. ان جي تاريخ 3500 قبل مسيح (يعني 5 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ) تائين وڃي پهچي ٿي ۽ اهو اوڀر عرب، جنهن کي "وڏو بحرين" (<small>Greater</small> <small>Bahrain</small>) پڻ چيو ويندو هو، جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. قطيف ۽ الاحساءُ، سعودي عرب جي جديد اوڀر واري صوبي جو تاريخي مرڪز آهن. ٻنهي گورنريٽس ۾ شيعا مسلمانن جي مقامي آبادي رهي ٿي، جيڪي صدين کان هن خطي ۾ آباد آهن. ان جي برعڪس، دمام ۽ الخبر جهڙا شهر نسبتاً نوان آهن، جيڪي 20هين صديءَ ۾ قائم ٿيا ۽ جن جي آبادي گهڻو ڪري نجد واري علائقي مان لڏي آيل ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book |last=Crawford |first=Harriet E. W. |author-link=Harriet Crawford |date=1998 |title=Dilmun and Its Gulf Neighbours |page=9 |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-52158-679-5}}</ref> <ref>{{cite book |last=Rice |first=Michael |date=1991 |title=Egypt's Making: The Origins of Ancient Egypt 5000–2000 BC |location=London, UK |publisher=Routledge |page=229 |isbn=978-0-41506-454-5}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.theregister.com/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |title=Lost ancient civilisation's ruins lie beneath Gulf, says boffin |first=Lewis |last=Page |date=December 9, 2010 |website=[[The Register]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022714/http://www.theregister.co.uk/2010/12/09/ancient_dilmun_garden_eden_gulf_lost_civilisation/ |archive-date=November 7, 2017}}</ref> تيل جي دريافت کان اڳ، قطيف جا ماڻهو واپاري، هاري ۽ ماهيگير طور ڪم ڪندا هئا. تنهن هوندي به، 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ تيل جي شعبن جي ترقيءَ سان، قطيف پنهنجي اهم بندرگاهه واري حيثيت دمام جي حوالي ڪري ڇڏي ۽ 1990ع واري ڏهاڪي کان وٺي هتي جي معيشت ۽ سرگرمين جو مرڪز تيل جي صنعت، عوامي خدمتن، تعليم ۽ صحت جي شعبن ڏانهن منتقل ٿي ويو آهي.<ref name="the-saudi.net">{{cite web |url=http://www.the-saudi.net/saudi-arabia/qatif/Qatif%20City%20-%20Saudi%20Arabia.htm |title=Qatif City Profile |date=2019 |website=The Saudi Network}}</ref> ڪيترن ئي سياحن هن شهر جو دورو ڪيو، جن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ”ابوالفدا“ هو، جنهن لکيو: ”القطيف: الاحساء جي ڀرسان واقع هڪ شهر، جيڪو قدرتي طور تي خوبصورت آهي، جتي جا ماڻهو خوش لباس ۽ مهذب آهن ۽ اهو شهر فارس سمنڊ (فارس جي نار) جي ساحل تي عربستان طرف واقع آهي." <ref name=":0">{{cite book |last=Al-Ramis |first=Salman |date=2004 |title=Qatif, a study in ancient history |url= |location= |publisher=Al-hazen library |page= |isbn=}}</ref> ابن بطوطه پڻ هتي آيو ۽ لکيائين: ”ان کان پوءِ اسان القطيف شهر ڏانهن سفر ڪيو، جنهن جو نالو ميوا چونڊڻ (يا فصل لڻڻ) جي عمل مان نڪتل آهي؛ هي هڪ نخلستان ۽ کجين جي وڻن سان ڀريل هڪ وڏو شهر آهي، جتي شيعه عرب آباد آهن."<ref>{{cite book |url=http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |last=Battuta |first=Ibn |authorlink=Ibn Battuta |date=2017-08-08 |title=Ibn Battuta's Journey |language=ar |location= |publisher=Al-Maktaba Al-Asriyya for printing and publishing |page= |isbn= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808193820/http://islamport.com/w/bld/Web/455/133.htm |archive-date=2017-08-08}}</ref> ريگستاني ماحول جي وچ ۾ ان جي بقا جو سبب صرف ان جو ساحلي شهر هجڻ نه آهي، بلڪه اها حقيقت آهي ته القطيف زرخيز زرعي زمين وارو هڪ سرسبز خطو آهي. القطيف پاڻ کجين جي وڻن جي گهاٽي جهنگ سان گهيريل آهي. هن علائقي ۾ پاڻيءَ جا ڪيترائي چشما موجود آهن. ان جي اوڀر ۾ فارس جي نار واقع آهي، جنهن جو گرم ۽ پرسکون پاڻي سامونڊي حيات، جهڙوڪ مڇيون، جهينگا ۽ موتي پيدا ڪندڙ سِپين، سان مالا مال آهي. ان کان علاوه، ان جي پاڻيءَ جي وچ ۾ به ڪجهه چشما موجود آهن. اولهه طرف "الدهنه ريگستان" آهي، جتي سونهري واريءَ سان گڏ ننڍيون پٿريليون ٽڪريون به موجود آهن. القطيف ۾ ڪيتريون ئي اهم جايون ۽ تاريخي نشان موجود آهن، جهڙوڪ "القلعه" ۽ "العواميه" جا پراڻا شهر؛ "تاروت قلعو"؛ ۽ "دارين قلعو"، جنهن جي تعمير 15هين صديءَ ۾ بحرين تي ٿيندڙ پرتگالي حملن کي منهن ڏيڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. ان کان علاوه، هتي "خميس مارڪيٽ" جهڙيون روايتي بازارون پڻ آهن، ۽ ڪجهه مجسما به موجود هئا جن کي محفوظ رکڻ لاءِ رياض جي نيشنل ميوزيم منتقل ڪيو ويو.<ref name="the-saudi.net" /> قطيف ۾ "دارين ايئرپورٽ" واقع آهي، جيڪو سعودي عرب جو پهريون ايئرپورٽ هو ۽ 1911ع ۾ کوليو ويو هو. هي ايئرپورٽ پهرين عالمي جنگ دوران "اتحادي طاقتن" پاران عثماني سلطنت جي خلاف پنهنجي فوجي حڪمت عملي جي حصي طور قائم ڪيو ويو هو؛ ان وقت عثماني سلطنت جو اوڀر عربستان جي وڏي حصي تي قبضو هو، جنهن ۾ قطيف به شامل هو. بعد ۾، 1913ع ۾ "الاحساء" جي فتح کانپوءِ، قطيف اڀرندڙ "ٽئين سعودي رياست" جو حصو بڻجي ويو. قطيف ميونسپلٽي جو قيام 1926ع ۾ عمل ۾ آيو، جنهن سان اها جدّه ميونسپلٽي کان پوءِ بادشاهت (سعودي عرب) جي ٻي سڀ کان پراڻي ميونسپلٽي بڻجي ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://web.archive.org/web/20181001224531/http://www.qatifonline.com/ Qatif online] * [https://web.archive.org/web/20070330045339/http://qatif.8m.com/qatif_loc_en.htm Geography of Qatif] * [http://www.qatifoasis.com Qatif Oasis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705173722/http://www.qatifoasis.com/ |date=5 July 2014 }} {{in lang|ar}} * [https://web.archive.org/web/20090226060940/http://www.world66.com/asia/middleeast/saudiarabia/qatif Qatif travel guide] at World66 * [http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm Qatif photos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192429/http://www.goliards.net/qatif/qatif1.htm |date=3 March 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20071221024601/http://qatif.8m.com/qatif_pic_EN.htm Pictures of Old Qatif] {{Saudi Arabia topics}} {{Authority control}} [[زمرو:القطيف گورنریٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] fus4pmdeohuntr8odpdjksparwe038a 14 103963 418345 2026-10-09T18:35:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] 418345 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] f190hwc5z0svzoqpp7xitulaf36hpo9 14 103964 418350 2026-10-09T18:42:14Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]] 418350 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ اسلام]] 5oowgoljjx465fyyibbtbp6yu8f59lv 14 103965 418351 2026-10-09T18:43:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:پرتگالي نوآباديات]] 418351 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:پرتگالي نوآباديات]] j7c6jnsnybowgmwgjsjs3pfyyok2bmw 418352 418351 2026-10-09T18:43:45Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اڳوڻا علائقا]]; added [[Category:اڳوڻا جڳهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418352 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڳوڻا جڳهه]] [[زمرو:پرتگالي نوآباديات]] sdbq218bfy48ie38il7h5dlekfmqkt7 14 103966 418353 2026-10-09T18:44:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:برادري]] 418353 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:برادري]] mkexgvcyfe70pthlfpymqkjoqe0051y 418355 418353 2026-10-09T18:45:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 418355 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شيعه اسلام]] [[زمرو:برادري بلحاظ مذهب]] q39ay7knhsghsm6kerltmq375naycgi 0 103967 418354 2026-10-09T18:45:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ نصرپور پرڳڻي جي ڀرسان واقع تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = جندائي | native_name = جندائي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي علائقو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ويجهو تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = نص... 418354 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ نصرپور پرڳڻي جي ڀرسان واقع تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = جندائي | native_name = جندائي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي علائقو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ويجهو تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[نصرپور پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حالت | extinct_date = تاريخي وسنديءَ جي موجوده سڃاڻپ اڻڄاتل | blank_name = تاريخي ماخذ | blank_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank1_name = تاريخي فاصلو | blank1_info = نصرپور پرڳڻي کان 10–12 ميل | blank2_name = ممڪن تباهي | blank2_info = نياز همايونيءَ موجب ارڙهين صديءَ ۾ ٻڏي وڃڻ جو امڪان | footnotes = ڳوٺ جي صحيح بيهڪ ۽ موجوده روينيو ديهه جي سڃاڻپ جي تصديق نه ٿي آهي. }} '''جندائي''' سنڌ جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب جندائي [[نصرپور پرڳڻو|نصرپور پرڳڻي]] کان ڏهه–ٻارهن ميلن جي فاصلي تي واقع هو. نياز همايونيءَ اهو امڪان پڻ ظاهر ڪيو آهي ته هي ڳوٺ ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ ٻڏي ويو هجي.<ref name="mazhar-jindai">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref> جندائي جي صحيح جاگرافيائي بيهڪ، موجوده انتظامي ضلعي ۽ روينيو ديهه جي سڃاڻپ بابت قطعي معلومات موجود نه آهي. == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو وڏو حصو [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو. ان دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست سرڪارن ۽ پرڳڻن تي ٻڌل هئي. [[نصرپور]] سنڌ جي تاريخي شهرن مان هڪ هو ۽ مغل دور جي انتظامي نظام ۾ نصرپور پرڳڻي جي اهميت هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ سماجي حالتن سان گڏ مختلف علائقن ۽ آبادين جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو. انهيءَ تاريخي ماخذ ۾ جندائي جو نالو پڻ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب هي ڳوٺ نصرپور پرڳڻي کان ڏهه–ٻارهن ميل پري واقع هو.<ref name="mazhar-jindai"/> == جاگرافيائي بيهڪ == جندائي جي صحيح تاريخي بيهڪ معلوم نه آهي. نياز همايونيءَ جي ڏنل وضاحت موجب ڳوٺ نصرپور پرڳڻي کان ڏهه–ٻارهن ميل پري هو.<ref name="mazhar-jindai"/> {| class="wikitable" ! تاريخي فاصلو ! ڪلوميٽرن ۾ |- | 10 ميل | لڳ ڀڳ 16.09 ڪلوميٽر |- | 12 ميل | لڳ ڀڳ 19.31 ڪلوميٽر |} هن فاصلي مان ڳوٺ جو صحيح رخ معلوم نٿو ٿئي. اهو پڻ واضح نه آهي ته فاصلو نصرپور شهر جي مرڪز کان ماپيو ويو هو يا تاريخي پرڳڻي جي ڪنهن حد کان. نصرپور پرڳڻي جون سترهين صديءَ واريون حدون موجوده انتظامي ضلعن جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. تنهنڪري جندائي کي موجوده ڪنهن مخصوص ضلعي سان منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ روينيو ثبوت گهربل آهن. == ڳوٺ جي ٻڏي وڃڻ بابت روايت == نياز همايونيءَ پنهنجي وضاحت ۾ اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي ته جندائي ارڙهين صدي عيسويءَ ۾ ٻڏي ويو هجي.<ref name="mazhar-jindai"/> هيءَ وضاحت مترجم جو تاريخي اندازو آهي. ان کي ڳوٺ جي تباهيءَ جي تصديق ٿيل تاريخ يا قطعي سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. سنڌو درياهه جي وهڪرن ۽ ٻوڏن سبب سنڌ جي مختلف تاريخي دورن ۾ آبادين جي بيهڪ ۾ تبديليون اينديون رهيون آهن. تنهن هوندي به جندائي جي تباهيءَ کي ڪنهن مخصوص ٻوڏ، درياهي وهڪري يا سن سان ڳنڍڻ لاءِ الڳ دستاويزي ثبوت ضروري آهي. == روينيو رڪارڊ ۾ سڃاڻپ == جندائي جي موجوده روينيو سڃاڻپ معلوم ڪرڻ لاءِ سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرستن ۽ پراڻن روينيو نقشن جو مطالعو اهم آهي. ڄامشورو، ٽنڊوالهيار، سانگهڙ، مٽياري ۽ حيدرآباد ضلعن جي دستياب ويب ڳولا ۾ جندائي نالي ڪنهن موجوده ديهه جي تصديق نه ٿي آهي. بهرحال، انهن ضلعن جي سمورن سرڪاري ديهه نقشن ۽ پراڻن حدبندي رڪارڊ جي مڪمل جانچ کان سواءِ اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه آهي ته جندائي جو نالو روينيو رڪارڊ مان مڪمل طور ختم ٿي چڪو آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست ۽ نقشن مان وڌيڪ تحقيق ڪري سگهجي ٿي.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref><ref name="bor-maps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> == نالي جي سڃاڻپ == تاريخي ماخذ جي سنڌي ترجمي ۾ هن وسنديءَ جو نالو «جندائي» ملي ٿو. نالي جي اصل فارسي املا، لغوي معنيٰ ۽ ڪنهن شخص، قبيلي يا مقامي جاگرافيائي خصوصيت سان نسبت بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. اصل فارسي متن ۽ پراڻن روينيو دستاويزن جي ڀيٽ مان نالي جي وڌيڪ سڃاڻپ ٿي سگهي ٿي. == تاريخي اهميت == جندائي سنڌ جي انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جو نالو مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهي، پر جن جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ واضح نه آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ان جو ذڪر ۽ نياز همايونيءَ جي ڏنل جاگرافيائي وضاحت نصرپور جي ڀرپاسي جي سترهين صديءَ واري آبادڪاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم معلومات فراهم ڪن ٿا. ڳوٺ جي ارڙهين صديءَ ۾ ٻڏي وڃڻ بابت مترجم جو اندازو پڻ سنڌ جي تاريخي آبادين، درياهي وهڪرن ۽ آباديءَ جي تبديلين بابت وڌيڪ تحقيق جو موضوع آهي. == پڻ ڏسو == * [[نصرپور]] * [[نصرپور پرڳڻو]] * [[مغل سلطنت]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] * [[سنڌو درياهه]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا نقشا] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] 1qwv0v3k6gyieamwbbvh9a8ntuj5u3w 14 103968 418356 2026-10-09T18:46:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برادري]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] 418356 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برادري]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذهب]] 0juxpzcmjgv2bwdjugf2h7n4ly4jvzu 418357 418356 2026-10-09T18:47:05Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:زمرا بلحاظ مذهب]]; added [[Category:زمرا بلحاظ مذھب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418357 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برادري]] [[زمرو:زمرا بلحاظ مذھب]] ofpw8e430kdla8gffaxowlbtj1o33pb 14 103969 418359 2026-10-09T18:50:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] 418359 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] 1r9y9zs0einitid3oggprar1yxesam1 0 103970 418362 2026-10-09T19:13:01Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ ۽ مرزا جاني بيگ جي قلعي وارو ماڳ}} {{Infobox settlement | name = بوهري جهيجا | native_name = بوهري جهيجا | other_name = جهيجا، بوهري، بوهريون، Bohiri، Bohri | settlement_type = تاريخي ڳوٺ ۽ فوجي ماڳ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[ترخان گهراڻو]]، [[مغل سلطنت]] | sub... 418362 wikitext text/x-wiki {{Short description|نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ ۽ مرزا جاني بيگ جي قلعي وارو ماڳ}} {{Infobox settlement | name = بوهري جهيجا | native_name = بوهري جهيجا | other_name = جهيجا، بوهري، بوهريون، Bohiri، Bohri | settlement_type = تاريخي ڳوٺ ۽ فوجي ماڳ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[ترخان گهراڻو]]، [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي علائقو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[نصرپور پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | subdivision_type5 = موجوده ضلعو | subdivision_name5 = [[مٽياري ضلعو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سورهين صدي عيسوي | blank_name = تاريخي نسبت | blank_info = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | blank1_name = تاريخي واقعو | blank1_info = مغل ۽ ترخان فوجن جي جنگ | blank2_name = تاريخي قلعي جي تعمير | blank2_info = مرزا جاني بيگ | blank3_name = موجوده لاڳاپيل آباديون | blank3_info = [[اڏيرو لال]] ۽ بوهري | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]، [[بيگلارنامه]]، [[تاريخ طاهري]]، [[تاريخ معصومي]] | footnotes = تاريخي جهيجن جي ڳوٺ ۽ بوهري جي موجوده آبادين سان نسبت ماخذن جي وضاحت تي ٻڌل آهي؛ قلعي جي صحيح حدبندي جي تصديق نه ٿي آهي. }} '''بوهري جهيجا'''، جنهن جو ذڪر '''جهيجا''' ۽ '''بوهري''' جي نالن سان پڻ ملي ٿو، سنڌ جي تاريخي [[نصرپور پرڳڻو|نصرپور پرڳڻي]] جي هڪ قديم وسندي ۽ فوجي ماڳ هو. سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ هن علائقي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي. تاريخي ماخذن موجب جاني بيگ هتي درياهه جي ڪپ تي دفاعي مورچابنديون ۽ هڪ قلعو اڏايو هو، جيڪو [[اڪبر بادشاهه]] جي فوجن ۽ سنڌ جي ترخان حاڪمن جي وچ ۾ ٿيل جنگي ڪاررواين سان لاڳاپيل هو.<ref name="mazhar-bohri">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref><ref name="historical-society">{{cite journal |title=Studies in Indo-Muslim History |journal=The Journal of the Sind Historical Society |volume=6 |issue=4 |year=1943 |pages=345–348 |url=https://dokumen.pub/the-journal-of-the-sindh-historical-society-vol-6-no-4-1943-6-4-1943-x-2177277.html |language=en }}</ref> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب تاريخي جهيجن جو ڳوٺ موجوده [[اڏيرو لال]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته بوهري نالي آبادي اڏيري لال جي ڀرسان «بوهريون» جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mazhar-bohri"/> موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ پڻ مٽياري ضلعي ۾ اڏيري لال جي ڀرسان «بوهري» ۽ «ڳوٺ بوهري» نالي آباديون درج آهن.<ref name="map-bohri">{{cite web |title=Bohri Map – Locality – Matiari District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/15062874 |website=Mapcarta |language=en }}</ref><ref name="geonames-matiari">{{cite web |title=Matiari District, Pakistan |url=https://www.geonames.org/7419157/mati-ri-district.html |website=GeoNames |language=en }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي وسندين جا نالا «جهيجا»، «بوهري جهيجا» ۽ «بوهري» ملن ٿا. «جهيجا» سنڌ جي هڪ ذات جو نالو پڻ آهي. سنڌ جي ذاتين بابت پراڻن انگريزي ماخذن ۾ ''Jheja'' نالي ذات جو اندراج موجود آهي.<ref name="races-sindh">{{cite book |title=A Short Sketch, Historical and Traditional, of the Musalman Races Found in Sindh, Baluchistan and Afghanistan |year=1901 |language=en }}</ref> ''علمي خزانو'' ۾ اڏيري لال جي تاريخي پسمنظر بابت ڄاڻايو ويو آهي ته هي ڳوٺ اڳي جهيجن جو ڳوٺ سڏبو هو، ڇاڪاڻ ته اتي جهيجا ذات جا مسلمان آباد هئا.<ref name="ilmi-khazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهيجن جي انهيءَ تاريخي آباديءَ کي بعد ۾ اڏيرو لال سڏيو ويو، جڏهن ته ڀرسان بوهري نالي وسندي موجود رهي.<ref name="mazhar-bohri"/> انهيءَ ڪري تاريخي جهيجن جي ڳوٺ ۽ بوهريءَ جي نالن کي سمجهڻ وقت ٻنهي آبادين جي ممڪن الڳ سڃاڻپ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == تاريخ == === ترخان دور === سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ تي [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪومت هئي. [[مرزا جاني بيگ ترخان]] سنڌ جي آخري آزاد ترخان حاڪمن مان هو، جنهن جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي. [[اڪبر بادشاهه]] جي حڪم سان [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيو. هن مهم دوران سنڌو درياهه جي ڪنارن، قلعن ۽ اهم آمدرفت وارن رستن تي ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا. نصرپور جي ڀرسان بوهريءَ جو علائقو انهن اهم فوجي ماڳن مان هڪ هو، جتي مرزا جاني بيگ پنهنجي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو.<ref name="historical-society"/> === بوهريءَ جو قلعو === تاريخي ماخذن موجب مرزا جاني بيگ نصرپور جي مٿئين پاسي، بوهري ڳوٺ وٽ درياهه جي ڪناري هڪ قلعو يا مضبوط دفاعي مورچو اڏايو. 1943ع ۾ شايع ٿيل ''The Journal of the Sind Historical Society'' جي هڪ تحقيقي مطالعي موجب پراڻي انگريزي ترجمي ۾ هن هنڌ جو نالو «Lohari» لکيو ويو هو، جڏهن ته درست پڙهڻي «Bohiri» يا «Bohri» آهي.<ref name="historical-society"/> ساڳئي مطالعي موجب بوهري نصرپور کان لڳ ڀڳ ڏهه ميل اتر طرف واقع هو. هتي درياهه هڪ وڏو وڪڙ ٺاهيندو هو، جنهن سبب زمين جو هڪ حصو ٽن پاسن کان پاڻيءَ سان گهيريل هو. مرزا جاني بيگ انهيءَ وڪڙ جي کليل پاسي مضبوط مٽيءَ جا بند ۽ توپن سان ليس مورچا ٺهرايا هئا.<ref name="historical-society"/> قلعي جي ٻين پاسن تي درياهه، نرم زمين ۽ ڌٻڻيون قدرتي دفاع فراهم ڪنديون هيون. اهڙيءَ ريت هي ماڳ درياهي رستن ۽ زميني آمدرفت تي نگراني رکڻ لاءِ موزون هو. مرزا جاني بيگ جي ٻيڙين جو ٻيڙو پڻ درياهه تي فوجي چرپر، رسد جي فراهمي ۽ رابطا برقرار رکڻ ۾ مددگار هو.<ref name="historical-society"/> === مغل ۽ ترخان فوجن جو مقابلو === اڪبر بادشاهه جي سنڌ واري مهم دوران بوهريءَ جو علائقو مغل ۽ ترخان فوجن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگي ڪاررواين سان لاڳاپيل رهيو. تاريخي بيانن موجب هڪ طرف مغل فوج جو سپهه سالار عبدالرحيم خان خانان هو، جڏهن ته مرزا جاني بيگ جي فوجي انتظام ۾ خان زمان، يعني شاهه قاسم خان، جو نالو پڻ اچي ٿو.<ref name="mazhar-bohri"/> ''[[بيگلارنامه]]''، ''[[تاريخ طاهري]]'' ۽ ''[[تاريخ معصومي]]'' ۾ هن دور جي جنگي واقعن ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجي مزاحمت بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="beglarnama">{{cite book |title=بيگلارنامه |page=232 |language=fa }}</ref><ref name="tarikh-tahiri">{{cite book |title=تاريخ طاهري |page=180 |language=fa }}</ref><ref name="tarikh-masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |page=252 |language=fa }}</ref> بوهريءَ وٽ دفاعي مورچن جي تعمير ۽ جنگي ڪاررواين جو ذڪر هن علائقي جي فوجي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو. === مغل دور === مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ مغل بالادستي قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿي وئي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ نصرپور پرڳڻي جي تاريخي وسندين جي حوالي سان جهيجن ۽ بوهريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="mazhar-bohri"/> هي ذڪر نصرپور جي ڀرپاسي جي تاريخي آبادين، درياهي جاگرافي ۽ فوجي ماڳن جي سڃاڻپ لاءِ اهم آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == === تاريخي بيهڪ === بوهري نصرپور پرڳڻي ۾ درياهه جي ڪناري واقع هو. 1943ع جي تاريخي مطالعي موجب بوهري نصرپور کان لڳ ڀڳ ڏهه ميل، يعني 16.09 ڪلوميٽر، اتر طرف هو.<ref name="historical-society"/> ساڳئي مطالعي ۾ بوهريءَ جي جاگرافيائي بيهڪ کي درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن سبب اهو هنڌ قدرتي طور دفاعي اهميت رکندڙ هو. === موجوده بوهري === موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ مٽياري ضلعي اندر بوهري نالي آبادي درج آهي. ''Mapcarta'' موجب بوهريءَ جي بيهڪ لڳ ڀڳ 25.62845° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.57009° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. هيءَ آبادي اڏيري لال ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.<ref name="map-bohri"/> ''GeoNames'' جي مٽياري ضلعي واري فهرست ۾ پڻ «Goth Bohri» نالي ڳوٺ جو اندراج موجود آهي.<ref name="geonames-matiari"/> هي جديد جاگرافيائي شاهدي نياز همايونيءَ جي وضاحت سان ٺهڪي اچي ٿي، پر تاريخي قلعي جي صحيح جاءِ جي تصديق لاءِ وڌيڪ نقشائي تحقيق ضروري آهي. == اڏيرو لال سان تعلق == نياز همايونيءَ موجب تاريخي جهيجن جي ڳوٺ کي موجوده دور ۾ اڏيرو لال سڏيو وڃي ٿو.<ref name="mazhar-bohri"/> ''علمي خزانو'' ۾ پڻ اڏيري لال بابت ڄاڻايو ويو آهي ته اهو اڳي جهيجن جو ڳوٺ هو، جتي جهيجا ذات جا مسلمان رهندا هئا. بعد ۾ اڏيري لال جي مذهبي ماڳ جي نسبت سان هن آباديءَ جو نالو مشهور ٿيو.<ref name="ilmi-khazano"/> اڏيرو لال موجوده مٽياري ضلعي جي اهم آبادين مان هڪ آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ بوهري نالي آباديءَ جي موجودگي تاريخي نالن جي جاگرافيائي تسلسل بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ مددگار آهي. == روينيو رڪارڊ == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ مٽياري تعلقي جي «اڏيرو لال» نالي ديهه درج آهي.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | اڏيرو لال |- | انگريزي نالو | Oderolal |- | ضلعو | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |- | تعلقو | [[مٽياري تعلقو|مٽياري]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 28 |- | فهرست جو مسلسل نمبر | 2743 |- | فهرست جو صفحو | 64 |} مٽياري تعلقي جي موجوده ديهن واري فهرست ۾ «بوهري جهيجا» نالي الڳ ديهه جي تصديق نه ٿي آهي. مٽياري ضلعي جي سعيدآباد تعلقي ۾ «Bawri» نالي ديهه درج آهي، پر ان کي بوهري جهيجا سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ ڪو تصديق ٿيل ثبوت موجود نه آهي.<ref name="bor-dehs"/> ساڳيءَ طرح بدين ضلعي جي ٽنڊي باگي تعلقي ۾ «Bohri» نالي ديهه پڻ موجود آهي، پر اها اڏيري لال ڀرسان واقع بوهري آباديءَ کان الڳ آهي. تاريخي بوهري جهيجا، موجوده اڏيرو لال ۽ ڀرپاسي واري بوهري ڳوٺ جي اصل حدن جي ڀيٽ لاءِ پراڻا روينيو نقشا، ديهه نقشا ۽ حدبندي رڪارڊ گهربل آهن. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == بوهري جهيجا سنڌ جي انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل ۽ ترخان دور جي جنگي تاريخ ۾ ملي ٿو. هن علائقي جي اهميت خاص طور مرزا جاني بيگ جي تعمير ڪرايل قلعي ۽ اڪبر بادشاهه جي فوجن سان ٿيل جنگي ڪاررواين سبب آهي. درياهه جي وڪڙ، ڌٻڻين ۽ قدرتي دفاعي حالتن هن ماڳ کي فوجي لحاظ کان اهم بڻايو، جڏهن ته جاني بيگ جي مورچابندي ۽ توپن جي انتظام هن جي دفاعي اهميت ۾ وڌيڪ اضافو ڪيو. جاگرافيائي لحاظ کان بوهري جهيجا جي اهميت ان جي نصرپور پرڳڻي سان تاريخي نسبت ۽ موجوده اڏيري لال ۽ بوهري آبادين سان لاڳاپيل هجڻ ۾ آهي. نياز همايونيءَ جي وضاحت، پراڻن تاريخي ماخذن ۽ موجوده جاگرافيائي رڪارڊ مان هن علائقي جي تاريخي نالن ۽ آبادين جي تسلسل بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري بوهري جهيجا نصرپور جي تاريخي جاگرافي، سنڌ جي درياهي وهڪرن، ترخان دور جي فوجي حڪمت عملي ۽ مغل فتح سنڌ جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[نصرپور]] * [[نصرپور پرڳڻو]] * [[اڏيرو لال]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[عبدالرحيم خان خانان]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[بيگلارنامه]] * [[تاريخ طاهري]] * [[تاريخ معصومي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا نقشا] * [https://mapcarta.com/15062874 بوهري جو جديد جاگرافيائي نقشو] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ترخان گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي قلعا]] ds8vbkzoagqjnap3zyrs0w2b91rkw5y 418363 418362 2026-10-09T19:13:40Z Intisar Ali 8681 418363 wikitext text/x-wiki {{Short description|نصرپور پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ ۽ مرزا جاني بيگ جي قلعي وارو ماڳ}} {{Infobox settlement | name = بوهري جهيجا | native_name = بوهري جهيجا | other_name = جهيجا، بوهري، بوهريون، Bohiri، Bohri | settlement_type = تاريخي ڳوٺ ۽ فوجي ماڳ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[ترخان گهراڻو]]، [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي علائقو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[نصرپور پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | subdivision_type5 = موجوده ضلعو | subdivision_name5 = [[مٽياري ضلعو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سورهين صدي عيسوي | blank_name = تاريخي نسبت | blank_info = [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | blank1_name = تاريخي واقعو | blank1_info = مغل ۽ ترخان فوجن جي جنگ | blank2_name = تاريخي قلعي جي تعمير | blank2_info = مرزا جاني بيگ | blank3_name = موجوده لاڳاپيل آباديون | blank3_info = [[اڏيرو لال]] ۽ بوهري | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]]، [[بيگلارنامه]]، [[تاريخ طاهري]]، [[تاريخ معصومي]] | footnotes = تاريخي جهيجن جي ڳوٺ ۽ بوهري جي موجوده آبادين سان نسبت ماخذن جي وضاحت تي ٻڌل آهي؛ قلعي جي صحيح حدبندي جي تصديق نه ٿي آهي. }} '''بوهري جهيجا'''، جنهن جو ذڪر '''جهيجا''' ۽ '''بوهري''' جي نالن سان پڻ ملي ٿو، سنڌ جي تاريخي [[نصرپور پرڳڻو|نصرپور پرڳڻي]] جي هڪ قديم وسندي ۽ فوجي ماڳ هو. سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ [[مرزا جاني بيگ ترخان]] جي دور ۾ هن علائقي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي. تاريخي ماخذن موجب جاني بيگ هتي درياهه جي ڪپ تي دفاعي مورچابنديون ۽ هڪ قلعو اڏايو هو، جيڪو [[اڪبر بادشاهه]] جي فوجن ۽ سنڌ جي ترخان حاڪمن جي وچ ۾ ٿيل جنگي ڪاررواين سان لاڳاپيل هو.<ref name="mazhar-bohri">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1994 |edition=ٻيو |language=sd }}</ref><ref name="historical-society">{{cite journal |title=Studies in Indo-Muslim History |journal=The Journal of the Sind Historical Society |volume=6 |issue=4 |year=1943 |pages=345–348 |url=https://dokumen.pub/the-journal-of-the-sindh-historical-society-vol-6-no-4-1943-6-4-1943-x-2177277.html |language=en }}</ref> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب تاريخي جهيجن جو ڳوٺ موجوده [[اڏيرو لال]] سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته بوهري نالي آبادي اڏيري لال جي ڀرسان «بوهريون» جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي.<ref name="mazhar-bohri"/> موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ پڻ مٽياري ضلعي ۾ اڏيري لال جي ڀرسان «بوهري» ۽ «ڳوٺ بوهري» نالي آباديون درج آهن.<ref name="map-bohri">{{cite web |title=Bohri Map – Locality – Matiari District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/15062874 |website=Mapcarta |language=en }}</ref><ref name="geonames-matiari">{{cite web |title=Matiari District, Pakistan |url=https://www.geonames.org/7419157/mati-ri-district.html |website=GeoNames |language=en }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == تاريخي ماخذن ۾ هن علائقي جي وسندين جا نالا «جهيجا»، «بوهري جهيجا» ۽ «بوهري» ملن ٿا. «جهيجا» سنڌ جي هڪ ذات جو نالو پڻ آهي. سنڌ جي ذاتين بابت پراڻن انگريزي ماخذن ۾ ''Jheja'' نالي ذات جو اندراج موجود آهي.<ref name="races-sindh">{{cite book |title=A Short Sketch, Historical and Traditional, of the Musalman Races Found in Sindh, Baluchistan and Afghanistan |year=1901 |language=en }}</ref> ''علمي خزانو'' ۾ اڏيري لال جي تاريخي پسمنظر بابت ڄاڻايو ويو آهي ته هي ڳوٺ اڳي جهيجن جو ڳوٺ سڏبو هو، ڇاڪاڻ ته اتي جهيجا ذات جا مسلمان آباد هئا.<ref name="ilmi-khazano">{{cite web |title=علمي خزانو |url=https://books.sindhsalamat.com/book/298/read |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd }}</ref> نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب جهيجن جي انهيءَ تاريخي آباديءَ کي بعد ۾ اڏيرو لال سڏيو ويو، جڏهن ته ڀرسان بوهري نالي وسندي موجود رهي.<ref name="mazhar-bohri"/> انهيءَ ڪري تاريخي جهيجن جي ڳوٺ ۽ بوهريءَ جي نالن کي سمجهڻ وقت ٻنهي آبادين جي ممڪن الڳ سڃاڻپ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. == تاريخ == === ترخان دور === سورهين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ سنڌ تي [[ترخان گهراڻو|ترخان گهراڻي]] جي حڪومت هئي. [[مرزا جاني بيگ ترخان]] سنڌ جي آخري آزاد ترخان حاڪمن مان هو، جنهن جي دور ۾ [[مغل سلطنت]] سنڌ تي پنهنجو اقتدار قائم ڪرڻ لاءِ فوجي مهم شروع ڪئي. [[شھنشاھ اڪبر اعظم ]] جي حڪم سان [[عبدالرحيم خان خانان]] سنڌ ڏانهن فوجي مهم تي روانو ٿيو. هن مهم دوران سنڌو درياهه جي ڪنارن، قلعن ۽ اهم آمدرفت وارن رستن تي ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا. نصرپور جي ڀرسان بوهريءَ جو علائقو انهن اهم فوجي ماڳن مان هڪ هو، جتي مرزا جاني بيگ پنهنجي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو.<ref name="historical-society"/> === بوهريءَ جو قلعو === تاريخي ماخذن موجب مرزا جاني بيگ نصرپور جي مٿئين پاسي، بوهري ڳوٺ وٽ درياهه جي ڪناري هڪ قلعو يا مضبوط دفاعي مورچو اڏايو. 1943ع ۾ شايع ٿيل ''The Journal of the Sind Historical Society'' جي هڪ تحقيقي مطالعي موجب پراڻي انگريزي ترجمي ۾ هن هنڌ جو نالو «Lohari» لکيو ويو هو، جڏهن ته درست پڙهڻي «Bohiri» يا «Bohri» آهي.<ref name="historical-society"/> ساڳئي مطالعي موجب بوهري نصرپور کان لڳ ڀڳ ڏهه ميل اتر طرف واقع هو. هتي درياهه هڪ وڏو وڪڙ ٺاهيندو هو، جنهن سبب زمين جو هڪ حصو ٽن پاسن کان پاڻيءَ سان گهيريل هو. مرزا جاني بيگ انهيءَ وڪڙ جي کليل پاسي مضبوط مٽيءَ جا بند ۽ توپن سان ليس مورچا ٺهرايا هئا.<ref name="historical-society"/> قلعي جي ٻين پاسن تي درياهه، نرم زمين ۽ ڌٻڻيون قدرتي دفاع فراهم ڪنديون هيون. اهڙيءَ ريت هي ماڳ درياهي رستن ۽ زميني آمدرفت تي نگراني رکڻ لاءِ موزون هو. مرزا جاني بيگ جي ٻيڙين جو ٻيڙو پڻ درياهه تي فوجي چرپر، رسد جي فراهمي ۽ رابطا برقرار رکڻ ۾ مددگار هو.<ref name="historical-society"/> === مغل ۽ ترخان فوجن جو مقابلو === اڪبر بادشاهه جي سنڌ واري مهم دوران بوهريءَ جو علائقو مغل ۽ ترخان فوجن جي وچ ۾ ٿيندڙ جنگي ڪاررواين سان لاڳاپيل رهيو. تاريخي بيانن موجب هڪ طرف مغل فوج جو سپهه سالار عبدالرحيم خان خانان هو، جڏهن ته مرزا جاني بيگ جي فوجي انتظام ۾ خان زمان، يعني شاهه قاسم خان، جو نالو پڻ اچي ٿو.<ref name="mazhar-bohri"/> ''[[بيگلارنامه]]''، ''[[تاريخ طاهري]]'' ۽ ''[[تاريخ معصومي]]'' ۾ هن دور جي جنگي واقعن ۽ مرزا جاني بيگ جي فوجي مزاحمت بابت تفصيل ملن ٿا.<ref name="beglarnama">{{cite book |title=بيگلارنامه |page=232 |language=fa }}</ref><ref name="tarikh-tahiri">{{cite book |title=تاريخ طاهري |page=180 |language=fa }}</ref><ref name="tarikh-masumi">{{cite book |title=تاريخ معصومي |page=252 |language=fa }}</ref> بوهريءَ وٽ دفاعي مورچن جي تعمير ۽ جنگي ڪاررواين جو ذڪر هن علائقي جي فوجي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو. === مغل دور === مرزا جاني بيگ جي شڪست ۽ مغل بالادستي قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ مغل سلطنت جي انتظامي نظام ۾ شامل ٿي وئي. سترهين صدي عيسويءَ جي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ نصرپور پرڳڻي جي تاريخي وسندين جي حوالي سان جهيجن ۽ بوهريءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="mazhar-bohri"/> هي ذڪر نصرپور جي ڀرپاسي جي تاريخي آبادين، درياهي جاگرافي ۽ فوجي ماڳن جي سڃاڻپ لاءِ اهم آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == === تاريخي بيهڪ === بوهري نصرپور پرڳڻي ۾ درياهه جي ڪناري واقع هو. 1943ع جي تاريخي مطالعي موجب بوهري نصرپور کان لڳ ڀڳ ڏهه ميل، يعني 16.09 ڪلوميٽر، اتر طرف هو.<ref name="historical-society"/> ساڳئي مطالعي ۾ بوهريءَ جي جاگرافيائي بيهڪ کي درياهه جي هڪ وڏي وڪڙ سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن سبب اهو هنڌ قدرتي طور دفاعي اهميت رکندڙ هو. === موجوده بوهري === موجوده جاگرافيائي رڪارڊ ۾ مٽياري ضلعي اندر بوهري نالي آبادي درج آهي. ''Mapcarta'' موجب بوهريءَ جي بيهڪ لڳ ڀڳ 25.62845° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68.57009° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي آهي. هيءَ آبادي اڏيري لال ريلوي اسٽيشن کان لڳ ڀڳ اڍائي ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.<ref name="map-bohri"/> ''GeoNames'' جي مٽياري ضلعي واري فهرست ۾ پڻ «Goth Bohri» نالي ڳوٺ جو اندراج موجود آهي.<ref name="geonames-matiari"/> هي جديد جاگرافيائي شاهدي نياز همايونيءَ جي وضاحت سان ٺهڪي اچي ٿي، پر تاريخي قلعي جي صحيح جاءِ جي تصديق لاءِ وڌيڪ نقشائي تحقيق ضروري آهي. == اڏيرو لال سان تعلق == نياز همايونيءَ موجب تاريخي جهيجن جي ڳوٺ کي موجوده دور ۾ اڏيرو لال سڏيو وڃي ٿو.<ref name="mazhar-bohri"/> ''علمي خزانو'' ۾ پڻ اڏيري لال بابت ڄاڻايو ويو آهي ته اهو اڳي جهيجن جو ڳوٺ هو، جتي جهيجا ذات جا مسلمان رهندا هئا. بعد ۾ اڏيري لال جي مذهبي ماڳ جي نسبت سان هن آباديءَ جو نالو مشهور ٿيو.<ref name="ilmi-khazano"/> اڏيرو لال موجوده مٽياري ضلعي جي اهم آبادين مان هڪ آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ بوهري نالي آباديءَ جي موجودگي تاريخي نالن جي جاگرافيائي تسلسل بابت وڌيڪ تحقيق لاءِ مددگار آهي. == روينيو رڪارڊ == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن واري فهرست ۾ مٽياري تعلقي جي «اڏيرو لال» نالي ديهه درج آهي.<ref name="bor-dehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> {| class="wikitable" ! تفصيل ! سرڪاري اندراج |- | ديهه جو نالو | اڏيرو لال |- | انگريزي نالو | Oderolal |- | ضلعو | [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |- | تعلقو | [[مٽياري تعلقو|مٽياري]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 28 |- | فهرست جو مسلسل نمبر | 2743 |- | فهرست جو صفحو | 64 |} مٽياري تعلقي جي موجوده ديهن واري فهرست ۾ «بوهري جهيجا» نالي الڳ ديهه جي تصديق نه ٿي آهي. مٽياري ضلعي جي سعيدآباد تعلقي ۾ «Bawri» نالي ديهه درج آهي، پر ان کي بوهري جهيجا سان هڪجهڙو سمجهڻ لاءِ ڪو تصديق ٿيل ثبوت موجود نه آهي.<ref name="bor-dehs"/> ساڳيءَ طرح بدين ضلعي جي ٽنڊي باگي تعلقي ۾ «Bohri» نالي ديهه پڻ موجود آهي، پر اها اڏيري لال ڀرسان واقع بوهري آباديءَ کان الڳ آهي. تاريخي بوهري جهيجا، موجوده اڏيرو لال ۽ ڀرپاسي واري بوهري ڳوٺ جي اصل حدن جي ڀيٽ لاءِ پراڻا روينيو نقشا، ديهه نقشا ۽ حدبندي رڪارڊ گهربل آهن. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == بوهري جهيجا سنڌ جي انهن تاريخي وسندين مان هڪ آهي، جن جو ذڪر مغل ۽ ترخان دور جي جنگي تاريخ ۾ ملي ٿو. هن علائقي جي اهميت خاص طور مرزا جاني بيگ جي تعمير ڪرايل قلعي ۽ اڪبر بادشاهه جي فوجن سان ٿيل جنگي ڪاررواين سبب آهي. درياهه جي وڪڙ، ڌٻڻين ۽ قدرتي دفاعي حالتن هن ماڳ کي فوجي لحاظ کان اهم بڻايو، جڏهن ته جاني بيگ جي مورچابندي ۽ توپن جي انتظام هن جي دفاعي اهميت ۾ وڌيڪ اضافو ڪيو. جاگرافيائي لحاظ کان بوهري جهيجا جي اهميت ان جي نصرپور پرڳڻي سان تاريخي نسبت ۽ موجوده اڏيري لال ۽ بوهري آبادين سان لاڳاپيل هجڻ ۾ آهي. نياز همايونيءَ جي وضاحت، پراڻن تاريخي ماخذن ۽ موجوده جاگرافيائي رڪارڊ مان هن علائقي جي تاريخي نالن ۽ آبادين جي تسلسل بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري بوهري جهيجا نصرپور جي تاريخي جاگرافي، سنڌ جي درياهي وهڪرن، ترخان دور جي فوجي حڪمت عملي ۽ مغل فتح سنڌ جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي. == پڻ ڏسو == * [[نصرپور]] * [[نصرپور پرڳڻو]] * [[اڏيرو لال]] * [[مرزا جاني بيگ ترخان]] * [[عبدالرحيم خان خانان]] * [[ترخان گهراڻو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[بيگلارنامه]] * [[تاريخ طاهري]] * [[تاريخ معصومي]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا نقشا] * [https://mapcarta.com/15062874 بوهري جو جديد جاگرافيائي نقشو] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:مٽياري ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ترخان گهراڻو]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي قلعا]] 2lhselo74rc4qal79joz2ypg3v7vvuf 0 103971 418365 2026-10-09T19:56:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جو تاريخي علائقو}} {{Infobox settlement | name = ڪرچات | native_name = ڪرچات | other_name = ڪارچٽ، کارڇٽ، Karchat، Karachat | settlement_type = تاريخي وسندي ۽ جابلو علائقو | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڪرچات جي بيهڪ | co... 418365 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي ڄامشوري ضلعي ۾ کيرٿر جبلن جو تاريخي علائقو}} {{Infobox settlement | name = ڪرچات | native_name = ڪرچات | other_name = ڪارچٽ، کارڇٽ، Karchat، Karachat | settlement_type = تاريخي وسندي ۽ جابلو علائقو | image_skyline = | image_caption = | pushpin_map = Pakistan Sindh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ ڪرچات جي بيهڪ | coordinates = {{coord|25.75549|N|67.73551|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[ٿاڻو بولا خان تعلقو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = مغل دور | blank_name = تاريخي پرڳڻو | blank_info = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | blank1_name = لاڳاپيل جبل | blank1_info = [[ڪانڀو جبل]] | blank2_name = جابلو سلسلو | blank2_info = [[کيرٿر جبل]] | blank3_name = لاڳاپيل روينيو ديهون | blank3_info = بٺارو ڪرچات، پاٽ ڪرچات | blank4_name = تاريخي ماخذ | blank4_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | footnotes = هم آهنگيون موجوده ڪرچات ڳوٺ جون آهن، تاريخي وسنديءَ جي قطعي حدبندي جون نه. }} '''ڪرچات''' (انگريزي: ''Karchat'' يا ''Karachat'')، جنهن جو نالو '''ڪارچٽ''' ۽ '''کارڇٽ''' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو، سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[ٿاڻو بولا خان تعلقو|ٿاڻي بولا خان تعلقي]] ۾ [[کيرٿر جبل|کيرٿر جابلو سلسلي]] جو هڪ تاريخي علائقو ۽ وسندي آهي. هي علائقو [[ڪانڀو جبل]] جي ڀرسان واقع آهي ۽ قديم آبادڪاري، جابلو جاگرافي، برساتي نئين ۽ آثار قديمه جي حوالي سان اهميت رکي ٿو.<ref name="SindhianaKarchat">{{cite encyclopedia |title=ڪرچات |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪرچات |language=sd}}</ref> سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڪارچٽ يا کارڇٽ جو ذڪر [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] جي تاريخي جاگرافيءَ جي حوالي سان ملي ٿو. انهيءَ بيان موجب ڪانڀو جبل هن ماڳ جي ڀرسان واقع هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> موجوده روينيو رڪارڊ ۾ ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي اندر '''بٺارو ڪرچات''' ۽ '''پاٽ ڪرچات''' نالي ٻه الڳ ديهون درج آهن. اهي اندراج ڪرچات جي تاريخي نالي جي جديد انتظامي ۽ جاگرافيائي موجودگيءَ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BORDehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == نالو ۽ بڻ بنياد == ڪرچات جو نالو سنڌي ۽ انگريزي ماخذن ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو، جن ۾ ڪرچات، ڪارچٽ، کارڇٽ، Karchat ۽ Karachat شامل آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب «ڪرچات» جي نالي کي جابلو جاگرافيءَ سان ڳنڍيو وڃي ٿو. انهيءَ ماخذ ۾ «ڪر» کي جبل يا جابلو بناوت سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته «چات» جي معنيٰ اوٽ، ڇانوَ يا اوڙاهه بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ تشريح موجب ڪرچات جو نالو کيرٿر جي اوٽ ۾ واقع علائقي جي جاگرافيائي خصوصيت سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو.<ref name="SindhianaKarchat"/> بهرحال، هن اشتقاق کي هڪ ماخذي تشريح طور سمجهڻ گهرجي. نالي جي اصل لسانياتي بڻ بنياد جي قطعي تصديق لاءِ پراڻن فارسي، سنڌي ۽ مقامي جاگرافيائي ماخذن جي ڀيٽ ضروري آهي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪرچات سنڌ جي اولهندي جابلو علائقي [[ڪوهستان، سنڌ|ڪوهستان]] ۾، کيرٿر جبلن جي ڏاکڻي حصي وٽ واقع آهي. موجوده انتظامي ورهاست موجب هي علائقو ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ شامل آهي.<ref name="SindhianaKarchat"/> جديد جاگرافيائي نقشن ۾ ڪرچات ڳوٺ جي بيهڪ لڳ ڀڳ 25.75549 درجا اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.73551 درجا اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي ڄاڻايل آهي.<ref name="MapcartaKarchat">{{cite web |title=Karchat Map – Village – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/N1463134528 |website=Mapcarta |language=en}}</ref> ساڳئي علائقي جو هڪ ٻيو جاگرافيائي اندراج ''Karachat'' جي نالي سان 25.75501 درجا اتر ۽ 67.73720 درجا اوڀر تي موجود آهي، جنهن جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي لڳ ڀڳ 200 ميٽر ڄاڻايل آهي.<ref name="MapcartaKarachat">{{cite web |title=Karachat Map – Locality – Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/14695286 |website=Mapcarta |language=en}}</ref> اهي هم آهنگيون موجوده آبادي ۽ علائقي جي نقشائي نقطن جون آهن؛ انهن مان سترهين صديءَ جي وسنديءَ جون صحيح حدون معلوم نٿيون ٿين. === کيرٿر ۽ ڪانڀو جبل === ڪرچات جي جاگرافيائي سڃاڻپ ۾ [[ڪانڀو جبل]] کي خاص اهميت حاصل آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي ۾ ڪانڀو جبل کي ڪارچٽ يا کارڇٽ جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Mazhar"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «ڪوهستان» واري داخلا موجب ڪانڀو جبل ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ لڪي جبل جي هوٿياڻي ڀاڱي جي سامهون واقع آهي. انهيءَ ماخذ ۾ هن جبل کي لڳ ڀڳ 32 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 2300 فوٽ اوچو چُن جي پٿر وارو جبل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SindhianaKohistan">{{cite encyclopedia |title=ڪوهستان |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪوهستان |language=sd}}</ref> آثار قديمه جي ماهر [[اين جي مجمدار]] پنهنجي ڪتاب ''Explorations in Sind'' ۾ ڪرچات جي ڀرسان کيرٿر جبلن جي قطار ختم ٿيڻ ۽ ڪانڀو نالي ٻي جابلو قطار شروع ٿيڻ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Majumdar">{{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/83975.pdf |language=en}}</ref> انهيءَ بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪرچات کيرٿر ۽ ڪانڀو جي جابلو قطارن جي سنگم واري علائقي ۾ واقع آهي. اها شاهدي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪانڀو جبل ۽ ڪارچٽ جي ڀرپاسي واري نسبت سان پڻ ٺهڪي اچي ٿي. === نئن بارڻ ۽ جابلو ماٿري === ڪرچات جي ڀرپاسي وارو علائقو [[نئن بارڻ]] جي جابلو ماٿريءَ سان لاڳاپيل آهي. مجمدار موجب ڪرچات جي ڀرسان کيرٿر جبلن جي ڏاکڻي حصي وٽ بارڻ نئن وهي ٿي. اها نئن اڳتي اهڙي ماٿريءَ مان گذري ٿي، جنهن جي اولهه ۾ ڪانڀو ۽ اوڀر ۾ لڪي جبلن جون قطارون واقع آهن.<ref name="Majumdar"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪرچات نالي هڪ نئن پڻ هن علائقي مان وهي ٿي.<ref name="SindhianaKarchat"/> هن جابلو علائقي ۾ نيون، ماٿريون، قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا ۽ جابلو گذرگاهه مقامي آبادڪاريءَ جي جاگرافيائي پسمنظر جو حصو آهن. == تاريخ == === مغل دور === سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ سنڌ جي انتظامي ورهاست سرڪارن ۽ پرڳڻن تي ٻڌل هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ جاگرافيائي حالتن جو ذڪر ڪيو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو هو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ ڪارچٽ يا کارڇٽ جو ذڪر سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي جاگرافيءَ جي حوالي سان ملي ٿو ۽ ڪانڀو جبل کي ان جي ڀرسان واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Mazhar"/> موجوده ڪرچات علائقي ۽ ڪانڀو جبل جي جاگرافيائي نسبت انهيءَ تاريخي بيان سان ٺهڪي اچي ٿي. تنهن هوندي به سترهين صديءَ جي مخصوص وسنديءَ جون حدون يا آباديءَ جو مرڪز موجوده نقشن جي بنياد تي قطعي طور مقرر نٿو ڪري سگهجي. === برطانوي دور ۽ آثار قديمه جي تحقيق === ويهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي آثار قديمه جي مطالعي دوران ڪرچات جي جابلو علائقي کي خاص اهميت حاصل ٿي. اين جي مجمدار 1927ع کان 1931ع تائين سنڌ جي مختلف علائقن ۾ آثار قديمه جي سروي ڪئي. هن پنهنجي رپورٽ ''Explorations in Sind'' ۾ ڪرچات، بارڻ ماٿري ۽ ڀرپاسي جي جابلو قطارن جو تفصيلي جاگرافيائي احوال ڏنو.<ref name="Majumdar"/> مجمدار موجب ڪرچات هڪ اهڙو ماڳ هو، جتي جهنگار کان پوءِ سندس مهم کي ضروري سامان ملي سگهيو. هن اهو پڻ ڄاڻايو ته ڪرچات کان ٿاڻي بولا خان تائين لڳ ڀڳ 35 ميلن جو فاصلو هو ۽ ٻنهي هنڌن جي وچ ۾ اٺن وسيلي ٽپال جي آمدرفت جو انتظام ڪيو ويو هو.<ref name="Majumdar"/> هن بيان مان ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪرچات جي آبادڪاري ۽ جابلو رستن سان تعلق بابت معلومات ملي ٿي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري فهرست موجب موجوده ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ ڪرچات جي نالي سان لاڳاپيل ٻه ديهون موجود آهن.<ref name="BORDehs"/> {| class="wikitable" |+ ڪرچات سان لاڳاپيل موجوده روينيو ديهون ! ديهه جو نالو ! انگريزي نالو ! ضلعو ! تعلقو |- | بٺارو ڪرچات | Batharo Karchat | ڄامشورو | ٿاڻو بولا خان |- | پاٽ ڪرچات | Pat Karchat | ڄامشورو | ٿاڻو بولا خان |} سنڌ بورڊ آف روينيو جي آن لائين رڪارڊ ۾ پڻ انهن ٻنهي ديهن جي نالن سان الڳ دستاويزن جا اندراج موجود آهن.<ref name="BORMicrofilm">{{cite web |title=Suspected Entries and Deh Records |url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ ائٽلس جي ٿاڻي بولا خان تعلقي واري فهرست ۾ بٺارو ڪرچات ٽئين نمبر ۽ پاٽ ڪرچات ارڙهين نمبر تي درج آهن.<ref name="SindhAtlas">{{cite web |title=Thana Bulla Khan: Dehs |url=https://sindhatlas.com/ur/atlas/geography/taluka-thana-bulla-khan/ |website=SindhAtlas |language=ur}}</ref> اهي انگ تعلقي جي فهرست اندر ديهن جي ترتيب ظاهر ڪن ٿا، نه ته جاگرافيائي فاصلو يا سروي نمبر. موجوده روينيو رڪارڊ ۾ ٻنهي ديهن جي موجودگي ڪرچات نالي جي انتظامي تسلسل جي اهم شاهدي آهي. البت تاريخي وسنديءَ جي صحيح جاءِ بٺارو ڪرچات ۾ هئي يا پاٽ ڪرچات ۾، تنهن بابت قطعي تصديق لاءِ ٻنهي ديهن جي سرڪاري نقشن جي ڀيٽ ضروري آهي. == آثار قديمه == ڪرچات ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو سنڌ جي آثار قديمه جي مطالعي ۾ پڻ اهميت رکي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب ڪرچات جي قديم وسندين جي ڀرپاسي انساني آبادڪاريءَ جا آثار ملن ٿا. هن علائقي ۾ پنڊ پهڻ ٿيل وڻن جي ٿڙن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaKarchat"/> سنڌ حڪومت جي ثقافتي ورثي جي 2015ع واري سرڪاري فهرست ۾ ڪرچات جي علائقي اندر '''عثمان جو بُٺي''' (Othman Jo Buthi) نالي آثار قديمه جو ماڳ درج آهي. هن ماڳ جي سروي 13 نومبر 2013ع تي ڪئي وئي هئي ۽ ان جا جاگرافيائي هم آهنگيون 25°42′25.03″ اتر ۽ 67°45′31.71″ اوڀر ڄاڻايل آهن.<ref name="HeritageInventory">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> عثمان جو بُٺي ڪرچات جي وسيع آثار قديمه واري علائقي جو هڪ الڳ ماڳ آهي. ان کي ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ذڪر ڪيل مخصوص تاريخي وسنديءَ سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ تصديق ٿيل شاهدي موجود نه آهي. == قدرتي ماحول == ڪرچات جو علائقو کيرٿر جي جابلو ماحول جو حصو آهي. هتي جبلن، پٿريلي ماٿرين، برساتي نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن جي موجودگي علائقي جي طبعي جاگرافيءَ جون نمايان خصوصيتون آهن. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب هن علائقي ۾ برفت، بروهي، بلوچ، ڪانڙا ۽ ٻين برادرين جا ماڻهو آباد آهن.<ref name="SindhianaKarchat"/> ڪرچات [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] جي ڀرپاسي واري علائقي سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن سبب هتي قدرتي ماحول، جهنگلي جيوت ۽ تاريخي ماڳن جي گڏيل مطالعي جي اهميت آهي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪرچات سنڌ جي انهن تاريخي جابلو وسندين مان هڪ آهي، جن جو نالو مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪانڀو جبل جي ڀرسان ڪارچٽ يا کارڇٽ جو ذڪر هن علائقي جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. موجوده ڄامشوري ضلعي جي ٿاڻي بولا خان تعلقي ۾ بٺارو ڪرچات ۽ پاٽ ڪرچات نالي ٻن ديهن جي موجودگي تاريخي نالي جي جاگرافيائي تسلسل کي وڌيڪ واضح ڪري ٿي. ڪرچات جي اهميت ان جي کيرٿر ۽ ڪانڀو جبلن جي سنگم واري بيهڪ، بارڻ ماٿريءَ سان تعلق ۽ آثار قديمه وارن ماڳن سبب پڻ آهي. اين جي مجمدار جي آثار قديمه واري تحقيق ۾ ڪرچات جي جابلو جاگرافي ۽ تاريخي رستن بابت ڏنل تفصيل هن علائقي جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهن. انهن تاريخي، جاگرافيائي، روينيو ۽ آثار قديمه سان لاڳاپيل خصوصيتن سبب ڪرچات سنڌ جي جابلو آبادڪاري، قديم آمدرفت، ثقافتي ورثي ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ هڪ اهم علائقو آهي. == پڻ ڏسو == * [[ڪانڀو جبل]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[ٿاڻو بولا خان]] * [[ڄامشورو ضلعو]] * [[نئن بارڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[اين جي مجمدار]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Majumdar |first=N. G. |title=Explorations in Sind: Being a Report of the Exploratory Survey Carried Out During the Years 1927–28, 1929–30 and 1930–31 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/83975.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://mapcarta.com/N1463134528 ڪرچات ڳوٺ جو نقشو] * [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪرچات انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ڪرچات] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:ٿاڻو بولا خان تعلقو]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه وارا ماڳ]] msr3lqetjbqf02xyv2upl2hcqpcqtth 0 103972 418366 2026-10-09T20:09:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ ڳاها پرڳڻي جو گم ٿيل تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = کروتي | native_name = کروتي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = ڳاها پرڳڻ... 418366 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ ڳاها پرڳڻي جو گم ٿيل تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = کروتي | native_name = کروتي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[ڳاها پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = تاريخي وسنديءَ جي موجوده سڃاڻپ اڻڄاتل | blank_name = تاريخي ماخذ | blank_info = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | blank1_name = موجوده ديهه | blank1_info = تصديق نه ٿيل | blank2_name = موجوده جاگرافيائي بيهڪ | blank2_info = اڻڄاتل }} '''کروتي''' سنڌ جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] جي [[ڳاها پرڳڻو|ڳاها پرڳڻي]] ۾ واقع هو. هن وسنديءَ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي وضاحت موجب، سندس زماني تائين هن ڳوٺ جو نالو نشان باقي نه رهيو هو.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |language=sd }}</ref> کروتي جي موجوده جاگرافيائي بيهڪ، روينيو سڃاڻپ ۽ ڳوٺ جي ختم ٿيڻ جي سببن بابت قطعي معلومات موجود نه آهي. == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ جو وڏو حصو [[مغل سلطنت]] جي انتظام هيٺ هو. انهيءَ دور ۾ سنڌ جي انتظامي ۽ محصولي ورهاست سرڪارن ۽ پرڳڻن تي ٻڌل هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي تصنيف ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي، سماجي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع ۾ مڪمل ٿيو هو.<ref name="SindhianaBook">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاهجهاني |language=sd }}</ref> ڪتاب ۾ ڳاها پرڳڻي جي تاريخي وسندين جي حوالي سان کروتي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي موجب، کروتي ڳاها پرڳڻي ۾ واقع هو.<ref name="Mazhar"/> ڳاها پرڳڻو مغل دور ۾ سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ محصولي ورهاست جو حصو هو. انهيءَ پرڳڻي جون حدون موجوده ضلعن ۽ تعلقن جي حدن سان لازمي طور هڪجهڙيون نه هيون. کروتي جي سيوهڻ، ڳاها يا ٻين تاريخي وسندين کان فاصلي، رخ ۽ صحيح بيهڪ بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. == ڳوٺ جي گم ٿيڻ بابت وضاحت == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب، سندس زماني تائين کروتي ڳوٺ جو نالو نشان باقي نه رهيو هو.<ref name="Mazhar"/> هن بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته مترجم جي دور ۾ هن تاريخي وسنديءَ جي سڃاڻپ واضح نه هئي. بهرحال، ڳوٺ جي ختم ٿيڻ جو سبب معلوم نه آهي. ان کي ڪنهن مخصوص ٻوڏ، درياهي وهڪري جي تبديلي، جنگ، لڏپلاڻ يا آباديءَ جي تباهيءَ سان ڳنڍڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت ضروري آهي. اهو پڻ ممڪن آهي ته تاريخي ڳوٺ جو نالو تبديل ٿي ويو هجي يا ان جو علائقو ڪنهن ٻي نالي واري ديهه ۾ شامل ٿيو هجي، پر اهڙي تبديليءَ جي تصديق ٿيل شاهدي موجود نه آهي. == روينيو رڪارڊ ۾ سڃاڻپ == کروتي جي موجوده سڃاڻپ معلوم ڪرڻ لاءِ ڄامشوري، دادو، شهيد بينظيرآباد ۽ مٽياري ضلعن جي روينيو رڪارڊ ۾ هن نالي ۽ ان سان ملندڙ املا جي ڳولا اهم آهي. ابتدائي آن لائين ڳولا ۾ انهن ضلعن مان ڪنهن به ضلعي اندر «کروتي» نالي موجوده ديهه جي تصديق نه ٿي آهي. تنهن هوندي به سمورن سرڪاري ديهه نقشن ۽ پراڻن حدبندي رڪارڊ جي مڪمل جانچ کان سواءِ هن نالي جي مڪمل عدم موجودگيءَ جو قطعي نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو. سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ديهن جون فهرستون، نقشا ۽ پراڻا روينيو رڪارڊ موجود آهن، جن جي مدد سان وڌيڪ تحقيق ڪري سگهجي ٿي.<ref name="BORDehs">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref><ref name="BORMaps">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en }}</ref> == نالي جو بڻ بنياد == تاريخي ماخذ جي سنڌي ترجمي ۾ هن وسنديءَ جو نالو «کروتي» ملي ٿو. نالي جي اصل فارسي املا، لغوي معنيٰ ۽ ڪنهن شخص، خاندان، ذات يا جاگرافيائي خصوصيت سان نسبت بابت تصديق ٿيل معلومات موجود نه آهي. اصل فارسي متن ۽ پراڻن روينيو رڪارڊ جي ڀيٽ مان هن نالي جي وڌيڪ سڃاڻپ ٿي سگهي ٿي. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == کروتي سنڌ جي انهن تاريخي آبادين مان هڪ آهي، جن جو نالو مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهي، پر جن جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ واضح نه آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڳاها پرڳڻي جي وسنديءَ طور ان جو ذڪر سترهين صديءَ جي سنڌ جي آبادڪاري ۽ انتظامي جاگرافيءَ بابت معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب هن ڳوٺ جو نالو نشان باقي نه رهڻ سنڌ جي گم ٿيل تاريخي وسندين جي مطالعي لاءِ اهم آهي. کروتي جي سڃاڻپ لاءِ ڳاها پرڳڻي جي پراڻن نقشن، ديهن جي رڪارڊ، تاريخي رستن ۽ ٻين آبادين سان ان جي ممڪن تعلق جي تحقيق ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[ڳاها پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[سيوهڻ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ بورڊ آف روينيو جا نقشا] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي وسنديون]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] k893jywji9efxxk99p18rm6lsqpqh6x 0 103973 418367 2026-10-09T20:20:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox landform | name = ڪائي ۽ نئينگ جا چشما | other_name = ڪائي ۽ نيئگ جا چشما | photo = | photo_caption = | location = [[سيوهڻ تعلقو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سنڌ]] | range = [[کيرٿر جبل]] | coordinates = | map = Pakistan Sindh | map_caption = سنڌ ۾ ڪائي ۽ نئي... 418367 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox landform | name = ڪائي ۽ نئينگ جا چشما | other_name = ڪائي ۽ نيئگ جا چشما | photo = | photo_caption = | location = [[سيوهڻ تعلقو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سنڌ]] | range = [[کيرٿر جبل]] | coordinates = | map = Pakistan Sindh | map_caption = سنڌ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي جابلو علائقي جي بيهڪ }} '''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما''' سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن، جيڪي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي جابلو علائقي]] ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين سان لاڳاپيل آهن. انهن چشمن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب اهي چشما سيوهڻ کان 28 ميلن جي فاصلي تي واقع هئا.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref> ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته اهي چشما سندس زماني ۾ به موجود هئا، پر سيوهڻ کان سندن فاصلو لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> سنڌ بورڊ آف روينيو جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي جابلو علائقي جي حوالي سان ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي.<ref name="Mazhar"/> === نياز همايونيءَ جي وضاحت === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا. هن ڄاڻايو ته چشما سيوهڻ کان تاريخي متن ۾ ڏنل فاصلي کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ پري هئا، يعني لڳ ڀڳ 30 ميلن جي فاصلي تي. مترجم چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي موجودگي، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> هيءَ وضاحت ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي آهي. ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو کيرٿر جي جبلن، ماٿرين، نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن تي مشتمل آهي. ڪائي ۽ نئينگ جا چشما هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر اهي الڳ الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن. === ڪائي جا چشما === ڪائي ماٿري سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}}</ref> 2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي پراڻي چشمي، پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ ۽ چشمي جي پاڻيءَ سان ٿيندڙ پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}</ref> === نئينگ جا چشما === نئينگ ماٿري کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. ان جو تعلق نئينگ نئن ۽ نئينگ شريف جي وسنديءَ سان آهي. ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Panhwar"/> نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. ساڳئي مطالعي ۾ چشمي کي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MUET">{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}</ref> 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ جي اوڀر ۾ باڊو ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا آهن.<ref name="Dawn"/> == سيوهڻ کان فاصلو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.<ref name="Mazhar"/> جديد ماخذن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڏنا ويا آهن. 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Dawn"/> فاصلن ۾ فرق رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ سڀني فاصلن جي ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻئي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع الڳ روينيو ديهون آهن.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" |+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج ! تفصيل ! ڪائي ! نئينگ |- | سنڌي نالو | ڪائي | نئينگ |- | انگريزي نالو | Kai | Naing |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 38 | 51 |- | سنڌ جي سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1553 | 1566 |} انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن. البت ديهن جي حدن، ڳوٺن جي آبادين ۽ چشمن جي مخصوص جاگرافيائي نقطن کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. == قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي == ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو تعلق مقامي آبپاشي ۽ زراعت سان رهيو آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب نئينگ ۽ ڪائي جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ پوک ٿيندي رهي آهي.<ref name="Panhwar"/> پنهور جي فهرست ۾ ڪائي جا ٻه ۽ نئينگ جا ٽي چشما ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻنهي ماٿرين ۾ چشمن جي پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ موجود هئا، جن مان نئينگ جو جنڊ اٽو پيهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dawn"/> == نباتات == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا ۾ سڃاتل وڻ آهن. قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان اهڙن وڻن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي. 2012ع جي هڪ رپورٽ ۾ پڻ نئينگ ماٿريءَ ۾ پپر ۽ کجين سميت مختلف وڻن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> انهن تاريخي ۽ جديد حوالن مان علائقي جي نباتاتي خصوصيتن بابت معلومات ملي ٿي، پر هر وڻ جي موجوده تعداد يا تحفظ جي حالت بابت الڳ سروي ضروري آهي. == جهنگلي جيوت == نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري جابلو علائقي ۾ سرهه ۽ گڊ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> سنڌ جي جابلو ماحول ۾ سرهه ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو. بهرحال، نياز همايونيءَ جي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان موجوده وقت ۾ ساڳئي هنڌ انهن جي آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. == مقامي آبادي == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.<ref name="Mazhar"/> 2012ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Courier">{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref> اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي نالي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت تصديق ٿيل معلومات الڳ گهربل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور «ست گهاريون» جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين جو ذڪر آثار قديمه بابت رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="Courier"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Heritage">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> نئينگ ماٿريءَ ۾ «لکمير جي ماڙي» نالي آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب اهو ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.<ref name="Lakhmir">{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}</ref> انهن ماڳن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي هر ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جا نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ وڻن جو ذڪر تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم شاهدي آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي الڳ ديهن جي موجودگي ٻنهي نالن جي انتظامي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي ۽ آثار قديمه جي رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي پاڻيءَ، زراعت، قدرتي ماحول ۽ تاريخي آبادڪاريءَ بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، قدرتي وسيلن، آبپاشيءَ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == پڻ ڏسو == * [[ڪائي]] * [[نئينگ]] * [[نئينگ شريف]] * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[لکمير جي ماڙي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ] [[زمرو:سنڌ جا چشما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:کيرٿر جبل]] [[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]] ek3w7b4f39ye6kmfi9md0yoq9vqlbhk 418369 418367 2026-10-09T22:25:28Z Intisar Ali 8681 /* */ 418369 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox spring | name = ڪائي ۽ نئينگ جا چشما | other_name = ڪائي ۽ نيئگ جا چشما | photo = | photo_caption = | location = [[سيوهڻ تعلقو]]، [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سنڌ]] | range = [[کيرٿر جبل]] | coordinates = | map = Pakistan Sindh | map_caption = سنڌ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي جابلو علائقي جي بيهڪ }} '''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما''' سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن، جيڪي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي جابلو علائقي]] ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين سان لاڳاپيل آهن. انهن چشمن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب اهي چشما سيوهڻ کان 28 ميلن جي فاصلي تي واقع هئا.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref> ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته اهي چشما سندس زماني ۾ به موجود هئا، پر سيوهڻ کان سندن فاصلو لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> سنڌ بورڊ آف روينيو جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي جابلو علائقي جي حوالي سان ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي.<ref name="Mazhar"/> === نياز همايونيءَ جي وضاحت === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا. هن ڄاڻايو ته چشما سيوهڻ کان تاريخي متن ۾ ڏنل فاصلي کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ پري هئا، يعني لڳ ڀڳ 30 ميلن جي فاصلي تي. مترجم چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي موجودگي، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> هيءَ وضاحت ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي آهي. ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو کيرٿر جي جبلن، ماٿرين، نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن تي مشتمل آهي. ڪائي ۽ نئينگ جا چشما هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر اهي الڳ الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن. === ڪائي جا چشما === ڪائي ماٿري سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}}</ref> 2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي پراڻي چشمي، پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ ۽ چشمي جي پاڻيءَ سان ٿيندڙ پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}</ref> === نئينگ جا چشما === نئينگ ماٿري کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. ان جو تعلق نئينگ نئن ۽ نئينگ شريف جي وسنديءَ سان آهي. ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Panhwar"/> نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. ساڳئي مطالعي ۾ چشمي کي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MUET">{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}</ref> 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ جي اوڀر ۾ باڊو ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا آهن.<ref name="Dawn"/> == سيوهڻ کان فاصلو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.<ref name="Mazhar"/> جديد ماخذن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڏنا ويا آهن. 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Dawn"/> فاصلن ۾ فرق رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ سڀني فاصلن جي ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻئي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع الڳ روينيو ديهون آهن.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" |+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج ! تفصيل ! ڪائي ! نئينگ |- | سنڌي نالو | ڪائي | نئينگ |- | انگريزي نالو | Kai | Naing |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 38 | 51 |- | سنڌ جي سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1553 | 1566 |} انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن. البت ديهن جي حدن، ڳوٺن جي آبادين ۽ چشمن جي مخصوص جاگرافيائي نقطن کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. == قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي == ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو تعلق مقامي آبپاشي ۽ زراعت سان رهيو آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب نئينگ ۽ ڪائي جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ پوک ٿيندي رهي آهي.<ref name="Panhwar"/> پنهور جي فهرست ۾ ڪائي جا ٻه ۽ نئينگ جا ٽي چشما ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻنهي ماٿرين ۾ چشمن جي پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ موجود هئا، جن مان نئينگ جو جنڊ اٽو پيهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dawn"/> == نباتات == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا ۾ سڃاتل وڻ آهن. قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان اهڙن وڻن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي. 2012ع جي هڪ رپورٽ ۾ پڻ نئينگ ماٿريءَ ۾ پپر ۽ کجين سميت مختلف وڻن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> انهن تاريخي ۽ جديد حوالن مان علائقي جي نباتاتي خصوصيتن بابت معلومات ملي ٿي، پر هر وڻ جي موجوده تعداد يا تحفظ جي حالت بابت الڳ سروي ضروري آهي. == جهنگلي جيوت == نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري جابلو علائقي ۾ سرهه ۽ گڊ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> سنڌ جي جابلو ماحول ۾ سرهه ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو. بهرحال، نياز همايونيءَ جي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان موجوده وقت ۾ ساڳئي هنڌ انهن جي آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. == مقامي آبادي == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.<ref name="Mazhar"/> 2012ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Courier">{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref> اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي نالي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت تصديق ٿيل معلومات الڳ گهربل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور «ست گهاريون» جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين جو ذڪر آثار قديمه بابت رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="Courier"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Heritage">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> نئينگ ماٿريءَ ۾ «لکمير جي ماڙي» نالي آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب اهو ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.<ref name="Lakhmir">{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}</ref> انهن ماڳن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي هر ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جا نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ وڻن جو ذڪر تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم شاهدي آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي الڳ ديهن جي موجودگي ٻنهي نالن جي انتظامي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي ۽ آثار قديمه جي رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي پاڻيءَ، زراعت، قدرتي ماحول ۽ تاريخي آبادڪاريءَ بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، قدرتي وسيلن، آبپاشيءَ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == پڻ ڏسو == * [[ڪائي]] * [[نئينگ]] * [[نئينگ شريف]] * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[لکمير جي ماڙي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ] [[زمرو:سنڌ جا چشما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:کيرٿر جبل]] [[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]] 10s53h9h6owmpbb7vlzxwqr30cxij6l 418370 418369 2026-10-09T22:26:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 418370 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox spring | name = ڪائي ۽ نئينگ جا چشما | other_name = ڪائي ۽ نيئگ جا چشما | photo = | photo_caption = | location = [[سيوهڻ تعلقو]]، |pushpin_map= Sindh [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سنڌ]] | range = [[کيرٿر جبل]] | coordinates = | map = Pakistan Sindh | map_caption = سنڌ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي جابلو علائقي جي بيهڪ }} '''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما''' سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن، جيڪي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي جابلو علائقي]] ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين سان لاڳاپيل آهن. انهن چشمن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب اهي چشما سيوهڻ کان 28 ميلن جي فاصلي تي واقع هئا.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref> ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته اهي چشما سندس زماني ۾ به موجود هئا، پر سيوهڻ کان سندن فاصلو لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> سنڌ بورڊ آف روينيو جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي جابلو علائقي جي حوالي سان ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي.<ref name="Mazhar"/> === نياز همايونيءَ جي وضاحت === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا. هن ڄاڻايو ته چشما سيوهڻ کان تاريخي متن ۾ ڏنل فاصلي کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ پري هئا، يعني لڳ ڀڳ 30 ميلن جي فاصلي تي. مترجم چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي موجودگي، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> هيءَ وضاحت ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي آهي. ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو کيرٿر جي جبلن، ماٿرين، نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن تي مشتمل آهي. ڪائي ۽ نئينگ جا چشما هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر اهي الڳ الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن. === ڪائي جا چشما === ڪائي ماٿري سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}}</ref> 2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي پراڻي چشمي، پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ ۽ چشمي جي پاڻيءَ سان ٿيندڙ پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}</ref> === نئينگ جا چشما === نئينگ ماٿري کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. ان جو تعلق نئينگ نئن ۽ نئينگ شريف جي وسنديءَ سان آهي. ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Panhwar"/> نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. ساڳئي مطالعي ۾ چشمي کي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MUET">{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}</ref> 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ جي اوڀر ۾ باڊو ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا آهن.<ref name="Dawn"/> == سيوهڻ کان فاصلو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.<ref name="Mazhar"/> جديد ماخذن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڏنا ويا آهن. 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Dawn"/> فاصلن ۾ فرق رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ سڀني فاصلن جي ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻئي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع الڳ روينيو ديهون آهن.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" |+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج ! تفصيل ! ڪائي ! نئينگ |- | سنڌي نالو | ڪائي | نئينگ |- | انگريزي نالو | Kai | Naing |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 38 | 51 |- | سنڌ جي سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1553 | 1566 |} انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن. البت ديهن جي حدن، ڳوٺن جي آبادين ۽ چشمن جي مخصوص جاگرافيائي نقطن کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. == قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي == ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو تعلق مقامي آبپاشي ۽ زراعت سان رهيو آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب نئينگ ۽ ڪائي جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ پوک ٿيندي رهي آهي.<ref name="Panhwar"/> پنهور جي فهرست ۾ ڪائي جا ٻه ۽ نئينگ جا ٽي چشما ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻنهي ماٿرين ۾ چشمن جي پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ موجود هئا، جن مان نئينگ جو جنڊ اٽو پيهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dawn"/> == نباتات == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا ۾ سڃاتل وڻ آهن. قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان اهڙن وڻن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي. 2012ع جي هڪ رپورٽ ۾ پڻ نئينگ ماٿريءَ ۾ پپر ۽ کجين سميت مختلف وڻن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> انهن تاريخي ۽ جديد حوالن مان علائقي جي نباتاتي خصوصيتن بابت معلومات ملي ٿي، پر هر وڻ جي موجوده تعداد يا تحفظ جي حالت بابت الڳ سروي ضروري آهي. == جهنگلي جيوت == نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري جابلو علائقي ۾ سرهه ۽ گڊ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> سنڌ جي جابلو ماحول ۾ سرهه ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو. بهرحال، نياز همايونيءَ جي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان موجوده وقت ۾ ساڳئي هنڌ انهن جي آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. == مقامي آبادي == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.<ref name="Mazhar"/> 2012ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Courier">{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref> اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي نالي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت تصديق ٿيل معلومات الڳ گهربل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور «ست گهاريون» جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين جو ذڪر آثار قديمه بابت رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="Courier"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Heritage">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> نئينگ ماٿريءَ ۾ «لکمير جي ماڙي» نالي آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب اهو ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.<ref name="Lakhmir">{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}</ref> انهن ماڳن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي هر ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جا نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ وڻن جو ذڪر تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم شاهدي آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي الڳ ديهن جي موجودگي ٻنهي نالن جي انتظامي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي ۽ آثار قديمه جي رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي پاڻيءَ، زراعت، قدرتي ماحول ۽ تاريخي آبادڪاريءَ بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، قدرتي وسيلن، آبپاشيءَ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == پڻ ڏسو == * [[ڪائي]] * [[نئينگ]] * [[نئينگ شريف]] * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[لکمير جي ماڙي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ] [[زمرو:سنڌ جا چشما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:کيرٿر جبل]] [[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]] gzl2wy4vofipr3scnyge5i59jkxr7xl 418371 418370 2026-10-09T22:36:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 418371 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox hot spring | name = ڪائي ۽ نئينگ جا چشما | other_name = ڪائي ۽ نيئگ جا چشما | photo = | photo_caption = | location = [[سيوهڻ تعلقو]]، |pushpin_map= Sindh [[ڄامشورو ضلعو]]، [[سنڌ]] | range = [[کيرٿر جبل]] | coordinates = | map = Pakistan Sindh | map_caption = سنڌ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي جابلو علائقي جي بيهڪ }} '''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما''' سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن، جيڪي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي جابلو علائقي]] ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين سان لاڳاپيل آهن. انهن چشمن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب اهي چشما سيوهڻ کان 28 ميلن جي فاصلي تي واقع هئا.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref> ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته اهي چشما سندس زماني ۾ به موجود هئا، پر سيوهڻ کان سندن فاصلو لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> سنڌ بورڊ آف روينيو جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي جابلو علائقي جي حوالي سان ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي.<ref name="Mazhar"/> === نياز همايونيءَ جي وضاحت === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا. هن ڄاڻايو ته چشما سيوهڻ کان تاريخي متن ۾ ڏنل فاصلي کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ پري هئا، يعني لڳ ڀڳ 30 ميلن جي فاصلي تي. مترجم چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي موجودگي، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> هيءَ وضاحت ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي آهي. ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو کيرٿر جي جبلن، ماٿرين، نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن تي مشتمل آهي. ڪائي ۽ نئينگ جا چشما هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر اهي الڳ الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن. === ڪائي جا چشما === ڪائي ماٿري سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}}</ref> 2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي پراڻي چشمي، پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ ۽ چشمي جي پاڻيءَ سان ٿيندڙ پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}</ref> === نئينگ جا چشما === نئينگ ماٿري کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. ان جو تعلق نئينگ نئن ۽ نئينگ شريف جي وسنديءَ سان آهي. ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Panhwar"/> نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. ساڳئي مطالعي ۾ چشمي کي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MUET">{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}</ref> 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ جي اوڀر ۾ باڊو ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا آهن.<ref name="Dawn"/> == سيوهڻ کان فاصلو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.<ref name="Mazhar"/> جديد ماخذن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڏنا ويا آهن. 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Dawn"/> فاصلن ۾ فرق رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ سڀني فاصلن جي ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻئي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع الڳ روينيو ديهون آهن.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" |+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج ! تفصيل ! ڪائي ! نئينگ |- | سنڌي نالو | ڪائي | نئينگ |- | انگريزي نالو | Kai | Naing |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 38 | 51 |- | سنڌ جي سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1553 | 1566 |} انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن. البت ديهن جي حدن، ڳوٺن جي آبادين ۽ چشمن جي مخصوص جاگرافيائي نقطن کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. == قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي == ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو تعلق مقامي آبپاشي ۽ زراعت سان رهيو آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب نئينگ ۽ ڪائي جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ پوک ٿيندي رهي آهي.<ref name="Panhwar"/> پنهور جي فهرست ۾ ڪائي جا ٻه ۽ نئينگ جا ٽي چشما ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻنهي ماٿرين ۾ چشمن جي پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ موجود هئا، جن مان نئينگ جو جنڊ اٽو پيهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dawn"/> == نباتات == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا ۾ سڃاتل وڻ آهن. قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان اهڙن وڻن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي. 2012ع جي هڪ رپورٽ ۾ پڻ نئينگ ماٿريءَ ۾ پپر ۽ کجين سميت مختلف وڻن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> انهن تاريخي ۽ جديد حوالن مان علائقي جي نباتاتي خصوصيتن بابت معلومات ملي ٿي، پر هر وڻ جي موجوده تعداد يا تحفظ جي حالت بابت الڳ سروي ضروري آهي. == جهنگلي جيوت == نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري جابلو علائقي ۾ سرهه ۽ گڊ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> سنڌ جي جابلو ماحول ۾ سرهه ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو. بهرحال، نياز همايونيءَ جي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان موجوده وقت ۾ ساڳئي هنڌ انهن جي آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. == مقامي آبادي == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.<ref name="Mazhar"/> 2012ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Courier">{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref> اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي نالي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت تصديق ٿيل معلومات الڳ گهربل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور «ست گهاريون» جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين جو ذڪر آثار قديمه بابت رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="Courier"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Heritage">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> نئينگ ماٿريءَ ۾ «لکمير جي ماڙي» نالي آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب اهو ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.<ref name="Lakhmir">{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}</ref> انهن ماڳن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي هر ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جا نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ وڻن جو ذڪر تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم شاهدي آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي الڳ ديهن جي موجودگي ٻنهي نالن جي انتظامي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي ۽ آثار قديمه جي رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي پاڻيءَ، زراعت، قدرتي ماحول ۽ تاريخي آبادڪاريءَ بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، قدرتي وسيلن، آبپاشيءَ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == پڻ ڏسو == * [[ڪائي]] * [[نئينگ]] * [[نئينگ شريف]] * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[لکمير جي ماڙي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ] [[زمرو:سنڌ جا چشما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:کيرٿر جبل]] [[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]] 49ryfi90id40xcdo2rlk3fqdl95qgow 418373 418371 2026-10-09T22:41:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 418373 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox hot spring | name = ڪائي ۽ نيئنگ جا چشما | image = | image_size = | caption = | location = [[کيرٿر جبل]]، [[سيوهڻ]] جي اولهه ۾، [[ضلعو ڄامشورو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = | coordinates_ref = | elevation = | hot_spring_type = قدرتي پاڻيءَ جا چشما | height = | duration = دائمي | frequency = | discharge = | temperature = | depth = }} '''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما''' سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن، جيڪي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي جابلو علائقي]] ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين سان لاڳاپيل آهن. انهن چشمن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب اهي چشما سيوهڻ کان 28 ميلن جي فاصلي تي واقع هئا.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref> ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته اهي چشما سندس زماني ۾ به موجود هئا، پر سيوهڻ کان سندن فاصلو لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> سنڌ بورڊ آف روينيو جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي جابلو علائقي جي حوالي سان ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي.<ref name="Mazhar"/> === نياز همايونيءَ جي وضاحت === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا. هن ڄاڻايو ته چشما سيوهڻ کان تاريخي متن ۾ ڏنل فاصلي کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ پري هئا، يعني لڳ ڀڳ 30 ميلن جي فاصلي تي. مترجم چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي موجودگي، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> هيءَ وضاحت ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي آهي. ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو کيرٿر جي جبلن، ماٿرين، نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن تي مشتمل آهي. ڪائي ۽ نئينگ جا چشما هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر اهي الڳ الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن. === ڪائي جا چشما === ڪائي ماٿري سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}}</ref> 2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي پراڻي چشمي، پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ ۽ چشمي جي پاڻيءَ سان ٿيندڙ پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}</ref> === نئينگ جا چشما === نئينگ ماٿري کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. ان جو تعلق نئينگ نئن ۽ نئينگ شريف جي وسنديءَ سان آهي. ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Panhwar"/> نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. ساڳئي مطالعي ۾ چشمي کي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MUET">{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}</ref> 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ جي اوڀر ۾ باڊو ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا آهن.<ref name="Dawn"/> == سيوهڻ کان فاصلو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.<ref name="Mazhar"/> جديد ماخذن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڏنا ويا آهن. 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Dawn"/> فاصلن ۾ فرق رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ سڀني فاصلن جي ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻئي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع الڳ روينيو ديهون آهن.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" |+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج ! تفصيل ! ڪائي ! نئينگ |- | سنڌي نالو | ڪائي | نئينگ |- | انگريزي نالو | Kai | Naing |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 38 | 51 |- | سنڌ جي سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1553 | 1566 |} انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن. البت ديهن جي حدن، ڳوٺن جي آبادين ۽ چشمن جي مخصوص جاگرافيائي نقطن کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. == قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي == ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو تعلق مقامي آبپاشي ۽ زراعت سان رهيو آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب نئينگ ۽ ڪائي جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ پوک ٿيندي رهي آهي.<ref name="Panhwar"/> پنهور جي فهرست ۾ ڪائي جا ٻه ۽ نئينگ جا ٽي چشما ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻنهي ماٿرين ۾ چشمن جي پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ موجود هئا، جن مان نئينگ جو جنڊ اٽو پيهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dawn"/> == نباتات == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا ۾ سڃاتل وڻ آهن. قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان اهڙن وڻن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي. 2012ع جي هڪ رپورٽ ۾ پڻ نئينگ ماٿريءَ ۾ پپر ۽ کجين سميت مختلف وڻن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> انهن تاريخي ۽ جديد حوالن مان علائقي جي نباتاتي خصوصيتن بابت معلومات ملي ٿي، پر هر وڻ جي موجوده تعداد يا تحفظ جي حالت بابت الڳ سروي ضروري آهي. == جهنگلي جيوت == نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري جابلو علائقي ۾ سرهه ۽ گڊ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> سنڌ جي جابلو ماحول ۾ سرهه ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو. بهرحال، نياز همايونيءَ جي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان موجوده وقت ۾ ساڳئي هنڌ انهن جي آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. == مقامي آبادي == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.<ref name="Mazhar"/> 2012ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Courier">{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref> اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي نالي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت تصديق ٿيل معلومات الڳ گهربل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور «ست گهاريون» جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين جو ذڪر آثار قديمه بابت رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="Courier"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Heritage">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> نئينگ ماٿريءَ ۾ «لکمير جي ماڙي» نالي آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب اهو ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.<ref name="Lakhmir">{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}</ref> انهن ماڳن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي هر ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جا نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ وڻن جو ذڪر تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم شاهدي آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي الڳ ديهن جي موجودگي ٻنهي نالن جي انتظامي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي ۽ آثار قديمه جي رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي پاڻيءَ، زراعت، قدرتي ماحول ۽ تاريخي آبادڪاريءَ بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، قدرتي وسيلن، آبپاشيءَ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == پڻ ڏسو == * [[ڪائي]] * [[نئينگ]] * [[نئينگ شريف]] * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[لکمير جي ماڙي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ] [[زمرو:سنڌ جا چشما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:کيرٿر جبل]] [[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]] 42ko45j8bg1xztwjv5xz4succt5cmgj 418379 418373 2026-10-09T23:04:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 418379 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox hot spring | name = ڪائي ۽ نيئنگ جا چشما | image = | image_size = | caption = |pushpin_map=Sindh | location = [[کيرٿر جبل]]، [[سيوهڻ]] جي اولهه ۾، [[ضلعو ڄامشورو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = | coordinates_ref = | elevation = | hot_spring_type = قدرتي پاڻيءَ جا چشما | height = | duration = دائمي | frequency = | discharge = | temperature = | depth = }} '''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما''' سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن، جيڪي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي جابلو علائقي]] ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين سان لاڳاپيل آهن. انهن چشمن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب اهي چشما سيوهڻ کان 28 ميلن جي فاصلي تي واقع هئا.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref> ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته اهي چشما سندس زماني ۾ به موجود هئا، پر سيوهڻ کان سندن فاصلو لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> سنڌ بورڊ آف روينيو جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي جابلو علائقي جي حوالي سان ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي.<ref name="Mazhar"/> === نياز همايونيءَ جي وضاحت === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا. هن ڄاڻايو ته چشما سيوهڻ کان تاريخي متن ۾ ڏنل فاصلي کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ پري هئا، يعني لڳ ڀڳ 30 ميلن جي فاصلي تي. مترجم چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي موجودگي، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> هيءَ وضاحت ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي آهي. ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو کيرٿر جي جبلن، ماٿرين، نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن تي مشتمل آهي. ڪائي ۽ نئينگ جا چشما هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر اهي الڳ الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن. === ڪائي جا چشما === ڪائي ماٿري سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}}</ref> 2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي پراڻي چشمي، پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ ۽ چشمي جي پاڻيءَ سان ٿيندڙ پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}</ref> === نئينگ جا چشما === نئينگ ماٿري کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. ان جو تعلق نئينگ نئن ۽ نئينگ شريف جي وسنديءَ سان آهي. ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Panhwar"/> نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. ساڳئي مطالعي ۾ چشمي کي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MUET">{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}</ref> 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ جي اوڀر ۾ باڊو ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا آهن.<ref name="Dawn"/> == سيوهڻ کان فاصلو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.<ref name="Mazhar"/> جديد ماخذن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڏنا ويا آهن. 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Dawn"/> فاصلن ۾ فرق رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ سڀني فاصلن جي ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻئي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع الڳ روينيو ديهون آهن.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" |+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج ! تفصيل ! ڪائي ! نئينگ |- | سنڌي نالو | ڪائي | نئينگ |- | انگريزي نالو | Kai | Naing |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 38 | 51 |- | سنڌ جي سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1553 | 1566 |} انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن. البت ديهن جي حدن، ڳوٺن جي آبادين ۽ چشمن جي مخصوص جاگرافيائي نقطن کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. == قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي == ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو تعلق مقامي آبپاشي ۽ زراعت سان رهيو آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب نئينگ ۽ ڪائي جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ پوک ٿيندي رهي آهي.<ref name="Panhwar"/> پنهور جي فهرست ۾ ڪائي جا ٻه ۽ نئينگ جا ٽي چشما ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻنهي ماٿرين ۾ چشمن جي پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ موجود هئا، جن مان نئينگ جو جنڊ اٽو پيهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dawn"/> == نباتات == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا ۾ سڃاتل وڻ آهن. قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان اهڙن وڻن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي. 2012ع جي هڪ رپورٽ ۾ پڻ نئينگ ماٿريءَ ۾ پپر ۽ کجين سميت مختلف وڻن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> انهن تاريخي ۽ جديد حوالن مان علائقي جي نباتاتي خصوصيتن بابت معلومات ملي ٿي، پر هر وڻ جي موجوده تعداد يا تحفظ جي حالت بابت الڳ سروي ضروري آهي. == جهنگلي جيوت == نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري جابلو علائقي ۾ سرهه ۽ گڊ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> سنڌ جي جابلو ماحول ۾ سرهه ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو. بهرحال، نياز همايونيءَ جي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان موجوده وقت ۾ ساڳئي هنڌ انهن جي آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. == مقامي آبادي == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.<ref name="Mazhar"/> 2012ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Courier">{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref> اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي نالي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت تصديق ٿيل معلومات الڳ گهربل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور «ست گهاريون» جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين جو ذڪر آثار قديمه بابت رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="Courier"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Heritage">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> نئينگ ماٿريءَ ۾ «لکمير جي ماڙي» نالي آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب اهو ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.<ref name="Lakhmir">{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}</ref> انهن ماڳن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي هر ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جا نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ وڻن جو ذڪر تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم شاهدي آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي الڳ ديهن جي موجودگي ٻنهي نالن جي انتظامي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي ۽ آثار قديمه جي رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي پاڻيءَ، زراعت، قدرتي ماحول ۽ تاريخي آبادڪاريءَ بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، قدرتي وسيلن، آبپاشيءَ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == پڻ ڏسو == * [[ڪائي]] * [[نئينگ]] * [[نئينگ شريف]] * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[لکمير جي ماڙي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ] [[زمرو:سنڌ جا چشما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:کيرٿر جبل]] [[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]] 838cbg2hfkv7j7vesff8drg9o4793ke 418380 418379 2026-10-09T23:07:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 418380 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي سيوهڻ تعلقي ۾ ڪائي ۽ نئينگ ماٿرين جا تاريخي قدرتي چشما}} {{Infobox hot spring | name = ڪائي ۽ نيئنگ جا چشما | image = | image_size = | caption = | pushpin_map = Sindh | pushpin_label = ڪائي ۽ نيئنگ جا چشما | lat_deg = 26 | lat_min = 17 | lat_sec = 33 | lat_dir = N | lon_deg = 67 | lon_min = 30 | lon_sec = 45 | lon_dir = E | location = [[کيرٿر جبل]]، [[سيوهڻ]] جي ڏکڻ اولهه ۾، [[ضلعو ڄامشورو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|26|17|33|N|67|30|45|E|region:PK-SD_type:landmark|display=inline,title}} | coordinates_ref = <ref>''Evaluation of subsurface geothermal groundwater aquifers at Southern Kirthar Range Sindh province Pakistan through the application of vertical electrical sounding''، نيئنگ شريف جي چشمي جي جاگرافيائي بيهڪ.</ref> | elevation = | hot_spring_type = قدرتي پاڻيءَ جا چشما | height = | duration = | frequency = | discharge = | temperature = | depth = }} '''ڪائي ۽ نئينگ جا چشما''' سنڌ جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ واقع قدرتي پاڻيءَ جا تاريخي چشما آهن، جيڪي [[کيرٿر جبل|کيرٿر جي جابلو علائقي]] ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين سان لاڳاپيل آهن. انهن چشمن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب اهي چشما سيوهڻ کان 28 ميلن جي فاصلي تي واقع هئا.<ref name="Mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd}}</ref> ڪتاب جي مترجم [[نياز همايوني]] پنهنجي وضاحت ۾ ڄاڻايو آهي ته اهي چشما سندس زماني ۾ به موجود هئا، پر سيوهڻ کان سندن فاصلو لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ هو. هن چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن، نوحاڻي بلوچن جي آبادي ۽ پپر توڙي ڄمون جي وڻن جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> سنڌ بورڊ آف روينيو جي موجوده سرڪاري فهرست ۾ '''ڪائي''' (Kai) ۽ '''نئينگ''' (Naing) نالي ٻه الڳ ديهون سيوهڻ تعلقي ۾ درج آهن. اهي اندراج ٻنهي تاريخي جاگرافيائي نالن جي موجوده انتظامي سڃاڻپ جي تصديق ڪن ٿا.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ ۾ سنڌ مغل سلطنت جي انتظام هيٺ هئي. انهيءَ دور ۾ [[سيوهڻ سرڪار]] سنڌ جي اهم انتظامي علائقن مان هڪ هئي. [[يوسف ميرڪ]] بن مير ابوالقاسم نمڪين پنهنجي ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سنڌ جي مغل دور جي سياسي، سماجي، انتظامي ۽ جاگرافيائي حالتن جو احوال ڏنو آهي. هي ڪتاب 1044هه/1634ع–1635ع ڌاري لکيو ويو. ڪتاب ۾ سيوهڻ جي جابلو علائقي جي حوالي سان ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ بيان ۾ چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي.<ref name="Mazhar"/> === نياز همايونيءَ جي وضاحت === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم نياز همايونيءَ موجب ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سندس زماني ۾ پڻ موجود هئا. هن ڄاڻايو ته چشما سيوهڻ کان تاريخي متن ۾ ڏنل فاصلي کان لڳ ڀڳ ٻه ميل وڌيڪ پري هئا، يعني لڳ ڀڳ 30 ميلن جي فاصلي تي. مترجم چشمن واري علائقي ۾ سرهن ۽ گڊن جي موجودگي، نوحاڻي بلوچن جي رهائش ۽ پپر ۽ ڄمون جي وڻن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Mazhar"/> هيءَ وضاحت ويهين صديءَ ۾ علائقي جي قدرتي ماحول ۽ انساني آبادڪاريءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي آهي. ان مان موجوده دور ۾ انهن سڀني خصوصيتن جي ساڳي حالت برقرار هجڻ جو قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == جاگرافيائي بيهڪ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون سيوهڻ جي اولهندي ۽ ڏکڻ اولهندي جابلو علائقي ۾ واقع آهن. هي علائقو کيرٿر جي جبلن، ماٿرين، نئين ۽ قدرتي پاڻيءَ جي وسيلن تي مشتمل آهي. ڪائي ۽ نئينگ جا چشما هڪ ئي علائقي جي تاريخي جاگرافيءَ سان لاڳاپيل آهن، پر اهي الڳ الڳ قدرتي پاڻيءَ جا ذريعا آهن. === ڪائي جا چشما === ڪائي ماٿري سيوهڻ جي ڀرپاسي جي مشهور جابلو ماٿرين مان هڪ آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ ڪائي جي ٻن چشمن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس فهرست موجب انهن جون جاگرافيائي بيهڪون لڳ ڀڳ 26°15′ اتر، 67°42′ اوڀر ۽ 26°16′ اتر، 67°41′ اوڀر آهن.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}}</ref> 2012ع ۾ شايع ٿيل هڪ رپورٽ موجب ڪائي ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر پري واقع آهي. رپورٽ ۾ ڪائي جي پراڻي چشمي، پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ ۽ چشمي جي پاڻيءَ سان ٿيندڙ پوک جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn">{{cite news |title=Heritage: The ancient sites of Kai and Naig valleys |url=https://www.dawn.com/news/727095 |work=Dawn |date=16 June 2012 |language=en}}</ref> === نئينگ جا چشما === نئينگ ماٿري کيرٿر جي جابلو علائقي ۾ واقع آهي. ان جو تعلق نئينگ نئن ۽ نئينگ شريف جي وسنديءَ سان آهي. ايم ايڇ پنهور جي فهرست ۾ نئينگ جي ٽن چشمن جو ذڪر ملي ٿو. انهن جي جاگرافيائي بيهڪ لڳ ڀڳ 26°17′ کان 26°18′ اتر ۽ 67°31′ کان 67°32′ اوڀر جي وچ ۾ ڄاڻايل آهي.<ref name="Panhwar"/> نئينگ شريف جي گرم چشمي بابت هڪ جديد ارضياتي مطالعي ۾ ان جي بيهڪ 26°17′33″ اتر ۽ 67°30′45″ اوڀر ڄاڻائي وئي آهي. ساڳئي مطالعي ۾ چشمي کي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 48 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه طرف واقع ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="MUET">{{cite journal |title=Geothermal investigation of hot springs in the Kirthar Range, Sindh |url=https://publications.muet.edu.pk/index.php/muetrj/article/download/3063/839/ |journal=Mehran University Research Journal of Engineering and Technology |language=en}}</ref> 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب نئينگ ماٿري سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري، جهنگارا ۽ باجارا کان ويندڙ رستي تي واقع آهي. ماٿريءَ جي اوڀر ۾ باڊو ۽ اولهه ۾ ڀٽ جبلن جا حصا آهن.<ref name="Dawn"/> == سيوهڻ کان فاصلو == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو سيوهڻ کان فاصلو 28 ميل ڄاڻايل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 45.1 ڪلوميٽر ٿئي ٿو. نياز همايونيءَ موجب سندس زماني ۾ اهو فاصلو لڳ ڀڳ 30 ميل، يعني 48.3 ڪلوميٽر، هو.<ref name="Mazhar"/> جديد ماخذن ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين جا فاصلا الڳ الڳ ڏنا ويا آهن. 2012ع جي هڪ رپورٽ موجب ڪائي سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ۽ نئينگ لڳ ڀڳ 45 ڪلوميٽر پري آهي.<ref name="Dawn"/> فاصلن ۾ فرق رستن، ماپ جي شروعاتي نقطن ۽ چشمن جي مخصوص بيهڪن ۾ فرق سبب ٿي سگهي ٿو. انهن ماخذن ۾ سڀني فاصلن جي ماپ جو طريقو هڪجهڙو ثابت نه آهي. == روينيو ۽ انتظامي حيثيت == سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻئي ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي ۾ واقع الڳ روينيو ديهون آهن.<ref name="BOR"/> {| class="wikitable" |+ ڪائي ۽ نئينگ جا سرڪاري روينيو اندراج ! تفصيل ! ڪائي ! نئينگ |- | سنڌي نالو | ڪائي | نئينگ |- | انگريزي نالو | Kai | Naing |- | ضلعو | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |- | تعلقو | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] | [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ]] |- | تعلقي اندر ترتيب | 38 | 51 |- | سنڌ جي سرڪاري فهرست ۾ مسلسل نمبر | 1553 | 1566 |} انهن اندراجن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪائي ۽ نئينگ جا تاريخي نالا موجوده روينيو نظام ۾ پڻ محفوظ آهن. البت ديهن جي حدن، ڳوٺن جي آبادين ۽ چشمن جي مخصوص جاگرافيائي نقطن کي هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي. هر چشمي جي صحيح روينيو سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل ديهه جو حدبندي نقشو ڏسڻ ضروري آهي. == قدرتي پاڻي ۽ آبپاشي == ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن جو تعلق مقامي آبپاشي ۽ زراعت سان رهيو آهي. ايم ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ''History of Irrigation'' ۾ سنڌ جي قدرتي چشمن کي آبپاشيءَ جي تاريخ سان ڳنڍيو آهي. سندس مطالعي موجب نئينگ ۽ ڪائي جا چشما انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جي مدد سان جابلو علائقن ۾ پوک ٿيندي رهي آهي.<ref name="Panhwar"/> پنهور جي فهرست ۾ ڪائي جا ٻه ۽ نئينگ جا ٽي چشما ڄاڻايل آهن. ساڳئي فهرست ۾ نئينگ جي چشمن کي گرم پاڻيءَ وارن چشمن جي درجي ۾ پڻ شامل ڪيو ويو آهي. 2012ع جي رپورٽ موجب ڪائي ۽ نئينگ ٻنهي ماٿرين ۾ چشمن جي پاڻيءَ سان هلندڙ جنڊ موجود هئا، جن مان نئينگ جو جنڊ اٽو پيهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dawn"/> == نباتات == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ پپر ۽ ڄمون جا وڻ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> پپر (''Ficus religiosa'') ۽ ڄمون (''Syzygium cumini'') ڏکڻ ايشيا ۾ سڃاتل وڻ آهن. قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن جي ڀرسان اهڙن وڻن جي موجودگي جابلو ماٿرين جي نباتاتي ماحول جي مطالعي لاءِ اهم آهي. 2012ع جي هڪ رپورٽ ۾ پڻ نئينگ ماٿريءَ ۾ پپر ۽ کجين سميت مختلف وڻن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> انهن تاريخي ۽ جديد حوالن مان علائقي جي نباتاتي خصوصيتن بابت معلومات ملي ٿي، پر هر وڻ جي موجوده تعداد يا تحفظ جي حالت بابت الڳ سروي ضروري آهي. == جهنگلي جيوت == نياز همايونيءَ جي بيان موجب ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري جابلو علائقي ۾ سرهه ۽ گڊ موجود هئا.<ref name="Mazhar"/> سنڌ جي جابلو ماحول ۾ سرهه ۽ گڊ اهم جهنگلي جانور آهن. انهن جو تاريخي ذڪر کيرٿر جي قدرتي ماحول ۽ جهنگلي جيوت جي مطالعي لاءِ اهم شاهدي فراهم ڪري ٿو. بهرحال، نياز همايونيءَ جي دور ۾ انهن جانورن جي موجودگيءَ مان موجوده وقت ۾ ساڳئي هنڌ انهن جي آباديءَ يا تعداد جي تصديق نٿي ٿئي. == مقامي آبادي == نياز همايونيءَ جي وضاحت موجب نوحاڻي بلوچ ڪائي ۽ نئينگ جي چشمن واري علائقي ۾ آباد هئا.<ref name="Mazhar"/> 2012ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ پڻ ڪائي ۽ نئينگ ڏانهن ويندڙ رستي تي نوحاڻي قبيلي سان لاڳاپيل هڪ پراڻي ڳوٺ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Dawn"/> ڪائي ماٿريءَ جي آثار قديمه بابت هڪ ٻي رپورٽ ۾ محمد خان نوحاڻي جي ڳوٺ جي ڀرسان قديم غارن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref name="Courier">{{cite web |title=Kai and Naig Valleys – Home to historic and scenic locations of Sindh |url=https://sindhcourier.com/kai-and-naig-valleys-home-to-historic-and-scenic-locations-of-sindh/ |website=Sindh Courier |language=en}}</ref> اهي حوالا علائقي سان نوحاڻي نالي جي تاريخي ۽ جاگرافيائي تعلق کي ظاهر ڪن ٿا. موجوده آباديءَ جي انگن اکرن بابت تصديق ٿيل معلومات الڳ گهربل آهي. == آثار قديمه ۽ تاريخي ماڳ == ڪائي ۽ نئينگ جون ماٿريون قدرتي چشمن کان سواءِ آثار قديمه جي لحاظ کان پڻ اهم آهن. ڪائي ماٿريءَ ۾ قديم غار موجود آهن، جن مان ڪجهه مقامي طور «ست گهاريون» جي نالي سان سڃاتيون وڃن ٿيون. انهن غارن ۽ ڀرپاسي جي قديم آبادين جو ذڪر آثار قديمه بابت رپورٽن ۾ ملي ٿو.<ref name="Courier"/> سنڌ حڪومت جي 2015ع واري ثقافتي ورثي جي فهرست ۾ ڪائي جي غارن کي نئينگ شريف جي علائقي ۾، سيوهڻ کان لڳ ڀڳ 35 ڪلوميٽر پري ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Heritage">{{cite report |title=Inventory of Cultural Property in the Province of Sindh, Pakistan |volume=1 |year=2015 |publisher=Government of Sindh |url=https://rio-heritage.org/wp-content/uploads/2016/10/volume-i-inventory-of-cultural-property-in-the-province-of-sindh.pdf |language=en}}</ref> نئينگ ماٿريءَ ۾ «لکمير جي ماڙي» نالي آثار قديمه جو ماڳ پڻ موجود آهي. سنڌ حڪومت جي آثار قديمه واري اداري موجب اهو ماڳ نئينگ ڳوٺ جي ڏکڻ ۾، ڀٽ رنگ جبل جي پيرن وٽ، نئينگ نئن جي کاٻي ڪپ تي واقع آهي.<ref name="Lakhmir">{{cite web |title=Lakhmir ji Mari, Deh Nang, Sehwan |url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/tour/lakhmir-ji-mari-deh-nang-sehwan/ |publisher=Directorate General of Antiquities, Government of Sindh |language=en}}</ref> انهن ماڳن جي موجودگي ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين ۾ انساني آبادڪاريءَ جي ڊگهي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، پر آثار قديمه جي هر ماڳ کي سترهين صديءَ جي چشمن واري بيان سان سڌي طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو. == تاريخي ۽ جاگرافيائي اهميت == ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي انهن قدرتي پاڻيءَ جي ذريعن مان آهن، جن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو ۽ جن جا نالا موجوده روينيو رڪارڊ ۾ پڻ محفوظ آهن. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ انهن چشمن جو ذڪر سيوهڻ جي سترهين صديءَ واري تاريخي جاگرافيءَ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. نياز همايونيءَ جي وضاحت ۾ چشمن جي موجودگي، فاصلي، جهنگلي جيوت، مقامي آبادي ۽ وڻن جو ذڪر تاريخي ۽ جديد جاگرافيءَ جي ڀيٽ لاءِ اهم شاهدي آهي. سنڌ بورڊ آف روينيو جي رڪارڊ ۾ ڪائي ۽ نئينگ جي الڳ ديهن جي موجودگي ٻنهي نالن جي انتظامي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿي. ايم ايڇ پنهور جي آبپاشيءَ بابت تحقيق، جديد ارضياتي مطالعي ۽ آثار قديمه جي رپورٽن مان پڻ انهن ماٿرين جي پاڻيءَ، زراعت، قدرتي ماحول ۽ تاريخي آبادڪاريءَ بابت معلومات ملي ٿي. انهيءَ ڪري ڪائي ۽ نئينگ جا چشما سنڌ جي تاريخي جاگرافي، قدرتي وسيلن، آبپاشيءَ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن. == پڻ ڏسو == * [[ڪائي]] * [[نئينگ]] * [[نئينگ شريف]] * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[کيرٿر جبل]] * [[کيرٿر نيشنل پارڪ]] * [[لکمير جي ماڙي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}} * {{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=History of Irrigation |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_17-02-04_47bce313d8753d43351aed04227a070a.pdf |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ بورڊ آف روينيو: ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جا ديهه نقشا] * [https://www.dawn.com/news/727095 ڪائي ۽ نئينگ جي ماٿرين بابت رپورٽ] [[زمرو:سنڌ جا چشما]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ تعلقو]] [[زمرو:کيرٿر جبل]] [[زمرو:سنڌ جا قدرتي ماڳ]] iiw2x65e5ho1380odwo8domucc2oqeb 10 103974 418368 2026-10-09T20:28:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width: 298px; | child = {{{child|}}} | abovestyle = background-color:#A8BDEC; color:inherit; | aboveclass = fn org | above = {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | subheaderstyle = font-size:100%; | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|maxsize=28... 418368 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width: 298px; | child = {{{child|}}} | abovestyle = background-color:#A8BDEC; color:inherit; | aboveclass = fn org | above = {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | subheaderstyle = font-size:100%; | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|maxsize=280px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | default_width = 220 | max_width = 280 }} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|maxsize=280px|sizedefault=220px|alt={{{map_alt|}}}}} | caption3 = {{{map_caption|}}} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}|no|yes}} | mapframe-marker = hot-spring | mapframe-marker-color = #A8BDEC | mapframe-width = 250 | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-caption = Interactive map of {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} }} | class2 = label | label2 = Name origin | data2 = {{{name_origin|}}} | class3 = label | label3 = Location | data3 = {{{location|}}} | label4 = [[Geographic coordinate system|Coordinates]] | data4 = {{{coordinates|}}}{{{coordinates_ref|}}} | label5 = Spring source | data5 = {{{spring_source|}}} | class6 = note | label6 = Elevation | data6 = {{{elevation|}}} | class7 = category | label7 = {{#if:{{{hot_spring_type|}}}|[[Hot spring|Type]]|Type}} | data7 = {{if empty|{{{hot_spring_type|}}}|{{{type|}}}}} | label8 = Provides water for | data8 = {{{provides|}}} | label9 = [[Spring (hydrology)#Classification|Magnitude]] | data9 = {{{magnitude|}}} | class10 = note | label10 = Eruption height | data10 = {{{height|}}} | class11 = note | label11 = Frequency | data11 = {{{frequency|}}} | class12 = note | label12 = Duration | data12 = {{{duration|}}} | class13 = note | label13 = {{#if:{{{flow|}}}|Flow|Discharge}} | data13 = {{if empty|{{{flow|}}}|{{{discharge|}}}}} | class14 = note | label14 = Temperature | data14 = {{{temperature|}}} | class15 = note | label15 = Depth | data15 = {{{depth|}}} | class16 = note | label16 = Common | data16 = {{{commons|}}} | label17 = [[Topographic map|Topo map]] | data17 = {{{topo|}}} <!-- data18 is reserved for map when photo is present --> | data19 = {{{embedded|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox spring with unknown parameters|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox spring]] with unknown parameter "VALUE"|ignoreblank=y|mapframe_args=y|pushpin_map_args=y| alt | caption | child | commons | coordinates | coordinates_ref | depth | discharge | duration | elevation | embedded | flow | frequency | height | hot_spring_type | image | image_map | image_size | location | magnitude | map_alt | map_caption | map_size | name | name_origin | other_name | provides | spring_source | temperature | topo | type }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox spring]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox spring with conflicting parameters}} | hot_spring_type; type | flow; discharge }}<noinclude> {{documentation}}<!--PLEASE ADD CATEGORIES TO THE /doc SUBPAGE, THANKS--> </noinclude> Localize 6goqewkcs5gyqmqex08fmmqdow50y17 10 103975 418372 2026-10-09T22:38:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width: 298px; | child = {{{child|}}} | abovestyle = background-color:#A8BDEC; color:inherit; | aboveclass = fn org | above = {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | subheaderstyle = font-size:100%; | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|maxsize=28... 418372 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width: 298px; | child = {{{child|}}} | abovestyle = background-color:#A8BDEC; color:inherit; | aboveclass = fn org | above = {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | subheaderstyle = font-size:100%; | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|maxsize=280px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | image2 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map | default_width = 220 | max_width = 280 }} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|maxsize=280px|sizedefault=220px|alt={{{map_alt|}}}}} | caption3 = {{{map_caption|}}} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}|no|yes}} | mapframe-marker = hot-spring | mapframe-marker-color = #A8BDEC | mapframe-width = 250 | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-caption = {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} جو انٽرايڪٽو نقشو }} | class2 = label | label2 = نالي جو بنياد | data2 = {{{name_origin|}}} | class3 = label | label3 = هنڌ | data3 = {{{location|}}} | label4 = [[جاگرافيائي هم آهنگيون|جاگرافيائي بيهڪ]] | data4 = {{{coordinates|}}}{{{coordinates_ref|}}} | label5 = چشمي جو سرچشمو | data5 = {{{spring_source|}}} | class6 = note | label6 = سمنڊ جي سطح کان اوچائي | data6 = {{{elevation|}}} | class7 = category | label7 = {{#if:{{{hot_spring_type|}}}|[[گرم پاڻيءَ جو چشمو|قسم]]|قسم}} | data7 = {{if empty|{{{hot_spring_type|}}}|{{{type|}}}}} | label8 = پاڻيءَ جي فراهمي | data8 = {{{provides|}}} | label9 = [[چشمو (آبيات)#درجابندي|شدت جو درجو]] | data9 = {{{magnitude|}}} | class10 = note | label10 = پاڻيءَ جي ڦوهاري جي اوچائي | data10 = {{{height|}}} | class11 = note | label11 = ڦوهاري جي ورجاءَ | data11 = {{{frequency|}}} | class12 = note | label12 = مدو | data12 = {{{duration|}}} | class13 = note | label13 = {{#if:{{{flow|}}}|پاڻيءَ جو وهڪرو|پاڻيءَ جو نيڪال}} | data13 = {{if empty|{{{flow|}}}|{{{discharge|}}}}} | class14 = note | label14 = گرمي پد | data14 = {{{temperature|}}} | class15 = note | label15 = اونهائي | data15 = {{{depth|}}} | class16 = note | label16 = وڪيميڊيا ڪامنز | data16 = {{{commons|}}} | label17 = [[جاگرافيائي نقشو|ٽوپوگرافڪ نقشو]] | data17 = {{{topo|}}} <!-- data18 نقشي لاءِ مخصوص آهي، جڏهن تصوير موجود هجي --> | data19 = {{{embedded|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox spring with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي تي [[سانچو:Infobox spring]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y |mapframe_args=y |pushpin_map_args=y | alt | caption | child | commons | coordinates | coordinates_ref | depth | discharge | duration | elevation | embedded | flow | frequency | height | hot_spring_type | image | image_map | image_size | location | magnitude | map_alt | map_caption | map_size | name | name_origin | other_name | provides | spring_source | temperature | topo | type }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox spring]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox spring with conflicting parameters}} | hot_spring_type; type | flow; discharge }}<noinclude> {{documentation}} <!-- مهرباني ڪري سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو --> </noinclude> jucq04lu37msovlx3vrtwhzfv3v6fmh 418378 418372 2026-10-09T23:03:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 418378 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width: 298px; | child = {{{child|}}} | abovestyle = background-color:#A8BDEC; color:inherit; | aboveclass = fn org | above = {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} | subheaderstyle = font-size:100%; | subheader = {{{other_name|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1.1|maxsize=280px|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}}| image2 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}| {{Location map | {{{pushpin_map}}} | width = 220 | relief = {{{pushpin_relief|}}} | label = {{{pushpin_label|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}} | lat_deg = {{{lat_deg|}}} | lat_min = {{{lat_min|}}} | lat_sec = {{{lat_sec|}}} | lat_dir = {{{lat_dir|N}}} | lon_deg = {{{lon_deg|}}} | lon_min = {{{lon_min|}}} | lon_sec = {{{lon_sec|}}} | lon_dir = {{{lon_dir|E}}} }} }} | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_size|}}}|maxsize=280px|sizedefault=220px|alt={{{map_alt|}}}}} | caption3 = {{{map_caption|}}} | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault = {{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}|no|yes}} | mapframe-marker = hot-spring | mapframe-marker-color = #A8BDEC | mapframe-width = 250 | mapframe-frame-width = 250 | mapframe-caption = {{if empty | {{{name|}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} جو انٽرايڪٽو نقشو }} | class2 = label | label2 = نالي جو بنياد | data2 = {{{name_origin|}}} | class3 = label | label3 = هنڌ | data3 = {{{location|}}} | label4 = [[جاگرافيائي هم آهنگيون|جاگرافيائي بيهڪ]] | data4 = {{{coordinates|}}}{{{coordinates_ref|}}} | label5 = چشمي جو سرچشمو | data5 = {{{spring_source|}}} | class6 = note | label6 = سمنڊ جي سطح کان اوچائي | data6 = {{{elevation|}}} | class7 = category | label7 = {{#if:{{{hot_spring_type|}}}|[[گرم پاڻيءَ جو چشمو|قسم]]|قسم}} | data7 = {{if empty|{{{hot_spring_type|}}}|{{{type|}}}}} | label8 = پاڻيءَ جي فراهمي | data8 = {{{provides|}}} | label9 = [[چشمو (آبيات)#درجابندي|شدت جو درجو]] | data9 = {{{magnitude|}}} | class10 = note | label10 = پاڻيءَ جي ڦوهاري جي اوچائي | data10 = {{{height|}}} | class11 = note | label11 = ڦوهاري جي ورجاءَ | data11 = {{{frequency|}}} | class12 = note | label12 = مدو | data12 = {{{duration|}}} | class13 = note | label13 = {{#if:{{{flow|}}}|پاڻيءَ جو وهڪرو|پاڻيءَ جو نيڪال}} | data13 = {{if empty|{{{flow|}}}|{{{discharge|}}}}} | class14 = note | label14 = گرمي پد | data14 = {{{temperature|}}} | class15 = note | label15 = اونهائي | data15 = {{{depth|}}} | class16 = note | label16 = وڪيميڊيا ڪامنز | data16 = {{{commons|}}} | label17 = [[جاگرافيائي نقشو|ٽوپوگرافڪ نقشو]] | data17 = {{{topo|}}} <!-- data18 نقشي لاءِ مخصوص آهي، جڏهن تصوير موجود هجي --> | data19 = {{{embedded|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox spring with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي تي [[سانچو:Infobox spring]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y |mapframe_args=y |pushpin_map_args=y | alt | caption | child | commons | coordinates | coordinates_ref | depth | discharge | duration | elevation | embedded | flow | frequency | height | hot_spring_type | image | image_map | image_size | location | magnitude | map_alt | map_caption | map_size | name | name_origin | other_name | provides | spring_source | temperature | topo | type }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox spring]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox spring with conflicting parameters}} | hot_spring_type; type | flow; discharge }}<noinclude> {{documentation}} <!-- مهرباني ڪري سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو --> </noinclude> 3amuoll6754xlyuqnvp7k6ba9hhteoa 418381 418378 2026-10-09T23:09:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 418381 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | bodyclass = vcard | bodystyle = width:300px; max-width:100%; border:1px solid #A7B8CA; border-collapse:collapse; background:#FFFFFF; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.55; | child = {{{child|}}} <!-- مکيه عنوان --> | abovestyle = background:#245487; color:#FFFFFF; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center; padding:11px 6px; border-bottom:3px solid #69B7E6; | aboveclass = fn org | above = {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} <!-- متبادل نالو --> | subheaderstyle = background:#E5F1FB; color:#244D75; font-size:105%; font-weight:normal; text-align:center; padding:6px; | subheader = {{{other_name|}}} <!-- تصوير --> | imagestyle = background:#FFFFFF; text-align:center; padding:7px; | captionstyle = background:#F1F6FB; color:#495A6B; font-size:90%; text-align:center; padding:5px; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage | image={{{image|}}} | size={{{image_size|}}} | sizedefault=frameless | upright=1.1 | maxsize=280px | alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} <!-- مقام ڏيکاريندڙ نقشو --> | image2 = {{#if:{{{pushpin_map|}}}| {{Location map | {{{pushpin_map}}} | width = 220 | relief = {{{pushpin_relief|}}} | label = {{{pushpin_label|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}} | lat_deg = {{{lat_deg|}}} | lat_min = {{{lat_min|}}} | lat_sec = {{{lat_sec|}}} | lat_dir = {{{lat_dir|N}}} | lon_deg = {{{lon_deg|}}} | lon_min = {{{lon_min|}}} | lon_sec = {{{lon_sec|}}} | lon_dir = {{{lon_dir|E}}} }} }} <!-- تصويري نقشو --> | image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage | image={{{image_map|}}} | size={{{map_size|}}} | maxsize=280px | sizedefault=220px | alt={{{map_alt|}}} }} | caption3 = {{{map_caption|}}} <!-- انٽرايڪٽو نقشو --> | image4 = {{#invoke:Infobox mapframe | autoWithCaption | onByDefault={{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}|no|yes}} | mapframe-marker=hot-spring | mapframe-marker-color=#245487 | mapframe-width=250 | mapframe-frame-width=250 | mapframe-caption={{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} جو انٽرايڪٽو نقشو }} <!-- عام ليبل ۽ معلومات جي ترتيب --> | labelstyle = text-align:right; font-weight:bold; width:38%; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #D8E1EA; | datastyle = text-align:right; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #D8E1EA; <!-- نالي جو بنياد --> | class2 = label | rowstyle2 = background:#F1EAFE; | label2 = نالي جو بنياد | data2 = {{{name_origin|}}} <!-- جاگرافيائي معلومات --> | rowstyle3 = background:#EAF4FF; | label3 = هنڌ | data3 = {{{location|}}} | rowstyle4 = background:#F3F9FF; | label4 = [[جاگرافيائي هم آهنگيون|جاگرافيائي بيهڪ]] | data4 = {{{coordinates|}}}{{{coordinates_ref|}}} | rowstyle5 = background:#EAF4FF; | label5 = چشمي جو سرچشمو | data5 = {{{spring_source|}}} | rowstyle6 = background:#F3F9FF; | class6 = note | label6 = سمنڊ جي سطح کان اوچائي | data6 = {{{elevation|}}} <!-- چشمي جو قسم --> | rowstyle7 = background:#E5F5E9; | class7 = category | label7 = {{#if:{{{hot_spring_type|}}}|[[گرم پاڻيءَ جو چشمو|قسم]]|قسم}} | data7 = {{if empty|{{{hot_spring_type|}}}|{{{type|}}}}} | rowstyle8 = background:#F0FAF2; | label8 = پاڻيءَ جي فراهمي | data8 = {{{provides|}}} | rowstyle9 = background:#E5F5E9; | label9 = [[چشمو (آبيات)#درجابندي|شدت جو درجو]] | data9 = {{{magnitude|}}} <!-- گيزر جون خاصيتون --> | rowstyle10 = background:#F0EAFB; | class10 = note | label10 = پاڻيءَ جي ڦوهاري جي اوچائي | data10 = {{{height|}}} | rowstyle11 = background:#F8F3FF; | class11 = note | label11 = ڦوهاري جي ورجاءَ | data11 = {{{frequency|}}} | rowstyle12 = background:#F0EAFB; | class12 = note | label12 = مدو | data12 = {{{duration|}}} <!-- پاڻيءَ جو وهڪرو --> | rowstyle13 = background:#DFF5F3; | class13 = note | label13 = {{#if:{{{flow|}}}|پاڻيءَ جو وهڪرو|پاڻيءَ جو اخراج}} | data13 = {{if empty|{{{flow|}}}|{{{discharge|}}}}} <!-- حرارتي ۽ طبعي خاصيتون --> | rowstyle14 = background:#FFF0DC; | class14 = note | label14 = گرمي پد | data14 = {{{temperature|}}} | rowstyle15 = background:#FFF7EA; | class15 = note | label15 = اونهائي | data15 = {{{depth|}}} <!-- اضافي معلومات --> | rowstyle16 = background:#EDF2F7; | class16 = note | label16 = وڪيميڊيا ڪامنز | data16 = {{{commons|}}} | rowstyle17 = background:#F5F8FB; | label17 = [[جاگرافيائي نقشو|ٽوپوگرافڪ نقشو]] | data17 = {{{topo|}}} <!-- اضافي سانچو --> | data19 = {{{embedded|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox spring with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} | preview=هن صفحي تي [[سانچو:Infobox hot spring]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي | ignoreblank=y | mapframe_args=y | alt | caption | child | commons | coordinates | coordinates_ref | depth | discharge | duration | elevation | embedded | flow | frequency | height | hot_spring_type | image | image_map | image_size | location | magnitude | map_alt | map_caption | map_size | name | name_origin | other_name | provides | spring_source | temperature | topo | type | pushpin_map | pushpin_relief | pushpin_label | lat_deg | lat_min | lat_sec | lat_dir | lon_deg | lon_min | lon_sec | lon_dir }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template=[[Template:Infobox hot spring]] | cat={{main other|Category:Pages using infobox spring with conflicting parameters}} | hot_spring_type; type | flow; discharge }}<noinclude> {{documentation}} <!-- مهرباني ڪري سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو --> </noinclude> f423zn3gvkj11254hvvco0i9w1b1615 10 103976 418374 2026-10-09T22:45:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ ٻولين جون ڳنڍڻيون وڪيڊيٽا تي رکو. --> {{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Coordinates|Module:Check for unknown parameters}} هي سانچو [[چشمو (آبيات)|پاڻيءَ جي چشمي]] بابت معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان ۾ عام قدرتي چشما، گرم پاڻيءَ جو... 418374 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- زمرا هن صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ ٻولين جون ڳنڍڻيون وڪيڊيٽا تي رکو. --> {{Lua|Module:Infobox|Module:InfoboxImage|Module:Coordinates|Module:Check for unknown parameters}} هي سانچو [[چشمو (آبيات)|پاڻيءَ جي چشمي]] بابت معلوماتي خانو ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان ۾ عام قدرتي چشما، [[گرم پاڻيءَ جو چشمو|گرم پاڻيءَ جا چشما]] ۽ [[گيزر|گيزر]] شامل آهن. هي سانچو چشمي جي جاگرافيائي بيهڪ، پاڻيءَ جي سرچشمي، اوچائي، قسم، وهڪري، گرمي پد، اونهائي ۽ ٻين خاصيتن بابت معلومات ڏيکارڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. == استعمال == {{Parameter names example | name | other_name | image | image_size | alt | caption | image_map | map_alt | map_size | map_caption | pushpin_map | pushpin_relief | pushpin_label | name_origin | location | coordinates = {{coord|0|0}} | coordinates_ref | mapframe | spring_source | elevation | hot_spring_type | type | provides | magnitude | height | frequency | duration | flow | discharge | temperature | depth | topo | embedded }} هيٺ سانچي جي عام استعمال ۽ سمورن پيراميٽرن جا نمونا ڏنل آهن. {| ! عام استعمال ! ! سمورا پيراميٽر |- style="vertical-align:top;" | <syntaxhighlight lang="wikitext" style="margin:0"> {{Infobox spring | name = | image = | image_size = | caption = | pushpin_map = | image_map = | name_origin = | location = | elevation = | coordinates = | coordinates_ref = | mapframe = | hot_spring_type = | height = | duration = | frequency = | discharge = | temperature = | depth = }} </syntaxhighlight> | &nbsp; &nbsp; &nbsp; | <syntaxhighlight lang="wikitext" style="margin:0"> {{Infobox spring | name = | other_name = | image = | image_size = | alt = | caption = | image_map = | map_alt = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_relief = | pushpin_label = | name_origin = | location = | spring_source = | elevation = | coordinates = | coordinates_ref = | mapframe = | hot_spring_type = | type = | provides = | magnitude = | height = | duration = | frequency = | flow = | discharge = | temperature = | depth = | topo = | commons = | child = | embedded = }} </syntaxhighlight> |} {{clear}} == پيراميٽرن جي وضاحت == هيٺ سانچي ۾ استعمال ٿيندڙ پيراميٽرن ۽ انهن جي مقصدن جي وضاحت ڏنل آهي. {| class="wikitable" ! پيراميٽر ! وضاحت |- | <code>name</code> | '''نالو:''' چشمي، گرم پاڻيءَ جي چشمي يا گيزر جو سرڪاري يا مشهور نالو. مثال طور ''اولڊ فيٿفل گيزر''. |- | <code>other_name</code> | '''ٻيو نالو:''' جيڪڏهن چشمو ڪنهن ٻئي مقامي، تاريخي يا متبادل نالي سان مشهور هجي ته اهو نالو هتي لکيو وڃي. |- | <code>image</code> | '''تصوير:''' چشمي جي تصوير واري فائيل جو نالو. تصوير لاءِ <code>File:</code> يا ٻئي ڪنهن خاص وڪي ڪوڊ جي ضرورت ناهي. گيزر جي صورت ۾ پاڻيءَ جي ڦوهاري واري تصوير کي ترجيح ڏني وڃي. |- | <code>image_size</code> | '''تصوير جي ماپ:''' تصوير جي ويڪر پڪسلن ۾. جيڪڏهن ماپ مقرر ڪئي وڃي ته وڌ ۾ وڌ ويڪر 280 پڪسل هوندي. جيڪڏهن ماپ مقرر نه ڪئي وڃي ته تصوير <code>frameless</code> ۽ <code>upright=1.1</code> مطابق ڏيکاري ويندي، جيڪا عام طور استعمال ڪندڙ جي مقرر ڪيل ٿمبنيل ماپ کان لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو وڏي هوندي. وڌيڪ معلومات لاءِ [[Module:InfoboxImage]] ڏسو. |- | <code>alt</code> | '''متبادل متن:''' تصوير جي وضاحت ڪندڙ مختصر متن، جيڪو خاص طور نظر جي ڪمزوري رکندڙ پڙهندڙن ۽ اسڪرين ريڊر استعمال ڪندڙن لاءِ فائديمند آهي. |- | <code>caption</code> | '''تصوير جي وضاحت:''' تصوير جي هيٺان ڏيکاريل متن. جيڪڏهن تصوير ڪڍڻ جو مهينو ۽ سال معلوم هجي ته اهو پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو. |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#DCEAF5;" | نقشي ۽ جاگرافيائي بيهڪ سان لاڳاپيل پيراميٽر |- | <code>pushpin_map</code> | '''مقام ڏيکاريندڙ نقشو:''' چشمي جي جاگرافيائي بيهڪ ڏيکارڻ لاءِ مقام وارو نقشو استعمال ڪيو ويندو آهي. وڌيڪ معلومات لاءِ [[سانچو:Location map]] ڏسو. جيڪڏهن جامد تصويري نقشو استعمال ڪرڻو هجي ته <code>image_map</code> استعمال ڪيو وڃي. |- | <code>pushpin_relief</code> | '''زميني بناوت وارو نقشو:''' جيڪڏهن لاڳاپيل مقام واري نقشي ۾ زميني بناوت يا اوچائي ڏيکارڻ جي سهولت موجود هجي ته هي پيراميٽر استعمال ڪري سگهجي ٿو. |- | <code>pushpin_label</code> | '''نقشي تي نالو:''' نقشي تي چشمي جي مقام سان گڏ ڏيکاريل نالو يا ليبل. |- | <code>image_map</code> | '''تصويري نقشو:''' چشمي جي مقام يا ڀرپاسي واري علائقي جو جامد نقشو ڏيکارڻ لاءِ تصويري فائيل جو نالو. |- | <code>map_size</code> | '''نقشي جي ماپ:''' تصويري نقشي جي ويڪر پڪسلن ۾. عام طور 220 پڪسل استعمال ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته وڌ ۾ وڌ ويڪر 280 پڪسل آهي. |- | <code>map_alt</code> | '''نقشي جو متبادل متن:''' نقشي جي وضاحت ڪندڙ متن، جيڪو اسڪرين ريڊر استعمال ڪندڙن لاءِ مددگار آهي. |- | <code>map_caption</code> | '''نقشي جي وضاحت:''' نقشي جي هيٺان ڏيکاريل مختصر وضاحتي متن. |- | <code>coordinates</code> | '''جاگرافيائي هم آهنگيون:''' چشمي جي ويڪرائي ڦاڪ ۽ ڊگهائي ڦاڪ. انهن کي ڏيکارڻ لاءِ {{tl|coord}} سانچو استعمال ڪري سگهجي ٿو. |- | <code>coordinates_ref</code> | '''جاگرافيائي بيهڪ جو حوالو:''' چشمي جي جاگرافيائي هم آهنگين جي تصديق ڪندڙ معتبر ماخذ جو حوالو. حوالو <code><nowiki><ref>...</ref></nowiki></code> جي صورت ۾ شامل ڪيو وڃي. |- | <code>mapframe</code> | '''انٽرايڪٽو نقشو:''' {{tl|Infobox mapframe}} جي مدد سان چشمي جو انٽرايڪٽو نقشو ڏيکارڻ يا ان جي نمائش تي ضابطو رکڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ پيراميٽر. |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#DCEAF5;" | چشمي جي خاصيتن سان لاڳاپيل پيراميٽر |- | <code>name_origin</code> | '''نالي جو بنياد:''' چشمي جو نالو ڪٿان نڪتو، ڪنهن رکيو يا ڪهڙي تاريخي، جاگرافيائي يا لساني سبب سان مشهور ٿيو. |- | <code>location</code> | '''هنڌ:''' چشمي جي مقام جي وضاحت. پهرين مخصوص هنڌ ۽ پوءِ وسيع جاگرافيائي علائقو لکيو وڃي. مثال طور ''اپر گيزر بيسن، ييلو اسٽون نيشنل پارڪ، آمريڪا''. سنڌ جي چشمن لاءِ ڳوٺ، ديهه، تعلقو، ضلعو ۽ صوبو ڄاڻائي سگهجن ٿا. |- | <code>spring_source</code> | '''چشمي جو سرچشمو:''' اهو آبي يا ارضياتي سرچشمو، جنهن مان چشمي کي پاڻي ملي ٿو. مثال طور زيرزمين پاڻي، آبي پرت يا جابلو علائقي مان نڪرندڙ پاڻي. |- | <code>elevation</code> | '''سمنڊ جي سطح کان اوچائي:''' چشمي جي مقام جي سمنڊ جي سطح کان اوچائي. مناسب هجي ته ميٽر ۽ فوٽ ٻئي ڄاڻايا وڃن. |- | <code>hot_spring_type</code> | '''گرم پاڻيءَ واري چشمي جو قسم:''' ارضياتي گرميءَ سان لاڳاپيل چشمي يا خصوصيت جو قسم. مثال طور [[گيزر]]، [[فيومرول]]، [[مٽيءَ جو گرم تلاءُ]] يا [[گرم پاڻيءَ جو چشمو]]. گيزر مخروطي يا ڦوهاري واري قسم جو ٿي سگهي ٿو. عام غير حرارتي چشمن لاءِ <code>type</code> استعمال ڪيو وڃي. |- | <code>type</code> | '''چشمي جو قسم:''' عام يا غير حرارتي چشمي جي نوعيت بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. مثال طور قدرتي چشمو، معدني چشمو يا زيرزمين پاڻيءَ مان نڪرندڙ چشمو. گرم پاڻيءَ جي چشمن لاءِ <code>hot_spring_type</code> استعمال ڪيو وڃي. |- | <code>provides</code> | '''پاڻيءَ جي فراهمي:''' اهو درياهه، نالو، ڍنڍ يا ٻيو آبي ذخيرو، جنهن ۾ چشمي جو پاڻي وڃي ڇوڙ ڪري ٿو. |- | <code>magnitude</code> | '''وهڪري جي شدت جو درجو:''' چشمي مان نڪرندڙ پاڻيءَ جي مقدار جي بنياد تي آبياتي درجابندي. وڌيڪ معلومات لاءِ [[چشمو (آبيات)#درجابندي|چشمن جي درجابندي]] ڏسو. |- | <code>height</code> | '''ڦوهاري جي اوچائي:''' گيزر مان پاڻي نڪرڻ وقت ڦوهاري جي گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي. مثال طور 10 کان 20 ميٽر. |- | <code>duration</code> | '''ڦوهاري جو مدو:''' گيزر جي هڪ ڦوهاري يا ڦاٽڻ واري عمل جي گهٽ ۾ گهٽ ۽ وڌ ۾ وڌ مدت. مثال طور 5 کان 10 منٽ. |- | <code>frequency</code> | '''ڦوهاري جي ورجاءَ:''' گيزر مان پاڻيءَ جي ڦوهاري نڪرڻ جي سراسري وقفي يا تعدد بابت معلومات. مثال طور هر 60 کان 90 منٽن کان پوءِ. |- | <code>flow</code> | '''پاڻيءَ جو وهڪرو:''' چشمي مان وهندڙ پاڻيءَ جو مقدار، عام طور ليٽر في سيڪنڊ يا ليٽر في منٽ ۾. |- | <code>discharge</code> | '''پاڻيءَ جو اخراج:''' چشمي يا گيزر مان في وقت جي حساب سان خارج ٿيندڙ پاڻيءَ جو مقدار. مثال طور 50 ليٽر في سيڪنڊ. |- | <code>temperature</code> | '''گرمي پد:''' چشمي جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد. عام طور ڊگري سينٽي گريڊ (°C) ۾ ڄاڻايو ويندو آهي؛ ضرورت موجب فارن هائيٽ پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو. |- | <code>depth</code> | '''اونهائي:''' چشمي جي تلاءَ يا پاڻيءَ واري کڏ جي سراسري اونهائي، عام طور ميٽرن ۾. |- | <code>topo</code> | '''ٽوپوگرافڪ نقشو:''' چشمي ۽ ڀرپاسي واري علائقي جي زميني بناوت، اوچائي ۽ قدرتي خصوصيتن کي ظاهر ڪندڙ نقشو. |- | <code>commons</code> | '''وڪيميڊيا ڪامنز:''' چشمي سان لاڳاپيل تصويرن يا ٻين ميڊيا فائيلن جي وڪيميڊيا ڪامنز تي موجود زمري يا ڳنڍڻي. |- | <code>child</code> | '''ماتحت سانچو:''' هن معلوماتي خاني کي ڪنهن ٻئي معلوماتي خاني جي اندر شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | <code>embedded</code> | '''شامل ڪيل سانچو:''' ڪنهن ٻئي معلوماتي خاني يا سانچي کي هن معلوماتي خاني جي اندر شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |} == نقشن جو استعمال == چشمي جي جاگرافيائي بيهڪ ڏيکارڻ لاءِ مختلف قسمن جا نقشا استعمال ڪري سگهجن ٿا. === مقام ڏيکاريندڙ نقشو === {{Location map/doc/infobox parameters}} مقام ڏيکاريندڙ نقشو استعمال ڪرڻ لاءِ <code>pushpin_map</code> پيراميٽر ۾ لاڳاپيل ملڪ، صوبي يا علائقي جي نقشي جو نالو داخل ڪيو وڃي. مثال: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Infobox spring | name = ڪائي جو چشمو | location = [[ضلعو ڄامشورو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | pushpin_map = Pakistan Sindh | coordinates = }} </syntaxhighlight> '''نوٽ:''' نقشي تي چشمي جو صحيح مقام ڏيکارڻ لاءِ تصديق ٿيل جاگرافيائي هم آهنگيون مهيا ڪرڻ ضروري آهن. === انٽرايڪٽو نقشا === {{Infobox mapframe/doc/parameters | onByDefault = yes, unless there is a {{para|pushpin_map}} | mapframe-marker = hot-spring | mapframe-marker-color = #A8BDEC | mapframe-width = 250 | mapframe-frame-width = 250 }} انٽرايڪٽو نقشو پڙهندڙن کي چشمي جي جاگرافيائي مقام ۽ ڀرپاسي واري علائقي کي ڏسڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. جيڪڏهن <code>pushpin_map</code> يا <code>image_map</code> استعمال ڪيو وڃي ته مکيه سانچي جي موجوده ترتيب موجب انٽرايڪٽو نقشو پاڻمرادو بند ٿي سگهي ٿو. === سادي تصويري نقشي جو طريقو === ڪنهن به جامد نقشي کي ڏيکارڻ لاءِ <code>image_map</code> ۾ تصويري فائيل جو نالو داخل ڪيو وڃي. جيڪڏهن چشمي جي تصوير ۽ نقشو ٻئي ڏنا وڃن ته تصوير مٿي ۽ نقشو ان جي هيٺان ڏيکاريو ويندو. جيڪڏهن چشمي جي تصوير موجود نه هجي ته نقشو مٿي ڏيکاري سگهجي ٿو. ==== مثال پهريون: ڊيزي گيزر ==== {{Infobox spring | name = ڊيزي گيزر | image = Daisy Geyser erupting in Yellowstone National Park edit.jpg | caption = پاڻيءَ جي ڦوهاري دوران ڊيزي گيزر | image_map = NorthernSectionUpperGeyserBasin-Daisy.jpg | map_caption = اپر گيزر بيسن جو نقشو | map_size = 200 | name_origin = هيگ جي ارضياتي سروي، 1880ع وارو ڏهاڪو | location = اپر گيزر بيسن، [[ييلو اسٽون نيشنل پارڪ]]، [[وائيومنگ]]، [[آمريڪا]] | coordinates = {{coord|44|28|12|N|110|50|42|W|display=inline}} | elevation = {{convert|7329|ft|m|0}} | temperature = 84.5 °C (184.1 °F) }} مٿي ڏيکاريل معلوماتي خاني جو وڪي ڪوڊ هيٺ ڏنل آهي. <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> {{Infobox spring | name = ڊيزي گيزر | image = Daisy Geyser erupting in Yellowstone National Park edit.jpg | image_size = | caption = پاڻيءَ جي ڦوهاري دوران ڊيزي گيزر | image_map = NorthernSectionUpperGeyserBasin-Daisy.jpg | map_caption = اپر گيزر بيسن جو نقشو | map_size = 200 | name_origin = هيگ جي ارضياتي سروي، 1880ع وارو ڏهاڪو | location = اپر گيزر بيسن، [[ييلو اسٽون نيشنل پارڪ]]، [[وائيومنگ]]، [[آمريڪا]] | coordinates = {{coord|44|28|12|N|110|50|42|W|display=inline}} | coordinates_ref = | elevation = {{convert|7329|ft|m|0}} | temperature = 84.5 °C (184.1 °F) }} </syntaxhighlight> {{clear}} ==== مثال ٻيو: بگ ڪون گيزر ==== {{Infobox spring | name = بگ ڪون | image = Big cone.jpg | image_size = 400px | caption = بگ ڪون گيزر | image_map = WestThumbGeyserBasin-Big Cone.jpg | map_caption = ويسٽ ٿمب گيزر بيسن | map_alt = نقشو ڏيکاري ٿو ته بگ ڪون، ويسٽ ٿمب گيزر بيسن ۾ واقع آهي. | location = ويسٽ ٿمب گيزر بيسن، [[ييلو اسٽون نيشنل پارڪ]]، [[وائيومنگ]]، [[آمريڪا]] | coordinates = {{coord|44|25|03|N|110|34|14|W|type:landmark_region:US-WY|display=inline}} | elevation = {{convert|7864|ft|m|1}} }} <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow:auto;"> {{Infobox spring | name = بگ ڪون | image = Big cone.jpg | image_size = 400px | caption = بگ ڪون گيزر | image_map = WestThumbGeyserBasin-Big Cone.jpg | map_caption = ويسٽ ٿمب گيزر بيسن | map_alt = نقشو ڏيکاري ٿو ته بگ ڪون، ويسٽ ٿمب گيزر بيسن ۾ واقع آهي. | map_size = | location = ويسٽ ٿمب گيزر بيسن، [[ييلو اسٽون نيشنل پارڪ]]، [[وائيومنگ]]، [[آمريڪا]] | coordinates = {{coord|44|25|03|N|110|34|14|W|type:landmark_region:US-WY|display=inline}} | coordinates_ref = | elevation = {{convert|7864|ft|m|1}} }} </syntaxhighlight> {{clear}} == سانچن کي هڪ ٻئي ۾ شامل ڪرڻ == هي معلوماتي خانو ٻين معلوماتي خانن سان گڏ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. === ماتحت سانچو === <code>child</code> پيراميٽر ذريعي هن سانچي کي ڪنهن وڏي معلوماتي خاني جي اندر شامل ڪري سگهجي ٿو. === شامل ڪيل سانچو === <code>embedded</code> پيراميٽر ذريعي ڪنهن ٻئي معلوماتي خاني کي هن سانچي جي اندر شامل ڪري سگهجي ٿو. == سارسنڀال جا زمرا == {{Infobox tracking cats}} هي سانچو اڻڄاتل پيراميٽرن ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ پيراميٽرن جي سڃاڻپ لاءِ لاڳاپيل Lua ماڊيول استعمال ڪري ٿو. مثال طور، <code>hot_spring_type</code> ۽ <code>type</code> کي هڪ ئي وقت استعمال ڪرڻ سان تضاد پيدا ٿي سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح <code>flow</code> ۽ <code>discharge</code> مان عام طور هڪ پيراميٽر استعمال ڪرڻ گهرجي. <includeonly>{{basepage subpage |<!-- زمرا هن سٽ کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين اللساني ڳنڍڻيون وڪيڊيٽا تي رکو. --> [[Category:Place infobox templates|Spring]] [[Category:Embeddable templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> 6eolihwz2yq2p2ibnuvbuedq19jd732 0 103977 418382 2026-10-09T23:18:04Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = کجي | native_name = کجي ڳوٺ | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name1 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = موجود... 418382 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = کجي | native_name = کجي ڳوٺ | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name1 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type2 = تاريخي علائقو | subdivision_name2 = [[سنڌ]] | subdivision_type3 = موجوده ملڪ | subdivision_name3 = [[پاڪستان]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | extinct_title = موجوده صورتحال | extinct_date = غيرمعلوم }} '''کجي''' يا '''کجي ڳوٺ''' [[سنڌ]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت|مغل دور]] دوران [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ واقع هو. هن وسنديءَ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي تاريخي تصنيف ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. تاريخي بيان موجب ڳوٺ [[سيوهڻ]] شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن جبلن جي اولهه طرف، لڳ ڀڳ ڏهن ميلن جي فاصلي تي واقع هو.<ref name="Mazhar">{{cite book | author = [[يوسف ميرڪ]] | title = [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | language = fa | year = 1044هه | postscript = . تاريخي ماڳن بابت بيان؛ صفحو ۽ ڇاپو گهربل }}</ref> == تاريخي پسمنظر == کجي ڳوٺ جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي سنڌ جي تاريخي ۽ انتظامي حالتن بابت لکيل ڪتاب ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ملي ٿو. هي ڪتاب مغل دور جي سنڌ، ان جي انتظامي علائقن، مقامي وسندين ۽ سياسي حالتن بابت اهم تاريخي ماخذن مان هڪ آهي. ان دور ۾ کجي ڳوٺ [[سيوهڻ سرڪار]] جي انتظامي حدن اندر سيوهڻ پرڳڻي سان لاڳاپيل هو.<ref name="Mazhar" /> == جاگرافيائي بيهڪ == تاريخي بيان موجب کجي ڳوٺ سيوهڻ ۽ جبلن جي اولهه طرف، لڳ ڀڳ ڏهن ميلن جي فاصلي تي واقع هو. اهو فاصلو موجوده ماپي موجب تقريباً 16 ڪلوميٽر ٿئي ٿو.<ref name="Mazhar" /> ڳوٺ جي صحيح جاگرافيائي هم آهنگين ۽ موجوده مقام جي تصديق اڃا نه ٿي سگهي آهي. == نالي جو بنياد == سنڌي ٻوليءَ ۾ «کجي» کجور جي وڻ کي چيو ويندو آهي. انهيءَ ڪري ڳوٺ جي نالي جو تعلق کجين جي وڻن سان هجڻ ممڪن آهي، پر ان بابت ڪا قطعي تاريخي شاهدي موجود ناهي. == موجوده صورتحال == کجي ڳوٺ جي موجوده صورتحال واضح نه آهي. سنڌ جي موجوده محصولي انتظام ۾ ضلع ڄامشوري ۽ ضلع دادو جون ديهون سرڪاري فهرستن ۾ درج ٿيل آهن، پر تاريخي کجي ڳوٺ جي ڪنهن موجوده ديهه يا وسنديءَ سان سڃاڻپ جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.<ref name="DehList">{{cite web | title = List of Dehs in Sindh | url = https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf | publisher = Board of Revenue, Government of Sindh | language = en | access-date = 2026-10-10 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[سيوهڻ]] * [[کيرٿر جبل]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سيوهڻ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] etnzq85zioim8ybekujdvihxy9x81qx 0 103978 418388 2026-10-10T05:11:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km... 418388 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010ع|population_metro=|population_total=87,332|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جي صوبي [[الشرقي صوبو|الشرقيه]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] 0hngnjkg3u547272pgw98gde9pyqk82 418392 418388 2026-10-10T05:18:32Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 418392 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قطيف|official_name=قطیف|native_name=القطيف|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_mapsize=300|image_skyline=Uhud Road, Qatif-Tarut.jpg|imagesize=300px|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flagicon image|Flag of the Kingdom of Saudi Arabia.svg}} [[سعودي عرب]]|subdivision_type1=[[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[الشرقيه صوبو]]|leader_title=|leader_name=|area_magnitude=|area_total_km2=|area_land_km2=|area_water_km2=|population_as_of=2010ع|population_metro=|population_total=87,332|population_footnotes=|population_density_km2=|utc_offset=|timezone=+3 GMT|footnotes=}} '''قطيف''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: القطيف) [[سعودي عرب]] جي صوبي [[الشرقي صوبو|الشرقيه]] ۾ واقع هڪ شهر آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قطيف| ]] [[زمرو:نخلستان]] [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:شيعا برادريون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شيعا اسلام]] [[زمرو:پرتگالي نوآبادين جا اڳوڻا علائقا]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ آبادي وارا علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:فارس جي نار تي بندرگاهه وارا شهر]] 05ks64dy5fld0sp0hfnvb5l72sd5b2f 0 103979 418390 2026-10-10T05:12:57Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[قطيف]] کي [[القطيف گورنریٽ]] ڏانھن چوريو 418390 wikitext text/x-wiki #چوريو [[القطيف گورنریٽ]] kw57ummgylfit7wn5h4w5pjug5chfyk 0 103980 418393 2026-10-10T05:19:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سيوهڻ ڀرسان مغل دور جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = کاهي ماجوبي | other_name = ڪمال پور | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = موجوده ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تاريخي... 418393 wikitext text/x-wiki {{Short description|سيوهڻ ڀرسان مغل دور جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = کاهي ماجوبي | other_name = ڪمال پور | settlement_type = تاريخي وسندي | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = موجوده ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تاريخي انتظامي علائقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ سرڪار]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = مغل دور }} '''کاهي ماجوبي''' سنڌ جي [[سيوهڻ]] ڀرسان هڪ تاريخي وسندي هئي، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ هڪ اهم گذرگاهه وٽ واقع هئي. ان جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت ۽ اچ وڃ برقرار رکڻ جي عيوض محصولي رعايت ڏني ويندي هئي.<ref name="MughalSindh">{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en |quote=Mazhar-i-Shahjahani, vol. II, pp. 20, 28, 103}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == نياز همايونيءَ جي تشريح موجب کاهي ماجوبي سيوهڻ کان چار ميل اولهه طرف، لڪي جبلن جي قطار کان ٻه ميل پري، سيوهڻ ۽ ڀڳي ٺوڙهي جي وچ ۾ پراڻي لڪي–سيوهڻ رستي تي واقع هئي. هن اهو امڪان پڻ ظاهر ڪيو آهي تہ اهو هنڌ درياهه پار ڪري جبلن ڏانهن ويندڙ رستي سان لاڳاپيل هجي. == تاريخ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب کاهي ماجوبي کي سمن تباهه ڪيو هو. نياز همايونيءَ جي تشريح موجب پوءِ سيد جلال ان کي نئين سر آباد ڪيو ۽ ان جو نالو ڪمال پور رکيو. سندس بيان مطابق پوءِ انهيءَ ڳوٺ جو نالو نشان باقي نه رهيو. === رستي جي حفاظت ۽ محصولي رعايت === مغل دور ۾ کاهي ماجوبي لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ خطرناڪ رستي جي حفاظت سان لاڳاپيل هئي. جبلن جي حملي آورن ۽ سميجن جي حملن سبب هن رستي کي محفوظ رکڻ جي ضرورت هئي. ڳوٺ جي آبادگارن کي ان ڪم جي عيوض مواجبي ڏني ويندي هئي، جيڪا محصولي مطالبي سان حساب ۾ آندي ويندي هئي. اهڙي انتظام جو ذڪر ترخان دور ۽ قاسم خان نمڪين جي انتظام سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو.<ref name="MughalSindh"/> هڪ تحقيقي ماخذ ۾ کاهي ماجوبي جي آبادگارن کي بکر مان واپس گهرائي ٻيهر آباد ڪرڻ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="MughalSindh"/> == نالو == کاهي ماجوبي جو نالو انگريزي تحقيقي ادب ۾ ''Kahi Majubi'' ۽ ''Kahi Ma'ujubi'' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو. «مواجبي» محصولي رعايت يا وظيفي سان لاڳاپيل اصطلاح هو، پر تاريخي وسنديءَ جي نالي ۽ انهيءَ اصطلاح جو قطعي لساني تعلق اڃا ثابت نه ٿيو آهي. == موجوده سڃاڻپ == سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي ديهن جي فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون ڪڇي، ڪائي، ڪرمپور ۽ سيوهڻ سميت ڪيتريون ديهون درج آهن، پر کاهي ماجوبي جي ڪنهن موجوده ديهه سان سڃاڻپ جي تصديق نه ٿي سگهي آهي. ڪمال پور نالي هڪ ديهه ميهڙ تعلقي ۾ پڻ موجود آهي، پر ان کي تاريخي کاهي ماجوبي سان ڳنڍڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref>{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، جلد ٻيو، ص 20، 28 ۽ 103. * ''Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)''. a1jwwtdjpypgflss4byws22sm5tlkh1 418397 418393 2026-10-10T05:47:47Z Intisar Ali 8681 418397 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = کاهي ماجوبي | native_name = کاهي ماجوبي | other_name = ڪمال پور | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده صوبو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ضلعو | subdivision_name4 = [[ڄامشورو ضلعو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ | extinct_title = موجوده حالت | extinct_date = وسنديءَ جو نالو نشان باقي نہ رهيو }} '''کاهي ماجوبي''' (انگريزي: ''Kahi Majubi'') [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا [[سيوهڻ]] جي اولهه ۾ [[لڪي جبلن]] ڏانهن ويندڙ پراڻي رستي تي واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي جبلن ڏانهن ويندڙ هڪ اهم گذرگاهه وٽ واقع هجڻ سبب فوجي، مواصلاتي ۽ محصولي لحاظ کان اهم هئي. ڳوٺ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت ۽ اچ وڃ برقرار رکڻ جي سلسلي ۾ محصولي رعايتون حاصل هيون.<ref name="مظهر">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="MughalSindh">{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en |quote=Mazhar-i-Shahjahani, vol. II, pp. 20, 28, 103}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي تشريح موجب، کاهي ماجوبي سيوهڻ شهر کان چار ميل اولهه طرف، لڪي جبلن جي قطار کان ٻه ميل پري، سيوهڻ ۽ ڀڳي ٺوڙهي جي وچ ۾ پراڻي لڪي–سيوهڻ رستي تي واقع هئي.<ref name="مظهر"/> نياز همايونيءَ اهو امڪان پڻ ظاهر ڪيو آهي تہ جتان پراڻو رستو درياهه پار ڪري جبلن ڏانهن ويندو هو، اهو هنڌ کاهي ماجوبيءَ وارو ئي هجي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءَ وسندي ميداني علائقي ۽ جبلن جي وچ ۾ اچ وڃ واري رستي سان لاڳاپيل هئي. کاهي ماجوبيءَ جي جاگرافيائي اهميت جو هڪ سبب لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ اهو گذرگاهه پڻ هو، جيڪو ميداني سنڌ ۽ جبلن جي وچ ۾ آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. هن رستي تي جبلن جي حملي آورن ۽ سميجن جي سرگرمين سبب مسافرن ۽ آبادگارن جي حفاظت هڪ اهم مسئلو هئي.<ref name="MughalSindh"/> == تاريخ == === سمن جي دور ۾ تباهي === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ کاهي ماجوبيءَ جي تباهيءَ جو ذڪر ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي بيان موجب، هن وسنديءَ کي [[سما خاندان|سمن]] تباهه ڪري ڇڏيو هو. ان کان پوءِ سيد جلال نالي هڪ شخص هن ڳوٺ کي ٻيهر آباد ڪيو ۽ ان جو نالو '''ڪمال پور''' رکيائين.<ref name="مظهر"/> نياز همايونيءَ جي تشريح موجب، سندس زماني تائين انهيءَ ڳوٺ جو نالو نشان باقي نہ رهيو هو. === جبلن جي گذرگاهه جي حفاظت === کاهي ماجوبي لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ هڪ اهڙي رستي تي واقع هئي، جتان جبلن جا ماڻهو ميداني علائقن ڏانهن ايندا ويندا هئا. هي رستو حملن ۽ ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ رهندو هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڄاڻايل آهي تہ جبلن جي پاسي کان ايندڙ حملي آورن جي ڪري رستي جي حفاظت هڪ اهم انتظامي مسئلو هئي. انهيءَ سبب کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت ۽ آمدرفت برقرار رکڻ جي سلسلي ۾ مخصوص رعايتون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="مظهر"/> ان دور ۾ اهڙين گذرگاهن جي حفاظت لاءِ مقامي آبادگارن جون خدمتون حاصل ڪيون وينديون هيون. کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي پڻ رستي جي حفاظت سان لاڳاپيل ذميوارين جي عيوض محصولي سهولتون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="MughalSindh"/> === محصولي رعايتون === کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي اڳوڻن انتظامن هيٺ محصولي رعايتون حاصل هيون. انهن رعايتن جو تعلق جبلن ڏانهن ويندڙ رستي جي حفاظت ۽ علائقي ۾ امن امان برقرار رکڻ سان هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ترخان دور جي محصولي انتظام جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ويو آهي تہ اهڙين رعايتن ۾ تبديليون آنديون ويون. ان جي نتيجي ۾ مقامي آبادگارن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ محصول ۽ حفاظت سان لاڳاپيل مسئلا پيدا ٿيا.<ref name="مظهر"/> تاريخي تحقيق موجب، کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت جي عيوض '''مواجبي''' ڏني ويندي هئي. اها هڪ قسم جي مالي رعايت يا وظيفي جي صورت ۾ هئي، جنهن کي محصولي مطالبي سان حساب ۾ آندو ويندو هو. ترخان دور ۾ اهڙي انتظام جو ذڪر ملي ٿو ۽ قاسم خان نمڪين جي انتظام هيٺ پڻ انهيءَ پاليسيءَ کي جاري رکڻ جو احوال موجود آهي.<ref name="MughalSindh"/> اهڙي محصولي انتظام مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڳوٺ جي آبادگارن جون حفاظتي خدمتون ۽ سندن مالي ذميواريون هڪٻئي سان لاڳاپيل هيون. === مغل دور جو انتظام === [[مغل سلطنت|مغلن]] جي دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن تي مقامي قبيلن جي سرگرمين، جاگيردارن جي پاليسين ۽ محصولي وصولين جو گهرو اثر پيو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بختيار بيگ، مير ابوالقاسم، شمشير خان ۽ ديندار خان جي انتظامي دورن جا احوال ملن ٿا. انهن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ جي علائقي ۾ امن امان، محصولي وصوليون، آبادگارن جون رعايتون ۽ مقامي قبيلن سان لاڳاپا اهم انتظامي مسئلا هئا.<ref name="مظهر"/> ڪتاب ۾ [[سميجا|سميجن]] جي حملن ۽ انهن خلاف فوجي ڪارروائين جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اهڙين حالتن سبب ڪيترن ئي ڳوٺن جي آبادي ۽ پوکي راهي متاثر ٿيندي رهي. === آبادگارن جي واپسي ۽ ٻيهر آبادڪاري === کاهي ماجوبيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ تحقيقي ماخذ ۾ ڳوٺ جي آبادگارن کي [[بکر]] مان واپس گهرائي ٻيهر آباد ڪرڻ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="MughalSindh"/> هن بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڳوٺ جي آبادڪاريءَ ۾ خلل پوڻ کان پوءِ ان جي اڳوڻن رهاڪن کي واپس آڻڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. اهو احوال کاهي ماجوبيءَ جي تاريخ ۾ لڏپلاڻ ۽ ٻيهر آبادڪاريءَ جي هڪ وڌيڪ مرحلي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. بکر مان آبادگارن جي واپسيءَ واري واقعي کي سيد جلال جي هٿان ڪمال پور جي نالي سان ٻيهر آبادڪاريءَ واري واقعي سان هڪ ئي واقعو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == نالو == کاهي ماجوبيءَ جو نالو تاريخي مواد ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو. لفظ «کاهي» سنڌي ٻوليءَ ۾ کوٽيل کڏ، کاهي يا دفاعي خندق جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. «ماجوبي» جي امڪاني لاڳاپي بابت «مواجبي» جو اصطلاح قابلِ غور آهي، ڇاڪاڻ تہ تاريخي بيان ۾ ڳوٺ جي آبادگارن کي محصولي رعايتون ملڻ جو ذڪر آهي. تنهن هوندي بہ اصل فارسي متن جي لساني ڇنڊڇاڻ کان سواءِ ٻنهي لفظن جي وچ ۾ اشتقاقي تعلق کي يقيني نٿو قرار ڏئي سگهجي. انگريزي تحقيقي ادب ۾ هن وسنديءَ جو نالو ''Kahi Majubi'' ۽ ''Kahi Ma'ujubi'' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو. «مواجبي» جو اصطلاح مالي وظيفي يا محصولي رعايت سان لاڳاپيل هو، پر انهيءَ اصطلاح ۽ وسنديءَ جي نالي جو قطعي لساني تعلق اڃا ثابت نہ ٿيو آهي.<ref name="MughalSindh"/> == موجوده حالت ۽ سڃاڻپ == نياز همايونيءَ جي بيان موجب، کاهي ماجوبي، جنهن کي ٻيهر آباد ٿيڻ کان پوءِ ڪمال پور سڏيو ويو، سندس زماني تائين پنهنجي پراڻي نالي ۽ سڃاڻپ سان باقي نہ رهي هئي. موجوده سنڌ جي محصولي ديهن ۽ تاريخي نقشن جي بنياد تي هن وسنديءَ جي قطعي جاگرافيائي سڃاڻپ اڃا ثابت نہ ٿي سگهي آهي. ان ڪري کاهي ماجوبيءَ کي ڪنهن موجوده ديهه يا ڳوٺ سان يقيني طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ محصولي ثبوت گهربل آهن. سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون ڪڇي، ڪائي، ڪرمپور ۽ سيوهڻ سميت ڪيتريون ديهون درج آهن. تنهن هوندي بہ کاهي ماجوبيءَ جي ڪنهن موجوده ديهه سان سڃاڻپ جي تصديق نہ ٿي سگهي آهي.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> ڪمال پور نالي هڪ ديهه [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۾ پڻ موجود آهي، پر ان کي تاريخي کاهي ماجوبيءَ سان ڳنڍڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود نہ آهن. ٻنهي نالن جي هڪجهڙائي تاريخي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="BOR"/> == تاريخي اهميت == کاهي ماجوبيءَ جي تاريخ مان سيوهڻ جي اولهه واري علائقي جي مواصلاتي ۽ انتظامي اهميت ظاهر ٿئي ٿي. هيءَ وسندي ميداني سنڌ ۽ لڪي جبلن جي وچ ۾ اچ وڃ واري رستي سان لاڳاپيل هئي. ان جي آبادگارن کي مليل محصولي رعايتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ حڪومت بعض ڳوٺن کي رستن جي حفاظت ۽ علائقائي امن امان برقرار رکڻ جي عيوض مالي سهولتون ڏيندي هئي. کاهي ماجوبيءَ جي تباهي ۽ ٻيهر آبادڪاريءَ جو احوال پڻ سنڌ جي تاريخي وسندين تي سياسي ۽ قبائلي ڇڪتاڻ جي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو. هن وسنديءَ جو احوال مغل دور جي سنڌ ۾ محصولي انتظام، مقامي دفاعي بندوبست ۽ رستن جي حفاظت جي وچ ۾ موجود لاڳاپي کي پڻ واضح ڪري ٿو. مواجبيءَ جي صورت ۾ ڏنل مالي رعايتون ان دور جي انتظامي نظام جو هڪ اهڙو مثال آهن، جنهن ۾ مقامي آبادگارن جون خدمتون ۽ محصولي ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل هيون.<ref name="MughalSindh"/> == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[لڪي جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] * [[سما خاندان]] * [[ترخان خاندان]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ. * يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، جلد ٻيو، ص 20، 28 ۽ 103. * ''Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)''. [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] oista74zbvg7q0pxobenkf8j63nghvy 418401 418397 2026-10-10T06:46:25Z Intisar Ali 8681 418401 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ سيوهڻ پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = کاهي ماجوبي | native_name = کاهي ماجوبي | other_name = ڪمال پور | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[سيوهڻ سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type3 = موجوده صوبو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ضلعو | subdivision_name4 = [[ڄامشورو ضلعو]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ کان اڳ | extinct_title = موجوده حالت | extinct_date = وسنديءَ جو نالو نشان باقي نہ رهيو }} '''کاهي ماجوبي''' (انگريزي: ''Kahi Majubi'') [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا [[سيوهڻ]] جي اولهه ۾ [[لڪي جبلن]] ڏانهن ويندڙ پراڻي رستي تي واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي سترهين صدي عيسويءَ جي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي جبلن ڏانهن ويندڙ هڪ اهم گذرگاهه وٽ واقع هجڻ سبب فوجي، مواصلاتي ۽ محصولي لحاظ کان اهم هئي. ڳوٺ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت ۽ اچ وڃ برقرار رکڻ جي سلسلي ۾ محصولي رعايتون حاصل هيون.<ref name="مظهر">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref><ref name="MughalSindh">{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1571–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en |quote=Mazhar-i-Shahjahani, vol. II, pp. 20, 28, 103}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي مترجم [[نياز همايوني]] جي تشريح موجب، کاهي ماجوبي سيوهڻ شهر کان چار ميل اولهه طرف، لڪي جبلن جي قطار کان ٻه ميل پري، سيوهڻ ۽ ڀڳي ٺوڙهي جي وچ ۾ پراڻي لڪي–سيوهڻ رستي تي واقع هئي.<ref name="مظهر"/> نياز همايونيءَ اهو امڪان پڻ ظاهر ڪيو آهي تہ جتان پراڻو رستو درياهه پار ڪري جبلن ڏانهن ويندو هو، اهو هنڌ کاهي ماجوبيءَ وارو ئي هجي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هيءَ وسندي ميداني علائقي ۽ جبلن جي وچ ۾ اچ وڃ واري رستي سان لاڳاپيل هئي. کاهي ماجوبيءَ جي جاگرافيائي اهميت جو هڪ سبب لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ اهو گذرگاهه پڻ هو، جيڪو ميداني سنڌ ۽ جبلن جي وچ ۾ آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندو هو. هن رستي تي جبلن جي حملي آورن ۽ سميجن جي سرگرمين سبب مسافرن ۽ آبادگارن جي حفاظت هڪ اهم مسئلو هئي.<ref name="MughalSindh"/> == تاريخ == === سمن جي دور ۾ تباهي === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ کاهي ماجوبيءَ جي تباهيءَ جو ذڪر ملي ٿو. نياز همايونيءَ جي بيان موجب، هن وسنديءَ کي [[سما خاندان|سمن]] تباهه ڪري ڇڏيو هو. ان کان پوءِ سيد جلال نالي هڪ شخص هن ڳوٺ کي ٻيهر آباد ڪيو ۽ ان جو نالو '''ڪمال پور''' رکيائين.<ref name="مظهر"/> نياز همايونيءَ جي تشريح موجب، سندس زماني تائين انهيءَ ڳوٺ جو نالو نشان باقي نہ رهيو هو. === جبلن جي گذرگاهه جي حفاظت === کاهي ماجوبي لڪي جبلن ڏانهن ويندڙ هڪ اهڙي رستي تي واقع هئي، جتان جبلن جا ماڻهو ميداني علائقن ڏانهن ايندا ويندا هئا. هي رستو حملن ۽ ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ رهندو هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ڄاڻايل آهي تہ جبلن جي پاسي کان ايندڙ حملي آورن جي ڪري رستي جي حفاظت هڪ اهم انتظامي مسئلو هئي. انهيءَ سبب کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت ۽ آمدرفت برقرار رکڻ جي سلسلي ۾ مخصوص رعايتون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="مظهر"/> ان دور ۾ اهڙين گذرگاهن جي حفاظت لاءِ مقامي آبادگارن جون خدمتون حاصل ڪيون وينديون هيون. کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي پڻ رستي جي حفاظت سان لاڳاپيل ذميوارين جي عيوض محصولي سهولتون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="MughalSindh"/> === محصولي رعايتون === کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي اڳوڻن انتظامن هيٺ محصولي رعايتون حاصل هيون. انهن رعايتن جو تعلق جبلن ڏانهن ويندڙ رستي جي حفاظت ۽ علائقي ۾ امن امان برقرار رکڻ سان هو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ ترخان دور جي محصولي انتظام جو ذڪر ڪندي ڄاڻايو ويو آهي تہ اهڙين رعايتن ۾ تبديليون آنديون ويون. ان جي نتيجي ۾ مقامي آبادگارن ۽ انتظاميا جي وچ ۾ محصول ۽ حفاظت سان لاڳاپيل مسئلا پيدا ٿيا.<ref name="مظهر"/> تاريخي تحقيق موجب، کاهي ماجوبيءَ جي آبادگارن کي رستي جي حفاظت جي عيوض '''مواجبي''' ڏني ويندي هئي. اها هڪ قسم جي مالي رعايت يا وظيفي جي صورت ۾ هئي، جنهن کي محصولي مطالبي سان حساب ۾ آندو ويندو هو. ترخان دور ۾ اهڙي انتظام جو ذڪر ملي ٿو ۽ قاسم خان نمڪين جي انتظام هيٺ پڻ انهيءَ پاليسيءَ کي جاري رکڻ جو احوال موجود آهي.<ref name="MughalSindh"/> اهڙي محصولي انتظام مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڳوٺ جي آبادگارن جون حفاظتي خدمتون ۽ سندن مالي ذميواريون هڪٻئي سان لاڳاپيل هيون. === مغل دور جو انتظام === [[مغل سلطنت|مغلن]] جي دور ۾ سيوهڻ سرڪار جي انتظامي حالتن تي مقامي قبيلن جي سرگرمين، جاگيردارن جي پاليسين ۽ محصولي وصولين جو گهرو اثر پيو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ بختيار بيگ، مير ابوالقاسم، شمشير خان ۽ ديندار خان جي انتظامي دورن جا احوال ملن ٿا. انهن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو تہ سيوهڻ جي علائقي ۾ امن امان، محصولي وصوليون، آبادگارن جون رعايتون ۽ مقامي قبيلن سان لاڳاپا اهم انتظامي مسئلا هئا.<ref name="مظهر"/> ڪتاب ۾ [[سميجا|سميجن]] جي حملن ۽ انهن خلاف فوجي ڪارروائين جو پڻ ذڪر ملي ٿو. اهڙين حالتن سبب ڪيترن ئي ڳوٺن جي آبادي ۽ پوکي راهي متاثر ٿيندي رهي. === مير ابوالقاسم نمڪين جي دور ۾ ٻيهر آبادڪاري === ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ڄاڻايل آهي تہ [[مغل سلطنت|مغل دور]] ۾ [[سيوهڻ]] جي جاگيردار [[مير ابوالقاسم نمڪين]] کاهي ماجوبيءَ جي ويران ٿيل وسنديءَ کي ٻيهر آباد ڪرڻ لاءِ قدم کنيا. هن [[بکر]] ڏانهن لڏي ويل آبادگارن کي واپس گهرائي سندن اڳوڻين زمينن تي آباد ڪيو ۽ کين محصولي رعايتون ڏنيون. کاهي ماجوبي [[لڪي جبلن]] جي هڪ اهم ۽ خطرناڪ گذرگاهه وٽ واقع هئي، جتان جبلن ۽ سيوهڻ جي وچ ۾ ماڻهن ۽ واپاري قافلن جي اچ وڃ ٿيندي هئي. مير نمڪين ڳوٺ جي آبادگارن کي محصولي رعايتن جي عيوض انهيءَ رستي جي حفاظت جي ذميواري سونپي، جنهن جو مقصد جبلن جي پاسي کان ٿيندڙ حملن ۽ ڦرلٽ کي روڪڻ، آمدرفت کي محفوظ بڻائڻ ۽ علائقي ۾ پوکي راهي توڙي واپار کي بحال ڪرڻ هو. هن واقعي مان مغل دور ۾ ڳوٺن جي ٻيهر آبادڪاري، محصولي رعايتن ۽ رستن جي حفاظت جي وچ ۾ لاڳاپو ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}</ref><ref>{{cite book |author=پير حسام الدين راشدي |title=تذڪره اميرخاني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book25/Book_page5.html}}</ref> == نالو == کاهي ماجوبيءَ جو نالو تاريخي مواد ۾ مختلف صورتن سان ملي ٿو. لفظ «کاهي» سنڌي ٻوليءَ ۾ کوٽيل کڏ، کاهي يا دفاعي خندق جي معنيٰ ۾ پڻ استعمال ٿيندو آهي. «ماجوبي» جي امڪاني لاڳاپي بابت «مواجبي» جو اصطلاح قابلِ غور آهي، ڇاڪاڻ تہ تاريخي بيان ۾ ڳوٺ جي آبادگارن کي محصولي رعايتون ملڻ جو ذڪر آهي. تنهن هوندي بہ اصل فارسي متن جي لساني ڇنڊڇاڻ کان سواءِ ٻنهي لفظن جي وچ ۾ اشتقاقي تعلق کي يقيني نٿو قرار ڏئي سگهجي. انگريزي تحقيقي ادب ۾ هن وسنديءَ جو نالو ''Kahi Majubi'' ۽ ''Kahi Ma'ujubi'' جي صورتن ۾ پڻ ملي ٿو. «مواجبي» جو اصطلاح مالي وظيفي يا محصولي رعايت سان لاڳاپيل هو، پر انهيءَ اصطلاح ۽ وسنديءَ جي نالي جو قطعي لساني تعلق اڃا ثابت نہ ٿيو آهي.<ref name="MughalSindh"/> == موجوده حالت ۽ سڃاڻپ == نياز همايونيءَ جي بيان موجب، کاهي ماجوبي، جنهن کي ٻيهر آباد ٿيڻ کان پوءِ ڪمال پور سڏيو ويو، سندس زماني تائين پنهنجي پراڻي نالي ۽ سڃاڻپ سان باقي نہ رهي هئي. موجوده سنڌ جي محصولي ديهن ۽ تاريخي نقشن جي بنياد تي هن وسنديءَ جي قطعي جاگرافيائي سڃاڻپ اڃا ثابت نہ ٿي سگهي آهي. ان ڪري کاهي ماجوبيءَ کي ڪنهن موجوده ديهه يا ڳوٺ سان يقيني طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ محصولي ثبوت گهربل آهن. سنڌ جي [[بورڊ آف روينيو سنڌ|بورڊ آف روينيو]] جي ديهن جي سرڪاري فهرست ۾ سيوهڻ تعلقي جون ڪڇي، ڪائي، ڪرمپور ۽ سيوهڻ سميت ڪيتريون ديهون درج آهن. تنهن هوندي بہ کاهي ماجوبيءَ جي ڪنهن موجوده ديهه سان سڃاڻپ جي تصديق نہ ٿي سگهي آهي.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> ڪمال پور نالي هڪ ديهه [[ميهڙ تعلقو|ميهڙ تعلقي]] ۾ پڻ موجود آهي، پر ان کي تاريخي کاهي ماجوبيءَ سان ڳنڍڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود نہ آهن. ٻنهي نالن جي هڪجهڙائي تاريخي ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="BOR"/> == تاريخي اهميت == کاهي ماجوبيءَ جي تاريخ مان سيوهڻ جي اولهه واري علائقي جي مواصلاتي ۽ انتظامي اهميت ظاهر ٿئي ٿي. هيءَ وسندي ميداني سنڌ ۽ لڪي جبلن جي وچ ۾ اچ وڃ واري رستي سان لاڳاپيل هئي. ان جي آبادگارن کي مليل محصولي رعايتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور ۾ حڪومت بعض ڳوٺن کي رستن جي حفاظت ۽ علائقائي امن امان برقرار رکڻ جي عيوض مالي سهولتون ڏيندي هئي. کاهي ماجوبيءَ جي تباهي ۽ ٻيهر آبادڪاريءَ جو احوال پڻ سنڌ جي تاريخي وسندين تي سياسي ۽ قبائلي ڇڪتاڻ جي اثرن کي ظاهر ڪري ٿو. هن وسنديءَ جو احوال مغل دور جي سنڌ ۾ محصولي انتظام، مقامي دفاعي بندوبست ۽ رستن جي حفاظت جي وچ ۾ موجود لاڳاپي کي پڻ واضح ڪري ٿو. مواجبيءَ جي صورت ۾ ڏنل مالي رعايتون ان دور جي انتظامي نظام جو هڪ اهڙو مثال آهن، جنهن ۾ مقامي آبادگارن جون خدمتون ۽ محصولي ذميواريون هڪٻئي سان ڳنڍيل هيون.<ref name="MughalSindh"/> == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[لڪي جبل]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] * [[سما خاندان]] * [[ترخان خاندان]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ. * يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، جلد ٻيو، ص 20، 28 ۽ 103. * ''Sindh in the Mughal Empire (1571–1740)''. [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] beiaid5uz9ekyo0c0bipnblwwi9vpog 14 103981 418396 2026-10-10T05:42:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] 418396 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:الشرقي صوبي جا گورنریٽ]] c9f4saa1ytk59190186k9g90sgcqi7f 0 103982 418398 2026-10-10T06:09:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = کٻڙوٽ | native_name = کٻڙوٽ | other_name = Khabrot، Khabroth، Khambroth | settlement_type = ڳوٺ ۽ تاريخي وسندي | pushpin_map = Pakistan Sindh | pushpin_label = کٻڙوٽ | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ کٻڙوٽ جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 =... 418398 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي جو تاريخي ڳوٺ}} {{Infobox settlement | name = کٻڙوٽ | native_name = کٻڙوٽ | other_name = Khabrot، Khabroth، Khambroth | settlement_type = ڳوٺ ۽ تاريخي وسندي | pushpin_map = Pakistan Sindh | pushpin_label = کٻڙوٽ | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ کٻڙوٽ جي بيهڪ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ڄامشورو ضلعو]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[سيوهڻ تعلقو]] | subdivision_type4 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name4 = [[سيوهڻ پرڳڻو]] | subdivision_type5 = يونين ڪائونسل | subdivision_name5 = جعفرآباد (موجوده اسڪول رڪارڊ موجب)؛ بوبڪ (پراڻي اسڪول ڊائريڪٽري موجب) | coordinates = {{coord|26.43140|67.78309|display=inline,title}} | elevation_m = 39 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5 }} '''کٻڙوٽ''' (انگريزي: ''Khabrot'' يا ''Khabroth'') [[سنڌ]] جي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشوري ضلعي]] جي [[سيوهڻ تعلقو|سيوهڻ تعلقي]] ۾ هڪ تاريخي وسندي ۽ موجوده ڳوٺ آهي. هن نالي جو ذڪر ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. [[نياز همايوني]] جي تشريح موجب، تاريخي کٻڙوٽ [[سيوهڻ پرڳڻو|سيوهڻ پرڳڻي]] ۾ سيوهڻ شهر جي اتر طرف واقع هئي. موجوده دور ۾ کٻڙوٽ جو نالو سرڪاري محصولي رڪارڊ ۾ ٻن ديهن، '''کٻڙوٽ جاگير''' ۽ '''کٻڙوٽ رعيتِي'''، جي صورت ۾ پڻ محفوظ آهي.<ref name="BOR">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |page=37 |language=en}}</ref> == نالو == کٻڙوٽ جو نالو جديد انگريزي جاگرافيائي رڪارڊ ۾ ''Khabrot''، ''Khabroth'' ۽ ''Khambroth'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. انهن صورتن ۾ بنيادي نالي جي هڪجهڙائي برقرار آهي.<ref name="Mapcarta">{{cite web |title=Khabrot Map - Village - Jamshoro District, Sindh, Pakistan |url=https://mapcarta.com/15155004 |website=Mapcarta |language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == کٻڙوٽ سيوهڻ تعلقي ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي اتر اوڀر واري پاسي واقع آهي. جديد جاگرافيائي رڪارڊ موجب ڳوٺ جا مختصات 26.43140° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.78309° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ آهن. سمنڊ جي سطح کان ان جي اوچائي لڳ ڀڳ 39 ميٽر آهي.<ref name="GeoNames">{{cite web |title=Khabrot |url=https://www.geonames.org/1404663/khabrot.html |website=GeoNames |id=1404663 |language=en}}</ref> [[اوپن اسٽريٽ ميپ]] تي ڳوٺ جو هڪ ٻيو نقطو 26.43116° اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67.78322° اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي درج آهي. اهي مختصات ڳوٺ جي جاگرافيائي سڃاڻپ لاءِ آهن، محصولي ديهن جي سرحدن لاءِ نہ آهن.<ref name="Mapcarta"/> === ڀرپاسي جون وسنديون === جديد نقشن موجب کٻڙوٽ جي ڀرپاسي ۾ نيباهو خان ٻرڙي، علي خان بلوچ، رمضان ٻرڙي، علي نواز ٻرڙي، ناروارا چٽا ۽ جوڳي خان رند جون وسنديون آهن. [[بوبڪ]] کٻڙوٽ کان لڳ ڀڳ ڇهه ڪلوميٽر اولهه طرف واقع آهي.<ref name="Mapcarta"/> کٻڙوٽ جي آسپاس زرعي زمينون، ڳوٺن کي ملائيندڙ مقامي رستا ۽ پاڻيءَ جا ننڍا وهڪرا موجود آهن. منڇر ڍنڍ هن علائقي جي جاگرافيءَ جو هڪ اهم حصو آهي. == تاريخ == ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جو اهم تاريخي ماخذ آهي، جنهن کي [[يوسف ميرڪ]] سترهين صدي عيسويءَ ۾ لکيو. ڪتاب ۾ کٻڙوٽ جو ذڪر سيوهڻ جي تاريخي وسندين جي سلسلي ۾ ملي ٿو. ڪتاب جو سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو، جيڪو سنڌي ادبي بورڊ 1979ع ۾ شايع ڪيو.<ref name="مظهر">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> نياز همايونيءَ موجب کٻڙوٽ سيوهڻ شهر جي اتر طرف واقع هئي. هن تاريخي بيان ۽ جديد دور ۾ محفوظ کٻڙوٽ جي نالي مان وسنديءَ جي تاريخي تسلسل جو امڪان ظاهر ٿئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڻي ڳوٺ جي حدن ۽ موجوده محصولي ديهن جي مڪمل هڪجهڙائيءَ لاءِ وڌيڪ جاگرافيائي ثبوت گهربل آهن. === کٻڙوٽ جا سيد ۽ قلندر لعل شهباز جي درگاهه جي سجاده نشيني === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سان لاڳاپيل سنڌي متن ۾ کٻڙوٽ جي سيدن جو [[لعل شهباز قلندر|قلندر لعل شهباز]] جي درگاهه سان تاريخي تعلق ڄاڻايل آهي. ڪتاب جي سنڌي ترجمي ۾ '''سيد نهال شاهه''' جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو کٻڙوٽ جي سيدن مان هو ۽ سيوهڻ جي ڀرسان رهندو هو. انهن سيدن کي درگاهه جي اصل وارثن کان سجاده نشينيءَ جو حصو مليل هو ۽ اهي درگاهه جي پهراندريءَ واري رسم ۾ پڻ شريڪ ٿيندا هئا.<ref name="مظهر"/> ساڳئي تاريخي بيان ۾ ڄاڻايل آهي تہ سيد صلاح الدين جي پٽ 1050هه (1640ع–1641ع) ۾ قلندر شهباز جو آستانو تعمير ڪرايو. ان کان پوءِ سيد نهال شاهه جو ذڪر اچي ٿو، جنهن جو تعلق کٻڙوٽ جي سيدن سان هو.<ref name="مظهر"/> انهيءَ احوال ۾ مير خضر شاهه، سيد موج دريا ولد سيد ساجو شاهه ۽ مير صادق علي ڪازبرونيءَ جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن مان مير صادق علي ڪازبرونيءَ کي مشهور سيد ڄاڻايو ويو آهي. بهرحال، انهن سڀني شخصيتن جو کٻڙوٽ جي سيدن سان نسبي تعلق متن مان ثابت نٿو ٿئي.<ref name="مظهر"/> هي تاريخي بيان کٻڙوٽ جي مذهبي ۽ سماجي اهميت کي ظاهر ڪري ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ سترهين صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل تاريخي احوالن ۾ هن وسنديءَ جي سيدن کي سيوهڻ جي مشهور درگاهه جي سجاده نشينيءَ ۽ مذهبي رسمن ۾ حصيدار ڄاڻايو ويو آهي. === سنڌو درياهه سان تعلق === [[ايم ايڇ پنهور]] سان لاڳاپيل تحقيقي مواد ۾ [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري جي بحث دوران کٻڙوٽ جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب کٻڙوٽ انهن وسندين مان هئي، جيڪي ماضيءَ ۾ سنڌو درياهه جي ساڄي ڪناري تي واقع هيون.<ref>{{cite book |title=Ground Water in Hyderabad and Khairpur Divisions |page=124 |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_16-56-31_6636e10aac6d17bd78dc2cffeecd316d.pdf |language=en}}</ref> هي بيان سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ کٻڙوٽ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. == انتظامي ۽ محصولي حيثيت == کٻڙوٽ موجوده انتظامي لحاظ کان ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي سان تعلق رکي ٿو. سرڪاري اسڪول رڪارڊ ۾ ان جي يونين ڪائونسل بابت مختلف دورن جون داخلائون ملن ٿيون. پراڻي اسڪول ڊائريڪٽريءَ ۾ بوبڪ ۽ موجوده آن لائين SEMIS فهرست ۾ جعفرآباد ڄاڻايل آهي.<ref name="SchoolDirectory">{{cite web |title=District and Taluka Wise School Directory: District Jamshoro |url=https://rsusindh.gov.pk/contents/SEMIS/22-District_Jamshoro.pdf |publisher=Reform Support Unit, School Education and Literacy Department, Government of Sindh |language=en}}</ref><ref name="SEMIS">{{cite web |title=SEMIS School Search |url=https://rsusindh.gov.pk/programs/searchSchoolDetails.php |publisher=School Education and Literacy Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> === موجوده محصولي ديهون === سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست موجب سيوهڻ تعلقي ۾ کٻڙوٽ جي نالي سان ٻه ديهون درج آهن: * '''کٻڙوٽ جاگير''' (Khabroth Jageer)، تعلقي جي فهرست ۾ نمبر 43، مجموعي داخلا نمبر 1558. * '''کٻڙوٽ رعيتِي''' (Khabroth Rayati)، تعلقي جي فهرست ۾ نمبر 44، مجموعي داخلا نمبر 1559. اهي ٻئي ديهون ڄامشوري ضلعي جي سيوهڻ تعلقي سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="BOR"/> بورڊ آف روينيو جي مائڪروفلم ٿيل رڪارڊ جي فهرست ۾ پڻ ٻنهي ديهن جا نالا درج آهن.<ref>{{cite web |title=Microfilmed Revenue Records |url=https://sindhzameen.gos.pk/mfr/suspected.aspx |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en}}</ref> ديهن جي نالن ۾ «جاگير» ۽ «رعيتِي» جا لفظ محصولي ۽ زميني انتظام جي تاريخي اصطلاحن سان تعلق رکن ٿا. انهن ٻنهي ديهن جي زميني ايراضي، موجوده حدن ۽ ملڪيت جي تفصيلي نوعيت معلوم ڪرڻ لاءِ لاڳاپيل سرڪاري ديهه نقشن ۽ محصولي رڪارڊ جو مطالعو ضروري آهي. == آبادي ۽ سماجي صورتحال == کٻڙوٽ هڪ ڳوٺاڻي وسندي آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ ٻرڙي، بلوچ، رند ۽ چٽا نالن سان منسوب ڳوٺ موجود آهن، جن جي سڃاڻپ جديد نقشن مان ٿئي ٿي.<ref name="Mapcarta"/> کٻڙوٽ ڳوٺ يا ٻنهي ديهن جي الڳ آبادي، گهرن جي تعداد، خواندگيءَ جي شرح، عورتن ۽ مردن جي تناسب ۽ روزگار جي تفصيل بابت تصديق ٿيل انگ اکر هن وقت دستياب نہ آهن. انهن لاءِ پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماريءَ جي ڳوٺ يا موضع وار تفصيلي جدولن جي ضرورت آهي. == تعليم == کٻڙوٽ ۾ سرڪاري پرائمري اسڪول موجود آهي، جنهن جو نالو '''گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول کٻڙوٽ''' (GBPS Khabroth) آهي. ان جو SEMIS ڪوڊ '''422020036''' آهي. سنڌ حڪومت جي پراڻي اسڪول ڊائريڪٽري موجب اسڪول کٻڙوٽ جاگير ۾ واقع آهي، جڏهن تہ ان جي پوسٽ آفيس بوبڪ ڄاڻايل آهي.<ref name="SchoolDirectory"/> سنڌ جي اسڪول ايجوڪيشن کاتي جي آن لائين SEMIS فهرست ۾ اسڪول کي فعال (Functional) ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ داخلا ۾ هڪ استاد ۽ 39 شاگرد درج آهن.<ref name="SEMIS"/> ڳوٺ ۾ مڊل، هاءِ يا هائير سيڪنڊري اسڪول جي الڳ موجودگيءَ بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نہ آهي. == بنيادي سهولتون == === پيئڻ جي پاڻيءَ جي فراهمي === حيدرآباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپنيءَ جي 2019ع واري سرڪاري رڪارڊ ۾ '''Water Supply Scheme TMO Village Khabrot Sehwan''' نالي پاڻيءَ جي فراهميءَ واري اسڪيم جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="HESCO">{{cite web |title=Government Consumer Records |url=https://www.hesco.gov.pk/data/defaulter/ERO_CP114_Govt.pdf |publisher=Hyderabad Electric Supply Company |date=2019 |language=en}}</ref> هن رڪارڊ مان ڳوٺ سان لاڳاپيل پاڻيءَ جي فراهميءَ واري اسڪيم جو وجود ثابت ٿئي ٿو، پر اسڪيم جي موجوده ڪارڪردگي، پاڻيءَ جي معيار ۽ فراهميءَ جي تسلسل بابت وڌيڪ معلومات گهربل آهي. === صحت جون سهولتون === کٻڙوٽ جي ڀرپاسي ۾ بوبڪ جو بيسڪ هيلٿ يونٽ سرڪاري رڪارڊ ۾ درج آهي. جديد نقشن ۾ بوبڪ جي سول اسپتال جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="HESCO"/><ref name="Mapcarta"/> کٻڙوٽ ڳوٺ جي اندر ڪنهن الڳ بيسڪ هيلٿ يونٽ، سرڪاري ڊسپينسري يا اسپتال جي موجودگيءَ جي تصديق نہ ٿي سگهي آهي. === آمدرفت === کٻڙوٽ ڀرپاسي جي ڳوٺن سان مقامي رستن ذريعي ڳنڍيل آهي. سيوهڻ ۽ بوبڪ علائقي جا اهم شهري ۽ انتظامي مرڪز آهن. ڳوٺ جي ڀرپاسي ۾ قومي شاهراهه اين-55 ۽ ريلوي لائين پڻ موجود آهن. == تاريخي شخصيتون == کٻڙوٽ سان لاڳاپيل تاريخي شخصيتن ۾ '''سيد نهال شاهه''' جو نالو اهم آهي، جنهن جو ذڪر ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' سان لاڳاپيل سنڌي متن ۾ قلندر لعل شهباز جي درگاهه جي سجاده نشينيءَ جي سلسلي ۾ ملي ٿو.<ref name="مظهر"/> موجوده دور جي ڪنهن اهڙي شخصيت بابت، جنهن جي کٻڙوٽ سان وابستگي ۽ عوامي اهميت معتبر آزاد ماخذن مان ثابت هجي، وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[سيوهڻ]] * [[سيوهڻ تعلقو]] * [[سيوهڻ پرڳڻو]] * [[سيوهڻ سرڪار]] * [[بوبڪ]] * [[منڇر ڍنڍ]] * [[لعل شهباز قلندر]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[نياز همايوني]] * [[ايم ايڇ پنهور]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ. * ''Ground Water in Hyderabad and Khairpur Divisions''. * سنڌ حڪومت، ''District and Taluka Wise School Directory: District Jamshoro''. * بورڊ آف روينيو سنڌ، ''List of Dehs in Sindh''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.geonames.org/1404663/khabrot.html GeoNames تي کٻڙوٽ] * [https://mapcarta.com/15155004 Mapcarta تي کٻڙوٽ] * [https://www.openstreetmap.org/node/10284014592 OpenStreetMap تي کٻڙوٽ] * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:ڄامشورو ضلعو]] [[زمرو:سيوهڻ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] 5enqlphkum9pol7mp1nrhw8c8epfmlo 0 103983 418400 2026-10-10T06:44:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اڪبر ۽ جهانگير جي دور جو مغل منصبدار، سپهه سالار ۽ فارسي مڪتوب نگار}} {{Infobox person | name = مير ابوالقاسم نمڪين | native_name = مير ابوالقاسم نمڪين | honorific_prefix = مير | other_names = قاسم خان، ابوالقاسم خان، ابو القاسم نمڪين | image = Sateen Jo Astan.jpg | caption = روهڙيءَ ۾ صفه صفا، جتي مير ا... 418400 wikitext text/x-wiki {{Short description|اڪبر ۽ جهانگير جي دور جو مغل منصبدار، سپهه سالار ۽ فارسي مڪتوب نگار}} {{Infobox person | name = مير ابوالقاسم نمڪين | native_name = مير ابوالقاسم نمڪين | honorific_prefix = مير | other_names = قاسم خان، ابوالقاسم خان، ابو القاسم نمڪين | image = Sateen Jo Astan.jpg | caption = روهڙيءَ ۾ صفه صفا، جتي مير ابوالقاسم نمڪين دفن آهي | birth_date = نامعلوم | birth_place = | death_date = 1018هه (1609ع–1610ع) | death_place = قنڌار کان واپسيءَ واري رستي تي | resting_place = [[ستين جو آستان]]، [[روهڙي]]، [[سنڌ]] | father = ملا مير سبزواري | children = [[يوسف ميرڪ]]، [[مير ابوالبقا امير خان]] | occupation = مغل منصبدار، فوجي سپهه سالار، جاگيردار، فارسي مڪتوب نگار | known_for = بکر ۽ سيوهڻ جو انتظام، سبيءَ جي مهم، صفه صفا | notable_works = منشآت نمڪين | language = [[فارسي ٻولي]] | era = [[مغل سلطنت]] }} '''مير ابوالقاسم نمڪين''' (انگريزي: ''Mir Abu'l-Qasim Namakin''؛ فارسي: ''میر ابوالقاسم نمکین'')، جنهن کي '''قاسم خان''' پڻ سڏيو ويندو هو، شهنشاهه [[اڪبر]] ۽ [[جهانگير]] جي دور جو مغل منصبدار، فوجي سپهه سالار، انتظامي عملدار ۽ فارسي مڪتوب نگار هو. هن مغل سلطنت جي مختلف علائقن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ سنڌ ۾ [[بکر]] ۽ [[سيوهڻ]] جي جاگيرداريءَ سان خاص شهرت حاصل ڪئي. هو ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي مصنف [[يوسف ميرڪ]] ۽ [[مير ابوالبقا امير خان]] جو والد هو.<ref name="Rashidi">{{cite book |author=پير حسام الدين راشدي |title=تذڪره اميرخاني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book25/Book_page3.html}}</ref><ref name="Ain">{{cite book |author=Abu'l-Fazl ibn Mubarak |title=The Ain-i-Akbari |volume=1 |translator=H. Blochmann |language=en |url=https://persian.packhum.org/text/000702051/8}}</ref> مير نمڪين سنڌ جي تاريخ ۾ خاص ڪري سبيءَ جي فوجي مهم، سيوهڻ جي انتظامي سڌارن، ويران ڳوٺن جي ٻيهر آبادڪاري ۽ روهڙيءَ ۾ '''صفه صفا''' نالي تاريخي عمارت جي تعمير سبب مشهور آهي. سندس وفات 1018هه (1609ع–1610ع) ۾ قنڌار کان واپسيءَ دوران ٿي ۽ کيس صفه صفا ۾ دفنايو ويو.<ref name="Rashidi5">{{cite book |author=پير حسام الدين راشدي |title=تذڪره اميرخاني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book25/Book_page5.html}}</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == === اصل وطن ۽ نسب === مير ابوالقاسم نمڪين جو تعلق خراسان جي هڪ سيد خاندان سان هو. ''آئين اڪبري'' جي انگريزي ترجمي ۾ کيس هرات جو سيد ڄاڻايو ويو آهي. پير حسام الدين راشديءَ جي سوانحي تحقيق موجب سندس والد جو نالو '''ملا مير سبزواري''' هو ۽ خاندان جو اباڻو تعلق سبزوار جي پسگردائيءَ ۾ واقع بجق نالي ڳوٺ سان هو.<ref name="Ain"/><ref name="Rashidi"/> سندس پيدائش جي تاريخ ۽ هنڌ بابت قطعي معلومات دستياب نہ آهي. === ڪابل ۾ ملازمت === مير ابوالقاسم پنهنجي سرڪاري زندگيءَ جي شروعات [[مرزا محمد حڪيم]] جي ملازمت سان ڪئي، جيڪو مغل بادشاهه [[همايون]] جو پٽ، اڪبر جو ڀاءُ ۽ ڪابل جو حاڪم هو. بعد ۾ مير ابوالقاسم ڪابل جي ملازمت ڇڏي اڪبر جي درٻار سان وابسته ٿيو. ''آئين اڪبري'' موجب، اڪبر کيس پنجاب جا ڀيرا ۽ خوشاب وارا علائقا جاگير طور عطا ڪيا.<ref name="Ain"/> === نمڪين جو لقب === تاريخي روايت موجب، اڪبر طرفان نمڪسر واري علائقي ۾ جاگير ملڻ کان پوءِ مير ابوالقاسم لوڻ مان هڪ ٿالهي تيار ڪرائي، جنهن تي نمڪ حلاليءَ جي رمز لکيل هئي. اها ٿالهي اڪبر جي خدمت ۾ پيش ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ کيس '''نمڪين''' جو لقب مليو. پير حسام الدين راشديءَ ۽ ٻين سوانحي ماخذن ۾ هن لقب جو ذڪر موجود آهي.<ref name="Rashidi"/><ref name="Dawn">{{cite web |author=ابوبڪر شيخ |title=ابوالقاسم نمکین: وہ بدقسمت کردار جس کی یادگار پر اس سے متعلق کچھ نہیں لکھا |url=https://www.dawnnews.tv/news/1190053 |website=ڊان نيوز |language=ur}}</ref> == مغل سلطنت ۾ خدمتون == === اڪبر جي دور ۾ === مير ابوالقاسم نمڪين لڳ ڀڳ 980هه (1572ع–1573ع) ۾ اڪبر جي خدمت ۾ شامل ٿيو. هن مغل سلطنت جي مختلف فوجي ۽ انتظامي مهمن ۾ حصو ورتو. ''تذڪره اميرخاني'' موجب، 996هه ۾ هو آصف خان جي فوجي مهم ۾ شامل هو. انهيءَ مهم ۾ يوسف زئي قبيلن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون. بعد ۾ ڪالو خان افغان جي معاملي ۾ پڻ مير ابوالقاسم جو ڪردار بيان ٿيل آهي.<ref name="Rashidi"/> 997هه ۾ مير ابوالقاسم ڪالو خان افغان کي اڪبر جي درٻار ۾ پيش ڪيو. ان موقعي تي ڪالو خان کي شاهي حڪم هيٺ قيد ڪيو ويو.<ref name="Rashidi"/> === بکر جي جاگيرداري === مير ابوالقاسم جي سنڌ سان مستقل انتظامي تعلق جي شروعات بکر جي جاگيرداريءَ سان ٿي. مختلف تاريخي ماخذن ۾ بکر جي جاگير ملڻ جي سال بابت اختلاف آهي. ''طبقات اڪبري''، ''ذخيرة الخوانين'' ۽ ''مآثر الامرا'' ۾ مختلف تاريخون ڏنل آهن. پير حسام الدين راشديءَ انهن ماخذن جي ڀيٽ ڪندي 1002هه–1003هه واري دور کي وڌيڪ موافق قرار ڏنو آهي.<ref name="Rashidi"/> بکر جي جاگيردار طور مير نمڪين سنڌ جي اترين علائقن جي انتظام، محصولي وصولين ۽ فوجي معاملن ۾ سرگرم رهيو. === سبيءَ جي مهم === 1003هه جي لڳ ڀڳ مير ابوالقاسم نمڪين سبيءَ جي فوجي مهم ۾ حصو ورتو. ''اڪبرنامه'' ۽ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي بنياد تي پير حسام الدين راشدي لکي ٿو تہ هن مهم ۾ مير نمڪين سان گڏ [[مير معصوم بکري]]، سيد بهاءُالدين بخاري، بختيار بيگ ۽ ملتان جي فوج جا دستا پڻ شامل هئا.<ref name="Rashidi"/> ان وقت سبيءَ جي قلعي تي افغان پني قبيلن جو قبضو هو. مغل لشڪر جي ڪارروائيءَ کان پوءِ سبيءَ جو علائقو مغل انتظام هيٺ آيو. يوسف ميرڪ جي بيان موجب، مير نمڪين سبيءَ جي فتح کان پوءِ ڪيچ ۽ مڪران ڏانهن وڌيڪ فوجي مهم جي اجازت گهري، پر اڪبر ايران جي صفوي حڪومت سان لاڳاپن کي نظر ۾ رکندي اها اجازت نہ ڏني.<ref name="Rashidi"/> سبيءَ جي فتح کان پوءِ علائقي جي محصولي وصولين بابت بندوبست پڻ ڪيو ويو. == سيوهڻ جي جاگيرداري == === سيوهڻ ۾ مقرري === مير ابوالقاسم نمڪين کي بکر مان منتقل ڪري [[سيوهڻ سرڪار|سيوهڻ]] جي جاگيرداري ڏني وئي. پير حسام الدين راشديءَ جي تحقيق موجب، سندس پهرين مقرري 1008هه–1009هه (1599ع–1601ع) جي لڳ ڀڳ ٿي. ان وقت سيوهڻ جي انتظامي حالتن بابت يوسف ميرڪ پنهنجي ڪتاب ۾ تفصيلي احوال ڏنو آهي.<ref name="Rashidi"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، اڳوڻن جاگيردارن جي پاليسين سبب ڪيترن ڳوٺن جا آبادگار لڏي ويا هئا ۽ پوکي راهي متاثر ٿي هئي. === انتظامي سڌارا === مير نمڪين سيوهڻ جي انتظام کي منظم ڪرڻ لاءِ قانون گوين کان پرڳڻن، ڳوٺن، زمينن، زراعت ۽ آباديءَ جون فهرستون تيار ڪرايون. انهن فهرستن جي بنياد تي هن مختلف ڳوٺن جو دورو ڪيو، لڏي ويل آبادگارن کي واپس آڻڻ جون ڪوششون ڪيون ۽ کين محصولي رعايتون ڏنيون.<ref name="Rashidi"/> يوسف ميرڪ موجب، سندس والد زراعت جي بحالي، رستن جي حفاظت ۽ واپار جي واڌاري لاءِ انتظامي قدم کنيا. === مقامي قبيلن سان تڪرار === سيوهڻ جي انتظام دوران مير نمڪين کي مقامي قبيلن سان فوجي تڪرارن کي منهن ڏيڻو پيو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ سميجن، انڙن ۽ ٻين قبيلن سان لاڳاپيل مختلف واقعن جو ذڪر آهي. انهن بيانن موجب مير نمڪين ڪجهه هنڌن تي فوجي چوڪيون ۽ قلعا قائم ڪرايا. انهن ڪاررواين جي نتيجن بابت يوسف ميرڪ پنهنجي والد جي انتظام کي ڪامياب قرار ڏئي ٿو. تنهن هوندي بہ اهڙن احوالن جي مطالعي ۾ مصنف جي خانداني ۽ سياسي وابستگيءَ کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Rashidi"/> === کاهي ماجوبيءَ جي ٻيهر آبادڪاري === {{مک مضمون|کاهي ماجوبي}} سيوهڻ جي تاريخي وسندي '''کاهي ماجوبي''' جي ٻيهر آبادڪاري مير نمڪين جي انتظامي خدمتن مان هڪ اهم واقعو هو. ''تذڪره اميرخاني'' موجب، هيءَ وسندي لڪي جبلن جي هڪ خطرناڪ گذرگاهه وٽ واقع هئي. اڳوڻين انتظامي حالتن ۽ حملن سبب ڳوٺ ويران ٿي چڪو هو. مير نمڪين بکر مان لڏي ويل آبادگارن کي واپس گهرائي، کين سندن پراڻن هنڌن تي آباد ڪيو. هن سندن زرعي محصول ۾ رعايت ڪئي ۽ سيوهڻ ڏانهن ويندڙ لڪيءَ جي رستي جي حفاظت جي ذميواري انهن آبادگارن جي حوالي ڪئي. ساڳئي انتظام هيٺ سن ڏانهن ويندڙ رستي جي حفاظت لڪ علويءَ ۾ رهندڙ بلوچن جي حوالي ڪئي وئي.<ref name="Rashidi5"/> هي واقعو مغل دور ۾ رستن جي حفاظت، ڳوٺن جي آبادڪاري ۽ محصولي رعايتن جي وچ ۾ لاڳاپي جو اهم مثال آهي. === واپار ۽ زراعت === يوسف ميرڪ جي بيان موجب، مير نمڪين جي انتظام دوران سيوهڻ ۾ زراعت ۽ واپار کي هٿي ملي. جابلو علائقن مان واپاري قافلا پنهنجو مال کڻي سيوهڻ ايندا هئا ۽ اتان اناج خريد ڪري واپس ويندا هئا. رستن جي حفاظت ۽ محصولي انتظام ۾ تبديلين سبب اهڙي واپار جي بحاليءَ جو احوال ملي ٿو.<ref name="Rashidi"/> == جهانگير جي دور ۾ == === شهزادي خسرو جي بغاوت === اڪبر جي وفات کان پوءِ مير ابوالقاسم نمڪين جهانگير جي خدمت ۾ رهيو. 1606ع ۾ شهزادي خسرو جي بغاوت دوران کيس فوجي ذميواريون ڏنيون ويون. تاريخي ماخذن موجب، هو خسرو جي گرفتاريءَ سان لاڳاپيل ڪارروائين ۾ شامل هو.<ref name="Heritage">{{cite web |title=Satiyan jo Asthan |url=https://pakheritage.org/satiyan-jo-asthan/ |website=Naqoosh-e-Javidan |language=en}}</ref> ان دور ۾ سندس منصب ۽ درٻاري حيثيت ۾ واڌارو ٿيو. === سيوهڻ ۾ ٻيهر مقرري === 1016هه (1607ع–1608ع) ۾ مير نمڪين کي سيوهڻ جي جاگيرداري ٻيهر ملي. هن پنهنجي پٽ يوسف ميرڪ کي سپاهين جي هڪ جٿي سان اڳواٽ سيوهڻ موڪليو، جنهن والد جي پهچڻ تائين انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي.<ref name="Rashidi5"/> == قنڌار جي آخري مهم == 1017هه (1608ع) ۾ مير نمڪين کي ميرزا غازي بيگ سان گڏ قنڌار ڏانهن وڃڻ جو حڪم مليو. ''تذڪره اميرخاني'' موجب، هو چار سؤ کان پنج سؤ مغل سوارن سان گڏ روانو ٿيو. سيوهڻ جو انتظام هن پنهنجي وڏي پٽ مير ابوالبقا امير خان جي حوالي ڪيو.<ref name="Rashidi5"/> يوسف ميرڪ جي بيان موجب، مير نمڪين لڳ ڀڳ هڪ سال قنڌار ۾ رهيو. پوءِ واپسيءَ جي اجازت وٺي پنهنجي جاگير ڏانهن روانو ٿيو، پر رستي ۾ وفات ڪري ويو. == وفات ۽ تاريخي اختلاف == مير ابوالقاسم نمڪين جي وفات عام طور 1018هه (1609ع–1610ع) ڄاڻائي وڃي ٿي. پير حسام الدين راشديءَ موجب، سندس قبر تي موجود ٻن ڪتبن ۾ 1018هه ۽ 1019هه ٻئي تاريخون ملن ٿيون. يوسف ميرڪ جي بيان ۽ قنڌار واري سفر جي مدت کي نظر ۾ رکندي راشديءَ 1018هه کي وڌيڪ موافق قرار ڏنو آهي.<ref name="Rashidi5"/> ''تحفة الڪرام'' ۾ سندس قنڌار جي جنگ ۾ قتل ٿيڻ جو بيان ملي ٿو، پر يوسف ميرڪ موجب هو قنڌار مان واپسيءَ دوران وفات ڪري ويو. راشديءَ انهيءَ اختلاف ۾ يوسف ميرڪ جي بيان کي ترجيح ڏني آهي.<ref name="Rashidi5"/> سندس لاش بکر جي علائقي ۾ آندو ويو ۽ روهڙيءَ ڀرسان سندس تعمير ڪرايل صفه صفا ۾ دفنايو ويو. == صفه صفا ۽ ستين جو آستان == [[File:Sateen Jo Astan.jpg|thumb|صفه صفا، روهڙيءَ ۾ مير ابوالقاسم نمڪين جي خانداني قبرستان سان لاڳاپيل تاريخي يادگار.]] {{مک مضمون|ستين جو آستان}} مير نمڪين روهڙيءَ ڀرسان سنڌو درياهه جي ڪناري هڪ ٽڪريءَ تي '''صفه صفا''' نالي عمارت ۽ ٿلهو ٺهرايو. هي هنڌ بعد ۾ '''ستين جو آستان''' يا '''ستين جي ٿان''' جي نالي سان مشهور ٿيو. تاريخي بيانن موجب، مير نمڪين ٽڪريءَ کي هموار ڪرائي، ان جي چوڌاري ديوار، پڪو فرش ۽ ڪنڊن تي ننڍيون اڏاوتون ٺهرايون. ابتدا ۾ هي هنڌ چانڊوڪين راتين ۾ علمي ۽ ادبي مجلسن لاءِ استعمال ٿيندو هو. بعد ۾ ان کي خانداني قبرستان بڻايو ويو.<ref name="Sukkur">{{cite web |title=ستين جو آستان |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2325/read/70367 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر |language=sd}}</ref> مير نمڪين جي وفات کان پوءِ کيس انهيءَ هنڌ دفنايو ويو. سندس پٽ مير ابوالبقا امير خان ۽ خاندان جي ٻين فردن جون قبرون پڻ اتي موجود آهن. === عمارت جو فن تعمير === [[File:Satyan jo Asthan Sario 01.JPG|thumb|ستين جو آستان جي تاريخي اڏاوت، جنهن ۾ مغل دور جي پٿر جي ڪم ۽ سينگار جا نمونا ملن ٿا.]] صفه صفا جي عمارت ۾ پٿر، سرن، رنگين ڪاشيءَ ۽ فارسي ڪتبن جو استعمال ٿيل آهي. هن تاريخي يادگار جي قبرن تي قرآني آيتون، فارسي شعر ۽ وفات جون تاريخون اڪريل آهن. عمارت جي سينگار ۾ نيري، فيروزي ۽ سفيد رنگ جي ڪاشيءَ جا نمونا ملن ٿا.<ref name="Heritage"/> هي هنڌ سنڌ جي مغل دور جي قبرستاني فن تعمير جو هڪ اهم مثال آهي. === ستين جي روايت === صفه صفا سان ستن عورتن بابت هڪ مقامي روايت پڻ وابسته آهي. انهيءَ روايت موجب، ست عورتون پنهنجي عزت بچائڻ لاءِ هڪ ٽڪريءَ ۾ پناهه وٺي غائب ٿي ويون. هيءَ روايت مقامي لوڪ عقيدي جو حصو آهي. ان کي مير نمڪين جي تاريخي زندگي يا قبرستان جي تعمير بابت دستاويزي ثبوت سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Heritage"/> == ٻيون تعميراتي يادگارون == مير نمڪين بکر، روهڙي ۽ سيوهڻ ۾ مختلف عمارتون، باغ ۽ مجلسن لاءِ ٿلها ٺهرايا. پير حسام الدين راشديءَ موجب، سيوهڻ ۾ هن '''صفه وفا''' نالي هڪ ٿلهو پڻ ٺهرايو هو، جيڪو يڪ ٿنڀيءَ واري ٽڪريءَ سان لاڳاپيل هو. اتي پڻ ادبي ۽ سماجي مجلسون ٿينديون هيون.<ref name="Dawn"/> سندس ٻين ڪيترين اڏاوتن جا نالا تاريخي ماخذن ۾ محفوظ آهن، پر انهن جي موجوده حالت ۽ قطعي سڃاڻپ لاءِ وڌيڪ آثار قديمه جي تحقيق گهربل آهي. == ادبي خدمتون == === منشآت نمڪين === مير ابوالقاسم نمڪين صرف فوجي ۽ انتظامي عملدار نہ هو، پر فارسي نثر ۽ مڪتوب نگاريءَ سان پڻ لاڳاپيل هو. سندس مشهور تصنيف '''منشآت نمڪين''' فارسي خطن ۽ دستاويزن جو مجموعو آهي. هي ڪتاب اڪبر جي دور جي انتظامي، سياسي، سفارتي ۽ سماجي تاريخ بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو. اشتيـاق احمد ظليءَ هن مجموعي مان چونڊ خطن ۽ دستاويزن کي مرتب ڪري 2007ع ۾ ''The Mughal State and Culture, 1556–1598: Selected Letters and Documents from Munshaat-i-Namakin'' جي عنوان سان شايع ڪيو.<ref name="Zilli">{{cite book |editor=Ishtiyaq Ahmad Zilli |title=The Mughal State and Culture, 1556–1598: Selected Letters and Documents from Munshaat-i-Namakin |publisher=Manohar |year=2007 |isbn=9788173047386 |language=en |url=https://www.vedamsbooks.com/books/the_mughal_state_and_culture_1556_1598_selected_letters_and_documents_from_munshaat_i_namakin}}</ref> هيءَ تصنيف مير نمڪين جي علمي شخصيت، فارسي انشا پردازي ۽ مغل سلطنت جي انتظامي رابطن جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي. === ٻيون منسوب تصنيفون === ڪجهه سوانحي بيانن ۾ مير نمڪين سان '''جوامع الجواهر''' نالي تصنيف پڻ منسوب ڪئي وئي آهي. تنهن هوندي بہ هن ڪتاب جي اصل نسخي، موضوع ۽ مصنف سان نسبت جي وڌيڪ ڪتابياتي تصديق گهربل آهي.<ref name="Sukkur"/> == خاندان ۽ اولاد == مير نمڪين جي اولاد مان ڪيترائي فرد مغل انتظامي ۽ علمي زندگيءَ ۾ نمايان ٿيا. '''يوسف ميرڪ:''' مير نمڪين جو پٽ، جيڪو ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جو مصنف هو. هن پنهنجي والد جي انتظامي خدمتن بابت اهم معلومات قلمبند ڪئي. '''مير ابوالبقا امير خان:''' مير نمڪين جو وڏو پٽ، جيڪو مغل دور ۾ انتظامي عهدن تي فائز رهيو ۽ بعد ۾ ٺٽي سان لاڳاپيل ٿيو. پير حسام الدين راشديءَ موجب، مير نمڪين جي خاندان جو هڪ حصو بکر ۾ آباد رهيو ۽ سندس اولاد '''سادات قاسم خان''' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="Rashidi5"/> == انتظامي ڪارڪردگيءَ جو تنقيدي جائزو == يوسف ميرڪ پنهنجي والد جي سيوهڻ واري انتظام کي ڪامياب قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، مير نمڪين ڳوٺ آباد ڪرايا، محصولي رعايتون ڏنيون، رستن کي محفوظ ڪيو ۽ زراعت ۽ واپار کي هٿي ڏني. تنهن هوندي بہ ٻين تاريخي ماخذن ۾ مير نمڪين ۽ مقامي آبادگارن جي وچ ۾ تڪرارن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ''ذخيرة الخوانين'' ۽ ''مآثر الامرا'' جي بنياد تي راشديءَ هڪ اهڙو واقعو بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ بکر جي مقامي اربابن مير نمڪين جي ورتاءَ خلاف شاهي قاضيءَ وٽ شڪايت ڪئي. ان معاملي ۾ اڪبر سخت حڪم جاري ڪيو، پر بعد ۾ فريادين سان ٺاهه ٿيڻ سبب معاملو ختم ٿي ويو.<ref name="Rashidi5"/> اهڙيءَ طرح مير نمڪين جي انتظامي زندگيءَ جو جائزو وٺندي سندس فوجي ۽ انتظامي ڪاميابين سان گڏ مقامي ماڻهن سان تڪرارن کي پڻ نظر ۾ رکڻ گهرجي. == تاريخي واقعن جي ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:right;" ! style="background:#24466b;color:white;" | هجري سال ! style="background:#24466b;color:white;" | عيسوي دور ! style="background:#24466b;color:white;" | واقعو |- | style="background:#eaf2fb;" | لڳ ڀڳ 980هه | 1572ع–1573ع | اڪبر جي خدمت ۾ شموليت |- | style="background:#f2f7fd;" | 996هه–997هه | 1587ع–1589ع | افغان علائقن ۾ فوجي مهمون ۽ ڪالو خان وارو واقعو |- | style="background:#eaf2fb;" | لڳ ڀڳ 1002هه–1003هه | 1593ع–1595ع | بکر جي جاگيرداري ۽ سبيءَ جي مهم |- | style="background:#f2f7fd;" | لڳ ڀڳ 1008هه–1009هه | 1599ع–1601ع | سيوهڻ جي جاگيرداري ۽ انتظامي سڌارا |- | style="background:#eaf2fb;" | 1014هه | 1605ع | جهانگير جي تخت نشيني |- | style="background:#f2f7fd;" | 1015هه | 1606ع | شهزادي خسرو جي بغاوت سان لاڳاپيل فوجي خدمتون |- | style="background:#eaf2fb;" | 1016هه | 1607ع–1608ع | سيوهڻ جي جاگيرداري ٻيهر حاصل ڪرڻ |- | style="background:#f2f7fd;" | 1017هه | 1608ع–1609ع | قنڌار ڏانهن روانگي |- | style="background:#eaf2fb;" | 1018هه | 1609ع–1610ع | قنڌار کان واپسيءَ دوران وفات |} == تاريخي اهميت == مير ابوالقاسم نمڪين سنڌ جي مغل دور جي سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم شخصيت هو. سندس فوجي مهمون مغل سلطنت جي سرحدي توسيع سان لاڳاپيل هيون، جڏهن تہ بکر ۽ سيوهڻ ۾ سندس انتظامي خدمتون سنڌ جي جاگيرداري ۽ محصولي نظام جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. صفه صفا جي تعمير ۽ منشآت نمڪين جهڙي تصنيف سندس فن تعمير ۽ فارسي علمي روايت سان لاڳاپن کي ظاهر ڪن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[يوسف ميرڪ]] * [[مير ابوالبقا امير خان]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[ستين جو آستان]] * [[بکر]] * [[روهڙي]] * [[سيوهڻ]] * [[سبي]] * [[مير معصوم بکري]] * [[پير حسام الدين راشدي]] * [[مغل سلطنت]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * پير حسام الدين راشدي، ''تذڪره اميرخاني''، سنڌي ادبي بورڊ. * يوسف ميرڪ، ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع. * اشتيـاق احمد ظلي (مرتب)، ''The Mughal State and Culture, 1556–1598: Selected Letters and Documents from Munshaat-i-Namakin''، 2007ع. * ابوالفضل علامي، ''اڪبرنامه''. * ابوالفضل علامي، ''آئين اڪبري''. * شاهنواز خان ۽ عبدالحئي، ''مآثر الامرا''. * شيخ فريد بکري، ''ذخيرة الخوانين''. * مير علي شير قانع، ''تحفة الڪرام''. * رحيمداد خان مولائي شيدائي، ''تاريخ سکر''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book25/Book_page3.html سنڌي ادبي بورڊ: تذڪره اميرخاني، صفحو 3] * [https://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book25/Book_page5.html سنڌي ادبي بورڊ: تذڪره اميرخاني، صفحو 5] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Satyan-jo-than وڪيميڊيا ڪامنز تي ستين جو آستان جون تصويرون] [[زمرو:مغل سلطنت جا منصبدار]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي شخص]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:1609ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:روهڙي]] [[زمرو:بکر]] [[زمرو:سيوهڻ]] kd0yeua905r1jr459p9wagzfwsmbo7a 0 103984 418402 2026-10-10T07:01:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|وچئين دور ۾ دهلي ۽ ٻين هندستاني سلطنتن جو تاريخي سڪو}} {{Infobox currency | currency_name = تنڪو | image_1 = Silver Tanka of the Delhi Sultan Ghiyath al-Din Tughluq, struck in Hazrat Delhi.jpg | image_title_1 = غياث الدين تغلق جو چانديءَ جو تنڪو | plural = تنڪا | issuing_authority = [[دهلي سلطنت]] ۽ ٻيون علائقائي سلطنتون | date_of_introduction =... 418402 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچئين دور ۾ دهلي ۽ ٻين هندستاني سلطنتن جو تاريخي سڪو}} {{Infobox currency | currency_name = تنڪو | image_1 = Silver Tanka of the Delhi Sultan Ghiyath al-Din Tughluq, struck in Hazrat Delhi.jpg | image_title_1 = غياث الدين تغلق جو چانديءَ جو تنڪو | plural = تنڪا | issuing_authority = [[دهلي سلطنت]] ۽ ٻيون علائقائي سلطنتون | date_of_introduction = تيرهين صدي عيسويءَ ۾ معياري صورت | date_of_withdrawal = مختلف علائقن ۾ مختلف وقتن تي | used_banknotes = | used_coins = چاندي، سون ۽ گهٽ قيمتي ڌاتن جا مختلف تنڪا | symbol = | subunit_name_1 = جيتل (دهلي سلطنت جي مخصوص دورن ۾) }} '''تنڪو''' (اردو: '''تنکہ'''؛ فارسي: '''تنکه'''؛ انگريزي: ''Tanka'' يا ''Tankah'') وچئين دور ۾ [[ڏکڻ ايشيا]] جي مختلف مسلمان سلطنتن ۾ رائج سڪي ۽ مالياتي اکائيءَ جو نالو هو. خاص طور [[دهلي سلطنت]] ۾ چانديءَ جو تنڪو هڪ اهم معياري سڪو هو، جيڪو [[شمس الدين التمش]] جي حڪومت دوران تيرهين صدي عيسويءَ ۾ رائج ٿيو. بعد ۾ [[بنگال سلطنت]]، [[گجرات سلطنت]] ۽ ٻين علائقائي حڪومتن پڻ تنڪي جي نالي سان سڪا جاري ڪيا.<ref name="Goron">{{cite book |last=Goron |first=Stan |last2=Goenka |first2=J. P. |title=The Coins of the Indian Sultanates: Covering the Area of Present-Day India, Pakistan and Bangladesh |publisher=Munshiram Manoharlal |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="IltutmishBM">{{cite web |title=Coin of Shams al-Din Iltutmish |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1985-0918-1 |website=British Museum |publisher=The Trustees of the British Museum |language=en}}</ref> تنڪي جو وزن، ڌاتو، قيمت ۽ سڪي تي لکيل عبارت مختلف دورن ۽ سلطنتن موجب بدلجندي رهي. دهلي سلطنت جي ابتدائي معياري چانديءَ جي تنڪي جو وزن لڳ ڀڳ 11 گرام هو، جڏهن تہ بنگال سلطنت جي ڪيترن چانديءَ جي تنڪن جو وزن لڳ ڀڳ 10.5 کان 11 گرام جي وچ ۾ ملندو آهي.<ref name="BengalCoins">{{cite web |title=The Coin Galleries: Bengal Sultanate |url=https://coinindia.com/galleries-bengal.html |website=CoinIndia |language=en}}</ref> [[File:Silver Tanka of the Delhi Sultan Ghiyath al-Din Tughluq, struck in Hazrat Delhi.jpg|thumb|دهلي سلطنت جي حڪمران [[غياث الدين تغلق]] جي دور جو چانديءَ جو تنڪو، جيڪو دهليءَ ۾ ضرب ڪيو ويو.]] == نالو ۽ اصطلاح == تنڪو يا تنکہ وچئين دور جي هندستاني مالياتي اصطلاح طور استعمال ٿيندو هو. فارسي تاريخي لکڻين ۾ ''تنکه''، ''تنکۀ نقره'' ۽ ''تنکۀ زر'' جهڙا اصطلاح ملن ٿا. انهن مان تنکۀ نقره جو مطلب چانديءَ جو تنڪو ۽ تنکۀ زر جو مطلب سون جو تنڪو هو. اردوءَ جي پراڻن لفظن بابت تحقيقي مضمون ۾ ضياءُالدين برنيءَ جي ''تاريخ فيروز شاهي'' جي حوالي سان تنڪي جو ذڪر ملي ٿو. ان موجب تنڪو نه رڳو سڪي طور، پر پگهارن، وظيفن ۽ مالي ادائگين جي حساب لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="OldWords">{{cite web |title=بعض پرانے لفظوں کی نئی تحقیق |url=https://ur.wikisource.org/wiki/بعض_پرانے_لفظوں_کی_نئی_تحقیق |website=وڪي ماخذ |language=ur}}</ref> == تاريخ == === دهلي سلطنت ۾ شروعات === {{مک مضمون|دهلي سلطنت}} [[شمس الدين التمش]] (حڪومت: 1211ع–1236ع) دهلي سلطنت جي مالياتي نظام کي منظم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس دور ۾ چانديءَ جو تنڪو ۽ گهٽ قيمت وارو جيتل سڪي جي نظام جا بنيادي حصا بڻيا. التـمش کان اڳ اتر هندستان ۾ مختلف مقامي ۽ غوري دور جا سڪا رائج هئا. التمش جي حڪومت ۾ چانديءَ جي تنڪي کي هڪ نسبتاً معياري وزن ۽ شاهي سڪي جي حيثيت حاصل ٿي.<ref name="Goron"/> برٽش ميوزيم ۾ محفوظ التمش سان منسوب چانديءَ جو هڪ سڪو گور ۾ ضرب ٿيل آهي، جنهن جو وزن 10.67 گرام ۽ قطر 27 ملي ميٽر آهي. اهو نمونو تيرهين صديءَ جي سڪن جي وزن ۽ ساخت بابت دستاويزي شاهدي فراهم ڪري ٿو.<ref name="IltutmishBM"/> === خلجي دور === [[خلجي خاندان]] جي حڪومت ۾ تنڪو دهلي سلطنت جي اهم سڪن مان رهيو. [[علاءُالدين خلجي]] (حڪومت: 1296ع–1316ع) جي دور جا چانديءَ جا تنڪا محفوظ آهن، جن تي حڪمران جا لقب ۽ فارسي يا عربي رسم الخط ۾ عبارت لکيل آهي. علاءُالدين خلجي جي سڪن تي '''سڪندر ثاني''' جهڙو لقب پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ ٻيو سڪندر آهي.<ref name="KhaljiCoin">{{cite web |title=Silver Tanka Coin of Alauddin Khilji circa 1296–1312 CE |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Silver_Tanka_Coin_of_Alauddin_Khilji_circa_1296-1312_CE,_Khilji_Dynasty,_Delhi_Sultanate.jpg |website=Wikimedia Commons |language=en}}</ref> [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُالدين خلجي جي دور جو چانديءَ جو تنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب لکيل آهي.]] === تغلق دور === [[تغلق خاندان]] جي حڪومت ۾ تنڪي جي استعمال ۽ مالياتي نظام ۾ اهم تبديليون آيون. [[غياث الدين تغلق]] جي دور ۾ چانديءَ جا تنڪا جاري ٿيا. سندس نالي سان ضرب ٿيل سڪا دهلي سلطنت جي سڪه سازيءَ جا اهم تاريخي نمونا آهن. [[محمد بن تغلق]] (حڪومت: 1325ع–1351ع) پنهنجي مالياتي تجربن سبب مشهور آهي. هن سون ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ گهٽ قيمتي ڌاتن جي نشانتي سڪن کي پڻ قانوني قيمت ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. هن تجربي جو مقصد قيمتي ڌاتن تي دارومدار گهٽائڻ ۽ مالياتي گردش کي وڌائڻ هو، پر نقلي سڪن جي تياري ۽ ٻين انتظامي مسئلن سبب اهو نظام ڪامياب نہ ٿي سگهيو. محمد بن تغلق جي دور ۾ تنڪو حساب ڪتاب، فوجي پگهارن ۽ سرڪاري مالي معاملن ۾ پڻ استعمال ٿيندو هو.<ref name="OldWords"/><ref name="Goron"/> === بنگال سلطنت ۾ تنڪو === {{مک مضمون|بنگال سلطنت}} بنگال سلطنت ۾ چانديءَ جو تنڪو وڏي عرصي تائين هڪ اهم سڪو رهيو. بنگال جي حڪمرانن مختلف ضرب خانن مان تنڪا جاري ڪيا. انهن تي حڪمرانن جا نالا، لقب، ضرب خاني جا نالا ۽ هجري تاريخون درج ٿينديون هيون. بنگال سلطنت جي محفوظ سڪن ۾ مغيث الدين يوزبڪ، رڪن الدين ڪيڪائوس، شمس الدين الياس شاهه، سڪندر شاهه، غياث الدين اعظم شاهه، جلال الدين محمد شاهه ۽ ٻين حڪمرانن جا تنڪا شامل آهن.<ref name="BengalCoins"/> [[File:Silver Tanka of the Delhi Sultan Ghiyath al-din Jalal Shah, struck in Satgaon.jpg|thumb|بنگال جي حڪمران غياث الدين جلال شاهه جو چانديءَ جو تنڪو، ستگائون جي ضرب خاني مان جاري ٿيل.]] بنگال جي ڪيترن تنڪن جو وزن لڳ ڀڳ 10.5 کان 11 گرام هو. تنهن هوندي بہ ڪجهه دورن ۾ وزن، چانديءَ جي مقدار ۽ سڪي جي ساخت ۾ تبديليون پڻ آيون. === گجرات سلطنت ۾ تنڪو === {{مک مضمون|گجرات سلطنت}} گجرات سلطنت جي حڪمرانن پڻ تنڪي جي نالي سان سڪا جاري ڪيا. گجرات جي سڪن ۾ چاندي، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا مختلف نمونا ملن ٿا. گجرات جا سڪا سلطنت جي واپار، بندرگاهن ۽ مالياتي انتظام جي مطالعي لاءِ اهم آهن. خاص ڪري احمد شاهه، محمود بيگڙو ۽ ٻين مظفري حڪمرانن جي دور جا سڪا تاريخي سڪه شناسيءَ ۾ اهميت رکن ٿا.<ref name="Goron"/> == تنڪي جو وزن ۽ ڌاتو == تنڪي جو وزن سڀني دورن ۾ هڪجهڙو نہ هو. شروعاتي دهلي سلطنت ۾ چانديءَ جو معياري تنڪو لڳ ڀڳ هڪ تولو وزن جو هو. مختلف سلطنتن ۽ ضرب خانن ۾ سڪن جو اصل وزن ۽ ڌاتوءَ جي خالصيت مختلف ٿي سگهي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#24466b;color:white;" | سلطنت يا دور ! style="background:#24466b;color:white;" | ڌاتو ! style="background:#24466b;color:white;" | وزن جو مثال ! style="background:#24466b;color:white;" | ماخذ |- | style="background:#eaf2fb;" | التمش جو دور | چاندي | 10.67 گرام | برٽش ميوزيم، محفوظ سڪو |- | style="background:#f3f7fc;" | بنگال: مغيث الدين يوزبڪ | چاندي | 10.34 گرام | CoinIndia |- | style="background:#eaf2fb;" | بنگال: رڪن الدين ڪيڪائوس | چاندي | 10.93 گرام | CoinIndia |- | style="background:#f3f7fc;" | بنگال: شمس الدين الياس شاهه | چاندي | 10.69 گرام | CoinIndia |- | style="background:#eaf2fb;" | بنگال: غياث الدين اعظم شاهه | چاندي | 10.73 گرام | CoinIndia |- | style="background:#f3f7fc;" | بنگال: غياث الدين محمود شاهه | چاندي، چوٿون تنڪو | 2.47 گرام | CoinIndia |} مٿين جدول جا وزن محفوظ ٿيل مخصوص سڪن جا آهن؛ اهي هر حڪمران جي سمورن سڪن جو لازمي مقرر وزن نہ آهن.<ref name="IltutmishBM"/><ref name="BengalCoins"/> == تنڪو ۽ جيتل == {{مک مضمون|جيتل}} دهلي سلطنت جي مالياتي نظام ۾ '''جيتل''' (''Jital'') گهٽ قيمت واري سڪي جو نالو هو. التـمش جي دور ۾ چانديءَ جي تنڪي ۽ جيتل جي وچ ۾ هڪ مقرر حسابي نسبت رائج هئي. عام طور هڪ چانديءَ جي تنڪي جي قيمت 48 جيتل ڄاڻائي ويندي آهي، پر مختلف دورن ۾ سڪن جي ڌاتوءَ، قيمت ۽ تبادلي جي شرح ۾ تبديليون اينديون رهيون.<ref name="Goron"/> برٽش ميوزيم ۾ دهلي سلطنت جي تيرهين صديءَ جو هڪ ٽامي جي ملاوٽ وارو جيتل محفوظ آهي، جنهن جو وزن 2.32 گرام ۽ قطر 17 ملي ميٽر آهي.<ref name="JitalBM">{{cite web |title=Copper alloy coin of the Delhi Sultanate |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_IOLC-7497 |website=British Museum |publisher=The Trustees of the British Museum |language=en}}</ref> == سڪن تي لکتون == تنڪن تي عام طور حڪمرانن جا نالا، لقب، مذهبي عبارت، هجري تاريخ ۽ ضرب خاني جا نالا درج ٿيندا هئا. ڪيترن سڪن تي عربي رسم الخط ۾ ڪلمو، خليفن جا نالا يا حڪمران جا لقب ملن ٿا. بنگال جي ڪجهه سڪن تي مقامي رسم الخط ۽ علامتون پڻ استعمال ڪيون ويون. انهن لکتن مان حڪمرانن جي سياسي دعوائن، مذهبي وابستگين، سڪن جي تاريخ ۽ ضرب خاني جي سڃاڻپ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="BengalCoins"/><ref name="Goron"/> == سنڌ سان تعلق == وچئين دور ۾ سنڌ جو دهلي سلطنت ۽ ٻين علائقائي حڪومتن سان سياسي ۽ واپاري تعلق رهيو. ان ڪري تنڪو سنڌ جي تاريخي مالياتي اصطلاحن جي مطالعي ۾ پڻ اهم آهي. محمد بن تغلق جي دور ۾ سنڌ جا ڪجهه علائقا دهلي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا. انهيءَ زماني ۾ دهلي سلطنت جا مختلف سڪا، جن ۾ تنڪو پڻ شامل هو، سلطنت جي مالياتي نظام جو حصو هئا. تنهن هوندي بہ سنڌ جي ڪنهن مخصوص شهر يا ضرب خاني مان جاري ٿيل تنڪي جي دعويٰ لاءِ ان سڪي جو محفوظ نمونو، ضرب خاني جي پڙهڻي يا معتبر سڪه شناسيءَ جو حوالو ضروري آهي. == تنڪي کان روپئي تائين == سورهين صدي عيسويءَ ۾ [[شير شاهه سوري]] جي مالياتي سڌارن سان چانديءَ جو روپيو اهم معياري سڪو بڻيو. بنگال جي سڪن جي تاريخ مان پڻ معلوم ٿئي ٿو تہ اڳوڻن تنڪن جي ڀيٽ ۾ شير شاهه جي دور کان پوءِ روپئي جو استعمال وڌيو. 1555ع–1560ع جي دور جو بنگال جو هڪ محفوظ چانديءَ جو روپيو 11.43 گرام وزن جو آهي.<ref name="BengalCoins"/> انهيءَ تبديليءَ سان تنڪي جي پراڻي مالياتي حيثيت آهستي آهستي مختلف علائقن ۾ گهٽجندي وئي، جيتوڻيڪ لفظ ۽ ڪجهه مقامي سڪا بعد جي دورن ۾ پڻ استعمال ٿيندا رهيا. == تاريخي ۽ علمي اهميت == تنڪا وچئين دور جي ڏکڻ ايشيا جي سياسي، معاشي ۽ مذهبي تاريخ بابت اهم آثار قديمه جا ثبوت آهن. انهن جي مطالعي مان حڪمرانن جي نالن، لقبن، حڪومت جي حدن، ضرب خانن، مالياتي پاليسين، واپاري رابطن ۽ ڌاتن جي استعمال بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. سڪه شناسيءَ ۾ تنڪن جي وزن، قطر، ڌاتو، لکت، تاريخ ۽ ضرب خاني جي سڃاڻپ کي خاص اهميت ڏني ويندي آهي. == پڻ ڏسو == * [[سڪو]] * [[جيتل]] * [[دينار]] * [[درهم]] * [[روپيو]] * [[دهلي سلطنت]] * [[بنگال سلطنت]] * [[گجرات سلطنت]] * [[شمس الدين التمش]] * [[محمد بن تغلق]] * [[شير شاهه سوري]] * [[سڪه شناسي]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * Goron, Stan; Goenka, J. P. (2001). ''The Coins of the Indian Sultanates: Covering the Area of Present-Day India, Pakistan and Bangladesh''. Munshiram Manoharlal. * Thomas, Edward (1871). ''The Chronicles of the Pathán Kings of Delhi''. * Wright, H. Nelson. ''The Coinage and Metrology of the Sultans of Dehli''. * Lane-Poole, Stanley. ''The Coins of the Sultans of Delhi in the British Museum''. * Ziya al-Din Barani. ''Tarikh-i-Firuz Shahi''. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1985-0918-1 برٽش ميوزيم ۾ التمش جو چانديءَ جو سڪو] * [https://coinindia.com/galleries-bengal.html CoinIndia تي بنگال سلطنت جا سڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Coins_of_the_Delhi_Sultanate وڪيميڊيا ڪامنز تي دهلي سلطنت جا سڪا] [[زمرو:تاريخي سڪا]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:بنگال سلطنت]] [[زمرو:گجرات سلطنت]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي معاشي تاريخ]] [[زمرو:سڪه شناسي]] 5pn5rcy516rytsjctkr80yzz3h2z34i 0 103985 418404 2026-10-10T07:30:02Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي اندر مير ابڙي جو کوٽايل تاريخي واهه}} {{Infobox river | name = ميرواهه | name_other = مير ابڙي جو واهه، Mir Abro Canal | image = | image_caption = | subdivision_type1 = تاريخي سلطنت | subdivision_name1 = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type2 = تاريخي سرڪار | subdivision_name2 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type3 = تاريخي... 418404 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي اندر مير ابڙي جو کوٽايل تاريخي واهه}} {{Infobox river | name = ميرواهه | name_other = مير ابڙي جو واهه، Mir Abro Canal | image = | image_caption = | subdivision_type1 = تاريخي سلطنت | subdivision_name1 = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type2 = تاريخي سرڪار | subdivision_name2 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type3 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name3 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type4 = موجوده صوبو | subdivision_name4 = [[سنڌ]] | subdivision_type5 = موجوده ملڪ | subdivision_name5 = [[پاڪستان]] | type = تاريخي آبپاشي واهه | length = | source1 = | mouth = }} '''ميرواهه''' يا '''مير ابڙي جو واهه''' (انگريزي: ''Mir Abro Canal'') سنڌ جو هڪ تاريخي آبپاشي واهه هو، جيڪو سترهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[مغل سلطنت|مغل دور]] دوران [[بکر سرڪار]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] ۾ موجود هو. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي مصنف [[يوسف ميرڪ]] موجب، اهو واهه چانڊڪي جي زميندار '''مير ابڙي''' کوٽايو هو. واهه جي تعمير سان علائقي ۾ زرعي زمينون آباد ٿيون ۽ نين وسندين جي قيام کي هٿي ملي.<ref name="Mazhar">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |volume=2 |pages=17–18 |language=fa}}</ref><ref name="MughalSindh">{{cite book |title=Sindh in the Mughal Empire (1591–1740) |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf |language=en}}</ref> تاريخدان ۽ محقق [[محمد حسين پنهور]] پنهنجي ڪتاب ''An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh'' ۾ هن واهه جو ذڪر '''Mir Abro Canal''' جي نالي سان ڪيو آهي. سندس موجب، هيءُ هڪ وڏو واهه هو، جنهن سان چانڊڪي پرڳڻي جي وسيع زرعي ايراضي سيراب ٿيندي هئي.<ref name="Panhwar">{{cite book |last=Panhwar |first=M. H. |title=An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD |publisher=Soomra National Council |location=Karachi |year=2003 |language=en |url=https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf}}</ref> == تاريخي پسمنظر == سترهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ چانڊڪو پرڳڻو [[بکر سرڪار]] جو هڪ اهم زرعي ۽ محصولي علائقو هو. هن پرڳڻي ۾ ابڙا، سانگي، ٻڪيا سميجا ۽ مهدوي شيخ سميت مختلف مقامي برادريون آباد هيون. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي زميندارن، سندن زرعي سرگرمين ۽ مغل عملدارن سان لاڳاپن بابت تفصيلي احوال ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> ان دور ۾ سنڌ جي زراعت جو دارومدار درياهي پاڻي، قدرتي وهڪرن ۽ هٿرادو واهن تي هو. مقامي زميندار پنهنجي زمينن جي آباديءَ لاءِ واهه کوٽائيندا هئا، جنهن سان زرعي پيداوار ۽ آباديءَ ۾ واڌ ٿيندي هئي.<ref name="MughalSindh"/> == مير ابڙي جي کوٽايل واهه == ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، چانڊڪي پرڳڻي جي هڪ زميندار '''مير ابڙي''' پنهنجي علائقي ۾ وڏو واهه کوٽايو. ان واهه جي ذريعي زرعي زمينن کي پاڻي پهچايو ويندو هو. واهه جي تعمير کان پوءِ نيون وسنديون قائم ٿيڻ ۽ اڳوڻين آبادين جي ترقيءَ جو احوال پڻ ملي ٿو.<ref name="Mazhar"/> مير ابڙي جي ذاتي زندگيءَ، ڄمڻ ۽ وفات جي تاريخن بابت وڌيڪ معلومات دستياب نہ آهي. سندس تاريخي سڃاڻپ بنيادي طور چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار ۽ واهه کوٽائيندڙ شخصيت طور ٿئي ٿي. == زراعت ۽ آباديءَ تي اثر == ميرواهه جي کوٽائيءَ سان چانڊڪي پرڳڻي جي زرعي آباديءَ کي هٿي ملي. محمد حسين پنهور موجب، واهه وسيع ايراضيءَ کي سيراب ڪندو هو ۽ ان جو انتظام چڱيءَ طرح ڪيو ويندو هو.<ref name="Panhwar"/> مير ابڙي جي واهه بابت تاريخي بيان مان معلوم ٿئي ٿو تہ مقامي زميندار صرف زرعي زمينن جا مالڪ نہ هئا، پر آبپاشيءَ جي اڏاوتن ۽ نين وسندين جي قيام ۾ پڻ ڪردار ادا ڪندا هئا. == نيون وسنديون == مير ابڙي جي واهه سان لاڳاپيل آبادڪاريءَ جي احوال ۾ '''جوکائي هرنڙي''' ۽ '''مهمير''' نالي وسندين جو ذڪر ملي ٿو. اهي نالا تاريخي متنن جي نقل ۽ رومن رسم الخط ۾ مختلف صورتن سان ملن ٿا. انهن جي صحيح پڙهڻي، موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ ۽ روينيو ديهن سان لاڳاپي لاءِ اصل فارسي متن ۽ سنڌي ترجمي جي ڀيٽ ضروري آهي.<ref name="Mazhar"/> == موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ == تاريخي ميرواهه جي صحيح شروعاتي هنڌ، وهڪري، ڊيگهه ۽ آخري ڇيڙي بابت قطعي معلومات دستياب نہ آهي. محمد حسين پنهور اهو امڪان ظاهر ڪيو آهي تہ مير ابڙي جو واهه بعد واري '''گهار واهه''' (''Ghar Canal'') سان لاڳاپيل هجي يا ان جو اڳوڻو وهڪرو هجي.<ref name="Panhwar"/> هيءُ هڪ تاريخي جاگرافيائي مفروضو آهي. ان جي تصديق لاءِ پراڻن روينيو نقشن، آبپاشي کاتي جي رڪارڊ، درياهي وهڪرن ۽ مقامي ديهن جي حدن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. تاريخي ميرواهه کي موجوده [[ٺري ميرواهه]] يا [[ميرواهه تعلقو|ميرواهه تعلقي]] سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ پڻ الڳ ثبوت گهربل آهن. == تاريخي اهميت == ميرواهه سنڌ جي مغل دور جي آبپاشي نظام ۽ مقامي زميندارن جي زرعي سرگرمين جو هڪ تاريخي مثال آهي. هن واهه جي ذڪر مان چانڊڪي پرڳڻي ۾ هٿرادو آبپاشي، زرعي آبادڪاري ۽ مقامي زميندارن جي معاشي ڪردار بابت ڄاڻ ملي ٿي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ مير ابڙي جي واهه جو احوال سنڌ جي تاريخي آبپاشي نظام جي مطالعي لاءِ بنيادي شاهدي آهي، جڏهن تہ محمد حسين پنهور جي تحقيق ان جي ممڪن جاگرافيائي سڃاڻپ بابت هڪ جديد تشريح پيش ڪري ٿي. == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] * [[ابڙا]] * [[سنڌ جي آبپاشي]] * [[سنڌو درياهه]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * يوسف ميرڪ. ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، فارسي متن، تصحيح: پير حسام الدين راشدي، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، جلد ٻيو، صفحا 17–18. * يوسف ميرڪ. ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو: نياز همايوني، سنڌي ادبي بورڊ، 1979ع. * Panhwar, M. H. (2003). ''An Illustrated Historical Atlas of Soomra Kingdom of Sindh: 1011–1351 AD''. Karachi: Soomra National Council. * ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''، سنڌ جي مغل دور جي آبپاشي ۽ زرعي تاريخ بابت مطالعو. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-28_15-29-04_5a1c0e5564fd22d2cb1efcb5414447d5.pdf محمد حسين پنهور جو تاريخي ائٽلس] * [https://sanipanhwar.com/uploads/books/2024-08-29_11-14-02_4c0d5883c9b5a696fce11f0ad429a3f4.pdf Sindh in the Mughal Empire] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي واهه]] [[زمرو:سنڌ جي آبپاشي]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:بکر سرڪار]] rr985gogg7z6dcv7ea0imq2r3aqf9pk 0 103986 418407 2026-10-10T07:53:15Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = جوکي | native_name = جوکي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | su... 418407 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = جوکي | native_name = جوکي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = آباد ٿيڻ جو زمانو | established_date = سترهين صدي عيسويءَ جو پهريون اڌ | founder = مير ابڙو | named_for = | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = اڻڄاتل }} '''جوکي''' [[سنڌ]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي انتظامي حدن اندر واقع هئي. ڪتاب جي بيان موجب جوکي انهن ڳوٺن مان هو، جيڪي چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار مير ابڙي آباد ڪرايا هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> == تاريخ == === مغل دور ۾ آبادڪاري === سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي زرعي آباديءَ ۾ واڌ آئي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي مصنف [[يوسف ميرڪ]] موجب، ان علائقي جي هڪ ابڙي زميندار مير درياهه مان هڪ وڏو واهه کوٽايو، جنهن جي پاڻيءَ سان اڳ غيرآباد پيل زمينون پوک هيٺ آيون ۽ نيون وسنديون قائم ٿيون.<ref name="مظهر_جوکي">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |author-link=يوسف ميرڪ |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |edition=پهريون |page=63 |language=sd }}</ref> انهيءَ آبادڪاريءَ جي سلسلي ۾ مير ابڙي جوکي، هرڻي ۽ منھ نالي ڳوٺ آباد ڪرايا. ساڳئي تاريخي بيان ۾ نندي ابڙي جي آباد ڪيل پوپٽي ڳوٺ ۽ ابڙن جي مرشد شاهه علي مهديجي جي آباد ڪيل ڪوٽلي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="مظهر_جوکي" /> === آبپاشي ۽ زرعي ترقي === چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن ۾ واڌ ٿي ۽ نين وسندين ۾ ماڻهن جي آباد ٿيڻ جو سلسلو شروع ٿيو. تاريخي بيان موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي آبپاشيءَ جي ڪمن سان علائقي ۾ سارين ۽ جوئر جي خريف واري پوک وڌي. ربيع جي فصلن ۾ ڪڻڪ، جوَ، چڻا ۽ سرنهن شامل هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> جوکي جي آباد ٿيڻ کي انهيءَ وسيع زرعي ۽ آبپاشيءَ واري تبديليءَ جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي انتظامي حيثيت == جوکي مغل دور ۾ بکر سرڪار جي چانڊڪي پرڳڻي جي حدن اندر واقع هو. چانڊڪو سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻن مان هڪ هو، جنهن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="چانڊڪا_تاريخ">{{cite web |title=ضلعي لاڙڪاڻي جا چونڊ پهاڪا، چوڻيون ۽ اصطلاح |author=شيخ جاويد علي سنڌي |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2021/04/blog-post_19.html |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون |date=2021-04-19 |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> == موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ == تاريخي جوکي ڳوٺ جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ قطعي طور متعين نه ٿي سگهي آهي. ان جي موجوده ضلعي، تعلقي، ديهه، جاگرافيائي مختصات ۽ آباديءَ بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو وٽ موجود ديهن جون فهرستون، ديهه نقشا ۽ پراڻا زميني رڪارڊ اهڙي تحقيق جا اهم ذريعا آهن، پر ڪنهن موجوده هم نالي وسنديءَ کي تاريخي جوکي سان ملائڻ لاءِ دستاويزي ثبوت ضروري آهي.<ref name="بورڊ_روينيو">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |website=Sindh Zameen |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == تاريخي ماخذ == جوکي جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي، جنهن کي يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين 1044هه/1634–1635ع ڌاري مڪمل ڪيو. هن ڪتاب ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظام، زمينداري، آبپاشي ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="سنڌيانا_مظهر">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن تہ سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو. ان جي ٻئي ڇاپي جو سال 1994ع پڻ ڪتابي فهرستن ۾ درج آهي.<ref name="ڪتابي_فهرست">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |year=1994 |language=ja |access-date=2026-10-10 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[ميرواهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd }} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:بکر سرڪار]] [[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]] 5foo75iw0kg46dmp8mb93nzve9l6ekq 418422 418407 2026-10-10T08:35:51Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[جوکي]] کي [[جوکي ھرڻي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 418407 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = جوکي | native_name = جوکي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = آباد ٿيڻ جو زمانو | established_date = سترهين صدي عيسويءَ جو پهريون اڌ | founder = مير ابڙو | named_for = | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = اڻڄاتل }} '''جوکي''' [[سنڌ]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي انتظامي حدن اندر واقع هئي. ڪتاب جي بيان موجب جوکي انهن ڳوٺن مان هو، جيڪي چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار مير ابڙي آباد ڪرايا هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> == تاريخ == === مغل دور ۾ آبادڪاري === سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي زرعي آباديءَ ۾ واڌ آئي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي مصنف [[يوسف ميرڪ]] موجب، ان علائقي جي هڪ ابڙي زميندار مير درياهه مان هڪ وڏو واهه کوٽايو، جنهن جي پاڻيءَ سان اڳ غيرآباد پيل زمينون پوک هيٺ آيون ۽ نيون وسنديون قائم ٿيون.<ref name="مظهر_جوکي">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |author-link=يوسف ميرڪ |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |edition=پهريون |page=63 |language=sd }}</ref> انهيءَ آبادڪاريءَ جي سلسلي ۾ مير ابڙي جوکي، هرڻي ۽ منھ نالي ڳوٺ آباد ڪرايا. ساڳئي تاريخي بيان ۾ نندي ابڙي جي آباد ڪيل پوپٽي ڳوٺ ۽ ابڙن جي مرشد شاهه علي مهديجي جي آباد ڪيل ڪوٽلي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="مظهر_جوکي" /> === آبپاشي ۽ زرعي ترقي === چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن ۾ واڌ ٿي ۽ نين وسندين ۾ ماڻهن جي آباد ٿيڻ جو سلسلو شروع ٿيو. تاريخي بيان موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي آبپاشيءَ جي ڪمن سان علائقي ۾ سارين ۽ جوئر جي خريف واري پوک وڌي. ربيع جي فصلن ۾ ڪڻڪ، جوَ، چڻا ۽ سرنهن شامل هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> جوکي جي آباد ٿيڻ کي انهيءَ وسيع زرعي ۽ آبپاشيءَ واري تبديليءَ جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي انتظامي حيثيت == جوکي مغل دور ۾ بکر سرڪار جي چانڊڪي پرڳڻي جي حدن اندر واقع هو. چانڊڪو سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻن مان هڪ هو، جنهن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="چانڊڪا_تاريخ">{{cite web |title=ضلعي لاڙڪاڻي جا چونڊ پهاڪا، چوڻيون ۽ اصطلاح |author=شيخ جاويد علي سنڌي |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2021/04/blog-post_19.html |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون |date=2021-04-19 |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> == موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ == تاريخي جوکي ڳوٺ جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ قطعي طور متعين نه ٿي سگهي آهي. ان جي موجوده ضلعي، تعلقي، ديهه، جاگرافيائي مختصات ۽ آباديءَ بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو وٽ موجود ديهن جون فهرستون، ديهه نقشا ۽ پراڻا زميني رڪارڊ اهڙي تحقيق جا اهم ذريعا آهن، پر ڪنهن موجوده هم نالي وسنديءَ کي تاريخي جوکي سان ملائڻ لاءِ دستاويزي ثبوت ضروري آهي.<ref name="بورڊ_روينيو">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |website=Sindh Zameen |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == تاريخي ماخذ == جوکي جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي، جنهن کي يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين 1044هه/1634–1635ع ڌاري مڪمل ڪيو. هن ڪتاب ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظام، زمينداري، آبپاشي ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="سنڌيانا_مظهر">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن تہ سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو. ان جي ٻئي ڇاپي جو سال 1994ع پڻ ڪتابي فهرستن ۾ درج آهي.<ref name="ڪتابي_فهرست">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |year=1994 |language=ja |access-date=2026-10-10 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[ميرواهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd }} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:بکر سرڪار]] [[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]] 5foo75iw0kg46dmp8mb93nzve9l6ekq 418425 418422 2026-10-10T08:37:32Z Intisar Ali 8681 418425 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = جوکي | native_name ھرڻي = جوکي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = آباد ٿيڻ جو زمانو | established_date = سترهين صدي عيسويءَ جو پهريون اڌ | founder = مير ابڙو | named_for = | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = اڻڄاتل }} '''جوکي ھرڻي''' [[سنڌ]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي انتظامي حدن اندر واقع هئي. ڪتاب جي بيان موجب جوکي انهن ڳوٺن مان هو، جيڪي چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار مير ابڙي آباد ڪرايا هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> == تاريخ == === مغل دور ۾ آبادڪاري === سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي زرعي آباديءَ ۾ واڌ آئي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي مصنف [[يوسف ميرڪ]] موجب، ان علائقي جي هڪ ابڙي زميندار مير درياهه مان هڪ وڏو واهه کوٽايو، جنهن جي پاڻيءَ سان اڳ غيرآباد پيل زمينون پوک هيٺ آيون ۽ نيون وسنديون قائم ٿيون.<ref name="مظهر_جوکي">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |author-link=يوسف ميرڪ |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |edition=پهريون |page=63 |language=sd }}</ref> انهيءَ آبادڪاريءَ جي سلسلي ۾ مير ابڙي جوکي هرڻي ۽ منھ نالي ڳوٺ آباد ڪرايا. ساڳئي تاريخي بيان ۾ نندي ابڙي جي آباد ڪيل پوپٽي ڳوٺ ۽ ابڙن جي مرشد شاهه علي مهديجي جي آباد ڪيل ڪوٽلي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="مظهر_جوکي" /> === آبپاشي ۽ زرعي ترقي === چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن ۾ واڌ ٿي ۽ نين وسندين ۾ ماڻهن جي آباد ٿيڻ جو سلسلو شروع ٿيو. تاريخي بيان موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي آبپاشيءَ جي ڪمن سان علائقي ۾ سارين ۽ جوئر جي خريف واري پوک وڌي. ربيع جي فصلن ۾ ڪڻڪ، جوَ، چڻا ۽ سرنهن شامل هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> جوکي جي آباد ٿيڻ کي انهيءَ وسيع زرعي ۽ آبپاشيءَ واري تبديليءَ جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي انتظامي حيثيت == جوکي ھرڻي مغل دور ۾ بکر سرڪار جي چانڊڪي پرڳڻي جي حدن اندر واقع هو. چانڊڪو سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻن مان هڪ هو، جنهن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="چانڊڪا_تاريخ">{{cite web |title=ضلعي لاڙڪاڻي جا چونڊ پهاڪا، چوڻيون ۽ اصطلاح |author=شيخ جاويد علي سنڌي |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2021/04/blog-post_19.html |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون |date=2021-04-19 |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> == موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ == تاريخي جوکي ھرڻي ڳوٺ جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ قطعي طور متعين نه ٿي سگهي آهي. ان جي موجوده ضلعي، تعلقي، ديهه، جاگرافيائي مختصات ۽ آباديءَ بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو وٽ موجود ديهن جون فهرستون، ديهه نقشا ۽ پراڻا زميني رڪارڊ اهڙي تحقيق جا اهم ذريعا آهن، پر ڪنهن موجوده هم نالي وسنديءَ کي تاريخي جوکي سان ملائڻ لاءِ دستاويزي ثبوت ضروري آهي.<ref name="بورڊ_روينيو">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |website=Sindh Zameen |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == تاريخي ماخذ == جوکي ھرڻي جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي، جنهن کي يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين 1044هه/1634–1635ع ڌاري مڪمل ڪيو. هن ڪتاب ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظام، زمينداري، آبپاشي ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="سنڌيانا_مظهر">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن تہ سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو. ان جي ٻئي ڇاپي جو سال 1994ع پڻ ڪتابي فهرستن ۾ درج آهي.<ref name="ڪتابي_فهرست">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |year=1994 |language=ja |access-date=2026-10-10 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[ميرواهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd }} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:بکر سرڪار]] [[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]] oklcvc3qlw6xj7ivkbmhmx1x44kmna1 0 103987 418408 2026-10-10T08:09:10Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9468204|بیڈفورڈشائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418408 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=بيڊفورڊ شائر<br/>Bedfordshire|flag_image=[[تصویر:Bedfordshire County Flag.svg|200px]]|flag_link=Flag of Bedfordshire|locator_map=[[تصویر:Bedfordshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|52|05|N|0|25|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[مشرقی انگلستان|مشرقی]]|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ہیلن نیلز|high_sheriff_name=کولن اوسبورن|area_total_km2=1235|area_total_rank=41st|ethnicity=86.3% White<br/>8.3% S.Asian<br/>2.9% Black|districts_map=[[تصویر:Bedfordshire numbered districts 2009.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}|districts_list=#[[بورو بیڈفورڈ|بیڈفورڈ]] #{{بلا لف|[[وسطی بیڈفورڈشائر]]}} #[[لوٹن]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[بیڈفورڈ شائر پولیس]]}} '''بيڊفورڊ شائر''' (Bedfordshire؛ تلفظ / ˈbɛdfədʃə {{IPAc-en|ˈ|b|ɛ|d|f|ə|d|ʃ|ə}}) اوڀرين انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. bd8djuazd1pz3pf1amytf0cyhl5u4xl 418409 418408 2026-10-10T08:10:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418409 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=بيڊفورڊ شائر<br/>Bedfordshire|flag_image=[[تصویر:Bedfordshire County Flag.svg|200px]]|flag_link=Flag of Bedfordshire|locator_map=[[تصویر:Bedfordshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|52|05|N|0|25|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[مشرقی انگلستان|مشرقی]]|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ہیلن نیلز|high_sheriff_name=کولن اوسبورن|area_total_km2=1235|area_total_rank=41st|ethnicity=86.3% White<br/>8.3% S.Asian<br/>2.9% Black|districts_map=[[تصویر:Bedfordshire numbered districts 2009.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}|districts_list=#[[بورو بیڈفورڈ|بیڈفورڈ]] #{{بلا لف|[[وسطی بیڈفورڈشائر]]}} #[[لوٹن]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[بیڈفورڈ شائر پولیس]]}} '''بيڊفورڊ شائر''' (Bedfordshire؛ تلفظ / ˈbɛdfədʃə {{IPAc-en|ˈ|b|ɛ|d|f|ə|d|ʃ|ə}}) اوڀرين انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 063l9ba9sac71xw6s1noaa3ei65ob4t 418410 418409 2026-10-10T08:11:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 418410 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=بيڊفورڊ شائر<br/>Bedfordshire|flag_image=[[تصویر:Bedfordshire County Flag.svg|200px]]|flag_link=Flag of Bedfordshire|locator_map=[[تصویر:Bedfordshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|52|05|N|0|25|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[مشرقی انگلستان|مشرقی]]|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ہیلن نیلز|high_sheriff_name=کولن اوسبورن|area_total_km2=1235|area_total_rank=41st|ethnicity=86.3% White<br/>8.3% S.Asian<br/>2.9% Black|districts_map=[[تصویر:Bedfordshire numbered districts 2009.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}|districts_list=#[[بورو بیڈفورڈ|بیڈفورڈ]] #{{بلا لف|[[وسطی بیڈفورڈشائر]]}} #[[لوٹن]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[بیڈفورڈ شائر پولیس]]}} '''بيڊفورڊ شائر''' (<small>Bedfordshire</small>؛ تلفظ / ˈbɛdfədʃə {{IPAc-en|ˈ|b|ɛ|d|f|ə|d|ʃ|ə}}) اوڀرين [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[انگلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] rmmrgvowrdclqq6nm0yc9kjioa18tvk 0 103988 418411 2026-10-10T08:15:21Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9467956|اوکسفرڈشائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418411 wikitext text/x-wiki '''آڪسفورڊ شائر''' (Oxfordshire؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|ɒ|k|s|f|ər|d|ʃ|ər}} {{IPAc-en|ˈ|ɒ|k|s|f|ər|d|ʃ|ɪər}}) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. 9urkev1rc2m5xbthjfoscmri0k1utis 418412 418411 2026-10-10T08:15:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418412 wikitext text/x-wiki '''آڪسفورڊ شائر''' (Oxfordshire؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|ɒ|k|s|f|ər|d|ʃ|ər}} {{IPAc-en|ˈ|ɒ|k|s|f|ər|d|ʃ|ɪər}}) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 5x474nifth5qmg590uuccdjk3orqjkd 418413 418412 2026-10-10T08:16:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 418413 wikitext text/x-wiki '''آڪسفورڊ شائر''' (Oxfordshire؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|ɒ|k|s|f|ər|d|ʃ|ər}} {{IPAc-en|ˈ|ɒ|k|s|f|ər|d|ʃ|ɪər}}) ڏاکڻي اوڀر [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[انگلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 2jutra5z2wpnvofyoeyo4vicrtvpeq5 0 103989 418414 2026-10-10T08:23:18Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/10569381|بکنگھم شائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418414 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=بڪنگهم شائر<br/>Buckinghamshire|flag_image=[[فائل:Flag of Buckinghamshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Buckinghamshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Buckinghamshire County Council.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arms of Buckinghamshire|motto=''Vestigia nulla retorsum'' ("No turning back/ We do not retreat")|locator_map=[[فائل:Buckinghamshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|51|50|N|0|50|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[جنوب مشرقی انگلستان|جنوب مشرقی]]|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ہنری فلیچر|high_sheriff_name=اسٹیورٹ ہیمپسن|area_total_km2=1874|area_total_rank=32 واں|ethnicity=91.7% سفید فام<br/>4.3% جنوب ایشیائی<br/>1.6% سیاہ فام|county_council=[[بکنگھمشائر کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[ایلزبری]]|area_council_km2=1565|area_council_rank=33rd|iso_code=GB-BKM|ons_code=11|gss_code=E10000002|nuts_code=UKJ13|districts_map=[[فائل:Buckinghamshire numbered districts (1974-2020).png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{Colorsample|#CC9999}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=# [[جنوبی بکس]] # [[چلٹرن ضلع|چلٹرن]] # [[ویکام ضلع|ویکام]] # [[ایلزبری ویل]] # {{بلا لف|ملٹن کینز (وحدانی)}}|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[ٹیمز ویلی پولیس]]|website={{URL|www.buckinghamshire.gov.uk}}}} '''بڪنگھم شائر (Buckinghamshire؛''' {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ər}} ڏکڻ اوڀر {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ɪər}}) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. rfeoq0igymjaxvcxeq5ahnf7rkfugzt 418415 418414 2026-10-10T08:23:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418415 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=بڪنگهم شائر<br/>Buckinghamshire|flag_image=[[فائل:Flag of Buckinghamshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Buckinghamshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Buckinghamshire County Council.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arms of Buckinghamshire|motto=''Vestigia nulla retorsum'' ("No turning back/ We do not retreat")|locator_map=[[فائل:Buckinghamshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|51|50|N|0|50|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[جنوب مشرقی انگلستان|جنوب مشرقی]]|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ہنری فلیچر|high_sheriff_name=اسٹیورٹ ہیمپسن|area_total_km2=1874|area_total_rank=32 واں|ethnicity=91.7% سفید فام<br/>4.3% جنوب ایشیائی<br/>1.6% سیاہ فام|county_council=[[بکنگھمشائر کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[ایلزبری]]|area_council_km2=1565|area_council_rank=33rd|iso_code=GB-BKM|ons_code=11|gss_code=E10000002|nuts_code=UKJ13|districts_map=[[فائل:Buckinghamshire numbered districts (1974-2020).png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{Colorsample|#CC9999}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=# [[جنوبی بکس]] # [[چلٹرن ضلع|چلٹرن]] # [[ویکام ضلع|ویکام]] # [[ایلزبری ویل]] # {{بلا لف|ملٹن کینز (وحدانی)}}|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[ٹیمز ویلی پولیس]]|website={{URL|www.buckinghamshire.gov.uk}}}} '''بڪنگھم شائر (Buckinghamshire؛''' {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ər}} ڏکڻ اوڀر {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ɪər}}) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 8tgzfjrnv7qfjorcu9pnx2azvtk9g7f 418498 418415 2026-10-10T11:39:24Z Memon2025 21315 /* */ 418498 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=بڪنگهم شائر<br/>Buckinghamshire|flag_image=[[فائل:Flag of Buckinghamshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Buckinghamshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Buckinghamshire County Council.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arms of Buckinghamshire|motto=''Vestigia nulla retorsum'' ("No turning back/ We do not retreat")|locator_map=[[فائل:Buckinghamshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|51|50|N|0|50|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[جنوب مشرقی انگلستان|جنوب مشرقی]]|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ہنری فلیچر|high_sheriff_name=اسٹیورٹ ہیمپسن|area_total_km2=1874|area_total_rank=32 واں|ethnicity=91.7% سفید فام<br/>4.3% جنوب ایشیائی<br/>1.6% سیاہ فام|county_council=[[بکنگھمشائر کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[ایلزبری]]|area_council_km2=1565|area_council_rank=33rd|iso_code=GB-BKM|ons_code=11|gss_code=E10000002|nuts_code=UKJ13|districts_map=[[فائل:Buckinghamshire numbered districts (1974-2020).png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{Colorsample|#CC9999}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=# [[جنوبی بکس]] # [[چلٹرن ضلع|چلٹرن]] # [[ویکام ضلع|ویکام]] # [[ایلزبری ویل]] # {{بلا لف|ملٹن کینز (وحدانی)}}|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[ٹیمز ویلی پولیس]]|website={{URL|www.buckinghamshire.gov.uk}}}} '''بڪنگھم شائر (Buckinghamshire؛''' {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ər}} ڏکڻ اوڀر {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ɪər}}) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. ==External links== {{Commons category|Buckinghamshire}} * [http://www.buckscc.gov.uk/ Buckinghamshire County Council] * [https://web.archive.org/web/20080706052517/http://www.buckscc.gov.uk/museum Buckinghamshire County Museum and Roald Dahl Children's Gallery] * [http://www.buckscc.gov.uk/libraries Buckinghamshire Libraries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821175218/http://www.buckscc.gov.uk/libraries |date=21 August 2013 }} * [http://www.visitbuckinghamshire.org/ Buckinghamshire Tourist Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822180730/http://www.visitbuckinghamshire.org/ |date=22 August 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20051123214222/http://www.bucksonline.gov.uk/portal/home/index.jsp Bucks County and District Councils Portal] * [https://web.archive.org/web/20110424034215/http://www.buckscc.gov.uk/bcc/museum/ea_buckinghamshire_photos.page Photographic Archive of Buckinghamshire] * [https://web.archive.org/web/20120907195225/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Buckinghamshire] at the [[English Heritage Archive]] {{Geographic Location |title = Neighbouring counties |Centre = Buckinghamshire |North = [[Northamptonshire]] |Northeast = [[Bedfordshire]] |East = [[Bedfordshire]]<br/>[[Hertfordshire]] |Southeast = [[Greater London]] |South = [[Berkshire]] |Southwest = [[Oxfordshire]] |West = [[Oxfordshire]] |Northwest = [[Northamptonshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] evba4eblv4qk51r1j6y10lhaesmqm7j 418499 418498 2026-10-10T11:43:20Z Memon2025 21315 /* External links */ 418499 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=بڪنگهم شائر<br/>Buckinghamshire|flag_image=[[فائل:Flag of Buckinghamshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Buckinghamshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Buckinghamshire County Council.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arms of Buckinghamshire|motto=''Vestigia nulla retorsum'' ("No turning back/ We do not retreat")|locator_map=[[فائل:Buckinghamshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|51|50|N|0|50|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[جنوب مشرقی انگلستان|جنوب مشرقی]]|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ہنری فلیچر|high_sheriff_name=اسٹیورٹ ہیمپسن|area_total_km2=1874|area_total_rank=32 واں|ethnicity=91.7% سفید فام<br/>4.3% جنوب ایشیائی<br/>1.6% سیاہ فام|county_council=[[بکنگھمشائر کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[ایلزبری]]|area_council_km2=1565|area_council_rank=33rd|iso_code=GB-BKM|ons_code=11|gss_code=E10000002|nuts_code=UKJ13|districts_map=[[فائل:Buckinghamshire numbered districts (1974-2020).png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{Colorsample|#CC9999}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=# [[جنوبی بکس]] # [[چلٹرن ضلع|چلٹرن]] # [[ویکام ضلع|ویکام]] # [[ایلزبری ویل]] # {{بلا لف|ملٹن کینز (وحدانی)}}|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[ٹیمز ویلی پولیس]]|website={{URL|www.buckinghamshire.gov.uk}}}} '''بڪنگھم شائر (Buckinghamshire؛''' {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ər}} ڏکڻ اوڀر {{IPAc-en|ˈ|b|ʌ|k|ɪ|ŋ|ə|m|ʃ|ɪər}}) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. ==External links== {{Commons category|Buckinghamshire}} * [http://www.buckscc.gov.uk/ Buckinghamshire County Council] * [https://web.archive.org/web/20080706052517/http://www.buckscc.gov.uk/museum Buckinghamshire County Museum and Roald Dahl Children's Gallery] * [http://www.buckscc.gov.uk/libraries Buckinghamshire Libraries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130821175218/http://www.buckscc.gov.uk/libraries |date=21 August 2013 }} * [http://www.visitbuckinghamshire.org/ Buckinghamshire Tourist Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100822180730/http://www.visitbuckinghamshire.org/ |date=22 August 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20051123214222/http://www.bucksonline.gov.uk/portal/home/index.jsp Bucks County and District Councils Portal] * [https://web.archive.org/web/20110424034215/http://www.buckscc.gov.uk/bcc/museum/ea_buckinghamshire_photos.page Photographic Archive of Buckinghamshire] * [https://web.archive.org/web/20120907195225/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Buckinghamshire] at the [[English Heritage Archive]] {{Geographic Location |title = Neighbouring counties |Centre = Buckinghamshire |North = [[Northamptonshire]] |Northeast = [[Bedfordshire]] |East = [[Bedfordshire]]<br/>[[Hertfordshire]] |Southeast = [[Greater London]] |South = [[Berkshire]] |Southwest = [[Oxfordshire]] |West = [[Oxfordshire]] |Northwest = [[Northamptonshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:بڪنگهم شائر| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] lmakiy89xxoiizi646rdpi69mw952fh 0 103990 418418 2026-10-10T08:30:26Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9468208|برکشائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418418 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=برڪشائر|other_name=Royal County of Berkshire|locator_map=[[فائل:Berkshire UK locator map 2010.svg|250px|Berkshire within England]]|coordinates={{coord|51|25|N|1|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[جنوب مشرقی انگلستان]]|established_date=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=James Puxley|high_sheriff_name=Suzanna Rose|area_total_km2=1262|area_total_rank=40th|ethnicity=88.7% White<br/>6.8% S.Asian<br/>2.0% Black.|nuts_code=UKJ11|joint_committees=[[Berkshire Local Transport Body]]<br/>[[Royal Berkshire Fire Authority]]|districts_map=[[فائل:Berkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} Unitary|districts_list=#[[مغربی بارکشائر]] #[[ریڈنگ، بارکشائر|Reading]] #[[بورو ووکنگہیم|Wokingham]] #[[براکنیل فارسٹ]] #{{بلا لف|[[شاہی بورو ونڈسر اور میڈنہیڈ|Windsor and Maidenhead]]}} #[[سلاؤ]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Berkshire|List of MPs]]|police=[[Thames Valley Police]]}} '''برڪشائر''' (Berkshire) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ جي ڏکڻ اوڀر ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. tf1445a519veg569mlqiicrytqm8ccp 418419 418418 2026-10-10T08:30:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418419 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=برڪشائر|other_name=Royal County of Berkshire|locator_map=[[فائل:Berkshire UK locator map 2010.svg|250px|Berkshire within England]]|coordinates={{coord|51|25|N|1|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[جنوب مشرقی انگلستان]]|established_date=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=James Puxley|high_sheriff_name=Suzanna Rose|area_total_km2=1262|area_total_rank=40th|ethnicity=88.7% White<br/>6.8% S.Asian<br/>2.0% Black.|nuts_code=UKJ11|joint_committees=[[Berkshire Local Transport Body]]<br/>[[Royal Berkshire Fire Authority]]|districts_map=[[فائل:Berkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} Unitary|districts_list=#[[مغربی بارکشائر]] #[[ریڈنگ، بارکشائر|Reading]] #[[بورو ووکنگہیم|Wokingham]] #[[براکنیل فارسٹ]] #{{بلا لف|[[شاہی بورو ونڈسر اور میڈنہیڈ|Windsor and Maidenhead]]}} #[[سلاؤ]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Berkshire|List of MPs]]|police=[[Thames Valley Police]]}} '''برڪشائر''' (Berkshire) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ جي ڏکڻ اوڀر ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] c7y9gd45ugtjpbvaeiwv4o5n8p16tey 418420 418419 2026-10-10T08:31:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 418420 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=برڪشائر|other_name=Royal County of Berkshire|locator_map=[[فائل:Berkshire UK locator map 2010.svg|250px|Berkshire within England]]|coordinates={{coord|51|25|N|1|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[جنوب مشرقی انگلستان]]|established_date=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=James Puxley|high_sheriff_name=Suzanna Rose|area_total_km2=1262|area_total_rank=40th|ethnicity=88.7% White<br/>6.8% S.Asian<br/>2.0% Black.|nuts_code=UKJ11|joint_committees=[[Berkshire Local Transport Body]]<br/>[[Royal Berkshire Fire Authority]]|districts_map=[[فائل:Berkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} Unitary|districts_list=#[[مغربی بارکشائر]] #[[ریڈنگ، بارکشائر|Reading]] #[[بورو ووکنگہیم|Wokingham]] #[[براکنیل فارسٹ]] #{{بلا لف|[[شاہی بورو ونڈسر اور میڈنہیڈ|Windsor and Maidenhead]]}} #[[سلاؤ]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Berkshire|List of MPs]]|police=[[Thames Valley Police]]}} '''برڪشائر''' (Berkshire) ڏاکڻي اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] bdhu0jlklg6gh5ythkevlxsgeouxulz 0 103991 418423 2026-10-10T08:35:51Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[جوکي]] کي [[جوکي ھرڻي]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 418423 wikitext text/x-wiki #چوريو [[جوکي ھرڻي]] er4an68x3h7u9p36myvo8oy06ue3s6o 0 103992 418424 2026-10-10T08:36:49Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9681595|ایسیکس]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418424 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=ايسيڪس<br> Essex|locator_map=[[فائل:Essex UK locator map 2010.svg|200px|Essex within England]]|coordinates={{coord|51|45|N|0|35|E|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[مشرقی انگلستان]]|established_date=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=[[John Petre, 18th Baron Petre|John Petre]]|high_sheriff_name=Nicholas Charrington|area_total_km2=3670|area_total_rank=11th|ethnicity=96.8% White<br/>1.2% S. Asian<br/>2% Other|nuts_code=UKH33|districts_map=[[فائل:Essex numbered districts (1974-2028).svg]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary {{Colorsample|#CC9999}} County council area|districts_list=#[[ہارلو]] #[[اپنگ فارسٹ ضلع|Epping Forest]] #[[بورو برینٹووڈ|Brentwood]] #[[بورو بیسیلڈن|Basildon]] #[[کیسل پوائنٹ]] #[[روچفورڈ ضلع|Rochford]] #[[مالڈن ضلع|Maldon]] #[[چلمسفورڈ شہر]] #[[اوٹلسفورڈ]] #[[برینٹری ضلع|Braintree]] #[[بورو کولچیسٹر|Colchester]] #[[ٹینڈرنگ]] #[[تھاراک]] #{{بلا لف|[[ساوتھاینڈ-آن-سی]]}}|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Essex|List of MPs]]|police=[[Essex Police]]}} '''ايسڪس (Essex) اوڀرين''' انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. enetgt5vqaf8reytiilpgk5szkmwmmt 418426 418424 2026-10-10T08:37:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418426 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=ايسيڪس<br> Essex|locator_map=[[فائل:Essex UK locator map 2010.svg|200px|Essex within England]]|coordinates={{coord|51|45|N|0|35|E|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[مشرقی انگلستان]]|established_date=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=[[John Petre, 18th Baron Petre|John Petre]]|high_sheriff_name=Nicholas Charrington|area_total_km2=3670|area_total_rank=11th|ethnicity=96.8% White<br/>1.2% S. Asian<br/>2% Other|nuts_code=UKH33|districts_map=[[فائل:Essex numbered districts (1974-2028).svg]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary {{Colorsample|#CC9999}} County council area|districts_list=#[[ہارلو]] #[[اپنگ فارسٹ ضلع|Epping Forest]] #[[بورو برینٹووڈ|Brentwood]] #[[بورو بیسیلڈن|Basildon]] #[[کیسل پوائنٹ]] #[[روچفورڈ ضلع|Rochford]] #[[مالڈن ضلع|Maldon]] #[[چلمسفورڈ شہر]] #[[اوٹلسفورڈ]] #[[برینٹری ضلع|Braintree]] #[[بورو کولچیسٹر|Colchester]] #[[ٹینڈرنگ]] #[[تھاراک]] #{{بلا لف|[[ساوتھاینڈ-آن-سی]]}}|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Essex|List of MPs]]|police=[[Essex Police]]}} '''ايسڪس (Essex) اوڀرين''' انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] sb0me9lp3l5n3mcndh148dvj9zgbjgn 0 103993 418427 2026-10-10T08:39:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = جوکي | native_name = جوکي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | su... 418427 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = جوکي | native_name = جوکي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = آباد ٿيڻ جو زمانو | established_date = سترهين صدي عيسويءَ جو پهريون اڌ | founder = مير ابڙو | named_for = | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = اڻڄاتل }} '''جوکي''' [[سنڌ]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] جو هڪ تاريخي ڳوٺ هو، جنهن جو ذڪر سترهين صدي عيسويءَ جي فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. هيءَ وسندي [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي انتظامي حدن اندر واقع هئي. ڪتاب جي بيان موجب جوکي انهن ڳوٺن مان هو، جيڪي چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار مير ابڙي آباد ڪرايا هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> == تاريخ == === مغل دور ۾ آبادڪاري === سترهين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي زرعي آباديءَ ۾ واڌ آئي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي مصنف [[يوسف ميرڪ]] موجب، ان علائقي جي هڪ ابڙي زميندار مير درياهه مان هڪ وڏو واهه کوٽايو، جنهن جي پاڻيءَ سان اڳ غيرآباد پيل زمينون پوک هيٺ آيون ۽ نيون وسنديون قائم ٿيون.<ref name="مظهر_جوکي">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |author-link=يوسف ميرڪ |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |edition=پهريون |page=63 |language=sd }}</ref> انهيءَ آبادڪاريءَ جي سلسلي ۾ مير ابڙي جوکي، هرڻي ۽ منھ نالي ڳوٺ آباد ڪرايا. ساڳئي تاريخي بيان ۾ نندي ابڙي جي آباد ڪيل پوپٽي ڳوٺ ۽ ابڙن جي مرشد شاهه علي مهديجي جي آباد ڪيل ڪوٽلي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="مظهر_جوکي" /> === آبپاشي ۽ زرعي ترقي === چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن ۾ واڌ ٿي ۽ نين وسندين ۾ ماڻهن جي آباد ٿيڻ جو سلسلو شروع ٿيو. تاريخي بيان موجب ابڙن، سانگين ۽ سميجن جي آبپاشيءَ جي ڪمن سان علائقي ۾ سارين ۽ جوئر جي خريف واري پوک وڌي. ربيع جي فصلن ۾ ڪڻڪ، جوَ، چڻا ۽ سرنهن شامل هئا.<ref name="مظهر_جوکي" /> جوکي جي آباد ٿيڻ کي انهيءَ وسيع زرعي ۽ آبپاشيءَ واري تبديليءَ جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو. == تاريخي انتظامي حيثيت == جوکي مغل دور ۾ بکر سرڪار جي چانڊڪي پرڳڻي جي حدن اندر واقع هو. چانڊڪو سنڌ جي تاريخي انتظامي ۽ محصولي پرڳڻن مان هڪ هو، جنهن جو ذڪر مغل دور جي تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="چانڊڪا_تاريخ">{{cite web |title=ضلعي لاڙڪاڻي جا چونڊ پهاڪا، چوڻيون ۽ اصطلاح |author=شيخ جاويد علي سنڌي |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2021/04/blog-post_19.html |website=سنڌي پهاڪا ۽ چوڻيون |date=2021-04-19 |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> == موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ == تاريخي جوکي ڳوٺ جي موجوده جاگرافيائي سڃاڻپ قطعي طور متعين نه ٿي سگهي آهي. ان جي موجوده ضلعي، تعلقي، ديهه، جاگرافيائي مختصات ۽ آباديءَ بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي. سنڌ جي بورڊ آف روينيو وٽ موجود ديهن جون فهرستون، ديهه نقشا ۽ پراڻا زميني رڪارڊ اهڙي تحقيق جا اهم ذريعا آهن، پر ڪنهن موجوده هم نالي وسنديءَ کي تاريخي جوکي سان ملائڻ لاءِ دستاويزي ثبوت ضروري آهي.<ref name="بورڊ_روينيو">{{cite web |title=Maps of Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx |website=Sindh Zameen |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == تاريخي ماخذ == جوکي جي تاريخ بابت بنيادي ماخذ ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' آهي، جنهن کي يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين 1044هه/1634–1635ع ڌاري مڪمل ڪيو. هن ڪتاب ۾ مغل دور جي سنڌ جي انتظام، زمينداري، آبپاشي ۽ مختلف پرڳڻن جي حالتن بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="سنڌيانا_مظهر">{{cite encyclopedia |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تاريخ+مظهر+شاھجھاني |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪتاب جو فارسي متن پير حسام الدين راشديءَ جي ترتيب سان سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ شايع ڪيو، جڏهن تہ سنڌي ترجمو نياز همايونيءَ ڪيو. ان جي ٻئي ڇاپي جو سال 1994ع پڻ ڪتابي فهرستن ۾ درج آهي.<ref name="ڪتابي_فهرست">{{cite web |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |url=https://ci.nii.ac.jp/ncid/BD20362429 |website=CiNii Books |publisher=National Institute of Informatics |year=1994 |language=ja |access-date=2026-10-10 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[ميرواهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1979 |language=sd }} [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:بکر سرڪار]] [[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]] 5foo75iw0kg46dmp8mb93nzve9l6ekq 418428 418427 2026-10-10T08:40:23Z Intisar Ali 8681 418428 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = منھ | native_name = منھ | other_name = منه، Manh | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسوي | founder = مير خان ابڙو | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = غير معلوم }} '''منھ''' سنڌ جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي فارسي تاريخي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب، منھ انهن وسندين مان هئي، جيڪي چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار مير خان ابڙي آباد ڪرايون هيون.<ref name="مظهر_منھ">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |location=حيدرآباد، سنڌ |page=63 |language=sd }}</ref> == تاريخ == === مغل دور ۾ آبادڪاري === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، سترهين صدي عيسويءَ ۾ چانڊڪي پرڳڻي اندر مختلف زميندارن آبپاشيءَ جي وسيلن کي ترقي ڏني ۽ نيون وسنديون آباد ڪرايون. انهيءَ دور ۾ مير خان ابڙي جي آباد ڪيل ڳوٺن ۾ منھ ۽ هرڻي جا نالا ملن ٿا. ساڳئي تاريخي احوال ۾ نندي ابڙي جي آباد ڪيل پوپٽي ڳوٺ ۽ شاهه علي ابڙي جي آباد ڪيل ڪوٽلي ڳوٺ جو پڻ ذڪر آهي.<ref name="مظهر_منھ"/> === آبپاشي ۽ زرعي ترقي === چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن جي آباديءَ ۾ واڌ آئي. تاريخي بيان موجب، مقامي زميندارن جي آبپاشيءَ وارن ڪمن سبب اڳ غيرآباد پيل زمينون پوکيءَ هيٺ آيون ۽ نيون وسنديون قائم ٿيون.<ref name="مظهر_منھ"/> انهيءَ آبادڪاريءَ جي پسمنظر ۾ منھ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. البت موجوده دستياب شاهديءَ مان منھ ڳوٺ جي مخصوص واهه، پاڻيءَ جي ذريعي يا زرعي ايراضيءَ جي ماپ بابت قطعي ڄاڻ حاصل نٿي ٿئي. == تاريخي جاگرافي == منھ تاريخي چانڊڪي پرڳڻي جو حصو هئي، جيڪو مغل دور ۾ بکر سرڪار جي انتظام هيٺ هو. ڳوٺ جي صحيح جاگرافيائي مقام، موجوده تعلقي، ضلعي ۽ روينيو ديهه بابت تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي. موجوده روينيو رڪارڊ سان ان جي سڃاڻپ لاءِ پراڻن ديهه نقشن، زميني رڪارڊ ۽ تاريخي جاگرافيءَ جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == نالي جي سڃاڻپ == تاريخي متن جي سنڌي پڙهڻيءَ ۾ وسنديءَ جو نالو '''منھ''' ملي ٿو. ان جي رومن صورت ''Manh'' ٿي سگهي ٿي، پر اها سرڪاري طور تصديق ٿيل انگريزي هِجي نه آهي. منھ کي ڪنهن موجوده هم نالي ڳوٺ يا ديهه سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ الڳ دستاويزي ثبوت گهربل آهن. == تاريخي اهميت == منھ جو ذڪر چانڊڪي پرڳڻي ۾ سترهين صديءَ دوران ٿيندڙ زرعي آبادڪاريءَ جي تاريخ لاءِ اهم آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن وسنديءَ جو احوال ڏيکاري ٿو تہ مقامي زميندارن جي آبادڪاريءَ وارين سرگرمين سان نون ڳوٺن جو قيام عمل ۾ آيو. == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[ميرواهه]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[يوسف ميرڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو جو سرڪاري پورٽل] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/maps.aspx سنڌ جي ديهن جا نقشا ۽ رڪارڊ] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:بکر سرڪار]] [[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]] 2fcnu1rd4duhl0hhderz91dkicgt38y 0 103994 418429 2026-10-10T08:43:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = پوپٽي | native_name = پوپٽي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]]... 418429 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = پوپٽي | native_name = پوپٽي | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = سترهين صدي عيسويءَ جو پهريون اڌ | founder = نندو ابڙو | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = اڻڄاتل }} '''پوپٽي''' [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب، پوپٽي ڳوٺ کي چانڊڪي پرڳڻي جي زميندار '''نندي ابڙي''' آباد ڪرايو هو.<ref name="مظهر_پوپٽي">{{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |year=1979 |page=63 |language=sd }}</ref><ref name="سنڌيانا_چانڊڪا">{{cite encyclopedia |title=چانڊڪا پرڳڻو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چانڊڪا+پرڳڻو |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> == تاريخ == === نندي ابڙي جي آبادڪاري === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي سنڌي ترجمي جي صفحي 63 تي چانڊڪي پرڳڻي ۾ ابڙن جي آبادڪاريءَ جو احوال ڏنل آهي. ان موجب مير ابڙي واهه کوٽايو، جنهن جي نتيجي ۾ زرعي آباديءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مختلف زميندارن نيون وسنديون قائم ڪيون. انهن ۾ نندي ابڙي جو آباد ڪيل ڳوٺ پوپٽي پڻ شامل هو.<ref name="مظهر_پوپٽي"/> ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «چانڊڪا پرڳڻو» واري داخلا ۾ پڻ نندي ابڙي کي پوپٽي ڳوٺ جو باني ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="سنڌيانا_چانڊڪا"/> === آبپاشي ۽ زرعي پسمنظر === مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي زرعي معيشت جو اهم بنياد واهن ذريعي آبپاشي هو. تاريخي احوال موجب، مير ابڙي جي کوٽايل واهه سان زرعي زمينن ۾ واڌ آئي ۽ نيون وسنديون آباد ٿيون.<ref name="مظهر_پوپٽي"/> پوپٽي جي قيام کي انهيءَ دور جي زرعي آبادڪاريءَ جي پسمنظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. البت دستياب تاريخي متن مان اهو قطعي طور ثابت نٿو ٿئي تہ پوپٽي سڌو ميرواهه جي ڪناري تي واقع هئي. == تاريخي جاگرافي == پوپٽي مغل دور جي چانڊڪي پرڳڻي جو حصو هئي. چانڊڪو بکر سرڪار جي تاريخي انتظامي علائقن مان هڪ هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب، چانڊڪي پرڳڻي جو تاريخي دائرو موجوده دادو، لاڙڪاڻي، قمبر شهدادڪوٽ ۽ سکر جي مختلف علائقن تائين پکڙيل هو.<ref name="سنڌيانا_چانڊڪا"/> پوپٽي جي موجوده جاگرافيائي مقام، تعلقي، ضلعي، ديهه ۽ مختصات بابت قطعي تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي. == چانڊڪي پرڳڻي جون لاڳاپيل وسنديون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #9CB8D1; border-collapse:collapse; text-align:right;" |+ style="background:#C6EDFC;color:#154B67;padding:10px;font-size:110%;" | '''سترهين صديءَ ۾ چانڊڪي پرڳڻي جون تاريخي وسنديون''' |- ! style="background:#D0E1FF;color:#173E6C;padding:8px;" | وسندي ! style="background:#D6F1E5;color:#205D4B;padding:8px;" | آباد ڪندڙ ! style="background:#FCE7CC;color:#8A4B14;padding:8px;" | تاريخي حوالو |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | [[جوکي]] | مير ابڙو | rowspan="4" style="background:#FFFFFF;padding:7px;" | ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو، ص 63؛ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، «چانڊڪا پرڳڻو» |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | [[منھ]] | مير ابڙو |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | '''پوپٽي''' | نندو ابڙو |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | [[ڪوٽلي]] | شاهه علي مهديجو |} == نالي ۽ موجوده سڃاڻپ بابت مسئلا == تاريخي سنڌي متن ۽ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ ڳوٺ جو نالو '''پوپٽي''' ڏنل آهي. انگريزيءَ ۾ ابڙا قبيلي بابت هڪ ثانوي آن لائين بيان ۾ ان جي صورت ''Puptrī'' پڻ ملي ٿي، پر انهيءَ پڙهڻي جي اصل فارسي متن سان تصديق گهربل آهي. پوپٽي جي موجوده حيثيت بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ سنڌ جي بورڊ آف روينيو جي ديهن جي فهرستن، پراڻن روينيو نقشن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جو تقابلي مطالعو ضروري آهي. == تاريخي اهميت == پوپٽي جو ذڪر چانڊڪي پرڳڻي ۾ مغل دور جي زرعي توسيع ۽ مقامي زميندارن جي آبادڪاريءَ بابت تاريخي شاهدي فراهم ڪري ٿو. هن ڳوٺ جي باني نندي ابڙي جو نالو محفوظ هجڻ سبب اها وسندي علائقي جي مقامي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهميت رکي ٿي.<ref name="مظهر_پوپٽي"/><ref name="سنڌيانا_چانڊڪا"/> == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[ميرواهه]] * [[جوکي]] * [[منھ]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |editor=پير حسام الدين راشدي |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو] * [https://www.encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]] [[زمرو:بکر سرڪار]] k634rf4l4j1hc4iokbkdtqvcvftpdno 0 103995 418430 2026-10-10T08:49:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ڪوٽلي | native_name = ڪوٽلي | other_name = Kotli | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = چا... 418430 wikitext text/x-wiki {{Short description|مغل دور ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي تاريخي وسندي}} {{Infobox settlement | name = ڪوٽلي | native_name = ڪوٽلي | other_name = Kotli | settlement_type = تاريخي ڳوٺ | subdivision_type = تاريخي سلطنت | subdivision_name = [[مغل سلطنت]] | subdivision_type1 = تاريخي سرڪار | subdivision_name1 = [[بکر سرڪار]] | subdivision_type2 = تاريخي پرڳڻو | subdivision_name2 = [[چانڊڪو پرڳڻو]] | subdivision_type3 = تاريخي علائقو | subdivision_name3 = [[سنڌ]] | subdivision_type4 = موجوده ملڪ | subdivision_name4 = [[پاڪستان]] | established_title = تاريخي ذڪر | established_date = 1038هه / 1628ع جي پسمنظر ۾ | founder = شاهه علي مهديجو | extinct_title = موجوده حيثيت | extinct_date = اڻڄاتل }} '''ڪوٽلي''' [[سنڌ]] جي هڪ تاريخي وسندي هئي، جيڪا سترهين صدي عيسويءَ ۾ [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ [[بکر سرڪار]] جي [[چانڊڪو پرڳڻو|چانڊڪي پرڳڻي]] ۾ واقع هئي. هن ڳوٺ جو ذڪر [[يوسف ميرڪ]] جي ڪتاب ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۾ ملي ٿو. ڪتاب جي سنڌي ترجمي موجب، ڪوٽلي ڳوٺ کي '''شاهه علي مهديجي''' آباد ڪرايو هو، جيڪو ابڙن جو مرشد هو.<ref name="مظهر_ڪوٽلي">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد، سنڌ |page=63 |language=sd }}</ref><ref name="سنڌيانا_ڪلهوڙا">{{cite encyclopedia |title=سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور حڪومت |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌ+۾+ڪلهوڙا+دور+حڪومت |language=sd |access-date=2026-10-10 }}</ref> == تاريخ == === مغل دور ۾ قيام === ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ چانڊڪي پرڳڻي جي آبپاشي، زمينداري ۽ آبادڪاريءَ جو تفصيلي احوال ملي ٿو. ڪتاب موجب، مير ابڙي جي کوٽايل وڏي واهه سان اڳ غيرآباد زمينون آباد ٿيون ۽ نوان ڳوٺ قائم ٿيا.<ref name="مظهر_ڪوٽلي"/> انهيءَ دور ۾ ابڙن جي مرشد شاهه علي، جيڪو مهديجو سڏبو هو، ڪوٽلي نالي ڳوٺ آباد ڪيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ اهو احوال محمد علي بيگ جي بکر ۾ فوجداريءَ واري زماني، 1038هه/1628ع، جي پسمنظر ۾ بيان ٿيل آهي.<ref name="سنڌيانا_ڪلهوڙا"/> === شاهه علي مهديجو === ڪوٽلي جي باني شاهه علي بابت تاريخي ماخذن ۾ سندس مهديجي سڃاڻپ جو ذڪر ملي ٿو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي «سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور حڪومت» واري مضمون ۾ شاهه علي عرف شاهل محمد ڪلهوڙي بابت بحث ڪندي ڪوٽلي جي آبادڪاريءَ جو احوال ڏنو ويو آهي.<ref name="سنڌيانا_ڪلهوڙا"/> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ شاهه علي جو ابڙن سان روحاني ۽ سماجي تعلق هو. تنهنڪري کيس رڳو «شاهه علي ابڙو» لکڻ بدران تاريخي ماخذن ۾ استعمال ٿيل سڃاڻپ «شاهه علي مهديجو» اختيار ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === آبپاشي ۽ زرعي آبادڪاري === چانڊڪي پرڳڻي ۾ واهن جي کوٽائيءَ سان زرعي زمينن جي آباديءَ ۾ اضافو ٿيو. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' موجب، ابڙن، سانگين ۽ سميجن واهه جي ڪنارن تي وسنديون قائم ڪيون ۽ ٻين علائقن مان ماڻهو اتي اچي آباد ٿيا.<ref name="مظهر_ڪوٽلي"/> ڪوٽلي جو قيام انهيءَ زرعي ۽ سماجي تبديليءَ سان لاڳاپيل هو. انگريزيءَ ۾ سنڌ جي مغل دور کان پوءِ سياسي ۽ سماجي تبديلين بابت هڪ تحقيقي مقالي ۾ پڻ شاهه علي طرفان ڪوٽلي آباد ڪرڻ ۽ زراعت لاءِ واهن جي کوٽائيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="سنڌ_مغل_تحقيق">{{cite thesis |title=Thesis Access |url=https://www.scribd.com/document/969910379/Thesis-Access |type=Research thesis |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == تاريخي جاگرافي == ڪوٽلي مغل دور جي چانڊڪي پرڳڻي جو حصو هئي، جيڪو بکر سرڪار جي انتظام هيٺ هو. ڳوٺ جو موجوده جاگرافيائي هنڌ، تعلقو، ضلعو ۽ روينيو ديهه قطعي طور معلوم نه ٿي سگهيا آهن. === روينيو رڪارڊ سان تقابلي تحقيق === سنڌ بورڊ آف روينيو جي سرڪاري ديهن جي فهرست ۾ لاڙڪاڻي ضلعي جي باڪراڻي تعلقي ۾ «Mir Khan Abro» نالي ديهه درج آهي. ان جو سرڪاري فهرست ۾ مجموعي اندراج نمبر 2666 ۽ تعلقي اندر نمبر 27 آهي.<ref name="بورڊ_ديهون">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |publisher=Board of Revenue, Government of Sindh |website=Sindh Zameen |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اهو اندراج ابڙن سان لاڳاپيل تاريخي جاگرافيءَ جي وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، پر ان مان ڪوٽلي جي موجوده هنڌ جي تصديق نٿي ٿئي. == چانڊڪي پرڳڻي جون لاڳاپيل وسنديون == {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#C6EDFC;color:#154B67;padding:10px;" | '''چانڊڪي پرڳڻي ۾ تاريخي آبادڪاري''' |- ! style="background:#D0E1FF;color:#173E6C;padding:8px;" | وسندي ! style="background:#D6F1E5;color:#205D4B;padding:8px;" | آباد ڪندڙ ! style="background:#FCE7CC;color:#8A4B14;padding:8px;" | تاريخي پسمنظر |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | [[جوکي]] | مير ابڙو | مغل دور جي آبادڪاري |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | [[منھ]] | مير ابڙو | مغل دور جي آبادڪاري |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | [[پوپٽي]] | نندو ابڙو | مغل دور جي آبادڪاري |- | style="background:#E8F6FC;padding:7px;" | '''ڪوٽلي''' | شاهه علي مهديجو | 1038هه/1628ع جي تاريخي پسمنظر ۾ ذڪر |} <small>ماخذ: ''تاريخ مظهر شاهجهاني''، سنڌي ترجمو، ص 63؛ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا''، «سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور حڪومت».</small><ref name="مظهر_ڪوٽلي"/><ref name="سنڌيانا_ڪلهوڙا"/> == نالي جي سڃاڻپ == ڪوٽلي نالو سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ پڻ ملي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت مطالعي ۾ «ڪوٽلي نجابت» ۽ «ڪوٽلہ مغلان» جهڙن نالن جا مثال ڏنل آهن.<ref name="سنڌي_ٻولي_تاريخ">{{cite web |title=Evolution of Sindhi Language: Chapter Eighth |url=https://www.library.sindhila.org/book/44/read/1308 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> انهن هم نالي وسندين مان ڪنهن کي به تاريخي چانڊڪي پرڳڻي واري ڪوٽلي سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ روينيو ثبوت گهربل آهن. == تاريخي اهميت == ڪوٽلي جو ذڪر مغل دور جي چانڊڪي پرڳڻي ۾ زرعي توسيع، آبپاشيءَ جي ترقي، مقامي زميندارن ۽ مذهبي اڳواڻن جي سماجي ڪردار جي مطالعي لاءِ اهم آهي. ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۾ هن وسنديءَ جو نالو محفوظ هجڻ سبب ڪوٽلي سنڌ جي سترهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿي.<ref name="مظهر_ڪوٽلي"/> == پڻ ڏسو == * [[چانڊڪو پرڳڻو]] * [[بکر سرڪار]] * [[ميرواهه]] * [[جوکي]] * [[منھ]] * [[پوپٽي]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |editor=پير حسام الدين راشدي |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |language=sd }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.sindhzameen.gos.pk/ سنڌ بورڊ آف روينيو] * [https://www.sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf سنڌ جي ديهن جي سرڪاري فهرست] * [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ڳوٺ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:مغل دور ۾ سنڌ]] [[زمرو:چانڊڪو پرڳڻو]] [[زمرو:بکر سرڪار]] cw04l02k39gaxcqsrrcjkvhwgc37l5h 0 103996 418431 2026-10-10T08:49:42Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9467967|سمرسیٹ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 418431 wikitext text/x-wiki '''سمرسيٽ''' (قديم سمرسيٽ شائر) ڏکڻ اولهه انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي، جنهن جي حدون اتر ۾ گلوسٽرشائر ۽ برسٽل، اوڀر ۾ وِلٽشائر، ڏکڻ اوڀر ۾ ڊورسيٽ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ڊيون سان آهن. اها اتر ۽ اولهه ۾ سيورن ايسٽوري ۽ برسٽل چينل سان ڳنديل آهي، ان جي ساحلي پٽي ڏکڻ اوڀرين ويلز جي طرف آهي. گلوسسٽر شائر سان ان جي روايتي حد ايوون ندي آهي. سمرسيٽ جو ڪائونٽي شهر ٽائونٽن آهي. سمرسيٽ هڪ ٻهراڙي وارو ڪائونٽي آهي جنهن ۾ رولنگ هلز، بليڪ ڊائون هلز، مينڊپ هلز، ڪوانٽڪ هيز ۽ ايڪسمور نيشنل پارڪ ۽ سمرسيٽ ليولز سميت زمين جا وڏا ميداني علائقا شامل آهن. قديم پٿر جي دور کان وٺي انساني آبادي ۽ ان کان پوءِ سيلٽس، رومن ۽ اينگلو-سيڪسن جي آبادڪاري جا ثبوت موجود آهن. ڪائونٽي الفريڊ اعظم جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ پوء انگلينڊ جي گهرو ويڙهه ۽ مونماؤٿ بغاوت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[باٿ شھر|باٿ شهر]] پنهنجي جارجيائي فن تعمير لاءِ مشهور آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ld2ocd4xjs0cajcedzhipnfkuluhmk4 418432 418431 2026-10-10T08:50:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418432 wikitext text/x-wiki '''سمرسيٽ''' (قديم سمرسيٽ شائر) ڏکڻ اولهه انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي، جنهن جي حدون اتر ۾ گلوسٽرشائر ۽ برسٽل، اوڀر ۾ وِلٽشائر، ڏکڻ اوڀر ۾ ڊورسيٽ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ڊيون سان آهن. اها اتر ۽ اولهه ۾ سيورن ايسٽوري ۽ برسٽل چينل سان ڳنديل آهي، ان جي ساحلي پٽي ڏکڻ اوڀرين ويلز جي طرف آهي. گلوسسٽر شائر سان ان جي روايتي حد ايوون ندي آهي. سمرسيٽ جو ڪائونٽي شهر ٽائونٽن آهي. سمرسيٽ هڪ ٻهراڙي وارو ڪائونٽي آهي جنهن ۾ رولنگ هلز، بليڪ ڊائون هلز، مينڊپ هلز، ڪوانٽڪ هيز ۽ ايڪسمور نيشنل پارڪ ۽ سمرسيٽ ليولز سميت زمين جا وڏا ميداني علائقا شامل آهن. قديم پٿر جي دور کان وٺي انساني آبادي ۽ ان کان پوءِ سيلٽس، رومن ۽ اينگلو-سيڪسن جي آبادڪاري جا ثبوت موجود آهن. ڪائونٽي الفريڊ اعظم جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ پوء انگلينڊ جي گهرو ويڙهه ۽ مونماؤٿ بغاوت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[باٿ شھر|باٿ شهر]] پنهنجي جارجيائي فن تعمير لاءِ مشهور آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] ggu8u6bykxpky1zh7jy0e5m2pp79qyb 418433 418432 2026-10-10T08:52:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 418433 wikitext text/x-wiki '''سمرسيٽ''' (قديم سمرسيٽ شائر) ڏکڻ اولهه انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي، جنهن جي حدون اتر ۾ گلوسٽرشائر ۽ برسٽل، اوڀر ۾ وِلٽشائر، ڏکڻ اوڀر ۾ ڊورسيٽ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ڊيون سان آهن. اها اتر ۽ اولهه ۾ سيورن ايسٽوري ۽ برسٽل چينل سان ڳنديل آهي، ان جي ساحلي پٽي ڏکڻ اوڀرين ويلز جي طرف آهي. گلوسسٽر شائر سان ان جي روايتي حد ايوون ندي آهي. سمرسيٽ جو ڪائونٽي شهر ٽائونٽن آهي. سمرسيٽ هڪ ٻهراڙي وارو ڪائونٽي آهي جنهن ۾ رولنگ هلز، بليڪ ڊائون هلز، مينڊپ هلز، ڪوانٽڪ هيز ۽ ايڪسمور نيشنل پارڪ ۽ سمرسيٽ ليولز سميت زمين جا وڏا ميداني علائقا شامل آهن. قديم پٿر جي دور کان وٺي انساني آبادي ۽ ان کان پوءِ سيلٽس، رومن ۽ اينگلو-سيڪسن جي آبادڪاري جا ثبوت موجود آهن. ڪائونٽي الفريڊ اعظم جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ پوء انگلينڊ جي گهرو ويڙهه ۽ مونماؤٿ بغاوت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[باٿ شھر|باٿ شهر]] پنهنجي جارجيائي فن تعمير لاءِ مشهور آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 74z63pkms4o4dyy92iquomsrfme8qc0 418474 418433 2026-10-10T09:59:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 418474 wikitext text/x-wiki '''سمرسيٽ''' (قديم سمرسيٽ شائر) ڏکڻ اولهه انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي، جنهن جي حدون اتر ۾ گلوسٽرشائر ۽ برسٽل، اوڀر ۾ وِلٽشائر، ڏکڻ اوڀر ۾ ڊورسيٽ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ڊيون سان آهن. اها اتر ۽ اولهه ۾ سيورن ايسٽوري ۽ برسٽل چينل سان ڳنديل آهي، ان جي ساحلي پٽي ڏکڻ اوڀرين ويلز جي طرف آهي. گلوسسٽر شائر سان ان جي روايتي حد ايوون ندي آهي. سمرسيٽ جو ڪائونٽي شهر ٽائونٽن آهي. سمرسيٽ هڪ ٻهراڙي وارو ڪائونٽي آهي جنهن ۾ رولنگ هلز، بليڪ ڊائون هلز، مينڊپ هلز، ڪوانٽڪ هيز ۽ ايڪسمور نيشنل پارڪ ۽ سمرسيٽ ليولز سميت زمين جا وڏا ميداني علائقا شامل آهن. قديم پٿر جي دور کان وٺي انساني آبادي ۽ ان کان پوءِ سيلٽس، رومن ۽ اينگلو-سيڪسن جي آبادڪاري جا ثبوت موجود آهن. ڪائونٽي الفريڊ اعظم جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ پوء انگلينڊ جي گهرو ويڙهه ۽ مونماؤٿ بغاوت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[باٿ شھر|باٿ شهر]] پنهنجي جارجيائي فن تعمير لاءِ مشهور آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. {{Short description|County in South West England}} {{About|the county in England}} {{Pp-move}} {{Pp-move|small=yes}} {{Use British English|date=August 2011}} {{Use dmy dates|date=October 2020}} {{Infobox English county | official_name = Somerset | other_name = | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=270px | image1 = Somerset Levels from Glastonbury Tor (27941775545) (cropped).jpg | image2 = St Mary the Virgin, Bruton, Somerset.jpg | image3 = Puente Pulteney, Bath, Inglaterra, 2014-08-12, DD 51.JPG }} | image_caption = The [[Somerset Levels]] from [[Glastonbury Tor]]; [[St Mary's Church, Bruton]]; and [[Pulteney Bridge]], [[Bath, Somerset|Bath]] | arms_image = | arms_link = | motto = | locator_map = [[File:Somerset UK locator map 2010.svg|200px|Somerset within England]] | coordinates = {{Coord|51|06|N|2|54|W|region:GB-SOM_type:adm1st|display=title, inline}} | region = [[South West England]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Taunton]] | largest_city = [[Bath, Somerset|Bath]] | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Somerset | lord_lieutenant_name = [[Mohammed Saddiq]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Somerset | ethnicity = 90.0% [[White British]] (2021) | county_council = | unitary_council = [[Somerset Council]] | admin_hq = [[Taunton]] | iso_code = GB-SOM | gss_code = E06000066 | nuts_code = TLK23 | districts_map = [[File:Somerset numbered districts 2023.svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary | districts_list = # Somerset # [[North Somerset]] # [[Bath and North East Somerset]] | MPs = [[List of parliamentary constituencies in Somerset|9 MPs]] | police = [[Avon and Somerset Police]] | website = {{URL|somerset.gov.uk}} | unitary_council1 = [[Somerset Council]] | unitary_council2 = [[Bath and North East Somerset Council]] | unitary_council3 = [[North Somerset Council]] }} '''Somerset''' ({{IPAc-en|audio=En-uk-Somerset.ogg|ˈ|s|ʌ|m|ər|s|ɛ|t|,_|-|s|ɪ|t}} {{respell|SUM|ər|set|}}, {{respell|-sit}}),<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/somerset |title=Somerset definition and meaning |work=Collins English Dictionary |access-date=29 May 2020 |archive-date=28 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428022211/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/somerset |url-status=live}}</ref> [[Archaism|archaically]] '''Somersetshire''' ({{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|m|ər|s|ɛ|t|.|ʃ|ɪər|,_|-|s|ɪ|t|-|,_|-|ʃ|ər}} {{respell|SUM|ər|set|sheer}}, {{respell|-sit-}}, {{respell|-shər}}),<ref name="EB1911" /> is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[South West England]]. It is bordered by the [[Bristol Channel]], [[Bristol]], and [[Gloucestershire]] to the north, [[Wiltshire]] to the east, [[Dorset]] to the south-east, and [[Devon]] to the south-west. The largest settlement is the city of [[Bath, Somerset|Bath]]. Somerset is a predominantly rural county, especially to the south and west, with an area of {{Convert|4171|km2|sqmi|abbr=on}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Somerset}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Bath is in the north-east of the county, [[Yeovil]] in the south-east, [[Taunton]] in the south-west, and the seaside resort of [[Weston-super-Mare]] in the north-west. The city of [[Wells, Somerset|Wells]], the second-smallest city by population in England, is located in the centre. For [[Local government in England|local government]] purposes, the county comprises three [[Unitary authorities of England|unitary authority]] areas: [[Bath and North East Somerset]], [[North Somerset]], and [[Somerset Council|Somerset]]. [[Bath and North East Somerset Council]] is a member of the [[West of England Combined Authority]]. The centre of Somerset is dominated by the [[Somerset Levels|Levels]], a coastal plain and wetland. The north-east contains part of the [[Cotswolds]] uplands and all of the [[Mendip Hills]], which are both [[National Landscape|national landscapes]]; the west contains the [[Quantock Hills]] and part of the [[Blackdown Hills National Landscape|Blackdown Hills]], which are also national landscapes, and most of [[Exmoor]], a [[National parks of the United Kingdom|national park]]. The major rivers of the county are the [[River Avon, Bristol|Avon]], which flows through Bath and then Bristol, and the [[River Axe (Bristol Channel)|Axe]], [[River Brue|Brue]], and [[River Parrett|Parrett]], which drain the Levels. There is evidence of [[Paleolithic]] human occupation in Somerset, and the area was subsequently settled by the [[Celts]], [[Roman Britain|Roman]]s and [[Anglo-Saxon England|Anglo-Saxon]]s. The county played a significant part in [[Alfred the Great]]'s rise to power, and later the [[English Civil War]] and the [[Monmouth Rebellion]]. In the later medieval period, its wealth allowed its monasteries and [[Somerset towers|parish churches]] to be rebuilt in grand style; [[Glastonbury Abbey]] was particularly important, and claimed to house the tomb of [[King Arthur]] and [[Guinevere]]. The city of [[Bath, Somerset|Bath]] is famous for its [[Georgian era|Georgian]] architecture, and is a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. The county is also the location of [[Glastonbury Festival]], one of the UK's major music festivals. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] ns6t6w0n9wrxj3tkc24041ubosl4s2p 418475 418474 2026-10-10T10:00:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 418475 wikitext text/x-wiki '''سمرسيٽ''' (قديم سمرسيٽ شائر) ڏکڻ اولهه انگلينڊ ۾ هڪ ڪائونٽي آهي، جنهن جي حدون اتر ۾ گلوسٽرشائر ۽ برسٽل، اوڀر ۾ وِلٽشائر، ڏکڻ اوڀر ۾ ڊورسيٽ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ ڊيون سان آهن. اها اتر ۽ اولهه ۾ سيورن ايسٽوري ۽ برسٽل چينل سان ڳنديل آهي، ان جي ساحلي پٽي ڏکڻ اوڀرين ويلز جي طرف آهي. گلوسسٽر شائر سان ان جي روايتي حد ايوون ندي آهي. سمرسيٽ جو ڪائونٽي شهر ٽائونٽن آهي. سمرسيٽ هڪ ٻهراڙي وارو ڪائونٽي آهي جنهن ۾ رولنگ هلز، بليڪ ڊائون هلز، مينڊپ هلز، ڪوانٽڪ هيز ۽ ايڪسمور نيشنل پارڪ ۽ سمرسيٽ ليولز سميت زمين جا وڏا ميداني علائقا شامل آهن. قديم پٿر جي دور کان وٺي انساني آبادي ۽ ان کان پوءِ سيلٽس، رومن ۽ اينگلو-سيڪسن جي آبادڪاري جا ثبوت موجود آهن. ڪائونٽي الفريڊ اعظم جي اقتدار ۾ اچڻ ۽ پوء انگلينڊ جي گهرو ويڙهه ۽ مونماؤٿ بغاوت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[باٿ شھر|باٿ شهر]] پنهنجي جارجيائي فن تعمير لاءِ مشهور آهي ۽ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي وارو ماڳ]] آهي. {{Short description|County in South West England}} {{About|the county in England}} {{Infobox English county | official_name = Somerset | other_name = | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=270px | image1 = Somerset Levels from Glastonbury Tor (27941775545) (cropped).jpg | image2 = St Mary the Virgin, Bruton, Somerset.jpg | image3 = Puente Pulteney, Bath, Inglaterra, 2014-08-12, DD 51.JPG }} | image_caption = The [[Somerset Levels]] from [[Glastonbury Tor]]; [[St Mary's Church, Bruton]]; and [[Pulteney Bridge]], [[Bath, Somerset|Bath]] | arms_image = | arms_link = | motto = | locator_map = [[File:Somerset UK locator map 2010.svg|200px|Somerset within England]] | coordinates = {{Coord|51|06|N|2|54|W|region:GB-SOM_type:adm1st|display=title, inline}} | region = [[South West England]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Taunton]] | largest_city = [[Bath, Somerset|Bath]] | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Somerset | lord_lieutenant_name = [[Mohammed Saddiq]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Somerset | ethnicity = 90.0% [[White British]] (2021) | county_council = | unitary_council = [[Somerset Council]] | admin_hq = [[Taunton]] | iso_code = GB-SOM | gss_code = E06000066 | nuts_code = TLK23 | districts_map = [[File:Somerset numbered districts 2023.svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary | districts_list = # Somerset # [[North Somerset]] # [[Bath and North East Somerset]] | MPs = [[List of parliamentary constituencies in Somerset|9 MPs]] | police = [[Avon and Somerset Police]] | website = {{URL|somerset.gov.uk}} | unitary_council1 = [[Somerset Council]] | unitary_council2 = [[Bath and North East Somerset Council]] | unitary_council3 = [[North Somerset Council]] }} '''Somerset''' ({{IPAc-en|audio=En-uk-Somerset.ogg|ˈ|s|ʌ|m|ər|s|ɛ|t|,_|-|s|ɪ|t}} {{respell|SUM|ər|set|}}, {{respell|-sit}}),<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/somerset |title=Somerset definition and meaning |work=Collins English Dictionary |access-date=29 May 2020 |archive-date=28 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428022211/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/somerset |url-status=live}}</ref> [[Archaism|archaically]] '''Somersetshire''' ({{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|m|ər|s|ɛ|t|.|ʃ|ɪər|,_|-|s|ɪ|t|-|,_|-|ʃ|ər}} {{respell|SUM|ər|set|sheer}}, {{respell|-sit-}}, {{respell|-shər}}),<ref name="EB1911" /> is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[South West England]]. It is bordered by the [[Bristol Channel]], [[Bristol]], and [[Gloucestershire]] to the north, [[Wiltshire]] to the east, [[Dorset]] to the south-east, and [[Devon]] to the south-west. The largest settlement is the city of [[Bath, Somerset|Bath]]. Somerset is a predominantly rural county, especially to the south and west, with an area of {{Convert|4171|km2|sqmi|abbr=on}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Somerset}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Bath is in the north-east of the county, [[Yeovil]] in the south-east, [[Taunton]] in the south-west, and the seaside resort of [[Weston-super-Mare]] in the north-west. The city of [[Wells, Somerset|Wells]], the second-smallest city by population in England, is located in the centre. For [[Local government in England|local government]] purposes, the county comprises three [[Unitary authorities of England|unitary authority]] areas: [[Bath and North East Somerset]], [[North Somerset]], and [[Somerset Council|Somerset]]. [[Bath and North East Somerset Council]] is a member of the [[West of England Combined Authority]]. The centre of Somerset is dominated by the [[Somerset Levels|Levels]], a coastal plain and wetland. The north-east contains part of the [[Cotswolds]] uplands and all of the [[Mendip Hills]], which are both [[National Landscape|national landscapes]]; the west contains the [[Quantock Hills]] and part of the [[Blackdown Hills National Landscape|Blackdown Hills]], which are also national landscapes, and most of [[Exmoor]], a [[National parks of the United Kingdom|national park]]. The major rivers of the county are the [[River Avon, Bristol|Avon]], which flows through Bath and then Bristol, and the [[River Axe (Bristol Channel)|Axe]], [[River Brue|Brue]], and [[River Parrett|Parrett]], which drain the Levels. There is evidence of [[Paleolithic]] human occupation in Somerset, and the area was subsequently settled by the [[Celts]], [[Roman Britain|Roman]]s and [[Anglo-Saxon England|Anglo-Saxon]]s. The county played a significant part in [[Alfred the Great]]'s rise to power, and later the [[English Civil War]] and the [[Monmouth Rebellion]]. In the later medieval period, its wealth allowed its monasteries and [[Somerset towers|parish churches]] to be rebuilt in grand style; [[Glastonbury Abbey]] was particularly important, and claimed to house the tomb of [[King Arthur]] and [[Guinevere]]. The city of [[Bath, Somerset|Bath]] is famous for its [[Georgian era|Georgian]] architecture, and is a [[UNESCO]] [[World Heritage Site]]. The county is also the location of [[Glastonbury Festival]], one of the UK's major music festivals. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] qzyo69fw2mthnbqq31wgmin036n3rwp 14 103997 418434 2026-10-10T08:52:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 418434 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] egnuw9jnmkaoo41naqmmmwe43xvmy29 14 103998 418444 2026-10-10T09:10:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جي ثقافت]] 418444 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جي ثقافت]] pfwr7748zw69h73kfnjpcota0fkb2s5 418469 418444 2026-10-10T09:53:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 418469 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جي ثقافت]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي جا ماڳ]] lp5l2yh3ni3x6liqowlyj4klm66s6x0 418470 418469 2026-10-10T09:54:26Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي جا ماڳ]]; added [[Category:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418470 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جي ثقافت]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 9a1xlertxb61okraq3m8p1107lp4g9h 14 103999 418445 2026-10-10T09:11:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ثقافت]] 418445 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جي ثقافت]] s5dp1zxboq98ck54g6zm3n56mo3q09t 14 104000 418456 2026-10-10T09:29:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا قصبا]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] 418456 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا قصبا]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] rr9k3ahynxuxlk21a6afm6wr20pks91 14 104001 418457 2026-10-10T09:30:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا قصبا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] 418457 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا قصبا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا شھر]] [[زمرو:يورپ ۾ بندرگاهه وارا شهر]] 7x1v4h8nzvfvdhwh7j9nuhis70heip6 14 104002 418458 2026-10-10T09:32:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ انساني وستيون]] 418458 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ جا قصبا]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ انساني وستيون]] gx64221y1t07tcrr3dn9cle7m7jjdch 14 104003 418459 2026-10-10T09:34:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ انساني وستيون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي انساني جاگرافي]] 418459 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ انساني وستيون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي انساني جاگرافي]] gnww084vjkppebxmaqqpk5cs9u56n2w 14 104004 418460 2026-10-10T09:37:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني جاگرافي بلحاظ ملڪ]] 418460 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:انساني جاگرافي بلحاظ ملڪ]] qkd1lye38zcry8u7zt83v8m7v99xwbo 14 104005 418461 2026-10-10T09:38:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انساني وستيون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] 418461 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انساني وستيون]] [[زمرو:يورپ جي انساني جاگرافي]] sajwbau06aic0ukuau9xrnsjsmbe7b0 14 104006 418462 2026-10-10T09:42:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا قصبا]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] 418462 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت جا قصبا]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ انساني وستيون]] 3qirs4mldjnthhlk55w4b3qyadbpfos 0 104007 418463 2026-10-10T09:44:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪ... 418463 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | alma_mater = [[نٽال يونيورسٽي]]؛ [[هارورڊ يونيورسٽي]] | spouse = گيبي پلي | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي صدر | term_start3 = 1999ع | term_end3 = 2003ع | predecessor3 = لائٽي ڪاما | successor3 = ايرڪ موسه | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 1995ع | term_end4 = 2003ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ آهي، جنهن کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو ويو. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هوءَ روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج ۽ صدر ۽ [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج طور ڪم ڪري چڪي هئي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Nobel Peace Prize for 2026 |url=https://www.nobelpeaceprize.org/press/press-releases/nobel-peace-prize-for-2026 |website=Nobel Peace Prize |publisher=Norwegian Nobel Committee |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="UNBio">{{cite web |title=2026 - Navanethem Pillay |url=https://www.un.org/en/about-us/nobel-peace-prize/navi-pillay-2026 |website=United Nations |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي [[نسلي امتياز]] جي دور ۾ ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو ۽ نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن، سياسي قيدين ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي کيس امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ 2026ع جو نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان ڪيو.<ref name="Nobel2026"/> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == ناوي پلي 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي شهر [[ڊربن]] جي ڪليئر ووڊ علائقي ۾ پيدا ٿي. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ هو. سندس والد بس هلائيندڙ هو ۽ خاندان نسلي امتياز واري ڏکڻ آفريڪا جي سماجي ۽ معاشي پابندين کي منهن ڏنو.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ان دور ۾ ڏکڻ آفريڪا جي قانوني نظام ۾ نسل جي بنياد تي تعليم، رهائش، ملازمت ۽ سياسي حقن بابت پابنديون لاڳو هيون. پلي پنهنجي تعليم ۽ قانوني پيشي دوران انهن پابندين کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو.<ref name="SAHistory"/> == تعليم == پلي [[نٽال يونيورسٽي]] مان 1963ع ۾ بي اي ۽ 1965ع ۾ ايل ايل بي جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ پڙهائي دوران هوءَ نسلي امتياز خلاف سياسي ۽ سماجي سرگرمين سان لاڳاپيل رهي.<ref name="SAHistory"/> بعد ۾ هن آمريڪا جي [[هارورڊ لا اسڪول]] مان 1982ع ۾ ايل ايل ايم ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (S.J.D.) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == قانوني پيشو ۽ نسلي امتياز خلاف جدوجهد == === وڪالت جي شروعات === 1967ع ۾ پلي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ وڪالت جي پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين عورت هئي.<ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |publisher=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن نسلي امتياز واري قانوني نظام هيٺ سياسي قيدين، امتياز جو شڪار ماڻهن ۽ عورتن جي قانوني حقن لاءِ ڪم ڪيو. === نيلسن منڊيلا ۽ سياسي قيدي === پلي پنهنجي قانوني زندگيءَ دوران [[نيلسن منڊيلا]] سميت نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ سياسي شخصيتن ۽ ڪارڪنن جي حقن لاءِ ڪم ڪيو. سندس قانوني سرگرمين ۾ قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ سياسي مخالفت ڪندڙن سان ٿيندڙ سلوڪ جا مسئلا شامل هئا.<ref name="Nobel2026"/><ref name="Harvard2006"/> === عورتن جا حق === پلي عورتن خلاف تشدد ۽ صنفي امتياز جي معاملن ۾ پڻ قانوني مدد فراهم ڪئي. هوءَ عورتن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ آهي.<ref name="SAHistory"/> == عدالتي زندگي == === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت === 1995ع ۾، نسلي امتياز واري نظام جي خاتمي کان پوءِ، پلي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ جج مقرر ٿي. هوءَ انهيءَ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي. هن مقرري کي ڏکڻ آفريڪا جي عدالتي نظام ۾ نسل ۽ صنف جي بنياد تي موجود تاريخي رڪاوٽن جي خاتمي سان لاڳاپيل اهم تبديلي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="ICC"/> === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل === 1995ع ۾ پلي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج مقرر ٿي. هي ٽربيونل 1994ع جي روانڊا واري نسل ڪشي ۽ ان سان لاڳاپيل بين الاقوامي ڏوهن جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي لاءِ قائم ڪيو ويو هو. پلي 1999ع کان 2003ع تائين انهيءَ ٽربيونل جي صدر رهي.<ref name="ICTR">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ==== جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول ==== روانڊا واري ٽربيونل جي عدالتي ڪم ۾ جنسي تشدد ۽ ريپ کي بين الاقوامي فوجداري قانون تحت ڏوهن جي طور تي سڃاڻڻ اهم پيش رفت هئي. ٽربيونل جي تاريخي فيصلن مان واضح ٿيو تہ مخصوص قانوني شرطن جي موجودگيءَ ۾ ريپ ۽ جنسي تشدد کي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو. پلي انهن عدالتي اصولن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. 2026ع جي نوبل ڪميٽي پڻ بين الاقوامي فوجداري قانون ۾ سندس انهيءَ ڪردار کي اهميت ڏني.<ref name="Nobel2026"/> === بين الاقوامي فوجداري عدالت === 2003ع ۾ پلي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج چونڊجي وئي. هن عدالت ۾ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ ٻين سنگين بين الاقوامي ڏوهن بابت عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر == 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ناوي پلي جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور مقرري منظور ڪئي. هن 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو.<ref name="ICTR"/> هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين انهيءَ عهدي تي رهي. سندس دور ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين، سياسي جبر، نسلي امتياز، عورتن جي حقن ۽ هٿياربند تڪرارن دوران شهرين جي تحفظ جا معاملا اهم رهيا.<ref name="UNBio"/> [[فائل:Navi Pillay, AGJA member and Former United Nations Commissioner for Human Rights (43538900235).jpg|thumb|ناوي پلي، 2018ع ۾ هڪ بين الاقوامي قانوني تقريب دوران.]] === بين الاقوامي انساني حقن بابت موقف === اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ پلي رياستن کي انساني حقن جي عالمي قانونن ۽ گڏيل قومن جي معاهدن تي عمل ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏيندي رهي. هن جو ڪم انساني حقن جي تحفظ، انصاف تائين رسائي ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي جاچ سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="UNBio"/> == بين الاقوامي عدالت انصاف == 2019ع کان پلي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] ۾ ميانمار خلاف گيمبيا طرفان داخل ڪيل نسل ڪشي بابت ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') جي حيثيت سان ڪم ڪندي رهي آهي. هي ڪيس ميانمار جي [[روهنگيا]] مسلمان اقليت خلاف نسل ڪشي جي الزامن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelProfile">{{cite web |title=2026: Navi Pillay |url=https://www.nobelpeaceprize.org/laureates/2026 |website=Nobel Peace Prize |publisher=Norwegian Nobel Committee |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> خاص طور مقرر ڪيل جج جي حيثيت مستقل جج جي عهدي کان مختلف هوندي آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == 2021ع کان 2025ع تائين پلي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جي قائم ڪيل آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن جي صدر رهي. هن ڪميشن جو دائرو والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن ۽ بين الاقوامي انساني قانون جي ڀڃڪڙين جي جاچ هو.<ref name="UNBio"/> === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جي جاچ === 2023ع ۾ اسرائيل ۽ غزا ۾ شروع ٿيل جنگ کان پوءِ ڪميشن حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن جي 7 آڪٽوبر واري حملن ۽ اسرائيلي فوجي ڪارروائين بابت جاچ ڪئي. ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ ٻنهي ڌرين جي عملن کي بين الاقوامي انساني قانون جي معيارن موجب جانچڻ جو موقف اختيار ڪيو.<ref name="PillayStatement2024">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay at the Human Rights Council |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/coiopt/statements/2024-06-19-stm-navi-pillay.pdf |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |date=2024-06-19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === سيپٽمبر 2025ع ۾ پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن غزا ۾ اسرائيلي ڪارروائين بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي تحقيق جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن ۽ اسرائيلي اختيارين تي بين الاقوامي قانون موجب ذميواري عائد ٿئي ٿي.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو. ڪميشن جا نتيجا بين الاقوامي عدالت انصاف جي ڪنهن حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهن.<ref name="Reuters2026">{{cite news |title=Former ICC judge Navi Pillay wins 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.reuters.com/world/navanethem-navi-pillay-wins-2026-nobel-peace-prize-2026-10-09/ |work=Reuters |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي پلي کي 2026ع جو نوبل امن انعام ڏنو ويندو. ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانوني ادارن جي مضبوطيءَ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد ڄاڻايو.<ref name="Nobel2026"/> نوبل ڪميٽي خاص طور جنگي ڏوهن، انسانيت خلاف ڏوهن ۽ نسل ڪشيءَ جي جوابدهيءَ لاءِ بين الاقوامي عدالتي نظام جي ترقيءَ ۾ سندس ڪردار جو ذڪر ڪيو.<ref name="NobelProfile"/> === بين الاقوامي ردعمل === گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پلي کي نوبل امن انعام ملڻ تي مبارڪباد ڏني ۽ بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن جي دفاع ۾ سندس ڪردار جي واکاڻ ڪئي.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڏکڻ آفريڪا ۽ مختلف انساني حقن جي تنظيمن طرفان پڻ سندس اعزاز جي آجيان ڪئي وئي. ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي فيصلي تي تنقيد ڪئي.<ref name="APReaction">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == پلي کي انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون ۾ خدمتن سبب مختلف علمي ۽ بين الاقوامي ادارن طرفان سڃاڻپ ملي آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:right;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#C7DDF5;color:#173B65;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جي زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#D9E6FB;color:#23436A;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F0E4;color:#205B45;padding:8px;" | عهدو يا واقعو ! style="background:#FCE7CF;color:#85511B;padding:8px;" | اهميت |- | 1941ع | پيدائش | ڊربن، ڏکڻ آفريڪا |- | 1965ع | ايل ايل بي | نٽال يونيورسٽي |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس جو قيام | نٽال صوبي ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين عورت |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي جج | بين الاقوامي فوجداري انصاف |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري قانون |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | عالمي انساني حقن جي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار وارو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | انساني حقن ۽ جنگي قانون جي جاچ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ۽ انساني حقن بابت اثر == پلي جي قانوني زندگيءَ جو اهم حصو نسلي امتياز، صنفي برابري، سياسي قيدين جي حقن ۽ بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ سان لاڳاپيل رهيو آهي. روانڊا واري ٽربيونل ۾ سندس ڪم بين الاقوامي فوجداري قانون ۾ جنسي تشدد جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور سندس ڪم عالمي انساني حقن جي نگراني ۽ رياستن جي جوابدهيءَ سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="NobelProfile"/><ref name="UNBio"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[گڏيل قومون]] * [[انساني حق]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite web |title=Nobel Peace Prize for 2026 |url=https://www.nobelpeaceprize.org/press/press-releases/nobel-peace-prize-for-2026 |publisher=Norwegian Nobel Committee |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |publisher=South African History Online |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite news |title=نوبیل امن انعام 2026 جیتنے والی نوانیتھم پلے کون ہیں؟ |url=https://www.independenturdu.com/node/188168 |work=Independent Urdu |date=2026-10-09 |language=ur }} * {{cite web |title=مفوضة الأمم المتحدة السامية السابقة لحقوق الإنسان تفوز بجائزة نوبل للسلام |url=https://www.un.org/ar/248973 |publisher=United Nations |date=2026-10-09 |language=ar }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelpeaceprize.org/laureates/2026 نوبل امن انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.un.org/en/about-us/nobel-peace-prize/navi-pillay-2026 گڏيل قومن تي ناوي پلي جي سوانح] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت تي سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:عورت جج]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل امن انعام يافته]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] 40pvivuljupg20c35vb1f9d6kdvtmu4 418472 418463 2026-10-10T09:56:22Z Intisar Ali 8681 418472 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آفريڪا جي قانوندان، جج، انساني حقن جي اڳواڻ ۽ 2026ع جي نوبل امن انعام يافته}} {{Infobox officeholder | name = ناوي پلي | native_name = Navanethem Pillay | image = Navi Pillay June 2014.jpg | image_size = 260px | caption = ناوي پلي، جون 2014ع | birth_name = ناوي نٿم نائڊو | birth_date = {{Birth date and age|1941|9|23}} | birth_place = [[ڊربن]]، نٽال، [[ڏکڻ آفريڪا]] | nationality = ڏکڻ آفريڪي | occupation = قانوندان، جج ۽ انساني حقن جي اڳواڻ | education = [[نٽال يونيورسٽي]] (BA، LLB)؛ [[هارورڊ لا اسڪول]] (LLM، SJD) | spouse = {{marriage|گابي پلي|1965}} | children = 2 | awards = [[نوبل امن انعام]] (2026ع) | office = گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | term_start = 1 سيپٽمبر 2008ع | term_end = 31 آگسٽ 2014ع | predecessor = [[لوئيس آربر]] | successor = [[زيد رعد الحسين]] | office2 = [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج | term_start2 = 11 مارچ 2003ع | term_end2 = 31 آگسٽ 2008ع | office3 = [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي صدر | term_start3 = 4 جون 1999ع | term_end3 = 26 مئي 2003ع | predecessor3 = [[لائٽي ڪاما]] | successor3 = [[ايرڪ موسه]] | office4 = روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | term_start4 = 25 مئي 1995ع | term_end4 = 3 ڊسمبر 2003ع | office5 = [[ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت]] جي جج | term_start5 = 1995ع | term_end5 = 1995ع }} '''ناوي نٿم «ناوي» پلي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Navanethem "Navi" Pillay|اردو=نوانیتھم ناوی پلے|عربي=نافي بيليه}}؛ پيدائشي نالو: '''ناوي نٿم نائڊو'''؛ پيدائش: 23 سيپٽمبر 1941ع) [[ڏکڻ آفريڪا]] جي قانوندان، اڳوڻي جج ۽ بين الاقوامي انساني حقن جي اڳواڻ آهي. هوءَ 2008ع کان 2014ع تائين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر رهي. ان کان اڳ هن [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] جي جج ۽ صدر، [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جي جج ۽ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج طور خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="OHCHR">{{cite web |title=High Commissioner |url=https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="ICC">{{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي پلي کي امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ [[نوبل امن انعام]] ڏيڻ جو اعلان ڪيو. هوءَ اهو اعزاز حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت بڻجي.<ref name="Nobel2026">{{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |publisher=Nobel Prize Outreach |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Nobel Peace Prize 2026: Navanethem Pillay – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندڙ پلي، ڏکڻ آفريڪا ۾ [[اپارٿائيڊ|نسلي امتياز]] جي دور ۾ قانوني پيشو اختيار ڪيو. هن سياسي قيدين، نسلي امتياز خلاف جدوجهد ڪندڙ ڪارڪنن ۽ عورتن جي حقن لاءِ وڪالت ڪئي. 1995ع ۾ هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج بڻجي.<ref name="SAHistory">{{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> روانڊا واري بين الاقوامي ٽربيونل ۾ پلي جي عدالتي خدمتن جو هڪ اهم پهلو 1998ع جو تاريخي ''اڪائيسو ڪيس'' هو، جنهن ۾ مخصوص حالتن هيٺ جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جو عمل قرار ڏيڻ بابت اهم عدالتي اصول قائم ٿيا.<ref name="Harvard2006">{{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |publisher=Harvard Law School |date=2006-04-23 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خانداني پسمنظر == [[فائل:Durban, KwaZulu-Natal, South Africa (20326967959).jpg|thumb|[[ڊربن]]، ڏکڻ آفريڪا جو شهر، جتي ناوي پلي پيدا ٿي ۽ سندس پرورش ٿي.]] ناوي نٿم نائڊو 23 سيپٽمبر 1941ع تي ڏکڻ آفريڪا جي نٽال صوبي جي شهر ڊربن ۾ پيدا ٿي. سندس والد جو نالو نارائن سامي نائڊو ۽ والده جو نالو سنتاما نائڊو هو. سندس خاندان هندستاني تامل نسل سان تعلق رکندو هو. سندس ڏاڏا ۽ نانا 1890ع واري ڏهاڪي ۾ هندستان مان معاهدي هيٺ پورهيتن جي حيثيت ۾ ڏکڻ آفريڪا آيا هئا، جتي کين نٽال جي ڪمند جي پوکن ۾ ڪم ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012">{{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="Naidu2013">{{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |date=2013-07-25 |isbn=9781909807273 |language=en }}</ref> پلي اٺن ٻارن واري خاندان ۾ پنجين نمبر تي هئي. سندس والد بس هلائيندو هو ۽ خاندان جي آمدني وڌائڻ لاءِ ٻيا ڪم پڻ ڪندو هو، جڏهن تہ سندس والده گهر سنڀاليندي هئي. خاندان جي محدود آمدنيءَ باوجود والدين پنهنجي ڌيئرن ۽ پٽن جي تعليم کي هڪجهڙي اهميت ڏني.<ref name="Heyns2012"/> === ننڍپڻ ۽ تعليم ۾ رڪاوٽون === پلي جي ننڍپڻ ۾ ڏکڻ آفريڪا اندر نسلي امتياز جا قانون لاڳو هئا، جن جي نتيجي ۾ غيرسفيد آباديءَ لاءِ تعليمي ۽ معاشي موقعا محدود هئا. سندس خاندان کي به انهن پابندين کي منهن ڏيڻو پيو. محدود وسيلن سبب سندس والده وڏن ٻارن جي استعمال ٿيل ڪاپين مان خالي ورق گڏ ڪري ننڍن ٻارن لاءِ نيون ڪاپيون ٺاهيندي هئي. پلي جي تعليم جاري رکڻ لاءِ خاندان ۽ مقامي برادريءَ مالي مدد پڻ فراهم ڪئي.<ref name="Naidu2013"/><ref name="Heyns2012"/> ننڍپڻ کان ئي پلي لکڻ ۽ سماجي مسئلن بابت سوچڻ ۾ دلچسپي وٺندي هئي. ڏهن سالن جي عمر ۾ هن ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن ۾ ڪارن ۽ سفيد ماڻهن سان ٿيندڙ مختلف سلوڪ بابت مضمون لکيو. چوڏهن سالن جي عمر ۾ واپار بابت هڪ مضمون تي کيس ڊربن چيمبر آف ڪامرس طرفان انعام مليو، جڏهن تہ پندرهن سالن جي عمر ۾ عورتن جي سماجي ڪردار بابت سندس مضمون کي پڻ انعام ڏنو ويو.<ref name="Heyns2012"/> === تعليم دوران نسلي امتياز === پلي کي مقامي هندستاني برادري، ڊربن سٽي ڪائونسل ۽ يونيورسٽيءَ جي مالي مدد سان اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جو موقعو مليو. 1959ع جي ''Extension of University Education Act'' تحت ڏکڻ آفريڪا جي يونيورسٽين ۾ نسلي بنيادن تي داخلا جون پابنديون وڌايون ويون. انهيءَ سبب پلي کي نٽال يونيورسٽيءَ مان سالسبري ٻيٽ تي قائم هندستاني شاگردن جي تعليمي اداري ڏانهن منتقل ٿيڻو پيو. ڇاڪاڻ تہ ان اداري ۾ ايل ايل بي جو پروگرام موجود نه هو، تنهنڪري پلي قانون جي تعليم جاري رکڻ لاءِ حڪومتي استثنا حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اجازت ملڻ کان پوءِ هوءَ نٽال يونيورسٽيءَ ڏانهن موٽي ۽ پنهنجي قانون جي تعليم مڪمل ڪئي.<ref name="Heyns2012"/> == اعليٰ تعليم == پلي 1963ع ۾ [[نٽال يونيورسٽي]] مان بيچلر آف آرٽس (BA) ۽ 1965ع ۾ بيچلر آف لاز (LLB) جون ڊگريون حاصل ڪيون. يونيورسٽيءَ ۾ تعليم دوران هن نسلي امتياز جي پاليسين ۽ شاگردن سان ٿيندڙ غيربرابريءَ کي ويجهڙائيءَ کان ڏٺو. غيرسفيد شاگردن لاءِ ڪتابن ۽ ٻين تعليمي وسيلن جي کوٽ هئي. هڪ موقعي تي کيس هڪ ضروري درسي ڪتاب ويهن ٻين شاگردن سان گڏ استعمال ڪرڻو پيو.<ref name="Heyns2012"/> [[فائل:HarvardLawSchool2.JPG|thumb|[[هارورڊ لا اسڪول]]، جتان پلي قانون ۾ اعليٰ ڊگريون حاصل ڪيون.]] بعد ۾ پلي هارورڊ–ڏکڻ آفريڪا اسڪالرشپ پروگرام تحت آمريڪا جي [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪئي. هن 1982ع ۾ ماسٽر آف لاز (LLM) ۽ 1988ع ۾ ڊاڪٽر آف جوريڊيڪل سائنس (SJD) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Harvard2026">{{cite web |title=Navi Pillay: From Harvard Law in the 1980s to the Nobel Peace Prize in 2026 |url=https://hls.harvard.edu/today/navi-pillay-from-harvard-law-in-the-1980s-to-the-nobel-peace-prize-in-2026/ |website=Harvard Law School |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هوءَ هارورڊ لا اسڪول مان قانون ۾ ڊاڪٽريٽ حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="Women2000">{{cite book |title=Women Marching Into the 21st Century: Wathint' Abafazi, Wathint' Imbokodo |publisher=Human Sciences Research Council |year=2000 |isbn=9780796919663 |language=en }}</ref> == ڏکڻ آفريڪا ۾ قانوني پيشو == === وڪالت جي شروعات === 1965ع ۾ قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پلي وڪالت جو پيشو اختيار ڪيو. هن قانوني تربيت اين. ٽي. نائڪر جي نگرانيءَ ۾ حاصل ڪئي، جيڪو [[آفريڪن نيشنل ڪانگريس]] سان لاڳاپيل سياسي ڪارڪن هو ۽ نسلي امتياز واري حڪومت جي پابندين هيٺ رهيو هو.<ref name="Heyns2012"/> 1967ع ۾ پلي نٽال صوبي ۾ پنهنجي قانوني آفيس قائم ڪئي. هوءَ انهيءَ صوبي ۾ پنهنجي وڪالت جي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت هئي.<ref name="ICC"/><ref name="Women2000"/> نسلي امتياز جي دور ۾ غيرسفيد عورتن لاءِ قانوني پيشو اختيار ڪرڻ انتهائي ڏکيو هو. پلي موجب قانوني ادارا کيس ملازمت ڏيڻ کان انڪار ڪندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن کي هڪ غيرسفيد عورت کان سفيد ملازمن جي هدايتون وٺڻ قبول نه هو.<ref name="BBC2008">{{cite news |last=Fisher |first=Jonah |title=Profile: New UN human rights chief |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7529821.stm |work=BBC News |date=2008-07-28 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> غيرسفيد وڪيل هئڻ سبب پلي کي عدالتن جي ججن جي مخصوص چيمبرن ۾ داخل ٿيڻ جي به اجازت نه هئي. بعد ۾ اعليٰ عدالت جي جج مقرر ٿيڻ تي هن انهيءَ تضاد جو ذڪر ڪيو تہ پهريون ڀيرو جج جي چيمبر ۾ تڏهن داخل ٿي، جڏهن اهو سندس پنهنجو چيمبر هو.<ref name="Harvard2006"/> === نسلي امتياز خلاف وڪالت === پلي لڳ ڀڳ 28 سال ڏکڻ آفريڪا ۾ وڪالت ڪئي. انهيءَ عرصي دوران هن نسلي امتياز خلاف سرگرم سياسي ڪارڪنن ۽ تنظيمن سان لاڳاپيل ماڻهن جا ڪيس وڙهيا. سندس قانوني خدمتن ۾ آفريڪن نيشنل ڪانگريس، يونٽي موومينٽ، بليڪ ڪانشسنس موومينٽ ۽ آزانيئن پيپلز آرگنائيزيشن سان لاڳاپيل ڪارڪنن جي قانوني نمائندگي شامل هئي.<ref name="Heyns2012"/> هن سياسي قيدين سان ٿيندڙ تشدد، غيرقانوني پڇاڳاڇا ۽ جيلن جي خراب حالتن خلاف قانوني ڪارروائين ۾ حصو ورتو. === مڙس جي گرفتاري ۽ قانوني جدوجهد === 1971ع ۾ پلي جي مڙس گابي پلي کي دهشتگرديءَ بابت قانون تحت گرفتار ڪيو ويو. پلي عدالت ۾ قانوني ڪارروائي ڪري پوليس کي سندس مڙس کان غيرقانوني طريقن سان پڇاڳاڇا ڪرڻ کان روڪڻ جو حڪم حاصل ڪيو.<ref name="Reddy2002">{{cite interview |title=Interview with Navi Pillay |interviewer=Vino Reddy |url=http://scnc.ukzn.ac.za/doc/Audio/VOR/PillayNavi/PillayNavi%20transcript.htm |work=Voices of Resistance |date=2002-08-11 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === روبن ٻيٽ جي سياسي قيدين جا حق === 1973ع ۾ پلي سياسي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي ڏيارڻ بابت اهم قانوني ڪاميابي حاصل ڪئي. انهن قيدين ۾ [[روبن ٻيٽ]] تي قيد [[نيلسن منڊيلا]] پڻ شامل هو. انهيءَ سلسلي ۾ ''State v Kader Hassim and 9 others'' ۽ ''State v Harry Gwala and 9 others'' جهڙا ڪيس اهم هئا.<ref name="Heyns2012"/> هنن ڪيسن جو تعلق سياسي قيدين جي قانوني نمائندگي، جيلن جي حالتن ۽ منصفاڻي عدالتي ڪارروائيءَ جي حق سان هو. === عورتن جا حق ۽ آئيني برابري === پلي عورتن خلاف گهريلو تشدد، صنفي امتياز ۽ عورتن جي قانوني تحفظ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. هن تشدد جو شڪار عورتن جي مدد لاءِ ''Advice Desk for the Abused'' جي قيام ۾ حصو ورتو ۽ متاثر عورتن لاءِ پناهه جي انتظامن سان پڻ لاڳاپيل رهي.<ref name="Reddy2002"/> ڏکڻ آفريڪا ۾ جمهوري آئين جي تياريءَ واري دور ۾ هوءَ ''Women's National Coalition'' سان لاڳاپيل رهي. هن نسل، مذهب ۽ جنسي رجحان جي بنياد تي امتياز جي ممانعت بابت آئيني اصولن جي حمايت ڪئي.<ref name="NDTV2014">{{cite news |title=Jordan Diplomat to Replace Navi Pillay in United Nations for Human Rights |url=https://www.ndtv.com/article/world/jordan-diplomat-to-replace-navi-pillay-in-united-nations-for-human-rights-537579 |work=NDTV |date=2014-06-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 1992ع ۾ پلي عورتن جي حقن لاءِ قائم بين الاقوامي تنظيم [[Equality Now]] جي گڏيل بانين مان هڪ بڻجي.<ref name="NDTV2014"/> === ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج === 1995ع ۾ صدر نيلسن منڊيلا جي دور ۾ پلي کي ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج مقرر ڪيو ويو. سندس مقرري عدالتي چونڊ بابت قائم ''Judicial Service Commission'' جي عمل ذريعي ٿي. هوءَ ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت ۾ مقرر ٿيندڙ پهرين غيرسفيد عورت جج هئي.<ref name="Andrews2006">{{cite journal |last=Andrews |first=Penelope |title=The South African Judicial Appointments Process |journal=Osgoode Hall Law Journal |volume=44 |issue=3 |pages=565–572 |year=2006 |doi=10.60082/2817-5069.1288 |url=https://digitalcommons.osgoode.yorku.ca/ohlj/vol44/iss3/8 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> سندس مقرريءَ کان پوءِ صدر منڊيلا کيس ذاتي طور مبارڪباد ڏني. اعليٰ عدالت ۾ سندس خدمتن جو عرصو مختصر رهيو، ڇاڪاڻ تہ ساڳئي سال هوءَ روانڊا لاءِ قائم بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج چونڊجي وئي.<ref name="Heyns2012"/> == بين الاقوامي عدالتي زندگي == === روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل (1995ع–2003ع) === 1995ع ۾ ناوي پلي کي [[روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل]] (ICTR) جي جج چونڊيو ويو. هي ٽربيونل گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل 1994ع ۾ [[روانڊا جي نسل ڪشي]] ۽ ان سان لاڳاپيل سنگين بين الاقوامي ڏوهن جي جوابدهيءَ لاءِ قائم ڪيو هو. ڏکڻ آفريڪا جي صدر [[نيلسن منڊيلا]] ۽ انصاف واري وزير [[دالله عمر]] پلي جي نامزدگيءَ جي حمايت ڪئي. پلي 25 مئي 1995ع کان 3 ڊسمبر 2003ع تائين ٽربيونل جي جج رهي، جڏهن تہ 4 جون 1999ع کان 26 مئي 2003ع تائين ان جي صدر طور خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICTR2008">{{cite web |title=Former ICTR President becomes UN High Commissioner for Human Rights |url=https://unictr.irmct.org/en/news/former-ictr-president-becomes-un-high-commissioner-human-rights |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |date=2008-09-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٽربيونل جي شروعاتي چئن سالن دوران پلي ان جي واحد عورت جج هئي. سندس عدالتي خدمتون خاص طور جنسي تشدد، نسل ڪشي ۽ نفرت پکيڙيندڙ ميڊيا جي فوجداري ذميواريءَ بابت ڪيسن سان لاڳاپيل رهيون.<ref name="Harvard2006"/><ref name="Heyns2012"/> ==== اڪائيسو ڪيس: جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي ==== روانڊا واري ٽربيونل جي تاريخي ڪيسن مان هڪ ''The Prosecutor v. Jean-Paul Akayesu'' هو، جنهن جو فيصلو 2 سيپٽمبر 1998ع تي ٻڌايو ويو. [[جين پال اڪائيسو]] روانڊا جي تابا ڪميون جو اڳوڻو ميئر هو. مٿس 1994ع جي نسل ڪشيءَ دوران توتسي آباديءَ خلاف ڏوهن ۾ ملوث هئڻ جا الزام هئا. پلي انهيءَ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ شامل هئي. عدالتي ڪارروائيءَ دوران جنسي تشدد جي شاهديءَ کي اهميت ڏني وئي ۽ ان بابت الزامن کي ڪيس ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="AkayesuCharges">{{cite web |title=New charges against Akayesu: sexual violence |url=https://unictr.irmct.org/en/news/new-charges-against-akayesu-sexual-violence |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> فيصلي ۾ ٽربيونل واضح ڪيو تہ ريپ ۽ ٻيو جنسي تشدد، جيڪڏهن نسل ڪشيءَ بابت بين الاقوامي قانون ۾ مقرر مخصوص ارادي ۽ ٻين شرطن سان ڪيو وڃي، تہ نسل ڪشيءَ جو عمل بڻجي سگهي ٿو. انهيءَ سان گڏ اهڙا عمل انسانيت خلاف ڏوهن جي دائري ۾ پڻ اچي سگهن ٿا.<ref name="AkayesuCase">{{cite web |title=Akayesu |url=https://www.internationalcrimesdatabase.org/Case/50/Akayesu/ |website=International Crimes Database |publisher=T.M.C. Asser Institute |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن فيصلي کي بين الاقوامي فوجداري قانون جي تاريخ ۾ اهم حيثيت حاصل آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جنسي تشدد جي قانوني سڃاڻپ ۽ نسل ڪشيءَ جي عدالتي تشريح ۾ نوان اصول قائم ڪيا.<ref name="Harvard2006"/> ==== روانڊا جي ميڊيا بابت ڪيس ==== پلي روانڊا جي نسل ڪشيءَ دوران نفرت پکيڙڻ ۽ تشدد لاءِ عوامي اشتعال پيدا ڪرڻ بابت مشهور ''ميڊيا ڪيس'' جي ٻڌڻي ڪندڙ ججن ۾ پڻ شامل هئي. هن ڪيس ۾ [[فرڊيننڊ ناهيمانا]]، [[جين بوسڪو باراياگويزا]] ۽ [[حسن نگيزي]] خلاف عدالتي ڪارروائي ٿي. الزامن جو تعلق ''Radio Télévision Libre des Mille Collines'' (RTLM) ريڊيو اسٽيشن ۽ ''Kangura'' رسالي ذريعي توتسي آباديءَ خلاف نفرت ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ اشتعال پيدا ڪرڻ سان هو. ٽربيونل 2003ع ۾ ٽنهي جوابدارن بابت فيصلو ٻڌايو. هن ڪيس ۾ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي ۽ عوامي اشتعال، اظهار جي آزادي ۽ فوجداري ذميواريءَ جي حدن بابت اهم قانوني سوال سامهون آيا.<ref name="ICTRMedia">{{cite web |title=Three Media Leaders convicted for Genocide |url=https://unictr.irmct.org/en/news/three-media-leaders-convicted-genocide |website=International Criminal Tribunal for Rwanda |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هي ڪيس ان ڳالهه جي عدالتي مثال طور ڄاتو وڃي ٿو تہ ميڊيا ذريعي تشدد ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ سڌي اشتعال انگيزي مخصوص حالتن ۾ بين الاقوامي فوجداري ذميواري پيدا ڪري سگهي ٿي. === بين الاقوامي فوجداري عدالت (2003ع–2008ع) === 2003ع ۾ ناوي پلي کي [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] (ICC) جي شروعاتي ججن مان هڪ چونڊيو ويو. سندس چونڊ عدالت جي بنيادي دستاويز [[روم جو آئين|روم اسٽيٽيوٽ]] جي رياستي ڌرين جي اسيمبليءَ ڪئي. هوءَ عدالت جي اپيلن واري شعبي سان لاڳاپيل رهي ۽ 11 مارچ 2003ع کان 31 آگسٽ 2008ع تائين خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="ICC"/> بين الاقوامي فوجداري عدالت نسل ڪشي، انسانيت خلاف ڏوهن، جنگي ڏوهن ۽ پنهنجي دائره اختيار ۾ ايندڙ جارحيت جي ڏوهه بابت انفرادي فوجداري ذميواريءَ جي جاچ ۽ عدالتي ڪارروائي ڪري ٿي. پلي جي چونڊ کي بين الاقوامي فوجداري عدالت جي شروعاتي دور ۾ عورتن جي عدالتي نمائندگيءَ جي حوالي سان پڻ اهميت حاصل هئي. ==== ٿامس لوبانگا جو ڪيس ==== بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ پلي جي خدمتن دوران [[ٿامس لوبانگا ڊيئلو]] جو ڪيس اهم هو. لوبانگا تي ڪانگو جي جمهوري جمهوريه جي ايتوري علائقي ۾ پندرهن سالن کان گهٽ عمر جي ٻارن کي هٿياربند گروهن ۾ ڀرتي ڪرڻ ۽ کين جنگي ڪاررواين ۾ استعمال ڪرڻ جا الزام هئا. پلي 2006ع کان 2008ع تائين هن ڪيس جي شروعاتي عدالتي مرحلن سان لاڳاپيل اپيلن جي ٻڌڻيءَ ۾ حصو ورتو. لوبانگا کي 2012ع ۾ ڏوهاري قرار ڏنو ويو، يعني پلي جي عدالت ڇڏڻ کان پوءِ.<ref name="Lubanga">{{cite web |title=Situation in the Democratic Republic of the Congo: The Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo |url=https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/CaseInformationSheets/LubangaEng.pdf |website=International Criminal Court |date=2021-07 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref><ref name="LubangaAppeal">{{cite web |title=Decision on Thomas Lubanga Dyilo's Application for Referral to the Pre-Trial Chamber / In the Alternative, Discontinuance of Appeal |url=https://www.icc-cpi.int/court-record/icc-01/04-01/06-393 |website=International Criminal Court |date=2006-09-06 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === بين الاقوامي فوجداري عدالت تان استعيفا === 30 جولاءِ 2008ع تي بين الاقوامي فوجداري عدالت پلي جي استعيفا جو اعلان ڪيو. سندس استعيفا 31 آگسٽ 2008ع کان اثرائتي ٿي، ڇاڪاڻ تہ کيس گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جو عهدو سنڀالڻو هو.<ref name="ICCResignation">{{cite web |title=Resignation of Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/news/resignation-judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |date=2008-07-30 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر (2008ع–2014ع) == [[فائل:High Commissioner for Human Rights, Ms. Navanethem Pillay..jpg|thumb|ناوي پلي گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ خطاب ڪندي.]] 24 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي سيڪريٽري جنرل [[بان ڪي مون]] ناوي پلي کي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر طور نامزد ڪيو. 28 جولاءِ 2008ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي سندس نامزدگي اتفاق راءِ سان منظور ڪئي. پلي 1 سيپٽمبر 2008ع تي عهدو سنڀاليو ۽ [[لوئيس آربر]] جي جاءِ ورتي. 2012ع ۾ سندس عهدي جي مدي ۾ وڌيڪ ٻن سالن جي واڌ ڪئي وئي. هوءَ 31 آگسٽ 2014ع تائين اعليٰ ڪمشنر رهي ۽ ان کان پوءِ [[زيد رعد الحسين]] سندس جانشين بڻيو.<ref name="OHCHR"/><ref name="ICTR2008"/> اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ سندس ذميوارين ۾ عالمي انساني حقن جي صورتحال جي نگراني، رياستن سان رابطي، انساني حقن جي ڀڃڪڙين بابت رپورٽن ۽ بين الاقوامي قانونن تي عملدرآمد جي حمايت شامل هئي. === ذات پات جي بنياد تي امتياز === 2009ع ۾ پلي ذات پات جي بنياد تي ٿيندڙ امتياز جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدم کڻڻ جي حمايت ڪئي. هن پنهنجي مضمون ''Tearing down the wall of caste'' ۾ ذات پات جي بنياد تي سماجي ناانصافي، انساني وقار ۽ برابريءَ جي حقن بابت بحث ڪيو.<ref name="Caste2009">{{cite web |title=Opinion Piece: Tearing down the wall of caste |url=https://www.ohchr.org/en/opinion-editorial/2009/10/opinion-piece-tearing-down-wall-caste |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2009-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن ذات پات جي بنياد تي امتياز خلاف گڏيل قومن جي اصولن ۽ رهنمائيءَ کي اڳتي وڌائڻ جي حمايت ڪئي. 2013ع ۾ هن دلت عورتن کي پيش ايندڙ امتياز ۽ تشدد بابت پڻ آواز اٿاريو.<ref name="Dalit2013">{{cite web |title=Pillay pledges support for Dalit women |url=https://idsn.org/pillay-pledges-support-for-dalit-women/ |website=International Dalit Solidarity Network |date=2013-06-05 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت حق === پلي گڏيل قومن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ جي بنياد تي امتياز جي خاتمي لاءِ انساني حقن جي قانوني تحفظ جي حمايت ڪئي. 2011ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت هڪ اهم قرارداد منظور ڪئي، جنهن جي پلي حمايت ڪئي.<ref name="APA2012">{{cite web |last=Gary |first=Juneau |title=Are LGBT rights human rights? Recent development at the United Nations |url=https://www.apa.org/international/pi/2012/06/un-matters |website=American Psychological Association |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 2012ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس ''Born Free and Equal'' نالي دستاويز شايع ڪيو، جنهن ۾ جنسي رجحان ۽ صنفي سڃاڻپ بابت بين الاقوامي انساني حقن جي قانون جي وضاحت ڪئي وئي.<ref name="BornFree">{{cite report |title=Born Free and Equal: Sexual Orientation and Gender Identity in International Human Rights Law |url=https://www.ohchr.org/Documents/Publications/BornFreeAndEqualLowRes.pdf |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |year=2012 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === وڪي ليڪس ۽ اظهار جي آزادي === ڊسمبر 2010ع ۾ پلي [[وڪي ليڪس]] خلاف خانگي مالي ادارن طرفان لاڳو ڪيل مالي پابندين بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. هن چيو تہ اهڙن قدمن سان اظهار جي آزاديءَ بابت اهم سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="ReutersWikiLeaks">{{cite news |last=Nebehay |first=Stephanie |title=UN rights boss concerned at targeting of WikiLeaks |url=https://www.reuters.com/article/idUSLDE6B81RO20101209 |work=Reuters |date=2010-12-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ايڊورڊ سنوڊن بابت موقف === جولاءِ 2014ع ۾ پلي آمريڪي ڳجهي نگرانيءَ بابت معلومات ظاهر ڪندڙ [[ايڊورڊ سنوڊن]] جي معاملي تي تبصرو ڪيو. هن سنوڊن کي انساني حقن جي محافظ طور بيان ڪندي سندس خلاف فوجداري ڪارروائيءَ بابت انساني حقن سان لاڳاپيل قانوني دليلن ڏانهن ڌيان ڇڪايو.<ref name="ReutersSnowden">{{cite news |title=UN's Pillay suggests Snowden should not face trial |url=https://in.reuters.com/article/usa-security-un-idINL6N0PR1S920140716 |work=Reuters |date=2014-07-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === زمبابوي بابت موقف === مئي 2012ع ۾ پلي [[زمبابوي]] تي لاڳو پابندين جي معطليءَ جي حمايت ڪئي. سندس انهيءَ موقف تي زمبابوي جي ڪجهه سول سوسائٽي تنظيمن تنقيد ڪئي. انهن تنظيمن جو چوڻ هو تہ پابندين بابت بحث دوران حڪومت جي انساني حقن جي رڪارڊ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref name="Zimbabwe2012">{{cite news |title=Pillay calls for an end to sanctions against Zimbabwe |url=https://mg.co.za/article/2012-05-25-pillay-pushes-to-suspend-sanctions-against-zimbabwe/ |work=Mail & Guardian |date=2012-05-25 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === سري لنڪا ۾ انساني حقن جي صورتحال === آگسٽ 2013ع ۾ پلي [[سري لنڪا]] جي دوري دوران حڪومت جي انساني حقن بابت رڪارڊ تي تنقيد ڪئي. هن سري لنڪا جي گهرو ويڙهه جي آخري مرحلن دوران عام شهرين، خاص طور تامل آباديءَ، سان ٿيندڙ سلوڪ ۽ جنگ کان پوءِ جي جوابدهيءَ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي. سري لنڪا جي ڪجهه حڪومتي حامين سندس تامل نسلي پسمنظر جي بنياد تي سندس غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيو، جنهن کي پلي رد ڪيو.<ref name="BBCSriLanka">{{cite news |title=UN's Navi Pillay attacks Sri Lanka human rights record |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-23899082 |work=BBC News |date=2013-08-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === 2014ع جي غزا جنگ === 2014ع ۾ [[غزا]] جي جنگ دوران پلي اسرائيلي فوجي ڪاررواين ۽ [[حماس]] جي حملن بابت بين الاقوامي انساني قانون جي امڪاني ڀڃڪڙين تي ڳڻتي ظاهر ڪئي. 23 جولاءِ 2014ع تي گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل ۾ خطاب ڪندي هن غزا ۾ عام شهرين ۽ ٻارن جي موت، رهائشي علائقن تي حملن ۽ شهرين جي تحفظ بابت سوال اٿاريا.<ref name="OHCHRGaza2014">{{cite web |title=Statement by Navi Pillay, UN High Commissioner for Human Rights at the Human Rights Council 21st Special Session: Human Rights Situation in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2014/07/statement-navi-pillay-un-high-commissioner-human-rights-human |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2014-07 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> هن اسرائيل ۽ حماس ٻنهي طرفن جي عملن جي قانوني جاچ جي ضرورت تي زور ڏنو. اسرائيلي حڪومت جي حامين ۽ آمريڪا جي ڪجهه قانونسازن پلي ۽ انساني حقن واري ڪائونسل جي اسرائيل بابت موقف تي تنقيد ڪئي. جولاءِ 2014ع ۾ آمريڪي ڪانگريس جي هڪ سئو کان وڌيڪ ميمبرن پاران پلي ڏانهن موڪليل خط ۾ ڪائونسل جي جاچ جي طريقيڪار تي اعتراض ڪيا ويا.<ref name="USCongress2014">{{cite web |last1=Israel |first1=Steve |last2=Deutch |first2=Ted |last3=Ros-Lehtinen |first3=Ileana |last4=Cole |first4=Tom |title=Letter to Navi Pillay |url=https://web.archive.org/web/20140802125231/http://israel.house.gov/sites/israel.house.gov/files/wysiwyg_uploaded/UN%20HRC%20Letter%20on%20Hamas%20Human%20Shields%20-%20FINAL%20SIGNATURES.pdf |date=2014-07-25 |publisher=United States House of Representatives |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === شام جي گهرو ويڙهه === آگسٽ 2014ع ۾ پلي [[شام جي گهرو ويڙهه]] بابت عالمي برادريءَ جي ردعمل تي تنقيد ڪئي. هن شام ۾ وڏي پيماني تي ٿيندڙ انساني جانين جي نقصان ۽ انساني حقن جي ڀڃڪڙين جي خاتمي لاءِ بين الاقوامي قدمن جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="Syria2014">{{cite news |title=UN criticizes 'international paralysis' on Syrian civil war |url=https://web.archive.org/web/20140826115045/http://www.bignewsnetwork.com/index.php/sid/225005183 |work=Big News Network |date=2014-08-22 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج == 2019ع ۾ پلي کي [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] (ICJ) ۾ [[گيمبيا]] طرفان [[ميانمار]] خلاف داخل ڪيل نسل ڪشيءَ جي ڪيس ۾ خاص طور مقرر ڪيل جج (''judge ad hoc'') طور نامزد ڪيو ويو. هن ڪيس جو باضابطه نالو ''Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (The Gambia v. Myanmar)'' آهي. گيمبيا ميانمار تي الزام لڳايو تہ ان [[روهنگيا]] مسلمان اقليت سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيڪو نسل ڪشيءَ جي روڪٿام ۽ سزا بابت عالمي معاهدي جي ڀڃڪڙي آهي.<ref name="ICJ2022">{{cite report |title=Summary of the Judgment of 22 July 2022 |url=https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/178/178-20220722-SUM-01-00-EN.pdf |publisher=International Court of Justice |date=2022-07-22 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> بين الاقوامي عدالت انصاف جي ضابطن موجب، جيڪڏهن ڪنهن ڪيس جي ڌر جو ڪو قومي جج عدالت جي مستقل بينچ ۾ موجود نه هجي، تہ اها ڌر مخصوص ڪيس لاءِ خاص جج مقرر ڪري سگهي ٿي. پلي جي حيثيت انهيءَ ڪيس تائين محدود خاص جج جي آهي، نه ڪي عدالت جي مستقل جج جي.<ref name="ICJAdHoc">{{cite web |title=Judges ad hoc |url=https://www.icj-cij.org/judges-ad-hoc |website=International Court of Justice |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> 22 جولاءِ 2022ع تي عدالت ميانمار جي شروعاتي اعتراضن کي رد ڪندي ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="ICJ2022"/> هي ڪيس روهنگيا آباديءَ خلاف مبينا نسل ڪشيءَ جي بين الاقوامي قانوني جوابدهيءَ سان لاڳاپيل آهي. == فلسطين ۽ اسرائيل بابت گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن == {{مکيه|والاريل فلسطيني علائقن بابت آزاد بين الاقوامي جاچ ڪميشن}} 2021ع ۾ گڏيل قومن جي انساني حقن واري ڪائونسل والاريل فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم ۽ اسرائيل ۾ انساني حقن جي ڀڃڪڙين ۽ بين الاقوامي انساني قانون سان لاڳاپيل معاملن جي جاچ لاءِ هڪ آزاد بين الاقوامي ڪميشن قائم ڪئي. ناوي پلي کي انهيءَ ڪميشن جي صدر مقرر ڪيو ويو. هن 2021ع کان نومبر 2025ع تائين ڪميشن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="COICommissioners">{{cite web |title=Commissioners of the COI |url=https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/coiopt-israel/commissioners |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |publisher=United Nations |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن جي ذميوارين ۾ تڪرار جي بنيادي سببن، انساني حقن جي ڀڃڪڙين، شهرين جي تحفظ ۽ بين الاقوامي قانون تحت ممڪن جوابدهيءَ جي جاچ شامل هئي. === جاچ ڪميشن جو دائرو ۽ اختلاف === ڪميشن جي قيام وقت آمريڪا ۽ ڪجهه يورپي حڪومتن ان جي کليل مدي ۽ دائره اختيار بابت اعتراض ظاهر ڪيا. پلي انهن اعتراضن جي جواب ۾ اسرائيلي قبضي جي جاري رهڻ ۽ انساني حقن جي صورتحال جي مسلسل نگرانيءَ جي ضرورت تي زور ڏنو.<ref name="AlJazeeraInterview">{{cite AV media |title=UN's Navi Pillay: Israel has 'no intention of ending occupation' | Talk to Al Jazeera |url=https://www.youtube.com/watch?v=cz1th-a_2M4 |publisher=Al Jazeera English |via=YouTube |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيلي حڪومت ۽ ڪجهه اسرائيل نواز ادارن ڪميشن جي غيرجانبداريءَ تي اعتراض ڪيا، جڏهن تہ ڪميشن پنهنجي جاچ کي بين الاقوامي قانون ۽ گڏيل قومن جي ڏنل اختيارن تي ٻڌل قرار ڏنو. === 7 آڪٽوبر 2023ع کان پوءِ جا واقعا === 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملا ڪيا، جن کان پوءِ اسرائيل غزا ۾ وڏي پيماني تي فوجي ڪارروايون شروع ڪيون. پلي جي صدارت هيٺ جاچ ڪميشن انهن واقعن بابت شاهديون، دستاويز ۽ ٻيا ثبوت گڏ ڪيا. جون 2024ع ۾ ڪميشن پنهنجي رپورٽن ۾ نتيجو ڪڍيو تہ 7 آڪٽوبر جي حملن دوران فلسطيني هٿياربند گروهن ۽ ان کان پوءِ غزا ۾ اسرائيلي اختيارين ۽ فوج طرفان جنگي ڏوهه ۽ بين الاقوامي قانون جون ٻيون سنگين ڀڃڪڙيون ٿيون.<ref name="COI2024">{{cite report |title=Detailed findings on attacks carried out on and after 7 October 2023 in Israel |url=https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/hrbodies/hrcouncil/sessions-regular/session56/a-hrc-56-crp-3.pdf |publisher=United Nations Human Rights Council |date=2024-06 |format=PDF |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ڪميشن شهرين تي حملن، يرغمال بڻائڻ، جنسي تشدد، جبري بي دخلي، فوجي ڪاررواين ۽ انساني امداد تائين رسائيءَ جي مسئلن بابت جاچ ڪئي. === سيپٽمبر 2025ع جي نسل ڪشي بابت رپورٽ === 16 سيپٽمبر 2025ع تي پلي جي صدارت هيٺ گڏيل قومن جي جاچ ڪميشن غزا بابت رپورٽ جاري ڪئي. ڪميشن پنهنجي جاچ جي بنياد تي نتيجو ڪڍيو تہ اسرائيل غزا ۾ فلسطينين خلاف نسل ڪشيءَ جا عمل ڪيا آهن. ڪميشن اسرائيلي اختيارين جي ذميواريءَ بابت پڻ نتيجا پيش ڪيا.<ref name="UNCOI2025">{{cite web |title=Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission of Inquiry finds |url=https://www.un.org/unispal/document/israel-has-committed-genocide-in-the-gaza-strip-un-commission-finds-16sep25/ |website=United Nations – Question of Palestine |publisher=United Nations |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> پلي چيو تہ نسل ڪشيءَ جي روڪٿام بابت بين الاقوامي معاهدي تحت رياستن تي اهڙن ڏوهن کي روڪڻ ۽ انهن جي جوابدهيءَ لاءِ قدم کڻڻ جون ذميواريون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="NYTPillay2025">{{cite news |title=My U.N. Commission's Finding: Israel Is Committing Genocide |url=https://www.nytimes.com/2025/09/16/opinion/un-palestinians-israel-gaza-genocide.html |work=The New York Times |date=2025-09-16 |type=Opinion |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> اسرائيل انهن نتيجن کي رد ڪيو ۽ ڪميشن جي ميمبرن تي جانبداريءَ جا الزام لڳايا. ڪميشن جي رپورٽ هڪ تحقيقاتي اداري جو نتيجو آهي؛ اها [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] جي حتمي عدالتي فيصلي جي برابر نه آهي.<ref name="BBCGaza2025">{{cite news |title=Israel has committed genocide in Gaza, UN commission of inquiry says |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8641wv0n4go |work=BBC News |date=2025-09-16 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> === ڪميشن مان عليحدگي === 2025ع ۾ پلي ۽ جاچ ڪميشن جي ٻين ٻن ميمبرن پنهنجي عهدن تان عليحدگيءَ جو اعلان ڪيو. پلي جي صدارت نومبر 2025ع ۾ ختم ٿي.<ref name="COICommissioners"/> == ٻيون بين الاقوامي ذميواريون == بين الاقوامي عدالتن ۽ گڏيل قومن ۾ خدمتن کان علاوه پلي ڪيترن قانوني ۽ انساني حقن وارن ادارن سان لاڳاپيل رهي آهي. هوءَ [[موت جي سزا خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (International Commission Against the Death Penalty) جي صدر ۽ [[انٽرنيشنل نيورمبرگ پرنسپلز اڪيڊمي]] جي مشاورتي ڪائونسل جي صدر طور پڻ ڪم ڪندي رهي آهي. هن اتر ڪوريا ۾ قيد ۽ حراست جي حالتن بابت قائم نيم عدالتي جاچ سان پڻ لاڳاپيل ذميواريون سنڀاليون آهن.<ref name="COICommissioners"/> == نوبل امن انعام 2026ع == 9 آڪٽوبر 2026ع تي ناروي جي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ ناوي نٿم پلي کي 2026ع جو [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويندو.<ref name="Nobel2026"/> ڪميٽي سندس نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد، بين الاقوامي فوجداري انصاف، انساني حقن جي تحفظ ۽ امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ ڪيل خدمتن کي اعزاز جو بنياد قرار ڏنو. پلي اهو انعام حاصل ڪندڙ پهرين ڏکڻ آفريڪي عورت ۽ مجموعي طور پنجين ڏکڻ آفريڪي شخصيت بڻجي.<ref name="MailGuardian2026">{{cite news |last=Kathrada |first=Hasina |title=Navi Pillay becomes fifth South African to win Nobel Peace Prize |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-10-09-navi-pillay-becomes-fifth-south-african-to-win-nobel-peace-prize/ |work=Mail & Guardian |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> نوبل ڪميٽي سندس ڪم کي بين الاقوامي انصاف ۽ قانون جي حڪمرانيءَ جي فروغ سان لاڳاپيل قرار ڏنو.<ref name="NobelFacts"/> === نوبل انعام جو تاريخي پسمنظر === پلي کان اڳ ڏکڻ آفريڪا جي چئن شخصيتن کي نوبل امن انعام ملي چڪو هو: [[البرٽ لوٿولي]] (1960ع)، [[ڊيسمنڊ ٽوٽو]] (1984ع)، [[نيلسن منڊيلا]] (1993ع) ۽ [[ايف. ڊبليو. ڊي ڪلرڪ]] (1993ع). پلي جي چونڊ سان ڏکڻ آفريڪا مان نوبل امن انعام حاصل ڪندڙ شخصيتن جو انگ پنج ٿي ويو.<ref name="MailGuardian2026"/> === بين الاقوامي ردعمل === پلي جي چونڊ تي ڏکڻ آفريڪا جي مختلف ادارن، قانوني برادري ۽ انساني حقن جي تنظيمن طرفان مبارڪباد جا بيان جاري ٿيا. [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي سيڪريٽري جنرل [[انتونيو گوتيريش]] پڻ پلي کي مبارڪباد ڏني ۽ انساني حقن ۽ بين الاقوامي قانون جي دفاع ۾ سندس خدمتن جو ذڪر ڪيو.<ref name="UNSG2026">{{cite web |title=UN Secretary-General congratulates Navanethem “Navi” Pillay on being awarded the 2026 Nobel Peace Prize |url=https://www.un.org/unispal/document/un-secretary-general-congratulates-navanethem-navi-pillay-on-being-awarded-the-2026-nobel-peace-prize/ |website=United Nations |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> ٻئي طرف اسرائيلي وزيراعظم [[بنيامين نتنياهو]] ۽ ٻين اسرائيلي اختيارين پلي جي فلسطين ۽ اسرائيل بابت اڳوڻي جاچ ڪميشن جي نتيجن تي اعتراض ڪندي نوبل ڪميٽيءَ جي چونڊ تي تنقيد ڪئي.<ref name="AP2026">{{cite news |title=Praise pours in for Nobel Peace Prize laureate Navi Pillay even as Israel criticizes selection |url=https://apnews.com/article/d3ebbfe3a388c6f505674550502c79ac |work=Associated Press |date=2026-10-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> == اعزاز ۽ سڃاڻپ == ناوي پلي کي پنهنجي قانوني ۽ انساني حقن واري خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي بين الاقوامي اعزاز، انعام ۽ اعزازي ڊگريون مليون آهن. === اهم اعزاز === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#B8D4F2;color:#183C68;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي جا اهم اعزاز''' |- ! style="background:#D9E7FA;color:#24456B;padding:8px;" | سال ! style="background:#D9F1E4;color:#205B42;padding:8px;" | اعزاز ! style="background:#FCE9D4;color:#84501E;padding:8px;" | ادارو يا تفصيل |- | 2003ع | [[گروبر عورتن جي حقن وارو انعام]] | گروبر فائونڊيشن<ref name="Gruber2003">{{cite web |title=2003 Gruber Women's Rights Prize |url=https://gruber.yale.edu/prize/2003-gruber-womens-rights-prize |website=Gruber Foundation |publisher=Yale University |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2009ع | گولڊن پليٽ ايوارڊ | آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ<ref name="GoldenPlate">{{cite web |title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/ |website=American Academy of Achievement |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2023ع | روٿ بيڊر گنسبرگ ميڊل آف آنر | ورلڊ جورسٽ ايسوسيئيشن<ref name="WJA2023">{{cite web |title=His Majesty the King awards the World Peace and Liberty Prize to Andrew Young |url=https://worldjurist.org/2023/05/s-m-el-rey-entrega-el-world-peace-and-liberty-award-a-andrew-young-icono-de-los-derechos-civiles-en-eeuu/ |website=World Jurist Association |date=2023-05-10 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2025ع | [[سڊني امن انعام]] | سڊني پيس فائونڊيشن<ref name="Sydney2025">{{cite web |last=Whitfeld |first=Anna |title=Sydney Peace Prize winner |url=https://www.abc.net.au/listen/programs/sundayextra/navi-pillay-sydney-peace-prize-winner/105330306 |website=ABC Listen |date=2025-05-24 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | 2026ع | [[اولوف پالمي انعام]] | اولوف پالمي ميموريل فنڊ<ref name="Palme2026">{{cite web |title=Palmepristagare |url=https://palmefonden.se/olof-palmepriset/palmepristagare/ |website=Olof Palme Memorial Fund |language=sv |access-date=2026-10-10 }}</ref> |- | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF0C7;font-weight:bold;" | [[نوبل امن انعام]] | style="background:#FFF0C7;" | ناروي جي نوبل ڪميٽي<ref name="Nobel2026"/> |} === اعزازي ڊگريون === پلي کي مختلف يونيورسٽين طرفان قانون، انساني حقن ۽ سماجي انصاف ۾ خدمتن جي اعتراف طور اعزازي ڊگريون ڏنيون ويون آهن. انهن ادارن ۾ هي شامل آهن: * [[ڊربن يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="DUT2026">{{cite web |title=DUT celebrates Nobel Peace Prize win for honorary doctorate recipient Judge Navi Pillay |url=https://www.dut.ac.za/dut-celebrates-nobel-peace-prize-win-for-honorary-doctorate-recipient-judge-navi-pillay/ |website=Durban University of Technology |date=2026-10-09 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيپ ٽائون يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا.<ref name="UCT">{{cite web |title=Honorary graduates |url=https://uct.ac.za/explore-uct-awards-achievements-honorary-graduates |website=University of Cape Town |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[روڊس يونيورسٽي]]، ڏکڻ آفريڪا. * [[ڊرهم يونيورسٽي]]، برطانيا. * [[سٽي يونيورسٽي آف نيويارڪ اسڪول آف لا]]، آمريڪا. * [[لنڊن اسڪول آف اڪنامڪس]]، برطانيا.<ref name="LSEHonours">{{cite web |title=LSE Honorary Degrees |url=https://info.lse.ac.uk/staff/divisions/Secretarys-Division/Assets/Documents/Governance/Honorary-Awards-from-1.08.21/Honorary-Doctorates-list.pdf |website=London School of Economics |format=PDF |date=2025-07-31 |language=en |access-date=2026-10-10 }}</ref> * [[ڪيٿولڪ يونيورسٽي آف ليوون]]، بيلجيم. * [[ايراسمس يونيورسٽي روٽرڊيم]]، نيدرلينڊز. == ذاتي زندگي == ناوي پلي 1962ع ۾ پرانجوٿي «گابي» اينٿوني پلي سان ملي. ٻنهي جنوري 1965ع ۾ شادي ڪئي ۽ کين ٻه ڌيئرون ٿيون.<ref name="Heyns2012"/><ref name="OHCHR"/> 1971ع ۾ سندس مڙس جي سياسي قانونن تحت گرفتاري سندس ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم واقعو هو، جنهن دوران هن سندس قانوني حقن جي تحفظ لاءِ عدالتي ڪارروائي ڪئي.<ref name="Reddy2002"/> پلي پنهنجي خانداني زندگيءَ سان گڏ وڪالت، بين الاقوامي عدالتي ذميوارين ۽ انساني حقن جي سرگرمين کي جاري رکيو. == زندگيءَ ۽ خدمتن جو تاريخي خاڪو == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;text-align:right;" |+ style="background:#C2D9F3;color:#173B64;padding:10px;font-size:110%;" | '''ناوي پلي: زندگيءَ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#DBE8FB;padding:8px;" | سال ! style="background:#DCF1E5;padding:8px;" | واقعو يا عهدو ! style="background:#FCE9D6;padding:8px;" | تاريخي اهميت |- | 1941ع | ڊربن ۾ پيدائش | هندستاني تامل نسل واري خاندان ۾ جنم |- | 1963ع | بي اي | نٽال يونيورسٽي |- | 1965ع | ايل ايل بي ۽ شادي | قانوني تعليم جي مڪمل ٿيڻ ۽ خانداني زندگيءَ جي شروعات |- | 1967ع | وڪالت جي آفيس قائم ڪئي | نٽال ۾ پنهنجي آفيس کوليندڙ پهرين غيرسفيد عورت |- | 1973ع | سياسي قيدين بابت قانوني ڪاميابي | روبن ٻيٽ جي قيدين کي وڪيلن تائين رسائي |- | 1982ع | ايل ايل ايم | هارورڊ لا اسڪول |- | 1988ع | قانون ۾ ڊاڪٽريٽ | هارورڊ لا اسڪول |- | 1992ع | Equality Now جي گڏيل باني | عورتن جي حقن لاءِ بين الاقوامي تنظيم |- | 1995ع | ڏکڻ آفريڪا جي اعليٰ عدالت جي جج | پهرين غيرسفيد عورت جج |- | 1995ع–2003ع | روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل جي جج | نسل ڪشي ۽ جنگي ڏوهن بابت عدالتي خدمتون |- | 1998ع | اڪائيسو ڪيس جو فيصلو | جنسي تشدد ۽ نسل ڪشي بابت عدالتي اصول |- | 1999ع–2003ع | روانڊا ٽربيونل جي صدر | بين الاقوامي عدالتي قيادت |- | 2003ع–2008ع | بين الاقوامي فوجداري عدالت جي جج | عالمي فوجداري انصاف |- | 2008ع–2014ع | گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر | انساني حقن جي عالمي نگراني |- | 2019ع کان | بين الاقوامي عدالت انصاف ۾ خاص جج | گيمبيا ۽ ميانمار جو ڪيس |- | 2021ع–2025ع | فلسطين ۽ اسرائيل بابت جاچ ڪميشن جي صدر | بين الاقوامي قانون ۽ انساني حقن بابت جاچ |- | 2025ع | سڊني امن انعام | انساني حقن بابت خدمتن جي سڃاڻپ |- | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | 2026ع | style="background:#FFF1CC;font-weight:bold;" | نوبل امن انعام | style="background:#FFF1CC;" | امن ۽ بين الاقوامي قانون جي فروغ لاءِ |} == قانوني ورثو ۽ اهميت == ناوي پلي جي قانوني زندگيءَ جا اهم پهلو ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز خلاف وڪالت، عورتن جي قانوني حقن جي تحفظ، بين الاقوامي فوجداري انصاف ۽ گڏيل قومن جي انساني حقن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. ڏکڻ آفريڪا ۾ هن سياسي قيدين جي حقن، جيلن جي حالتن ۽ نسلي امتياز خلاف قانوني جدوجهد ڪئي. روانڊا لاءِ بين الاقوامي فوجداري ٽربيونل ۾ سندس عدالتي خدمتون جنسي تشدد کي نسل ڪشيءَ جي قانوني تشريح ۾ شامل ڪرڻ ۽ نسل ڪشيءَ لاءِ عوامي اشتعال جي فوجداري ذميواريءَ سان لاڳاپيل رهيون. بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ هن عالمي فوجداري انصاف جي شروعاتي عدالتي نظام ۾ حصو ورتو، جڏهن تہ گڏيل قومن جي انساني حقن جي اعليٰ ڪمشنر جي حيثيت ۾ هن انساني حقن جي عالمي نگرانيءَ ۽ جوابدهيءَ بابت ڪم ڪيو.<ref name="Harvard2006"/><ref name="ICC"/><ref name="OHCHR"/> 2026ع ۾ کيس نوبل امن انعام ڏيڻ جو اعلان سندس انهن خدمتن جي بين الاقوامي سڃاڻپ جو هڪ اهم مرحلو هو.<ref name="Nobel2026"/> == پڻ ڏسو == * [[نوبل امن انعام]] * [[نوبل امن انعام يافتن جي فهرست]] * [[ڏکڻ آفريڪا ۾ نسلي امتياز]] * [[نيلسن منڊيلا]] * [[انساني حق]] * [[گڏيل قومون]] * [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] * [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] * [[روانڊا جي نسل ڪشي]] * [[روهنگيا جي نسل ڪشي]] * [[فلسطين–اسرائيل تڪرار]] * [[عورتن جا حق]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Naidu |first=Sam |title=Navi Pillay: Realising Human Rights for All |publisher=Quercus Publishing |year=2013 |isbn=9781909807273 |language=en }} * {{cite journal |last=Heyns |first=Christof |title=Interview with Navi Pillay, United Nations High Commissioner for Human Rights |journal=South African Yearbook of International Law |volume=37 |pages=9–21 |year=2012 |url=https://heinonline.org/HOL/P?h=hein.intyb/sayrbk0037&i=19 |language=en }} * {{cite news |last=Newburger |first=Emily |title=The bus driver's daughter |url=https://hls.harvard.edu/today/the-bus-drivers-daughter/ |work=Harvard Law Today |date=2006-04-23 |language=en }} * {{cite web |title=Navanethem (Navi) Pillay |url=https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay |website=South African History Online |language=en }} * {{cite web |title=Announcement, Nobel Peace Prize 2026 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/press-release/ |website=The Nobel Prize |date=2026-10-09 |language=en }} * {{cite web |title=Judge Navanethem Pillay |url=https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay |website=International Criminal Court |language=en }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2026/pillay/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ناوي پلي] * [https://www.ohchr.org/en/about-us/high-commissioner گڏيل قومن جي انساني حقن واري آفيس] * [https://www.icc-cpi.int/judges/judge-navanethem-pillay بين الاقوامي فوجداري عدالت ۾ سوانح] * [https://sahistory.org.za/people/navanethem-navi-pillay ڏکڻ آفريڪا جي تاريخي ويب سائيٽ تي سوانح] * [https://gruber.yale.edu/womens-rights/navanethem-pillay گروبر فائونڊيشن تي سوانح] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Navanethem_Pillay وڪيميڊيا ڪامنز تي ناوي پلي جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:Pillay, Navi}} [[زمرو:1941ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا قانوندان]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا جج]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جون عورتون]] [[زمرو:انساني حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:عورتن جي حقن جا ڪارڪن]] [[زمرو:نوبل امن انعام يافته]] [[زمرو:گڏيل قومن جا عملدار]] [[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] fqixx2x0tcvgutuccvqxyv550qsh7s6 14 104008 418464 2026-10-10T09:44:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] 418464 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جي انساني جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ انساني وستيون]] ooz0nwbeyol8jqxxctz85bc1v8cczu5 14 104009 418465 2026-10-10T09:48:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ ۾ انساني وستيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418465 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ انساني وستيون]] kor4l6ixls92kq9368itc31j5ssx93x 418466 418465 2026-10-10T09:49:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل بادشاھت جي انساني جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 418466 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ انساني وستيون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي انساني جاگرافي]] gnww084vjkppebxmaqqpk5cs9u56n2w 14 104010 418467 2026-10-10T09:51:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي انساني جاگرافي]] 418467 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جي جاگرافي]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي انساني جاگرافي]] 27rlyi2x6k47l8oxntv0ks7jgvn97zd 14 104011 418468 2026-10-10T09:53:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] 418468 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي جاگرافي]] ctelg8sutdtg3u80dj9qxefcp2c3hjq 14 104012 418471 2026-10-10T09:55:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] 418471 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سمرسيٽ]] [[زمرو:انگلينڊ جا شھر]] qggcj55whwzpm4jxbv8342w9j8kyp0n 14 104013 418473 2026-10-10T09:56:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] 418473 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سومرسيٽ ڪائونٽي جا شهر]] ds2lgqmqxq84vcj16fq1igdpxng046i 0 104014 418476 2026-10-10T10:09:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|برطانوي نظرياتي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Use dmy dates|date=October 2026}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊنڪن هالڊين | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|FRS|FInstP|FAAAS|size=100}} | image = Duncan Haldane.jpg | caption = ڊنڪن هالڊين، 2016ع | birth_name = فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين | birth_date = {{B... 418476 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي نظرياتي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Use dmy dates|date=October 2026}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊنڪن هالڊين | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|FRS|FInstP|FAAAS|size=100}} | image = Duncan Haldane.jpg | caption = ڊنڪن هالڊين، 2016ع | birth_name = فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين | birth_date = {{Birth date and age|1951|9|14|df=yes}} | birth_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]]؛ [[سلووينيا]] | fields = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | education = [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن]] | alma_mater = [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي، پي ايڇ ڊي) | workplaces = {{Plainlist| * [[پرنسٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] * [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] * [[بيل ليبارٽريز]] * [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] }} | thesis_title = An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials | thesis_year = 1978 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.457783 | doctoral_advisor = [[فلپ وارين اينڊرسن]] | doctoral_students = [[اشوين وشوناٿ]] | known_for = {{Plainlist| * [[هالڊين گيپ]] * [[هالڊين ماڊل]] * [[ڪوانٽم ايناملس هال اثر]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] }} | awards = {{Plainlist| * [[اوليور اي بڪلي انعام]] (1993ع) * [[ڊيراڪ ميڊل]] (2012ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رڪنيت (2017ع) }} | website = {{URL|https://haldane.scholar.princeton.edu/}} }} '''فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Frederick Duncan Michael Haldane}}؛ پيدائش: 14 سيپٽمبر 1951ع)، عام طور '''ڊنڪن هالڊين''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي نظرياتي [[طبعياتدان]] ۽ [[طبعيات جو نوبل انعام|طبعيات جو نوبل انعام يافته]] سائنسدان آهي. هو آمريڪا جي [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو بنيادي شعبو [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) آهي، جنهن ۾ هن ڪوانٽم نظامن، مقناطيسي اسپن زنجيرن، ٽوپولاجيڪل مرحلن ۽ ڪوانٽم هال اثر بابت بنيادي نظرياتي خيال پيش ڪيا آهن.<ref name="PrincetonHaldane">{{cite web |title=Duncan Haldane |url=https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane |publisher=Princeton University |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان هالڊين کي چوٿون حصو مليو، جڏهن تہ ٿائوليس کي اڌ ۽ ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي اهم ترين سائنسي خدمتن ۾ هڪ-رخي مقناطيسي زنجيرن بابت ''هالڊين اڳڪٿي''، توانائيءَ جي فرق جو تصور ''هالڊين گيپ'' ۽ 1988ع ۾ پيش ڪيل ''هالڊين ماڊل'' شامل آهن. انهن نظرين جديد ٽوپولاجيڪل مادي، ڪوانٽم مقناطيسيت ۽ ڪوانٽم هال اثر جي سمجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊنڪن هالڊين 14 سيپٽمبر 1951ع تي انگلينڊ جي گاديءَ واري شهر [[لنڊن]] ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ برطانوي فوج ۾ ڊاڪٽر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ ليوڊميلا رينڪو (Ljudmila Renko) سلووينيا سان تعلق رکندڙ هئي. سندس والدين جي ملاقات ان وقت ٿي، جڏهن سندس پيءُ يوگوسلاويا ۽ آسٽريا جي سرحدي علائقي ۾ فوجي خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو. سندس ماءُ ان وقت طب جي شاگردياڻي هئي. شاديءَ کان پوءِ ٻئي انگلينڊ منتقل ٿيا، جتي ڊنڪن پيدا ٿيو.<ref name="SlovenianInterview">{{cite web |title=Dober dan. Drži, moja mati je bila zavedna Slovenka |url=https://siol.net/novice/slovenija/nobelov-nagrajenec-moja-mati-je-bila-zavedna-slovenka-427197 |website=Siol.net |language=sl |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين پنهنجي شروعاتي تعليم لنڊن جي مشهور تعليمي اداري [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن|سينٽ پال اسڪول]] مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ڪرائسٽ ڪاليج، ڪيمبرج|ڪرائسٽ ڪاليج]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي. هن ڪيمبرج يونيورسٽي مان 1978ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جو مقالو ''An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials'' جي عنوان سان هو، جنهن جي نگراني نوبل انعام يافته طبعياتدان [[فلپ وارين اينڊرسن]] ڪئي.<ref name="HaldaneThesis">{{cite thesis |last=Haldane |first=Frederick Duncan Michael |title=An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials |degree=PhD |publisher=University of Cambridge |year=1978 |oclc=500460873}}</ref> تعليم دوران هالڊين جي دلچسپي ڪوانٽم طبعيات، اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي ۽ پيچيده مادي نظامن جي نظرياتي وضاحت ڏانهن وڌي. فلپ اينڊرسن جي نگرانيءَ هيٺ ڪيل تحقيق سندس ايندڙ سائنسي زندگيءَ لاءِ اهم بنياد ثابت ٿي.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=F. Duncan M. Haldane – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هالڊين فرانس جي گرينوبل شهر ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] (Institut Laue–Langevin) ۾ 1977ع کان 1981ع تائين طبعياتدان طور ڪم ڪيو. ان عرصي دوران هن ڪوانٽم مادي، هڪ-رخي نظامن ۽ اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي بابت تحقيق ڪئي.<ref name="PrincetonHaldane"/> آگسٽ 1981ع ۾ هو آمريڪا جي [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] سان اسسٽنٽ پروفيسر طور لاڳاپيل ٿيو. بعد ۾ هن يونيورسٽي ۾ اعليٰ تدريسي ۽ تحقيقي عهدن تي ڪم ڪيو. 1986ع ۾ کيس پروفيسر جو درجو مليو. هن عرصي ۾ هو [[بيل ليبارٽريز]] سان پڻ تحقيقي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="NobelBiography"/> 1986ع ۾ هالڊين [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] جي طبعيات واري شعبي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن فيبروري 1992ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. 1990ع ۾ هن [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر طور ڪم شروع ڪيو. 1999ع ۾ کيس يوجين هيگنز پروفيسر آف فزڪس جو اعزازي علمي عهدو ڏنو ويو. بعد ۾ 2017ع ۾ کيس شرمين فيئرچائلڊ يونيورسٽي پروفيسر آف فزڪس مقرر ڪيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين 2013ع کان 2018ع تائين ڪينيڊا جي [[پيريميٽر انسٽيٽيوٽ فار ٿيوريٽيڪل فزڪس]] ۾ ممتاز مهمان تحقيقي چيئر (Distinguished Visiting Research Chair) سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="PerimeterHaldane">{{cite web |title=Perimeter Welcomes New Distinguished Visiting Research Chairs |url=https://www.perimeterinstitute.ca/news/perimeter-welcomes-new-distinguished-visiting-research-chairs |publisher=Perimeter Institute |date=22 May 2013 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي تحقيق جو دائرو ڪوانٽم مقناطيسيت، لوٽنگر مائع، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل انسوليٽرن، ڪوانٽم اسپن زنجيرن، ڪوانٽم اينٽينگلمنٽ ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل پيچيده ڪوانٽم نظامن تائين پکڙيل آهي.<ref name="PrincetonHaldane"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊنڪن هالڊين، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انعام جو بنيادي سبب مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت سندن نظرياتي دريافتون هيون.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي. ان مان 40 لک ڪرونا ڊيوڊ ٿائوليس کي، جڏهن تہ 20 لک ڪرونا ڊنڪن هالڊين ۽ 20 لک ڪرونا مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. انعام حاصل ڪرڻ وقت هالڊين آمريڪا جي پرنسٽن يونيورسٽي ۾ طبعيات جو پروفيسر هو.<ref name="NobelPress"/> انعام ڏيندڙ اڪيڊمي موجب ٽنهي سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي انهن غيرمعمولي حالتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي اڳ ۾ روايتي طبعياتي نظرين جي مدد سان مڪمل طور سمجهي نہ سگهبيون هيون. انهن جي تحقيق سان مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ نون ٽوپولاجيڪل مرحلن جي مطالعي لاءِ بنيادي نظرياتي رستا کليا.<ref name="NobelPopular"/> === نوبل انعام ۾ هالڊين جو مخصوص ڪردار === جيتوڻيڪ 2016ع جو نوبل انعام ٽن سائنسدانن کي گڏيل طور ڏنو ويو، پر هالڊين جون بنيادي دريافتون ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جي گڏيل تحقيق کان الڳ هيون. هالڊين خاص طور هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي زنجيرن ۽ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هالڊين ٻن اهم نظرياتي نتيجن تائين پهتو. پهريون نتيجو مقناطيسي اسپن زنجيرن ۾ صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن جي بنيادي فرق بابت هو، جڏهن تہ ٻيو نتيجو اهڙي ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام بابت هو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال اثر هڪجهڙي خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ ظاهر ٿي سگهي ٿو. انهن ٻنهي دريافتن کي سندس نوبل انعام جا اهم سائنسي بنياد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجي جو تصور ۽ مادي جون غيرمعمولي حالتون === [[ٽوپولاجي]] رياضيءَ جي اها شاخ آهي، جيڪا شين جي انهن بنيادي خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي شڪل جي مسلسل تبديلي باوجود برقرار رهن ٿيون، جيستائين شئي کي ڪٽيو، ٽوڙيو يا پاڻ ۾ ڳنڍيو نہ وڃي. مثال طور هڪ گول بال ۽ هڪ ڊونٽ ٽوپولاجي جي لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ تہ ڊونٽ ۾ هڪ سوراخ هوندو آهي، جڏهن تہ گول بال ۾ اهڙو سوراخ نہ هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> ڪوانٽم طبعيات ۾ ٽوپولاجي جو استعمال مادي جي اهڙين خاصيتن کي سمجهائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪي مخصوص مڪمل عددي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن ۽ ننڍين مقامي تبديلين باوجود برقرار رهي سگهن ٿيون. اهڙيون خاصيتون مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان تعلق رکن ٿيون، نہ ڪي رڳو ڪنهن هڪ ائٽم يا اليڪٽران جي الڳ رويي سان.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي تحقيق ظاهر ڪيو تہ مادي جون ڪجهه حالتون روايتي مقناطيسي ترتيب يا هم آهنگي ٽٽڻ جي اصولن کان سواءِ بہ هڪ ٻئي کان بنيادي طور مختلف ٿي سگهن ٿيون. ان تصور جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي نظريي کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين اڳڪٿي ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرون === هالڊين جي سڀ کان مشهور دريافتن مان هڪ ''هالڊين اڳڪٿي'' (Haldane Conjecture) آهي. هن 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ اسپن زنجيرن (Antiferromagnetic Heisenberg Spin Chains) بابت هڪ غيرمعمولي نظرياتي اڳڪٿي پيش ڪئي.<ref name="Haldane1983">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}}</ref> هن نظريي موجب هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ صحيح عدد اسپن (Integer Spin)، جهڙوڪ S=1 يا S=2، ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن (Half-integer Spin)، جهڙوڪ S=1/2 يا S=3/2، وارا نظام بنيادي طور مختلف خاصيتون ظاهر ڪن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين اڳڪٿي ڪئي تہ عام صحيح عدد اسپن وارين اينٽي فيرومئگنيٽڪ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ گهٽ ۾ گهٽ جوش واري حالت جي وچ ۾ توانائيءَ جو هڪ محدود فرق موجود هوندو، جڏهن تہ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين زنجيرن ۾ اهڙو فرق نہ هوندو ۽ نظام گهٽ توانائيءَ وارن جوشن جي لحاظ کان گيپ ليس (Gapless) رهندو.<ref name="NobelAdvanced"/> ان وقت هيءَ اڳڪٿي ڪيترن طبعياتدانن لاءِ حيران ڪندڙ هئي، ڇاڪاڻ تہ روايتي نظرياتي طريقن موجب صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن زنجيرن جي وچ ۾ اهڙي بنيادي فرق جي توقع نہ ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ عددي حسابن ۽ تجرباتي تحقيقن هالڊين جي اڳڪٿيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين جي هن دريافت سان واضح ٿيو تہ هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي نظامن جون خاصيتون صرف مقناطيسي تعاملن جي قوت تي منحصر نہ هونديون آهن، پر اسپن جي ڪوانٽم نوعيت ۽ نظام جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن سان پڻ لاڳاپيل هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> === هالڊين گيپ === هالڊين اڳڪٿي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي فرق کي ''هالڊين گيپ'' (Haldane Gap) چيو ويندو آهي. هي فرق صحيح عدد اسپن وارين مخصوص هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ پهرين جوش واري حالت جي وچ ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن توانائيءَ جي فرق جو مطلب اهو آهي تہ نظام کي پنهنجي بنيادي حالت مان جوش واري حالت ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ مخصوص مقدار جي توانائي گهربل هوندي آهي. ان جي ابتڙ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين معياري زنجيرن ۾ گهٽ توانائيءَ وارا جوش موجود ٿي سگهن ٿا، جن جي توانائي وڏي نظام جي حد ۾ صفر جي ويجهو پهچي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين گيپ جي دريافت ڪوانٽم مقناطيسيت ۾ هڪ اهم نظرياتي پيش رفت هئي. ان جي مدد سان طبعياتدانن کي هڪ-رخي مقناطيسي مادن، ڪوانٽم اسپن مائع ۽ ٽوپولاجيڪل خاصيتن وارن نظامن جي مطالعي لاءِ نوان طريقا مليا.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين مرحلو ۽ ٽوپولاجيڪل ترتيب === هالڊين جي تحقيق سان هڪ خاص قسم جي ڪوانٽم حالت جي سڃاڻپ ٿي، جنهن کي ''هالڊين مرحلو'' (Haldane Phase) چيو وڃي ٿو. هي مرحلو مخصوص صحيح عدد اسپن وارين مقناطيسي زنجيرن ۾ ظاهر ٿئي ٿو ۽ ان کي جديد نظرياتي طبعيات ۾ هم آهنگيءَ سان محفوظ ٿيل ٽوپولاجيڪل مرحلن (Symmetry-Protected Topological Phases) جي شروعاتي مثالن مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> هن مرحلي جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ زنجير جي اندروني حصي ۽ ان جي ٻنهي ڇيڙن جون ڪوانٽم خاصيتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور اسپن-1 هالڊين زنجير جي کليل ڇيڙن تي اثرائتا اسپن-1/2 درجا آزادي ظاهر ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ زنجير جو اندروني حصو توانائيءَ جي گيپ سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> هالڊين مرحلي جي سڃاڻپ مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن کي رڳو روايتي مقناطيسي ترتيب جي بنياد تي بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر انهن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1988ع جو هالڊين ماڊل === 1988ع ۾ ڊنڪن هالڊين هڪ ٻيو انتهائي اهم نظرياتي ماڊل پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''هالڊين ماڊل'' (Haldane Model) جي نالي سان مشهور ٿيو. هن ماڊل ذريعي هالڊين واضح ڪيو تہ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام ۾ ڪوانٽم هال جهڙو اثر اهڙي حالت ۾ بہ پيدا ٿي سگهي ٿو، جتي نظام ۾ خارجي مقناطيسي وهڪري جي خالص سراسري مقدار صفر هجي.<ref name="Haldane1988">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}}</ref> روايتي ڪوانٽم هال اثر ۾ عام طور مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اليڪٽرانن جي حرڪت مخصوص ڪوانٽم حالتن ۾ منظم ٿئي ٿي. هالڊين پنهنجي ماڊل ۾ ڏيکاريو تہ ٽوپولاجيڪل بئنڊ بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ سان پڻ ڪوانٽم هال جهڙي حالت پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن ماڊل ۾ ٻہ-رخي ماکيءَ جي ڇتي جهڙي جالي (Honeycomb Lattice) استعمال ڪئي وئي، جيڪا گرافين جي ائٽمي بناوت سان مشابهت رکي ٿي. ماڊل ۾ اليڪٽرانن جي مخصوص حرڪت ۽ پيچيده ٻئي پاڙيسري تعاملن جي مدد سان اهڙي ٽوپولاجيڪل حالت پيدا ڪئي وئي، جنهن ۾ هال چالڪتا صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جديد ''چرن انسوليٽر'' (Chern Insulator) جي بنيادي نظرياتي مثالن مان هڪ آهي. ان کي ڪوانٽم ايناملس هال اثر (Quantum Anomalous Hall Effect) جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ڪوانٽم ايناملس هال اثر === ''ڪوانٽم ايناملس هال اثر'' اهڙو ڪوانٽم مظاهرو آهي، جنهن ۾ ڪنهن مناسب ٻہ-رخي مادي ۾ مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ هال چالڪتا صحيح عددي مرحلن جي صورت ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي. هن اثر لاءِ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جي ٽوپولاجيڪل بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جو ٽٽڻ اهم هوندا آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي 1988ع واري نظريي مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال اثر جي بنيادي نوعيت کي صرف لينڊائو توانائي سطحن (Landau Levels) جي ذريعي سمجهائڻ ضروري نہ آهي، پر مخصوص ٽوپولاجيڪل بئنڊن جي مدد سان پڻ اهڙي حالت پيدا ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جي هڪ اهم تجرباتي تصديق 2014ع ۾ ٿڌن ائٽمن جي هڪ مصنوعي جالي واري نظام ۾ ڪئي وئي. ان تجربي سان سندس ڪيترائي ڏهاڪا اڳ پيش ڪيل نظرياتي ماڊل جي طبعياتي اهميت وڌيڪ واضح ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === هالڊين [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] (Fractional Quantum Hall Effect) بابت پڻ اهم تحقيق ڪئي. هن اثر ۾ اليڪٽرانن جي اجتماعي حرڪت اهڙيون ڪوانٽم حالتون پيدا ڪري ٿي، جن ۾ هال چالڪتا مڪمل عددن بدران مخصوص ڪسري مقدار سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين هن شعبي ۾ ''هالڊين سيوڊوپوٽينشلز'' (Haldane Pseudopotentials) جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن جي مدد سان فريڪشنل ڪوانٽم هال نظامن ۾ اليڪٽرانن جي وچ ۾ تعاملن جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="NobelBiography"/> هن گولي نما هندسي بناوت (Spherical Geometry) استعمال ڪندي فريڪشنل ڪوانٽم هال حالتن جي عددي مطالعي لاءِ پڻ هڪ اهم طريقو پيش ڪيو. هن طريقي سان اليڪٽرانن جي اجتماعي ڪوانٽم حالتن ۽ انهن جي توانائيءَ جي بناوت جو وڌيڪ منظم مطالعو ممڪن ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 2011ع ۾ هالڊين فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر جي هڪ نئين هندسي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان لاڳاپيل اندروني ميٽرڪ ٽينسر کي بنيادي اهميت ڏني وئي. هن تحقيق سان فريڪشنل ڪوانٽم هال مائع جي اجتماعي حرڪتن کي سمجهڻ لاءِ نئون نظرياتي طريقو مليو.<ref name="Haldane2011">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}}</ref> === هالڊين–شاستري ماڊل === هالڊين جي ٻين اهم سائنسي خدمتن ۾ ''هالڊين–شاستري ماڊل'' (Haldane–Shastry Model) شامل آهي، جيڪو هڪ-رخي ڪوانٽم اسپن زنجيرن جو هڪ خاص نظرياتي ماڊل آهي. هن ماڊل ۾ اسپن جي وچ ۾ تعامل رڳو ويجهن پاڙيسرين تائين محدود نہ هوندا آهن، پر ڊگهي مفاصلي وارا تعامل پڻ شامل هوندا آهن.<ref name="NobelBiography"/> هي ماڊل ڊنڪن هالڊين ۽ [[سري رام شاستري]] آزاد طور دريافت ڪيو. ان جي خاصيت اها آهي تہ ان کي رياضياتي طور صحيح نموني حل ڪري سگهجي ٿو، جنهن ڪري اهو ڪوانٽم اسپن نظامن ۽ انهن جي غيرمعمولي جوشن جي مطالعي ۾ اهم آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ٽوپولاجيڪل انسوليٽر ۽ جديد تحقيق تي اثر === هالڊين جي 1988ع واري ماڊل جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] جي نظريي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٽوپولاجيڪل انسوليٽر اهڙا مادا آهن، جن جي اندروني حصي ۾ برقي موصليت موجود ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي ڪنارن يا سطحن تي مخصوص محفوظ اليڪٽرانڪ حالتون موجود هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي نظرياتي ڪم مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جون ٽوپولاجيڪل خاصيتون ان جي برقي چالڪتا ۽ ڪنارن تي اليڪٽرانن جي حرڪت کي بنيادي طور متاثر ڪري سگهن ٿيون. بعد ۾ اهڙن تصورن کي مختلف ٻہ-رخي ۽ ٽہ-رخي مادن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="NobelPopular"/> ٽوپولاجيڪل مادي بابت تحقيق جديد اليڪٽرانڪس، فوٽونڪس ۽ ڪوانٽم ٽيڪنالاجيءَ جي ممڪن استعمالن سان پڻ لاڳاپيل آهي. هالڊين جي نظرياتي دريافتن انهن شعبن جي بنيادي سائنسي سمجهه ۾ اهم حصو وڌو، جيتوڻيڪ سڀئي امڪاني ٽيڪنالاجيڪل استعمال اڃا تحقيق جي مرحلي ۾ آهن.<ref name="NobelPress"/> === نوبل انعام جي عالمي اهميت === 2016ع جي طبعيات جي نوبل انعام سان هالڊين جي ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل نظرياتي تحقيق کي عالمي سطح تي تسليم ڪيو ويو. سندس دريافتن ظاهر ڪيو تہ مادي جي ڪجهه بنيادي خاصيتن کي صرف روايتي مقناطيسي ترتيب يا اليڪٽرانن جي انفرادي رويي سان بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر ڪوانٽم نظامن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي نوبل انعامن جي تقريب ۾ رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز ٽنهي سائنسدانن جي ڪم کي مادي جي طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي ٻولي ۽ نئين سائنسي نقطه نظر جي بنياد طور بيان ڪيو. اڪيڊمي موجب انهن جي دريافتن مادي جي غيرمعمولي حالتن بابت تحقيق کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelCeremony">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/ceremony-speech/ |publisher=NobelPrize.org |date=10 December 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي سائنسي ورثي ۾ هالڊين گيپ، هالڊين مرحلو، هالڊين ماڊل، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت نظريا ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرن جي تحقيق شامل آهن. اهي تصور جديد مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۽ ڪوانٽم مادي جي مطالعي ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="NobelBiography"/> == انعام ۽ اعزاز == ڊنڪن هالڊين کي سندس علمي ۽ سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اهم اعزاز مليا آهن. * '''1986ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1992ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1993ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران اوليور اي بڪلي ڪنڊينسڊ ميٽر انعام مليو. * '''1996ع:''' [[رائل سوسائٽي]] لنڊن جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1996ع:''' برطانوي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس جو فيلو ٿيو. * '''2001ع:''' آمريڪن ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جو فيلو چونڊيو ويو. * '''2012ع:''' انٽرنيشنل سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پاران ڊيراڪ ميڊل مليو. * '''2016ع:''' طبعيات جو نوبل انعام مليو. * '''2017ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو بين الاقوامي ميمبر چونڊيو ويو. * '''2017ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ پاران گولڊن پليٽ اعزاز مليو. <ref name="NobelBiography"/><ref name="PrincetonHaldane"/> == ذاتي زندگي == ڊنڪن هالڊين برطانوي ۽ سلووينيائي شهريت رکي ٿو ۽ آمريڪا جو مستقل رهواسي آهي. سندس گهرواري جو نالو اوڊيل بيلمونٽ (Odile Belmont) آهي. هو پنهنجي گهرواري سان گڏ آمريڪا جي رياست نيو جرسي جي شهر [[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن]] ۾ رهي ٿو.<ref name="HaldaneFamily">{{cite news |last=Heyboer |first=Kelly |title=Princeton prof celebrates Nobel Prize win by returning to the classroom |url=https://www.nj.com/education/2016/10/princeton_physics_professor_celebrates_nobel_prize.html |work=The Star-Ledger |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي ماءُ سلووينيا سان تعلق رکندي هئي، جنهن ڪري سندس خاندان جا سلووينيا سان ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. 22 مارچ 2019ع تي واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم سلووينيا جي سفارتخاني ۾ هڪ تقريب دوران کيس سلووينيا جي شهريت ڏني وئي.<ref name="SlovenianCitizenship">{{cite news |title=Nobel laureate Duncan Haldane gets Slovenian citizenship |url=https://znanost.sta.si/2619306/nobel-laureate-duncan-haldane-gets-slovenian-citizenship |publisher=Slovenian Press Agency |date=24 March 2019 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[ڪوانٽم اسپن هال اثر]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم مقناطيسيت]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Nobelprize}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊنڪن هالڊين جي سوانح عمري] * [https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane پرنسٽن يونيورسٽي ۾ ڊنڪن هالڊين جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{FRS 1996}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Haldane, Duncan}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:نظرياتي طبعياتدان]] [[زمرو:نوبل انعام يافته]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڪيمبرج يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:پرنسٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:سلووينيائي نسل جا برطانوي ماڻهو]] edyadz367or6v0ho2wzjij5z4nzuq2j 418477 418476 2026-10-10T10:12:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 418477 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي نظرياتي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊنڪن هالڊين | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|FRS|FInstP|FAAAS|size=100}} | image = Duncan Haldane.jpg | caption = ڊنڪن هالڊين، 2016ع | birth_name = فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين | birth_date = {{Birth date and age|1951|9|14|df=yes}} | birth_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]]؛ [[سلووينيا]] | fields = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | education = [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن]] | alma_mater = [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي، پي ايڇ ڊي) | workplaces = {{Plainlist| * [[پرنسٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] * [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] * [[بيل ليبارٽريز]] * [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] }} | thesis_title = An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials | thesis_year = 1978 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.457783 | doctoral_advisor = [[فلپ وارين اينڊرسن]] | doctoral_students = [[اشوين وشوناٿ]] | known_for = {{Plainlist| * [[هالڊين گيپ]] * [[هالڊين ماڊل]] * [[ڪوانٽم ايناملس هال اثر]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] }} | awards = {{Plainlist| * [[اوليور اي بڪلي انعام]] (1993ع) * [[ڊيراڪ ميڊل]] (2012ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رڪنيت (2017ع) }} | website = {{URL|https://haldane.scholar.princeton.edu/}} }} '''فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Frederick Duncan Michael Haldane}}؛ پيدائش: 14 سيپٽمبر 1951ع)، عام طور '''ڊنڪن هالڊين''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي نظرياتي [[طبعياتدان]] ۽ [[طبعيات جو نوبل انعام|طبعيات جو نوبل انعام يافته]] سائنسدان آهي. هو آمريڪا جي [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو بنيادي شعبو [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) آهي، جنهن ۾ هن ڪوانٽم نظامن، مقناطيسي اسپن زنجيرن، ٽوپولاجيڪل مرحلن ۽ ڪوانٽم هال اثر بابت بنيادي نظرياتي خيال پيش ڪيا آهن.<ref name="PrincetonHaldane">{{cite web |title=Duncan Haldane |url=https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane |publisher=Princeton University |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان هالڊين کي چوٿون حصو مليو، جڏهن تہ ٿائوليس کي اڌ ۽ ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي اهم ترين سائنسي خدمتن ۾ هڪ-رخي مقناطيسي زنجيرن بابت ''هالڊين اڳڪٿي''، توانائيءَ جي فرق جو تصور ''هالڊين گيپ'' ۽ 1988ع ۾ پيش ڪيل ''هالڊين ماڊل'' شامل آهن. انهن نظرين جديد ٽوپولاجيڪل مادي، ڪوانٽم مقناطيسيت ۽ ڪوانٽم هال اثر جي سمجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊنڪن هالڊين 14 سيپٽمبر 1951ع تي انگلينڊ جي گاديءَ واري شهر [[لنڊن]] ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ برطانوي فوج ۾ ڊاڪٽر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ ليوڊميلا رينڪو (Ljudmila Renko) سلووينيا سان تعلق رکندڙ هئي. سندس والدين جي ملاقات ان وقت ٿي، جڏهن سندس پيءُ يوگوسلاويا ۽ آسٽريا جي سرحدي علائقي ۾ فوجي خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو. سندس ماءُ ان وقت طب جي شاگردياڻي هئي. شاديءَ کان پوءِ ٻئي انگلينڊ منتقل ٿيا، جتي ڊنڪن پيدا ٿيو.<ref name="SlovenianInterview">{{cite web |title=Dober dan. Drži, moja mati je bila zavedna Slovenka |url=https://siol.net/novice/slovenija/nobelov-nagrajenec-moja-mati-je-bila-zavedna-slovenka-427197 |website=Siol.net |language=sl |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين پنهنجي شروعاتي تعليم لنڊن جي مشهور تعليمي اداري [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن|سينٽ پال اسڪول]] مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ڪرائسٽ ڪاليج، ڪيمبرج|ڪرائسٽ ڪاليج]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي. هن ڪيمبرج يونيورسٽي مان 1978ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جو مقالو ''An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials'' جي عنوان سان هو، جنهن جي نگراني نوبل انعام يافته طبعياتدان [[فلپ وارين اينڊرسن]] ڪئي.<ref name="HaldaneThesis">{{cite thesis |last=Haldane |first=Frederick Duncan Michael |title=An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials |degree=PhD |publisher=University of Cambridge |year=1978 |oclc=500460873}}</ref> تعليم دوران هالڊين جي دلچسپي ڪوانٽم طبعيات، اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي ۽ پيچيده مادي نظامن جي نظرياتي وضاحت ڏانهن وڌي. فلپ اينڊرسن جي نگرانيءَ هيٺ ڪيل تحقيق سندس ايندڙ سائنسي زندگيءَ لاءِ اهم بنياد ثابت ٿي.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=F. Duncan M. Haldane – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هالڊين فرانس جي گرينوبل شهر ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] (Institut Laue–Langevin) ۾ 1977ع کان 1981ع تائين طبعياتدان طور ڪم ڪيو. ان عرصي دوران هن ڪوانٽم مادي، هڪ-رخي نظامن ۽ اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي بابت تحقيق ڪئي.<ref name="PrincetonHaldane"/> آگسٽ 1981ع ۾ هو آمريڪا جي [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] سان اسسٽنٽ پروفيسر طور لاڳاپيل ٿيو. بعد ۾ هن يونيورسٽي ۾ اعليٰ تدريسي ۽ تحقيقي عهدن تي ڪم ڪيو. 1986ع ۾ کيس پروفيسر جو درجو مليو. هن عرصي ۾ هو [[بيل ليبارٽريز]] سان پڻ تحقيقي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="NobelBiography"/> 1986ع ۾ هالڊين [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] جي طبعيات واري شعبي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن فيبروري 1992ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. 1990ع ۾ هن [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر طور ڪم شروع ڪيو. 1999ع ۾ کيس يوجين هيگنز پروفيسر آف فزڪس جو اعزازي علمي عهدو ڏنو ويو. بعد ۾ 2017ع ۾ کيس شرمين فيئرچائلڊ يونيورسٽي پروفيسر آف فزڪس مقرر ڪيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين 2013ع کان 2018ع تائين ڪينيڊا جي [[پيريميٽر انسٽيٽيوٽ فار ٿيوريٽيڪل فزڪس]] ۾ ممتاز مهمان تحقيقي چيئر (Distinguished Visiting Research Chair) سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="PerimeterHaldane">{{cite web |title=Perimeter Welcomes New Distinguished Visiting Research Chairs |url=https://www.perimeterinstitute.ca/news/perimeter-welcomes-new-distinguished-visiting-research-chairs |publisher=Perimeter Institute |date=22 May 2013 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي تحقيق جو دائرو ڪوانٽم مقناطيسيت، لوٽنگر مائع، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل انسوليٽرن، ڪوانٽم اسپن زنجيرن، ڪوانٽم اينٽينگلمنٽ ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل پيچيده ڪوانٽم نظامن تائين پکڙيل آهي.<ref name="PrincetonHaldane"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊنڪن هالڊين، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انعام جو بنيادي سبب مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت سندن نظرياتي دريافتون هيون.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي. ان مان 40 لک ڪرونا ڊيوڊ ٿائوليس کي، جڏهن تہ 20 لک ڪرونا ڊنڪن هالڊين ۽ 20 لک ڪرونا مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. انعام حاصل ڪرڻ وقت هالڊين آمريڪا جي پرنسٽن يونيورسٽي ۾ طبعيات جو پروفيسر هو.<ref name="NobelPress"/> انعام ڏيندڙ اڪيڊمي موجب ٽنهي سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي انهن غيرمعمولي حالتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي اڳ ۾ روايتي طبعياتي نظرين جي مدد سان مڪمل طور سمجهي نہ سگهبيون هيون. انهن جي تحقيق سان مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ نون ٽوپولاجيڪل مرحلن جي مطالعي لاءِ بنيادي نظرياتي رستا کليا.<ref name="NobelPopular"/> === نوبل انعام ۾ هالڊين جو مخصوص ڪردار === جيتوڻيڪ 2016ع جو نوبل انعام ٽن سائنسدانن کي گڏيل طور ڏنو ويو، پر هالڊين جون بنيادي دريافتون ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جي گڏيل تحقيق کان الڳ هيون. هالڊين خاص طور هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي زنجيرن ۽ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هالڊين ٻن اهم نظرياتي نتيجن تائين پهتو. پهريون نتيجو مقناطيسي اسپن زنجيرن ۾ صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن جي بنيادي فرق بابت هو، جڏهن تہ ٻيو نتيجو اهڙي ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام بابت هو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال اثر هڪجهڙي خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ ظاهر ٿي سگهي ٿو. انهن ٻنهي دريافتن کي سندس نوبل انعام جا اهم سائنسي بنياد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجي جو تصور ۽ مادي جون غيرمعمولي حالتون === [[ٽوپولاجي]] رياضيءَ جي اها شاخ آهي، جيڪا شين جي انهن بنيادي خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي شڪل جي مسلسل تبديلي باوجود برقرار رهن ٿيون، جيستائين شئي کي ڪٽيو، ٽوڙيو يا پاڻ ۾ ڳنڍيو نہ وڃي. مثال طور هڪ گول بال ۽ هڪ ڊونٽ ٽوپولاجي جي لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ تہ ڊونٽ ۾ هڪ سوراخ هوندو آهي، جڏهن تہ گول بال ۾ اهڙو سوراخ نہ هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> ڪوانٽم طبعيات ۾ ٽوپولاجي جو استعمال مادي جي اهڙين خاصيتن کي سمجهائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪي مخصوص مڪمل عددي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن ۽ ننڍين مقامي تبديلين باوجود برقرار رهي سگهن ٿيون. اهڙيون خاصيتون مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان تعلق رکن ٿيون، نہ ڪي رڳو ڪنهن هڪ ائٽم يا اليڪٽران جي الڳ رويي سان.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي تحقيق ظاهر ڪيو تہ مادي جون ڪجهه حالتون روايتي مقناطيسي ترتيب يا هم آهنگي ٽٽڻ جي اصولن کان سواءِ بہ هڪ ٻئي کان بنيادي طور مختلف ٿي سگهن ٿيون. ان تصور جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي نظريي کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين اڳڪٿي ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرون === هالڊين جي سڀ کان مشهور دريافتن مان هڪ ''هالڊين اڳڪٿي'' (Haldane Conjecture) آهي. هن 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ اسپن زنجيرن (Antiferromagnetic Heisenberg Spin Chains) بابت هڪ غيرمعمولي نظرياتي اڳڪٿي پيش ڪئي.<ref name="Haldane1983">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}}</ref> هن نظريي موجب هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ صحيح عدد اسپن (Integer Spin)، جهڙوڪ S=1 يا S=2، ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن (Half-integer Spin)، جهڙوڪ S=1/2 يا S=3/2، وارا نظام بنيادي طور مختلف خاصيتون ظاهر ڪن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين اڳڪٿي ڪئي تہ عام صحيح عدد اسپن وارين اينٽي فيرومئگنيٽڪ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ گهٽ ۾ گهٽ جوش واري حالت جي وچ ۾ توانائيءَ جو هڪ محدود فرق موجود هوندو، جڏهن تہ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين زنجيرن ۾ اهڙو فرق نہ هوندو ۽ نظام گهٽ توانائيءَ وارن جوشن جي لحاظ کان گيپ ليس (Gapless) رهندو.<ref name="NobelAdvanced"/> ان وقت هيءَ اڳڪٿي ڪيترن طبعياتدانن لاءِ حيران ڪندڙ هئي، ڇاڪاڻ تہ روايتي نظرياتي طريقن موجب صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن زنجيرن جي وچ ۾ اهڙي بنيادي فرق جي توقع نہ ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ عددي حسابن ۽ تجرباتي تحقيقن هالڊين جي اڳڪٿيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين جي هن دريافت سان واضح ٿيو تہ هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي نظامن جون خاصيتون صرف مقناطيسي تعاملن جي قوت تي منحصر نہ هونديون آهن، پر اسپن جي ڪوانٽم نوعيت ۽ نظام جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن سان پڻ لاڳاپيل هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> === هالڊين گيپ === هالڊين اڳڪٿي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي فرق کي ''هالڊين گيپ'' (Haldane Gap) چيو ويندو آهي. هي فرق صحيح عدد اسپن وارين مخصوص هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ پهرين جوش واري حالت جي وچ ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن توانائيءَ جي فرق جو مطلب اهو آهي تہ نظام کي پنهنجي بنيادي حالت مان جوش واري حالت ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ مخصوص مقدار جي توانائي گهربل هوندي آهي. ان جي ابتڙ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين معياري زنجيرن ۾ گهٽ توانائيءَ وارا جوش موجود ٿي سگهن ٿا، جن جي توانائي وڏي نظام جي حد ۾ صفر جي ويجهو پهچي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين گيپ جي دريافت ڪوانٽم مقناطيسيت ۾ هڪ اهم نظرياتي پيش رفت هئي. ان جي مدد سان طبعياتدانن کي هڪ-رخي مقناطيسي مادن، ڪوانٽم اسپن مائع ۽ ٽوپولاجيڪل خاصيتن وارن نظامن جي مطالعي لاءِ نوان طريقا مليا.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين مرحلو ۽ ٽوپولاجيڪل ترتيب === هالڊين جي تحقيق سان هڪ خاص قسم جي ڪوانٽم حالت جي سڃاڻپ ٿي، جنهن کي ''هالڊين مرحلو'' (Haldane Phase) چيو وڃي ٿو. هي مرحلو مخصوص صحيح عدد اسپن وارين مقناطيسي زنجيرن ۾ ظاهر ٿئي ٿو ۽ ان کي جديد نظرياتي طبعيات ۾ هم آهنگيءَ سان محفوظ ٿيل ٽوپولاجيڪل مرحلن (Symmetry-Protected Topological Phases) جي شروعاتي مثالن مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> هن مرحلي جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ زنجير جي اندروني حصي ۽ ان جي ٻنهي ڇيڙن جون ڪوانٽم خاصيتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور اسپن-1 هالڊين زنجير جي کليل ڇيڙن تي اثرائتا اسپن-1/2 درجا آزادي ظاهر ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ زنجير جو اندروني حصو توانائيءَ جي گيپ سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> هالڊين مرحلي جي سڃاڻپ مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن کي رڳو روايتي مقناطيسي ترتيب جي بنياد تي بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر انهن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1988ع جو هالڊين ماڊل === 1988ع ۾ ڊنڪن هالڊين هڪ ٻيو انتهائي اهم نظرياتي ماڊل پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''هالڊين ماڊل'' (Haldane Model) جي نالي سان مشهور ٿيو. هن ماڊل ذريعي هالڊين واضح ڪيو تہ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام ۾ ڪوانٽم هال جهڙو اثر اهڙي حالت ۾ بہ پيدا ٿي سگهي ٿو، جتي نظام ۾ خارجي مقناطيسي وهڪري جي خالص سراسري مقدار صفر هجي.<ref name="Haldane1988">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}}</ref> روايتي ڪوانٽم هال اثر ۾ عام طور مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اليڪٽرانن جي حرڪت مخصوص ڪوانٽم حالتن ۾ منظم ٿئي ٿي. هالڊين پنهنجي ماڊل ۾ ڏيکاريو تہ ٽوپولاجيڪل بئنڊ بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ سان پڻ ڪوانٽم هال جهڙي حالت پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن ماڊل ۾ ٻہ-رخي ماکيءَ جي ڇتي جهڙي جالي (Honeycomb Lattice) استعمال ڪئي وئي، جيڪا گرافين جي ائٽمي بناوت سان مشابهت رکي ٿي. ماڊل ۾ اليڪٽرانن جي مخصوص حرڪت ۽ پيچيده ٻئي پاڙيسري تعاملن جي مدد سان اهڙي ٽوپولاجيڪل حالت پيدا ڪئي وئي، جنهن ۾ هال چالڪتا صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جديد ''چرن انسوليٽر'' (Chern Insulator) جي بنيادي نظرياتي مثالن مان هڪ آهي. ان کي ڪوانٽم ايناملس هال اثر (Quantum Anomalous Hall Effect) جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ڪوانٽم ايناملس هال اثر === ''ڪوانٽم ايناملس هال اثر'' اهڙو ڪوانٽم مظاهرو آهي، جنهن ۾ ڪنهن مناسب ٻہ-رخي مادي ۾ مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ هال چالڪتا صحيح عددي مرحلن جي صورت ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي. هن اثر لاءِ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جي ٽوپولاجيڪل بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جو ٽٽڻ اهم هوندا آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي 1988ع واري نظريي مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال اثر جي بنيادي نوعيت کي صرف لينڊائو توانائي سطحن (Landau Levels) جي ذريعي سمجهائڻ ضروري نہ آهي، پر مخصوص ٽوپولاجيڪل بئنڊن جي مدد سان پڻ اهڙي حالت پيدا ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جي هڪ اهم تجرباتي تصديق 2014ع ۾ ٿڌن ائٽمن جي هڪ مصنوعي جالي واري نظام ۾ ڪئي وئي. ان تجربي سان سندس ڪيترائي ڏهاڪا اڳ پيش ڪيل نظرياتي ماڊل جي طبعياتي اهميت وڌيڪ واضح ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === هالڊين [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] (Fractional Quantum Hall Effect) بابت پڻ اهم تحقيق ڪئي. هن اثر ۾ اليڪٽرانن جي اجتماعي حرڪت اهڙيون ڪوانٽم حالتون پيدا ڪري ٿي، جن ۾ هال چالڪتا مڪمل عددن بدران مخصوص ڪسري مقدار سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين هن شعبي ۾ ''هالڊين سيوڊوپوٽينشلز'' (Haldane Pseudopotentials) جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن جي مدد سان فريڪشنل ڪوانٽم هال نظامن ۾ اليڪٽرانن جي وچ ۾ تعاملن جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="NobelBiography"/> هن گولي نما هندسي بناوت (Spherical Geometry) استعمال ڪندي فريڪشنل ڪوانٽم هال حالتن جي عددي مطالعي لاءِ پڻ هڪ اهم طريقو پيش ڪيو. هن طريقي سان اليڪٽرانن جي اجتماعي ڪوانٽم حالتن ۽ انهن جي توانائيءَ جي بناوت جو وڌيڪ منظم مطالعو ممڪن ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 2011ع ۾ هالڊين فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر جي هڪ نئين هندسي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان لاڳاپيل اندروني ميٽرڪ ٽينسر کي بنيادي اهميت ڏني وئي. هن تحقيق سان فريڪشنل ڪوانٽم هال مائع جي اجتماعي حرڪتن کي سمجهڻ لاءِ نئون نظرياتي طريقو مليو.<ref name="Haldane2011">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}}</ref> === هالڊين–شاستري ماڊل === هالڊين جي ٻين اهم سائنسي خدمتن ۾ ''هالڊين–شاستري ماڊل'' (Haldane–Shastry Model) شامل آهي، جيڪو هڪ-رخي ڪوانٽم اسپن زنجيرن جو هڪ خاص نظرياتي ماڊل آهي. هن ماڊل ۾ اسپن جي وچ ۾ تعامل رڳو ويجهن پاڙيسرين تائين محدود نہ هوندا آهن، پر ڊگهي مفاصلي وارا تعامل پڻ شامل هوندا آهن.<ref name="NobelBiography"/> هي ماڊل ڊنڪن هالڊين ۽ [[سري رام شاستري]] آزاد طور دريافت ڪيو. ان جي خاصيت اها آهي تہ ان کي رياضياتي طور صحيح نموني حل ڪري سگهجي ٿو، جنهن ڪري اهو ڪوانٽم اسپن نظامن ۽ انهن جي غيرمعمولي جوشن جي مطالعي ۾ اهم آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ٽوپولاجيڪل انسوليٽر ۽ جديد تحقيق تي اثر === هالڊين جي 1988ع واري ماڊل جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] جي نظريي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٽوپولاجيڪل انسوليٽر اهڙا مادا آهن، جن جي اندروني حصي ۾ برقي موصليت موجود ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي ڪنارن يا سطحن تي مخصوص محفوظ اليڪٽرانڪ حالتون موجود هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي نظرياتي ڪم مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جون ٽوپولاجيڪل خاصيتون ان جي برقي چالڪتا ۽ ڪنارن تي اليڪٽرانن جي حرڪت کي بنيادي طور متاثر ڪري سگهن ٿيون. بعد ۾ اهڙن تصورن کي مختلف ٻہ-رخي ۽ ٽہ-رخي مادن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="NobelPopular"/> ٽوپولاجيڪل مادي بابت تحقيق جديد اليڪٽرانڪس، فوٽونڪس ۽ ڪوانٽم ٽيڪنالاجيءَ جي ممڪن استعمالن سان پڻ لاڳاپيل آهي. هالڊين جي نظرياتي دريافتن انهن شعبن جي بنيادي سائنسي سمجهه ۾ اهم حصو وڌو، جيتوڻيڪ سڀئي امڪاني ٽيڪنالاجيڪل استعمال اڃا تحقيق جي مرحلي ۾ آهن.<ref name="NobelPress"/> === نوبل انعام جي عالمي اهميت === 2016ع جي طبعيات جي نوبل انعام سان هالڊين جي ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل نظرياتي تحقيق کي عالمي سطح تي تسليم ڪيو ويو. سندس دريافتن ظاهر ڪيو تہ مادي جي ڪجهه بنيادي خاصيتن کي صرف روايتي مقناطيسي ترتيب يا اليڪٽرانن جي انفرادي رويي سان بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر ڪوانٽم نظامن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي نوبل انعامن جي تقريب ۾ رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز ٽنهي سائنسدانن جي ڪم کي مادي جي طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي ٻولي ۽ نئين سائنسي نقطه نظر جي بنياد طور بيان ڪيو. اڪيڊمي موجب انهن جي دريافتن مادي جي غيرمعمولي حالتن بابت تحقيق کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelCeremony">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/ceremony-speech/ |publisher=NobelPrize.org |date=10 December 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي سائنسي ورثي ۾ هالڊين گيپ، هالڊين مرحلو، هالڊين ماڊل، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت نظريا ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرن جي تحقيق شامل آهن. اهي تصور جديد مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۽ ڪوانٽم مادي جي مطالعي ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="NobelBiography"/> == انعام ۽ اعزاز == ڊنڪن هالڊين کي سندس علمي ۽ سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اهم اعزاز مليا آهن. * '''1986ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1992ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1993ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران اوليور اي بڪلي ڪنڊينسڊ ميٽر انعام مليو. * '''1996ع:''' [[رائل سوسائٽي]] لنڊن جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1996ع:''' برطانوي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس جو فيلو ٿيو. * '''2001ع:''' آمريڪن ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جو فيلو چونڊيو ويو. * '''2012ع:''' انٽرنيشنل سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پاران ڊيراڪ ميڊل مليو. * '''2016ع:''' طبعيات جو نوبل انعام مليو. * '''2017ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو بين الاقوامي ميمبر چونڊيو ويو. * '''2017ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ پاران گولڊن پليٽ اعزاز مليو. <ref name="NobelBiography"/><ref name="PrincetonHaldane"/> == ذاتي زندگي == ڊنڪن هالڊين برطانوي ۽ سلووينيائي شهريت رکي ٿو ۽ آمريڪا جو مستقل رهواسي آهي. سندس گهرواري جو نالو اوڊيل بيلمونٽ (Odile Belmont) آهي. هو پنهنجي گهرواري سان گڏ آمريڪا جي رياست نيو جرسي جي شهر [[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن]] ۾ رهي ٿو.<ref name="HaldaneFamily">{{cite news |last=Heyboer |first=Kelly |title=Princeton prof celebrates Nobel Prize win by returning to the classroom |url=https://www.nj.com/education/2016/10/princeton_physics_professor_celebrates_nobel_prize.html |work=The Star-Ledger |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي ماءُ سلووينيا سان تعلق رکندي هئي، جنهن ڪري سندس خاندان جا سلووينيا سان ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. 22 مارچ 2019ع تي واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم سلووينيا جي سفارتخاني ۾ هڪ تقريب دوران کيس سلووينيا جي شهريت ڏني وئي.<ref name="SlovenianCitizenship">{{cite news |title=Nobel laureate Duncan Haldane gets Slovenian citizenship |url=https://znanost.sta.si/2619306/nobel-laureate-duncan-haldane-gets-slovenian-citizenship |publisher=Slovenian Press Agency |date=24 March 2019 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[ڪوانٽم اسپن هال اثر]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم مقناطيسيت]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Nobelprize}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊنڪن هالڊين جي سوانح عمري] * [https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane پرنسٽن يونيورسٽي ۾ ڊنڪن هالڊين جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{FRS 1996}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Haldane, Duncan}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:نظرياتي طبعياتدان]] [[زمرو:نوبل انعام يافته]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڪيمبرج يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:پرنسٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:سلووينيائي نسل جا برطانوي ماڻهو]] 7y5lbn9u7p9dhf5muuzqvvhbf6h9w25 418482 418477 2026-10-10T10:26:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 418482 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي نظرياتي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊنڪن هالڊين | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|FRS|FInstP|FAAAS|size=100}} | image = Duncan Haldane.jpg | caption = ڊنڪن هالڊين، 2016ع | birth_name = فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين | birth_date = {{Birth date and age|1951|9|14|df=yes}} | birth_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]]؛ [[سلووينيا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | education = [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن]] | alma_mater = [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي، پي ايڇ ڊي) | workplaces = {{Plainlist| * [[پرنسٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] * [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] * [[بيل ليبارٽريز]] * [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] }} | thesis_title = An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials | thesis_year = 1978 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.457783 | doctoral_advisor = [[فلپ وارين اينڊرسن]] | doctoral_students = [[اشوين وشوناٿ]] | known_for = {{Plainlist| * [[هالڊين گيپ]] * [[هالڊين ماڊل]] * [[ڪوانٽم ايناملس هال اثر]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] }} | awards = {{Plainlist| * [[اوليور اي بڪلي انعام]] (1993ع) * [[ڊيراڪ ميڊل]] (2012ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رڪنيت (2017ع) }} | website = {{URL|https://haldane.scholar.princeton.edu/}} }} '''فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Frederick Duncan Michael Haldane}}؛ پيدائش: 14 سيپٽمبر 1951ع)، عام طور '''ڊنڪن هالڊين''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي نظرياتي [[طبعياتدان]] ۽ [[طبعيات جو نوبل انعام|طبعيات جو نوبل انعام يافته]] سائنسدان آهي. هو آمريڪا جي [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو بنيادي شعبو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) آهي، جنهن ۾ هن ڪوانٽم نظامن، مقناطيسي اسپن زنجيرن، ٽوپولاجيڪل مرحلن ۽ ڪوانٽم هال اثر بابت بنيادي نظرياتي خيال پيش ڪيا آهن.<ref name="PrincetonHaldane">{{cite web |title=Duncan Haldane |url=https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane |publisher=Princeton University |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان هالڊين کي چوٿون حصو مليو، جڏهن تہ ٿائوليس کي اڌ ۽ ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي اهم ترين سائنسي خدمتن ۾ هڪ-رخي مقناطيسي زنجيرن بابت ''هالڊين اڳڪٿي''، توانائيءَ جي فرق جو تصور ''هالڊين گيپ'' ۽ 1988ع ۾ پيش ڪيل ''هالڊين ماڊل'' شامل آهن. انهن نظرين جديد ٽوپولاجيڪل مادي، ڪوانٽم مقناطيسيت ۽ ڪوانٽم هال اثر جي سمجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊنڪن هالڊين 14 سيپٽمبر 1951ع تي انگلينڊ جي گاديءَ واري شهر [[لنڊن]] ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ برطانوي فوج ۾ ڊاڪٽر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ ليوڊميلا رينڪو (Ljudmila Renko) سلووينيا سان تعلق رکندڙ هئي. سندس والدين جي ملاقات ان وقت ٿي، جڏهن سندس پيءُ يوگوسلاويا ۽ آسٽريا جي سرحدي علائقي ۾ فوجي خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو. سندس ماءُ ان وقت طب جي شاگردياڻي هئي. شاديءَ کان پوءِ ٻئي انگلينڊ منتقل ٿيا، جتي ڊنڪن پيدا ٿيو.<ref name="SlovenianInterview">{{cite web |title=Dober dan. Drži, moja mati je bila zavedna Slovenka |url=https://siol.net/novice/slovenija/nobelov-nagrajenec-moja-mati-je-bila-zavedna-slovenka-427197 |website=Siol.net |language=sl |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين پنهنجي شروعاتي تعليم لنڊن جي مشهور تعليمي اداري [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن|سينٽ پال اسڪول]] مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ڪرائسٽ ڪاليج، ڪيمبرج|ڪرائسٽ ڪاليج]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي. هن ڪيمبرج يونيورسٽي مان 1978ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جو مقالو ''An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials'' جي عنوان سان هو، جنهن جي نگراني نوبل انعام يافته طبعياتدان [[فلپ وارين اينڊرسن]] ڪئي.<ref name="HaldaneThesis">{{cite thesis |last=Haldane |first=Frederick Duncan Michael |title=An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials |degree=PhD |publisher=University of Cambridge |year=1978 |oclc=500460873}}</ref> تعليم دوران هالڊين جي دلچسپي ڪوانٽم طبعيات، اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي ۽ پيچيده مادي نظامن جي نظرياتي وضاحت ڏانهن وڌي. فلپ اينڊرسن جي نگرانيءَ هيٺ ڪيل تحقيق سندس ايندڙ سائنسي زندگيءَ لاءِ اهم بنياد ثابت ٿي.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=F. Duncan M. Haldane – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هالڊين فرانس جي گرينوبل شهر ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] (Institut Laue–Langevin) ۾ 1977ع کان 1981ع تائين طبعياتدان طور ڪم ڪيو. ان عرصي دوران هن ڪوانٽم مادي، هڪ-رخي نظامن ۽ اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي بابت تحقيق ڪئي.<ref name="PrincetonHaldane"/> آگسٽ 1981ع ۾ هو آمريڪا جي [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] سان اسسٽنٽ پروفيسر طور لاڳاپيل ٿيو. بعد ۾ هن يونيورسٽي ۾ اعليٰ تدريسي ۽ تحقيقي عهدن تي ڪم ڪيو. 1986ع ۾ کيس پروفيسر جو درجو مليو. هن عرصي ۾ هو [[بيل ليبارٽريز]] سان پڻ تحقيقي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="NobelBiography"/> 1986ع ۾ هالڊين [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] جي طبعيات واري شعبي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن فيبروري 1992ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. 1990ع ۾ هن [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر طور ڪم شروع ڪيو. 1999ع ۾ کيس يوجين هيگنز پروفيسر آف فزڪس جو اعزازي علمي عهدو ڏنو ويو. بعد ۾ 2017ع ۾ کيس شرمين فيئرچائلڊ يونيورسٽي پروفيسر آف فزڪس مقرر ڪيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين 2013ع کان 2018ع تائين ڪينيڊا جي [[پيريميٽر انسٽيٽيوٽ فار ٿيوريٽيڪل فزڪس]] ۾ ممتاز مهمان تحقيقي چيئر (Distinguished Visiting Research Chair) سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="PerimeterHaldane">{{cite web |title=Perimeter Welcomes New Distinguished Visiting Research Chairs |url=https://www.perimeterinstitute.ca/news/perimeter-welcomes-new-distinguished-visiting-research-chairs |publisher=Perimeter Institute |date=22 May 2013 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي تحقيق جو دائرو ڪوانٽم مقناطيسيت، لوٽنگر مائع، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل انسوليٽرن، ڪوانٽم اسپن زنجيرن، ڪوانٽم اينٽينگلمنٽ ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل پيچيده ڪوانٽم نظامن تائين پکڙيل آهي.<ref name="PrincetonHaldane"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊنڪن هالڊين، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انعام جو بنيادي سبب مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت سندن نظرياتي دريافتون هيون.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي. ان مان 40 لک ڪرونا ڊيوڊ ٿائوليس کي، جڏهن تہ 20 لک ڪرونا ڊنڪن هالڊين ۽ 20 لک ڪرونا مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. انعام حاصل ڪرڻ وقت هالڊين آمريڪا جي پرنسٽن يونيورسٽي ۾ طبعيات جو پروفيسر هو.<ref name="NobelPress"/> انعام ڏيندڙ اڪيڊمي موجب ٽنهي سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي انهن غيرمعمولي حالتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي اڳ ۾ روايتي طبعياتي نظرين جي مدد سان مڪمل طور سمجهي نہ سگهبيون هيون. انهن جي تحقيق سان مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ نون ٽوپولاجيڪل مرحلن جي مطالعي لاءِ بنيادي نظرياتي رستا کليا.<ref name="NobelPopular"/> === نوبل انعام ۾ هالڊين جو مخصوص ڪردار === جيتوڻيڪ 2016ع جو نوبل انعام ٽن سائنسدانن کي گڏيل طور ڏنو ويو، پر هالڊين جون بنيادي دريافتون ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جي گڏيل تحقيق کان الڳ هيون. هالڊين خاص طور هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي زنجيرن ۽ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هالڊين ٻن اهم نظرياتي نتيجن تائين پهتو. پهريون نتيجو مقناطيسي اسپن زنجيرن ۾ صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن جي بنيادي فرق بابت هو، جڏهن تہ ٻيو نتيجو اهڙي ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام بابت هو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال اثر هڪجهڙي خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ ظاهر ٿي سگهي ٿو. انهن ٻنهي دريافتن کي سندس نوبل انعام جا اهم سائنسي بنياد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجي جو تصور ۽ مادي جون غيرمعمولي حالتون === [[ٽوپولاجي]] رياضيءَ جي اها شاخ آهي، جيڪا شين جي انهن بنيادي خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي شڪل جي مسلسل تبديلي باوجود برقرار رهن ٿيون، جيستائين شئي کي ڪٽيو، ٽوڙيو يا پاڻ ۾ ڳنڍيو نہ وڃي. مثال طور هڪ گول بال ۽ هڪ ڊونٽ ٽوپولاجي جي لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ تہ ڊونٽ ۾ هڪ سوراخ هوندو آهي، جڏهن تہ گول بال ۾ اهڙو سوراخ نہ هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> ڪوانٽم طبعيات ۾ ٽوپولاجي جو استعمال مادي جي اهڙين خاصيتن کي سمجهائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪي مخصوص مڪمل عددي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن ۽ ننڍين مقامي تبديلين باوجود برقرار رهي سگهن ٿيون. اهڙيون خاصيتون مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان تعلق رکن ٿيون، نہ ڪي رڳو ڪنهن هڪ ائٽم يا اليڪٽران جي الڳ رويي سان.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي تحقيق ظاهر ڪيو تہ مادي جون ڪجهه حالتون روايتي مقناطيسي ترتيب يا هم آهنگي ٽٽڻ جي اصولن کان سواءِ بہ هڪ ٻئي کان بنيادي طور مختلف ٿي سگهن ٿيون. ان تصور جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي نظريي کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين اڳڪٿي ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرون === هالڊين جي سڀ کان مشهور دريافتن مان هڪ ''هالڊين اڳڪٿي'' (Haldane Conjecture) آهي. هن 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ اسپن زنجيرن (Antiferromagnetic Heisenberg Spin Chains) بابت هڪ غيرمعمولي نظرياتي اڳڪٿي پيش ڪئي.<ref name="Haldane1983">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}}</ref> هن نظريي موجب هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ صحيح عدد اسپن (Integer Spin)، جهڙوڪ S=1 يا S=2، ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن (Half-integer Spin)، جهڙوڪ S=1/2 يا S=3/2، وارا نظام بنيادي طور مختلف خاصيتون ظاهر ڪن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين اڳڪٿي ڪئي تہ عام صحيح عدد اسپن وارين اينٽي فيرومئگنيٽڪ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ گهٽ ۾ گهٽ جوش واري حالت جي وچ ۾ توانائيءَ جو هڪ محدود فرق موجود هوندو، جڏهن تہ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين زنجيرن ۾ اهڙو فرق نہ هوندو ۽ نظام گهٽ توانائيءَ وارن جوشن جي لحاظ کان گيپ ليس (Gapless) رهندو.<ref name="NobelAdvanced"/> ان وقت هيءَ اڳڪٿي ڪيترن طبعياتدانن لاءِ حيران ڪندڙ هئي، ڇاڪاڻ تہ روايتي نظرياتي طريقن موجب صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن زنجيرن جي وچ ۾ اهڙي بنيادي فرق جي توقع نہ ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ عددي حسابن ۽ تجرباتي تحقيقن هالڊين جي اڳڪٿيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين جي هن دريافت سان واضح ٿيو تہ هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي نظامن جون خاصيتون صرف مقناطيسي تعاملن جي قوت تي منحصر نہ هونديون آهن، پر اسپن جي ڪوانٽم نوعيت ۽ نظام جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن سان پڻ لاڳاپيل هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> === هالڊين گيپ === هالڊين اڳڪٿي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي فرق کي ''هالڊين گيپ'' (Haldane Gap) چيو ويندو آهي. هي فرق صحيح عدد اسپن وارين مخصوص هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ پهرين جوش واري حالت جي وچ ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن توانائيءَ جي فرق جو مطلب اهو آهي تہ نظام کي پنهنجي بنيادي حالت مان جوش واري حالت ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ مخصوص مقدار جي توانائي گهربل هوندي آهي. ان جي ابتڙ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين معياري زنجيرن ۾ گهٽ توانائيءَ وارا جوش موجود ٿي سگهن ٿا، جن جي توانائي وڏي نظام جي حد ۾ صفر جي ويجهو پهچي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين گيپ جي دريافت ڪوانٽم مقناطيسيت ۾ هڪ اهم نظرياتي پيش رفت هئي. ان جي مدد سان طبعياتدانن کي هڪ-رخي مقناطيسي مادن، ڪوانٽم اسپن مائع ۽ ٽوپولاجيڪل خاصيتن وارن نظامن جي مطالعي لاءِ نوان طريقا مليا.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين مرحلو ۽ ٽوپولاجيڪل ترتيب === هالڊين جي تحقيق سان هڪ خاص قسم جي ڪوانٽم حالت جي سڃاڻپ ٿي، جنهن کي ''هالڊين مرحلو'' (Haldane Phase) چيو وڃي ٿو. هي مرحلو مخصوص صحيح عدد اسپن وارين مقناطيسي زنجيرن ۾ ظاهر ٿئي ٿو ۽ ان کي جديد نظرياتي طبعيات ۾ هم آهنگيءَ سان محفوظ ٿيل ٽوپولاجيڪل مرحلن (Symmetry-Protected Topological Phases) جي شروعاتي مثالن مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> هن مرحلي جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ زنجير جي اندروني حصي ۽ ان جي ٻنهي ڇيڙن جون ڪوانٽم خاصيتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور اسپن-1 هالڊين زنجير جي کليل ڇيڙن تي اثرائتا اسپن-1/2 درجا آزادي ظاهر ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ زنجير جو اندروني حصو توانائيءَ جي گيپ سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> هالڊين مرحلي جي سڃاڻپ مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن کي رڳو روايتي مقناطيسي ترتيب جي بنياد تي بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر انهن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1988ع جو هالڊين ماڊل === 1988ع ۾ ڊنڪن هالڊين هڪ ٻيو انتهائي اهم نظرياتي ماڊل پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''هالڊين ماڊل'' (Haldane Model) جي نالي سان مشهور ٿيو. هن ماڊل ذريعي هالڊين واضح ڪيو تہ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام ۾ ڪوانٽم هال جهڙو اثر اهڙي حالت ۾ بہ پيدا ٿي سگهي ٿو، جتي نظام ۾ خارجي مقناطيسي وهڪري جي خالص سراسري مقدار صفر هجي.<ref name="Haldane1988">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}}</ref> روايتي ڪوانٽم هال اثر ۾ عام طور مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اليڪٽرانن جي حرڪت مخصوص ڪوانٽم حالتن ۾ منظم ٿئي ٿي. هالڊين پنهنجي ماڊل ۾ ڏيکاريو تہ ٽوپولاجيڪل بئنڊ بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ سان پڻ ڪوانٽم هال جهڙي حالت پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن ماڊل ۾ ٻہ-رخي ماکيءَ جي ڇتي جهڙي جالي (Honeycomb Lattice) استعمال ڪئي وئي، جيڪا گرافين جي ائٽمي بناوت سان مشابهت رکي ٿي. ماڊل ۾ اليڪٽرانن جي مخصوص حرڪت ۽ پيچيده ٻئي پاڙيسري تعاملن جي مدد سان اهڙي ٽوپولاجيڪل حالت پيدا ڪئي وئي، جنهن ۾ هال چالڪتا صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جديد ''چرن انسوليٽر'' (Chern Insulator) جي بنيادي نظرياتي مثالن مان هڪ آهي. ان کي ڪوانٽم ايناملس هال اثر (Quantum Anomalous Hall Effect) جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ڪوانٽم ايناملس هال اثر === ''ڪوانٽم ايناملس هال اثر'' اهڙو ڪوانٽم مظاهرو آهي، جنهن ۾ ڪنهن مناسب ٻہ-رخي مادي ۾ مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ هال چالڪتا صحيح عددي مرحلن جي صورت ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي. هن اثر لاءِ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جي ٽوپولاجيڪل بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جو ٽٽڻ اهم هوندا آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي 1988ع واري نظريي مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال اثر جي بنيادي نوعيت کي صرف لينڊائو توانائي سطحن (Landau Levels) جي ذريعي سمجهائڻ ضروري نہ آهي، پر مخصوص ٽوپولاجيڪل بئنڊن جي مدد سان پڻ اهڙي حالت پيدا ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جي هڪ اهم تجرباتي تصديق 2014ع ۾ ٿڌن ائٽمن جي هڪ مصنوعي جالي واري نظام ۾ ڪئي وئي. ان تجربي سان سندس ڪيترائي ڏهاڪا اڳ پيش ڪيل نظرياتي ماڊل جي طبعياتي اهميت وڌيڪ واضح ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === هالڊين [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] (Fractional Quantum Hall Effect) بابت پڻ اهم تحقيق ڪئي. هن اثر ۾ اليڪٽرانن جي اجتماعي حرڪت اهڙيون ڪوانٽم حالتون پيدا ڪري ٿي، جن ۾ هال چالڪتا مڪمل عددن بدران مخصوص ڪسري مقدار سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين هن شعبي ۾ ''هالڊين سيوڊوپوٽينشلز'' (Haldane Pseudopotentials) جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن جي مدد سان فريڪشنل ڪوانٽم هال نظامن ۾ اليڪٽرانن جي وچ ۾ تعاملن جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="NobelBiography"/> هن گولي نما هندسي بناوت (Spherical Geometry) استعمال ڪندي فريڪشنل ڪوانٽم هال حالتن جي عددي مطالعي لاءِ پڻ هڪ اهم طريقو پيش ڪيو. هن طريقي سان اليڪٽرانن جي اجتماعي ڪوانٽم حالتن ۽ انهن جي توانائيءَ جي بناوت جو وڌيڪ منظم مطالعو ممڪن ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 2011ع ۾ هالڊين فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر جي هڪ نئين هندسي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان لاڳاپيل اندروني ميٽرڪ ٽينسر کي بنيادي اهميت ڏني وئي. هن تحقيق سان فريڪشنل ڪوانٽم هال مائع جي اجتماعي حرڪتن کي سمجهڻ لاءِ نئون نظرياتي طريقو مليو.<ref name="Haldane2011">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}}</ref> === هالڊين–شاستري ماڊل === هالڊين جي ٻين اهم سائنسي خدمتن ۾ ''هالڊين–شاستري ماڊل'' (Haldane–Shastry Model) شامل آهي، جيڪو هڪ-رخي ڪوانٽم اسپن زنجيرن جو هڪ خاص نظرياتي ماڊل آهي. هن ماڊل ۾ اسپن جي وچ ۾ تعامل رڳو ويجهن پاڙيسرين تائين محدود نہ هوندا آهن، پر ڊگهي مفاصلي وارا تعامل پڻ شامل هوندا آهن.<ref name="NobelBiography"/> هي ماڊل ڊنڪن هالڊين ۽ [[سري رام شاستري]] آزاد طور دريافت ڪيو. ان جي خاصيت اها آهي تہ ان کي رياضياتي طور صحيح نموني حل ڪري سگهجي ٿو، جنهن ڪري اهو ڪوانٽم اسپن نظامن ۽ انهن جي غيرمعمولي جوشن جي مطالعي ۾ اهم آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ٽوپولاجيڪل انسوليٽر ۽ جديد تحقيق تي اثر === هالڊين جي 1988ع واري ماڊل جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] جي نظريي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٽوپولاجيڪل انسوليٽر اهڙا مادا آهن، جن جي اندروني حصي ۾ برقي موصليت موجود ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي ڪنارن يا سطحن تي مخصوص محفوظ اليڪٽرانڪ حالتون موجود هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي نظرياتي ڪم مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جون ٽوپولاجيڪل خاصيتون ان جي برقي چالڪتا ۽ ڪنارن تي اليڪٽرانن جي حرڪت کي بنيادي طور متاثر ڪري سگهن ٿيون. بعد ۾ اهڙن تصورن کي مختلف ٻہ-رخي ۽ ٽہ-رخي مادن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="NobelPopular"/> ٽوپولاجيڪل مادي بابت تحقيق جديد اليڪٽرانڪس، فوٽونڪس ۽ ڪوانٽم ٽيڪنالاجيءَ جي ممڪن استعمالن سان پڻ لاڳاپيل آهي. هالڊين جي نظرياتي دريافتن انهن شعبن جي بنيادي سائنسي سمجهه ۾ اهم حصو وڌو، جيتوڻيڪ سڀئي امڪاني ٽيڪنالاجيڪل استعمال اڃا تحقيق جي مرحلي ۾ آهن.<ref name="NobelPress"/> === نوبل انعام جي عالمي اهميت === 2016ع جي طبعيات جي نوبل انعام سان هالڊين جي ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل نظرياتي تحقيق کي عالمي سطح تي تسليم ڪيو ويو. سندس دريافتن ظاهر ڪيو تہ مادي جي ڪجهه بنيادي خاصيتن کي صرف روايتي مقناطيسي ترتيب يا اليڪٽرانن جي انفرادي رويي سان بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر ڪوانٽم نظامن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي نوبل انعامن جي تقريب ۾ رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز ٽنهي سائنسدانن جي ڪم کي مادي جي طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي ٻولي ۽ نئين سائنسي نقطه نظر جي بنياد طور بيان ڪيو. اڪيڊمي موجب انهن جي دريافتن مادي جي غيرمعمولي حالتن بابت تحقيق کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelCeremony">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/ceremony-speech/ |publisher=NobelPrize.org |date=10 December 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي سائنسي ورثي ۾ هالڊين گيپ، هالڊين مرحلو، هالڊين ماڊل، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت نظريا ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرن جي تحقيق شامل آهن. اهي تصور جديد مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۽ ڪوانٽم مادي جي مطالعي ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="NobelBiography"/> == انعام ۽ اعزاز == ڊنڪن هالڊين کي سندس علمي ۽ سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اهم اعزاز مليا آهن. * '''1986ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1992ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1993ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران اوليور اي بڪلي ڪنڊينسڊ ميٽر انعام مليو. * '''1996ع:''' [[رائل سوسائٽي]] لنڊن جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1996ع:''' برطانوي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس جو فيلو ٿيو. * '''2001ع:''' آمريڪن ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جو فيلو چونڊيو ويو. * '''2012ع:''' انٽرنيشنل سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پاران ڊيراڪ ميڊل مليو. * '''2016ع:''' طبعيات جو نوبل انعام مليو. * '''2017ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو بين الاقوامي ميمبر چونڊيو ويو. * '''2017ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ پاران گولڊن پليٽ اعزاز مليو. <ref name="NobelBiography"/><ref name="PrincetonHaldane"/> == ذاتي زندگي == ڊنڪن هالڊين برطانوي ۽ سلووينيائي شهريت رکي ٿو ۽ آمريڪا جو مستقل رهواسي آهي. سندس گهرواري جو نالو اوڊيل بيلمونٽ (Odile Belmont) آهي. هو پنهنجي گهرواري سان گڏ آمريڪا جي رياست نيو جرسي جي شهر [[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن]] ۾ رهي ٿو.<ref name="HaldaneFamily">{{cite news |last=Heyboer |first=Kelly |title=Princeton prof celebrates Nobel Prize win by returning to the classroom |url=https://www.nj.com/education/2016/10/princeton_physics_professor_celebrates_nobel_prize.html |work=The Star-Ledger |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي ماءُ سلووينيا سان تعلق رکندي هئي، جنهن ڪري سندس خاندان جا سلووينيا سان ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. 22 مارچ 2019ع تي واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم سلووينيا جي سفارتخاني ۾ هڪ تقريب دوران کيس سلووينيا جي شهريت ڏني وئي.<ref name="SlovenianCitizenship">{{cite news |title=Nobel laureate Duncan Haldane gets Slovenian citizenship |url=https://znanost.sta.si/2619306/nobel-laureate-duncan-haldane-gets-slovenian-citizenship |publisher=Slovenian Press Agency |date=24 March 2019 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[ڪوانٽم اسپن هال اثر]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم مقناطيسيت]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Nobelprize}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊنڪن هالڊين جي سوانح عمري] * [https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane پرنسٽن يونيورسٽي ۾ ڊنڪن هالڊين جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{FRS 1996}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Haldane, Duncan}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:نظرياتي طبعياتدان]] [[زمرو:نوبل انعام يافته]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڪيمبرج يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:پرنسٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:سلووينيائي نسل جا برطانوي ماڻهو]] 9umz60fvnycfrfi0n0t4dth76almvfr 418483 418482 2026-10-10T10:27:04Z Intisar Ali 8681 418483 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي نظرياتي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊنڪن هالڊين | honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|FRS|FInstP|FAAAS|size=100}} | image = Duncan Haldane.jpg | caption = ڊنڪن هالڊين، 2016ع | birth_name = فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين | birth_date = {{Birth date and age|1951|9|14|df=yes}} | birth_place = [[لنڊن]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]]؛ [[سلووينيا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | education = [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن]] | alma_mater = [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي، پي ايڇ ڊي) | workplaces = {{Plainlist| * [[پرنسٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] * [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] * [[بيل ليبارٽريز]] * [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] }} | thesis_title = An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials | thesis_year = 1978 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.457783 | doctoral_advisor = [[فلپ وارين اينڊرسن]] | doctoral_students = [[اشوين وشوناٿ]] | known_for = {{Plainlist| * [[هالڊين گيپ]] * [[هالڊين ماڊل]] * [[ڪوانٽم ايناملس هال اثر]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] }} | awards = {{Plainlist| * [[اوليور اي بڪلي انعام]] (1993ع) * [[ڊيراڪ ميڊل]] (2012ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رڪنيت (2017ع) }} | website = {{URL|https://haldane.scholar.princeton.edu/}} }} '''فريڊرڪ ڊنڪن مائيڪل هالڊين''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Frederick Duncan Michael Haldane}}؛ پيدائش: 14 سيپٽمبر 1951ع)، عام طور '''ڊنڪن هالڊين''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي نظرياتي [[طبعياتدان]] ۽ [[طبعيات جو نوبل انعام|طبعيات جو نوبل انعام يافته]] سائنسدان آهي. هو آمريڪا جي [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو بنيادي شعبو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) آهي، جنهن ۾ هن ڪوانٽم نظامن، مقناطيسي اسپن زنجيرن، ٽوپولاجيڪل مرحلن ۽ ڪوانٽم هال اثر بابت بنيادي نظرياتي خيال پيش ڪيا آهن.<ref name="PrincetonHaldane">{{cite web |title=Duncan Haldane |url=https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane |publisher=Princeton University |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان هالڊين کي چوٿون حصو مليو، جڏهن تہ ٿائوليس کي اڌ ۽ ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي اهم ترين سائنسي خدمتن ۾ هڪ-رخي مقناطيسي زنجيرن بابت ''هالڊين اڳڪٿي''، توانائيءَ جي فرق جو تصور ''هالڊين گيپ'' ۽ 1988ع ۾ پيش ڪيل ''هالڊين ماڊل'' شامل آهن. انهن نظرين جديد ٽوپولاجيڪل مادي، ڪوانٽم مقناطيسيت ۽ ڪوانٽم هال اثر جي سمجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊنڪن هالڊين 14 سيپٽمبر 1951ع تي انگلينڊ جي گاديءَ واري شهر [[لنڊن]] ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ برطانوي فوج ۾ ڊاڪٽر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ ليوڊميلا رينڪو (Ljudmila Renko) سلووينيا سان تعلق رکندڙ هئي. سندس والدين جي ملاقات ان وقت ٿي، جڏهن سندس پيءُ يوگوسلاويا ۽ آسٽريا جي سرحدي علائقي ۾ فوجي خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو. سندس ماءُ ان وقت طب جي شاگردياڻي هئي. شاديءَ کان پوءِ ٻئي انگلينڊ منتقل ٿيا، جتي ڊنڪن پيدا ٿيو.<ref name="SlovenianInterview">{{cite web |title=Dober dan. Drži, moja mati je bila zavedna Slovenka |url=https://siol.net/novice/slovenija/nobelov-nagrajenec-moja-mati-je-bila-zavedna-slovenka-427197 |website=Siol.net |language=sl |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين پنهنجي شروعاتي تعليم لنڊن جي مشهور تعليمي اداري [[سينٽ پال اسڪول، لنڊن|سينٽ پال اسڪول]] مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ڪرائسٽ ڪاليج، ڪيمبرج|ڪرائسٽ ڪاليج]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي. هن ڪيمبرج يونيورسٽي مان 1978ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جو مقالو ''An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials'' جي عنوان سان هو، جنهن جي نگراني نوبل انعام يافته طبعياتدان [[فلپ وارين اينڊرسن]] ڪئي.<ref name="HaldaneThesis">{{cite thesis |last=Haldane |first=Frederick Duncan Michael |title=An extension of the Anderson model as a model for mixed valence rare earth materials |degree=PhD |publisher=University of Cambridge |year=1978 |oclc=500460873}}</ref> تعليم دوران هالڊين جي دلچسپي ڪوانٽم طبعيات، اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي ۽ پيچيده مادي نظامن جي نظرياتي وضاحت ڏانهن وڌي. فلپ اينڊرسن جي نگرانيءَ هيٺ ڪيل تحقيق سندس ايندڙ سائنسي زندگيءَ لاءِ اهم بنياد ثابت ٿي.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=F. Duncan M. Haldane – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هالڊين فرانس جي گرينوبل شهر ۾ قائم [[انسٽيٽيوٽ لائو-لانژوون]] (Institut Laue–Langevin) ۾ 1977ع کان 1981ع تائين طبعياتدان طور ڪم ڪيو. ان عرصي دوران هن ڪوانٽم مادي، هڪ-رخي نظامن ۽ اليڪٽرانن جي اجتماعي رويي بابت تحقيق ڪئي.<ref name="PrincetonHaldane"/> آگسٽ 1981ع ۾ هو آمريڪا جي [[ڏاکڻي ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] سان اسسٽنٽ پروفيسر طور لاڳاپيل ٿيو. بعد ۾ هن يونيورسٽي ۾ اعليٰ تدريسي ۽ تحقيقي عهدن تي ڪم ڪيو. 1986ع ۾ کيس پروفيسر جو درجو مليو. هن عرصي ۾ هو [[بيل ليبارٽريز]] سان پڻ تحقيقي طور لاڳاپيل رهيو.<ref name="NobelBiography"/> 1986ع ۾ هالڊين [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، سين ڊياگو]] جي طبعيات واري شعبي ۾ پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن فيبروري 1992ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. 1990ع ۾ هن [[پرنسٽن يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر طور ڪم شروع ڪيو. 1999ع ۾ کيس يوجين هيگنز پروفيسر آف فزڪس جو اعزازي علمي عهدو ڏنو ويو. بعد ۾ 2017ع ۾ کيس شرمين فيئرچائلڊ يونيورسٽي پروفيسر آف فزڪس مقرر ڪيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين 2013ع کان 2018ع تائين ڪينيڊا جي [[پيريميٽر انسٽيٽيوٽ فار ٿيوريٽيڪل فزڪس]] ۾ ممتاز مهمان تحقيقي چيئر (Distinguished Visiting Research Chair) سان پڻ لاڳاپيل رهيو.<ref name="PerimeterHaldane">{{cite web |title=Perimeter Welcomes New Distinguished Visiting Research Chairs |url=https://www.perimeterinstitute.ca/news/perimeter-welcomes-new-distinguished-visiting-research-chairs |publisher=Perimeter Institute |date=22 May 2013 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي تحقيق جو دائرو ڪوانٽم مقناطيسيت، لوٽنگر مائع، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل انسوليٽرن، ڪوانٽم اسپن زنجيرن، ڪوانٽم اينٽينگلمنٽ ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل پيچيده ڪوانٽم نظامن تائين پکڙيل آهي.<ref name="PrincetonHaldane"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊنڪن هالڊين، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انعام جو بنيادي سبب مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت سندن نظرياتي دريافتون هيون.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي. ان مان 40 لک ڪرونا ڊيوڊ ٿائوليس کي، جڏهن تہ 20 لک ڪرونا ڊنڪن هالڊين ۽ 20 لک ڪرونا مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. انعام حاصل ڪرڻ وقت هالڊين آمريڪا جي پرنسٽن يونيورسٽي ۾ طبعيات جو پروفيسر هو.<ref name="NobelPress"/> انعام ڏيندڙ اڪيڊمي موجب ٽنهي سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي انهن غيرمعمولي حالتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي اڳ ۾ روايتي طبعياتي نظرين جي مدد سان مڪمل طور سمجهي نہ سگهبيون هيون. انهن جي تحقيق سان مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ نون ٽوپولاجيڪل مرحلن جي مطالعي لاءِ بنيادي نظرياتي رستا کليا.<ref name="NobelPopular"/> === نوبل انعام ۾ هالڊين جو مخصوص ڪردار === جيتوڻيڪ 2016ع جو نوبل انعام ٽن سائنسدانن کي گڏيل طور ڏنو ويو، پر هالڊين جون بنيادي دريافتون ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جي گڏيل تحقيق کان الڳ هيون. هالڊين خاص طور هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي زنجيرن ۽ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي ۾ هالڊين ٻن اهم نظرياتي نتيجن تائين پهتو. پهريون نتيجو مقناطيسي اسپن زنجيرن ۾ صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن جي بنيادي فرق بابت هو، جڏهن تہ ٻيو نتيجو اهڙي ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام بابت هو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال اثر هڪجهڙي خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ ظاهر ٿي سگهي ٿو. انهن ٻنهي دريافتن کي سندس نوبل انعام جا اهم سائنسي بنياد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجي جو تصور ۽ مادي جون غيرمعمولي حالتون === [[ٽوپولاجي]] رياضيءَ جي اها شاخ آهي، جيڪا شين جي انهن بنيادي خاصيتن جو مطالعو ڪري ٿي، جيڪي شڪل جي مسلسل تبديلي باوجود برقرار رهن ٿيون، جيستائين شئي کي ڪٽيو، ٽوڙيو يا پاڻ ۾ ڳنڍيو نہ وڃي. مثال طور هڪ گول بال ۽ هڪ ڊونٽ ٽوپولاجي جي لحاظ کان مختلف آهن، ڇاڪاڻ تہ ڊونٽ ۾ هڪ سوراخ هوندو آهي، جڏهن تہ گول بال ۾ اهڙو سوراخ نہ هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> ڪوانٽم طبعيات ۾ ٽوپولاجي جو استعمال مادي جي اهڙين خاصيتن کي سمجهائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي، جيڪي مخصوص مڪمل عددي مقدار سان لاڳاپيل هونديون آهن ۽ ننڍين مقامي تبديلين باوجود برقرار رهي سگهن ٿيون. اهڙيون خاصيتون مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان تعلق رکن ٿيون، نہ ڪي رڳو ڪنهن هڪ ائٽم يا اليڪٽران جي الڳ رويي سان.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي تحقيق ظاهر ڪيو تہ مادي جون ڪجهه حالتون روايتي مقناطيسي ترتيب يا هم آهنگي ٽٽڻ جي اصولن کان سواءِ بہ هڪ ٻئي کان بنيادي طور مختلف ٿي سگهن ٿيون. ان تصور جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي نظريي کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين اڳڪٿي ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرون === هالڊين جي سڀ کان مشهور دريافتن مان هڪ ''هالڊين اڳڪٿي'' (Haldane Conjecture) آهي. هن 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ اسپن زنجيرن (Antiferromagnetic Heisenberg Spin Chains) بابت هڪ غيرمعمولي نظرياتي اڳڪٿي پيش ڪئي.<ref name="Haldane1983">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}}</ref> هن نظريي موجب هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ صحيح عدد اسپن (Integer Spin)، جهڙوڪ S=1 يا S=2، ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن (Half-integer Spin)، جهڙوڪ S=1/2 يا S=3/2، وارا نظام بنيادي طور مختلف خاصيتون ظاهر ڪن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين اڳڪٿي ڪئي تہ عام صحيح عدد اسپن وارين اينٽي فيرومئگنيٽڪ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ گهٽ ۾ گهٽ جوش واري حالت جي وچ ۾ توانائيءَ جو هڪ محدود فرق موجود هوندو، جڏهن تہ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين زنجيرن ۾ اهڙو فرق نہ هوندو ۽ نظام گهٽ توانائيءَ وارن جوشن جي لحاظ کان گيپ ليس (Gapless) رهندو.<ref name="NobelAdvanced"/> ان وقت هيءَ اڳڪٿي ڪيترن طبعياتدانن لاءِ حيران ڪندڙ هئي، ڇاڪاڻ تہ روايتي نظرياتي طريقن موجب صحيح عدد ۽ اڌ-صحيح عدد اسپن زنجيرن جي وچ ۾ اهڙي بنيادي فرق جي توقع نہ ڪئي ويندي هئي. بعد ۾ عددي حسابن ۽ تجرباتي تحقيقن هالڊين جي اڳڪٿيءَ جي حمايت ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين جي هن دريافت سان واضح ٿيو تہ هڪ-رخي ڪوانٽم مقناطيسي نظامن جون خاصيتون صرف مقناطيسي تعاملن جي قوت تي منحصر نہ هونديون آهن، پر اسپن جي ڪوانٽم نوعيت ۽ نظام جي ٽوپولاجيڪل خاصيتن سان پڻ لاڳاپيل هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> === هالڊين گيپ === هالڊين اڳڪٿي سان لاڳاپيل توانائيءَ جي فرق کي ''هالڊين گيپ'' (Haldane Gap) چيو ويندو آهي. هي فرق صحيح عدد اسپن وارين مخصوص هڪ-رخي اينٽي فيرومئگنيٽڪ هيزنبرگ زنجيرن ۾ بنيادي حالت ۽ پهرين جوش واري حالت جي وچ ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن توانائيءَ جي فرق جو مطلب اهو آهي تہ نظام کي پنهنجي بنيادي حالت مان جوش واري حالت ڏانهن منتقل ڪرڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ هڪ مخصوص مقدار جي توانائي گهربل هوندي آهي. ان جي ابتڙ اڌ-صحيح عدد اسپن وارين معياري زنجيرن ۾ گهٽ توانائيءَ وارا جوش موجود ٿي سگهن ٿا، جن جي توانائي وڏي نظام جي حد ۾ صفر جي ويجهو پهچي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين گيپ جي دريافت ڪوانٽم مقناطيسيت ۾ هڪ اهم نظرياتي پيش رفت هئي. ان جي مدد سان طبعياتدانن کي هڪ-رخي مقناطيسي مادن، ڪوانٽم اسپن مائع ۽ ٽوپولاجيڪل خاصيتن وارن نظامن جي مطالعي لاءِ نوان طريقا مليا.<ref name="NobelPopular"/> === هالڊين مرحلو ۽ ٽوپولاجيڪل ترتيب === هالڊين جي تحقيق سان هڪ خاص قسم جي ڪوانٽم حالت جي سڃاڻپ ٿي، جنهن کي ''هالڊين مرحلو'' (Haldane Phase) چيو وڃي ٿو. هي مرحلو مخصوص صحيح عدد اسپن وارين مقناطيسي زنجيرن ۾ ظاهر ٿئي ٿو ۽ ان کي جديد نظرياتي طبعيات ۾ هم آهنگيءَ سان محفوظ ٿيل ٽوپولاجيڪل مرحلن (Symmetry-Protected Topological Phases) جي شروعاتي مثالن مان سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> هن مرحلي جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ زنجير جي اندروني حصي ۽ ان جي ٻنهي ڇيڙن جون ڪوانٽم خاصيتون مختلف ٿي سگهن ٿيون. مثال طور اسپن-1 هالڊين زنجير جي کليل ڇيڙن تي اثرائتا اسپن-1/2 درجا آزادي ظاهر ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ زنجير جو اندروني حصو توانائيءَ جي گيپ سان لاڳاپيل هوندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> هالڊين مرحلي جي سڃاڻپ مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن کي رڳو روايتي مقناطيسي ترتيب جي بنياد تي بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر انهن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1988ع جو هالڊين ماڊل === 1988ع ۾ ڊنڪن هالڊين هڪ ٻيو انتهائي اهم نظرياتي ماڊل پيش ڪيو، جيڪو بعد ۾ ''هالڊين ماڊل'' (Haldane Model) جي نالي سان مشهور ٿيو. هن ماڊل ذريعي هالڊين واضح ڪيو تہ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظام ۾ ڪوانٽم هال جهڙو اثر اهڙي حالت ۾ بہ پيدا ٿي سگهي ٿو، جتي نظام ۾ خارجي مقناطيسي وهڪري جي خالص سراسري مقدار صفر هجي.<ref name="Haldane1988">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}}</ref> روايتي ڪوانٽم هال اثر ۾ عام طور مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اليڪٽرانن جي حرڪت مخصوص ڪوانٽم حالتن ۾ منظم ٿئي ٿي. هالڊين پنهنجي ماڊل ۾ ڏيکاريو تہ ٽوپولاجيڪل بئنڊ بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ سان پڻ ڪوانٽم هال جهڙي حالت پيدا ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن ماڊل ۾ ٻہ-رخي ماکيءَ جي ڇتي جهڙي جالي (Honeycomb Lattice) استعمال ڪئي وئي، جيڪا گرافين جي ائٽمي بناوت سان مشابهت رکي ٿي. ماڊل ۾ اليڪٽرانن جي مخصوص حرڪت ۽ پيچيده ٻئي پاڙيسري تعاملن جي مدد سان اهڙي ٽوپولاجيڪل حالت پيدا ڪئي وئي، جنهن ۾ هال چالڪتا صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جديد ''چرن انسوليٽر'' (Chern Insulator) جي بنيادي نظرياتي مثالن مان هڪ آهي. ان کي ڪوانٽم ايناملس هال اثر (Quantum Anomalous Hall Effect) جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم حيثيت حاصل آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ڪوانٽم ايناملس هال اثر === ''ڪوانٽم ايناملس هال اثر'' اهڙو ڪوانٽم مظاهرو آهي، جنهن ۾ ڪنهن مناسب ٻہ-رخي مادي ۾ مضبوط خارجي مقناطيسي ميدان کان سواءِ بہ هال چالڪتا صحيح عددي مرحلن جي صورت ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿي. هن اثر لاءِ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جي ٽوپولاجيڪل بناوت ۽ وقت جي ابتڙ هم آهنگيءَ جو ٽٽڻ اهم هوندا آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي 1988ع واري نظريي مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال اثر جي بنيادي نوعيت کي صرف لينڊائو توانائي سطحن (Landau Levels) جي ذريعي سمجهائڻ ضروري نہ آهي، پر مخصوص ٽوپولاجيڪل بئنڊن جي مدد سان پڻ اهڙي حالت پيدا ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Haldane1988"/> هالڊين ماڊل جي هڪ اهم تجرباتي تصديق 2014ع ۾ ٿڌن ائٽمن جي هڪ مصنوعي جالي واري نظام ۾ ڪئي وئي. ان تجربي سان سندس ڪيترائي ڏهاڪا اڳ پيش ڪيل نظرياتي ماڊل جي طبعياتي اهميت وڌيڪ واضح ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === هالڊين [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] (Fractional Quantum Hall Effect) بابت پڻ اهم تحقيق ڪئي. هن اثر ۾ اليڪٽرانن جي اجتماعي حرڪت اهڙيون ڪوانٽم حالتون پيدا ڪري ٿي، جن ۾ هال چالڪتا مڪمل عددن بدران مخصوص ڪسري مقدار سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelBiography"/> هالڊين هن شعبي ۾ ''هالڊين سيوڊوپوٽينشلز'' (Haldane Pseudopotentials) جو تصور متعارف ڪرايو، جنهن جي مدد سان فريڪشنل ڪوانٽم هال نظامن ۾ اليڪٽرانن جي وچ ۾ تعاملن جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.<ref name="NobelBiography"/> هن گولي نما هندسي بناوت (Spherical Geometry) استعمال ڪندي فريڪشنل ڪوانٽم هال حالتن جي عددي مطالعي لاءِ پڻ هڪ اهم طريقو پيش ڪيو. هن طريقي سان اليڪٽرانن جي اجتماعي ڪوانٽم حالتن ۽ انهن جي توانائيءَ جي بناوت جو وڌيڪ منظم مطالعو ممڪن ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 2011ع ۾ هالڊين فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر جي هڪ نئين هندسي وضاحت پيش ڪئي، جنهن ۾ مادي جي اجتماعي ڪوانٽم حالت سان لاڳاپيل اندروني ميٽرڪ ٽينسر کي بنيادي اهميت ڏني وئي. هن تحقيق سان فريڪشنل ڪوانٽم هال مائع جي اجتماعي حرڪتن کي سمجهڻ لاءِ نئون نظرياتي طريقو مليو.<ref name="Haldane2011">{{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}}</ref> === هالڊين–شاستري ماڊل === هالڊين جي ٻين اهم سائنسي خدمتن ۾ ''هالڊين–شاستري ماڊل'' (Haldane–Shastry Model) شامل آهي، جيڪو هڪ-رخي ڪوانٽم اسپن زنجيرن جو هڪ خاص نظرياتي ماڊل آهي. هن ماڊل ۾ اسپن جي وچ ۾ تعامل رڳو ويجهن پاڙيسرين تائين محدود نہ هوندا آهن، پر ڊگهي مفاصلي وارا تعامل پڻ شامل هوندا آهن.<ref name="NobelBiography"/> هي ماڊل ڊنڪن هالڊين ۽ [[سري رام شاستري]] آزاد طور دريافت ڪيو. ان جي خاصيت اها آهي تہ ان کي رياضياتي طور صحيح نموني حل ڪري سگهجي ٿو، جنهن ڪري اهو ڪوانٽم اسپن نظامن ۽ انهن جي غيرمعمولي جوشن جي مطالعي ۾ اهم آهي.<ref name="NobelBiography"/> === ٽوپولاجيڪل انسوليٽر ۽ جديد تحقيق تي اثر === هالڊين جي 1988ع واري ماڊل جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] جي نظريي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٽوپولاجيڪل انسوليٽر اهڙا مادا آهن، جن جي اندروني حصي ۾ برقي موصليت موجود ٿي سگهي ٿي، پر انهن جي ڪنارن يا سطحن تي مخصوص محفوظ اليڪٽرانڪ حالتون موجود هونديون آهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هالڊين جي نظرياتي ڪم مان ظاهر ٿيو تہ مادي جي اليڪٽرانڪ بئنڊن جون ٽوپولاجيڪل خاصيتون ان جي برقي چالڪتا ۽ ڪنارن تي اليڪٽرانن جي حرڪت کي بنيادي طور متاثر ڪري سگهن ٿيون. بعد ۾ اهڙن تصورن کي مختلف ٻہ-رخي ۽ ٽہ-رخي مادن جي مطالعي ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="NobelPopular"/> ٽوپولاجيڪل مادي بابت تحقيق جديد اليڪٽرانڪس، فوٽونڪس ۽ ڪوانٽم ٽيڪنالاجيءَ جي ممڪن استعمالن سان پڻ لاڳاپيل آهي. هالڊين جي نظرياتي دريافتن انهن شعبن جي بنيادي سائنسي سمجهه ۾ اهم حصو وڌو، جيتوڻيڪ سڀئي امڪاني ٽيڪنالاجيڪل استعمال اڃا تحقيق جي مرحلي ۾ آهن.<ref name="NobelPress"/> === نوبل انعام جي عالمي اهميت === 2016ع جي طبعيات جي نوبل انعام سان هالڊين جي ڪيترن ڏهاڪن تي پکڙيل نظرياتي تحقيق کي عالمي سطح تي تسليم ڪيو ويو. سندس دريافتن ظاهر ڪيو تہ مادي جي ڪجهه بنيادي خاصيتن کي صرف روايتي مقناطيسي ترتيب يا اليڪٽرانن جي انفرادي رويي سان بيان ڪرڻ ڪافي نہ آهي، پر ڪوانٽم نظامن جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي نوبل انعامن جي تقريب ۾ رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز ٽنهي سائنسدانن جي ڪم کي مادي جي طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي ٻولي ۽ نئين سائنسي نقطه نظر جي بنياد طور بيان ڪيو. اڪيڊمي موجب انهن جي دريافتن مادي جي غيرمعمولي حالتن بابت تحقيق کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelCeremony">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/ceremony-speech/ |publisher=NobelPrize.org |date=10 December 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي سائنسي ورثي ۾ هالڊين گيپ، هالڊين مرحلو، هالڊين ماڊل، فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر بابت نظريا ۽ ڪوانٽم اسپن زنجيرن جي تحقيق شامل آهن. اهي تصور جديد مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۽ ڪوانٽم مادي جي مطالعي ۾ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref name="NobelBiography"/> == انعام ۽ اعزاز == ڊنڪن هالڊين کي سندس علمي ۽ سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اهم اعزاز مليا آهن. * '''1986ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1992ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1993ع:''' آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران اوليور اي بڪلي ڪنڊينسڊ ميٽر انعام مليو. * '''1996ع:''' [[رائل سوسائٽي]] لنڊن جو فيلو چونڊيو ويو. * '''1996ع:''' برطانوي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس جو فيلو ٿيو. * '''2001ع:''' آمريڪن ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جو فيلو چونڊيو ويو. * '''2012ع:''' انٽرنيشنل سينٽر فار ٿيوريٽيڪل فزڪس پاران ڊيراڪ ميڊل مليو. * '''2016ع:''' طبعيات جو نوبل انعام مليو. * '''2017ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو بين الاقوامي ميمبر چونڊيو ويو. * '''2017ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف اچيومينٽ پاران گولڊن پليٽ اعزاز مليو. <ref name="NobelBiography"/><ref name="PrincetonHaldane"/> == ذاتي زندگي == ڊنڪن هالڊين برطانوي ۽ سلووينيائي شهريت رکي ٿو ۽ آمريڪا جو مستقل رهواسي آهي. سندس گهرواري جو نالو اوڊيل بيلمونٽ (Odile Belmont) آهي. هو پنهنجي گهرواري سان گڏ آمريڪا جي رياست نيو جرسي جي شهر [[پرنسٽن، نيو جرسي|پرنسٽن]] ۾ رهي ٿو.<ref name="HaldaneFamily">{{cite news |last=Heyboer |first=Kelly |title=Princeton prof celebrates Nobel Prize win by returning to the classroom |url=https://www.nj.com/education/2016/10/princeton_physics_professor_celebrates_nobel_prize.html |work=The Star-Ledger |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هالڊين جي ماءُ سلووينيا سان تعلق رکندي هئي، جنهن ڪري سندس خاندان جا سلووينيا سان ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. 22 مارچ 2019ع تي واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم سلووينيا جي سفارتخاني ۾ هڪ تقريب دوران کيس سلووينيا جي شهريت ڏني وئي.<ref name="SlovenianCitizenship">{{cite news |title=Nobel laureate Duncan Haldane gets Slovenian citizenship |url=https://znanost.sta.si/2619306/nobel-laureate-duncan-haldane-gets-slovenian-citizenship |publisher=Slovenian Press Agency |date=24 March 2019 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Nonlinear Field Theory of Large-Spin Heisenberg Antiferromagnets: Semiclassically Quantized Solitons of the One-Dimensional Easy-Axis Néel State |journal=Physical Review Letters |year=1983 |volume=50 |issue=15 |pages=1153–1156 |doi=10.1103/PhysRevLett.50.1153}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Model for a Quantum Hall Effect without Landau Levels: Condensed-Matter Realization of the "Parity Anomaly" |journal=Physical Review Letters |year=1988 |volume=61 |issue=18 |pages=2015–2018 |doi=10.1103/PhysRevLett.61.2015}} * {{cite journal |last=Haldane |first=F. D. M. |title=Geometrical Description of the Fractional Quantum Hall Effect |journal=Physical Review Letters |year=2011 |volume=107 |issue=11 |pages=116801 |doi=10.1103/PhysRevLett.107.116801 |arxiv=1106.3375}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ ٿائوليس]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[هالڊين–شاستري ماڊل]] * [[فريڪشنل ڪوانٽم هال اثر]] * [[ڪوانٽم اسپن هال اثر]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم مقناطيسيت]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Nobelprize}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/haldane/biographical/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊنڪن هالڊين جي سوانح عمري] * [https://phy.princeton.edu/people/duncan-haldane پرنسٽن يونيورسٽي ۾ ڊنڪن هالڊين جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{FRS 1996}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Haldane, Duncan}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:نظرياتي طبعياتدان]] [[زمرو:نوبل انعام يافته]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڪيمبرج يونيورسٽي جا شاگرد]] [[زمرو:پرنسٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:سلووينيائي نسل جا برطانوي ماڻهو]] cbmn4zrlbrr4mtrlgbzd2ncksx8dj9m 0 104015 418478 2026-10-10T10:13:45Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|برطانوي طبعياتدان (1934ع–2019ع)}} {{Use dmy dates|date=April 2019}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊيوڊ ٿائوليس | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|size=100}} | image = DavidThouless 1995 UW.jpg | caption = ڊيوڊ ٿائوليس، 1995ع ۾ | birth_name = ڊيوڊ جيمس ٿائوليس | birth_date = {{Birth date|1934|9|21|df=yes}} | birth_place = بيئرزڊ... 418478 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي طبعياتدان (1934ع–2019ع)}} {{Use dmy dates|date=April 2019}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊيوڊ ٿائوليس | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|size=100}} | image = DavidThouless 1995 UW.jpg | caption = ڊيوڊ ٿائوليس، 1995ع ۾ | birth_name = ڊيوڊ جيمس ٿائوليس | birth_date = {{Birth date|1934|9|21|df=yes}} | birth_place = [[بيئرزڊن]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2019|4|6|1934|9|21|df=yes}} | death_place = [[ڪيمبرج]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]] | field = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] | education = {{Plainlist| * [[ونچيسٽر ڪاليج]] * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي) * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[واشنگٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ييل يونيورسٽي]] }} | thesis_title = The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter | thesis_year = 1958 | thesis_url = https://www.worldcat.org/oclc/745509629 | doctoral_advisor = [[هانس بيٿي]]<ref name="mathgene">{{MathGenealogy|id=208083}}</ref> | notable_students = [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق)<ref name="bbc">{{cite web |author=Anon |year=2016 |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b07x12m3 |title=BBC Radio 4 profile: Professor David J Thouless |publisher=BBC |location=London}}</ref> | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٿائوليس توانائي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * [[ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1973ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1979ع) * [[هولوڪ انعام]] (1980ع) * [[فرٽز لنڊن يادگاري انعام]] (1984ع) * [[وولف انعام]] (1990ع) * [[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر (1995ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | children = 3<ref name="bbc"/> | spouse = {{marriage|مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس|1958}} }} '''ڊيوڊ جيمس ٿائوليس''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=David James Thouless}}؛ 21 سيپٽمبر 1934ع – 6 اپريل 2019ع) هڪ برطانوي [[طبعياتدان]] هو، جيڪو خاص طور [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) ۾ پنهنجي بنيادي نظرياتي تحقيق سبب مشهور ٿيو.<ref name="whoswho">{{Who's Who |title=Thouless, Prof. David James |id=U37668 |volume=2016 |edition=online |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}</ref><ref name="Obit">{{cite web |url=https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/ |title=Professor David Thouless 1934–2019 |date=6 April 2019 |publisher=Trinity Hall, Cambridge |access-date=8 April 2019}}</ref> ٿائوليس کي 1990ع ۾ [[طبعيات جو وولف انعام]] مليو. 2016ع ۾ کيس [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو انعام مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت بنيادي نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي اهم سائنسي خدمتن ۾ ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين، ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق شامل آهي.<ref name="nobelfacts">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ |title=David J. Thouless – Facts |publisher=NobelPrize.org |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊيوڊ ٿائوليس 21 سيپٽمبر 1934ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[بيئرزڊن]] (Bearsden) ۾ هڪ انگريز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ [[رابرٽ ٿائوليس]] (Robert Thouless) هڪ نفسياتدان ۽ نشرياتي شخصيت هو، جڏهن تہ سندس ماءُ پرسلا گورٽن ٿائوليس (Priscilla Gorton Thouless) انگريزي ٻوليءَ جي استادياڻي هئي.<ref>{{cite news |title=David Thouless, 84, Dies; Nobel Laureate Cast Light on Matter |url=https://www.nytimes.com/2019/04/22/obituaries/david-thouless-dead.html |work=The New York Times |date=22 April 2019 |language=en}}</ref> ٿائوليس پنهنجي شروعاتي تعليم [[سينٽ فيٿ اسڪول]] (St Faith's School) مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ونچيسٽر ڪاليج]] ۾ تعليم پرائي. اعليٰ تعليم لاءِ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج|ٽرنٽي هال]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن قدرتي سائنسن (Natural Sciences) ۾ بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="bbc"/> ان کان پوءِ هو آمريڪا جي [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن 1958ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيقي مقالي جو عنوان ''The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter'' هو، جنهن جو موضوع نيوڪليائي مادي جي نظريي ۾ پرٽربيشن طريقن جو استعمال هو.<ref name="tphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=David James |last=Thouless |title=The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter |publisher=Cornell University |year=1958 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/010004677 |oclc=745509629}}</ref> سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيق جي نگراني مشهور طبعياتدان [[هانس بيٿي]] (Hans Bethe) ڪئي، جيڪو بعد ۾ 1967ع ۾ طبعيات جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ سائنسدان بڻيو.<ref name="mathgene"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٿائوليس 1958ع کان 1959ع تائين آمريڪا جي [[لارنس برڪلي ليبارٽري]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. ان دوران هن يونيورسٽي جي طبعيات واري شعبي ۾ ائٽمي طبعيات بابت تدريسي خدمتون پڻ سرانجام ڏنيون.<ref name="nobelfacts"/><ref name="UW2016">{{cite web |url=https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ |title=UW Professor Emeritus David J. Thouless wins Nobel Prize in physics for exploring exotic states of matter |publisher=University of Washington |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1961ع کان 1965ع تائين ٿائوليس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[چرچل ڪاليج، ڪيمبرج|چرچل ڪاليج]] ۾ طبعيات جي مطالعي جو پهريون ڊائريڪٽر رهيو. ان عهدي تي رهندي هن طبعيات جي تدريس ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> 1965ع ۾ کيس برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ رياضياتي طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو، جتي هن 1978ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. انهيءَ عرصي ۾ هن ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت اهم نظرياتي تحقيق ڪئي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |date=4 October 2016 |publisher=University of Birmingham |access-date=10 October 2026}}</ref> 1979ع کان 1980ع تائين ٿائوليس آمريڪا جي [[ييل يونيورسٽي]] ۾ اپلائيڊ سائنس جو پروفيسر رهيو. 1980ع ۾ هو [[واشنگٽن يونيورسٽي]] جي سيئٽل ڪيمپس ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن پنهنجي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="UW2016"/> ٿائوليس ائٽمن، اليڪٽرانن ۽ نيوڪليونن تي مشتمل وڏن ۽ پيچيده نظامن جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. هن [[سپر ڪنڊڪٽيوٽي]]، نيوڪليائي مادي جي خاصيتن، ائٽمي نيوڪليئس جي اجتماعي حرڪتن ۽ ڪوانٽم نظامن ۾ ترتيب جي مسئلن تي پڻ تحقيق ڪئي.<ref name="nobelfacts"/> === ڪيترن ذرڙن وارن ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق === ٿائوليس ڪيترن ذرڙن تي مشتمل نظامن (Many-body Systems) جي نظريي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهڙن نظامن ۾ وڏي تعداد ۾ ائٽم، اليڪٽران يا ٻيا ذرڙا هڪ ٻئي سان تعامل ڪندا آهن، جنهن ڪري انهن جي مجموعي رويي کي سمجهڻ پيچيده ٿي ويندو آهي.<ref name="nobelfacts"/> نيوڪليائي طبعيات ۾ هن ''ري ارينجمينٽ انرجي'' (Rearrangement Energy) جي تصور کي وڌيڪ واضح ڪيو ۽ شڪل ۾ بگڙيل ائٽمي نيوڪليئس جي جمودي گهڙي (Moment of Inertia) لاءِ رياضياتي اظهار حاصل ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> شمارياتي طبعيات ۾ ٿائوليس مادي جي ترتيب ۽ مرحلي وارين تبديلين کي سمجهڻ لاءِ ڪيترائي نوان خيال پيش ڪيا، جن ۾ ٽوپولاجيڪل ترتيب (Topological Ordering) جو تصور خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="nobelfacts"/> هن بي ترتيب ڪرسٽلي جالين (Disordered Crystal Lattices) ۾ اليڪٽرانن جي مقامي حالتن (Localized Electron States) بابت پڻ اهم نتيجا حاصل ڪيا. اهڙي تحقيق مادي جي برقي چالڪتا ۽ ڪوانٽم خاصيتن جي سمجهه ۾ مددگار ثابت ٿي.<ref name="nobelfacts"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي خدمتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊيوڊ جيمس ٿائوليس، [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انهن سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016"/> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان اڌ رقم، يعني 40 لک سويڊش ڪرونا، ٿائوليس کي ملي. باقي اڌ رقم ڊنڪن هالڊين ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي وچ ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح ٿائوليس کي انعام جو 50 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق مادي جي اهڙين غيرمعمولي ڪوانٽم حالتن جي نظرياتي وضاحت سان هو، جن کي روايتي طبعياتي نظرين سان مڪمل طور سمجهائڻ ممڪن نہ هو. هن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] جا اصول استعمال ڪندي ٻہ-رخي نظامن ۽ ڪوانٽم مادي جي خاصيتن بابت اهم دريافتون ڪيون.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿائوليس پنهنجي ساٿي سائنسدان [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏجي ٻہ-رخي نظامن (Two-dimensional Systems) ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق ڪئي. ٻنهي سائنسدانن اهو واضح ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي روايتي طبعياتي طريقن کان مختلف انداز ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي مخصوص قسم جا ڀنور (Vortices) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين وڌي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> هن قسم جي مرحلي واري تبديلي کي ''ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس ٽرانزيشن'' (Kosterlitz–Thouless Transition) چيو وڃي ٿو. هي نظريو ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن، مخصوص مقناطيسي نظامن ۽ شمارياتي طبعيات ۾ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> 1973ع ۾ ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جو گڏيل تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هي مقالو جديد ٻہ-رخي ڪوانٽم نظامن جي نظريي جي اهم بنيادن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> === ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === ٿائوليس جي ٻي اهم سائنسي خدمت [[ڪوانٽم هال اثر]] (Quantum Hall Effect) جي ٽوپولاجيڪل وضاحت هئي. هن اثر ۾ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل مرحلن ۾ ظاهر ٿيندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1982ع ۾ ٿائوليس، ماهيتو ڪوهموٽو (Mahito Kohmoto)، پيٽر نائيٽنگيل (Peter Nightingale) ۽ مارسل ڊين نائيس (Marcel den Nijs) گڏجي هڪ اهم تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال چالڪتا جي صحيح عددي مقدار ۾ ظاهر ٿيڻ جي وضاحت ٽوپولاجيڪل اصولن ذريعي ڪئي وئي.<ref name="TKNN1982">{{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |year=1982 |volume=49 |issue=6 |pages=405–408 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T}}</ref> هن تحقيق مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال چالڪتا جي ڪجهه خاصيتن جو تعلق نظام جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت سان آهي. هن نظريي جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ === ٿائوليس جي تحقيق ۾ ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن (Topological Quantum Numbers) کي خاص اهميت حاصل هئي. اهي انگ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي وچ ۾ بنيادي فرق کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> ڪوانٽم هال اثر جي مطالعي ۾ اهڙن انگن ذريعي اهو سمجهڻ ممڪن ٿيو تہ برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار ۾ ڇو ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حالتن ۾ ننڍين مقامي تبديلين باوجود ڇو مستحڪم رهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> ٿائوليس جي هن ڪم جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]]، ڪوانٽم مادي ۽ ٻين غيرمعمولي اليڪٽرانڪ نظامن بابت تحقيق لاءِ نوان نظرياتي رستا کوليا.<ref name="NobelAdvanced"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == ٿائوليس جا ڪيترائي تحقيقي مقالا عالمي سائنسي رسالن ۾ شايع ٿيا. سندس اهم مقالن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا: * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |author-link1=J. Michael Kosterlitz |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |volume=6 |issue=7 |year=1973 |pages=1181–1203 |issn=0022-3719 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K |url=https://www.physics.uci.edu/~taborek/publications/other/jcv6i7p1181.pdf}} * {{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |volume=49 |issue=6 |year=1982 |pages=405–408 |issn=0031-9007 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T |doi-access=free |url=https://digitalcommons.uri.edu/phys_facpubs/321}} == ڪتاب == ٿائوليس طبعيات بابت اهم علمي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ڪوانٽم نظامن ۽ ٽوپولاجيڪل تصورن جي تفصيلي وضاحت ڪئي وئي آهي. * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=The Quantum Mechanics of Many-Body Systems |publisher=Academic Press |location=New York |year=1961 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=GaD6AQAAQBAJ |lccn=61012282 |oclc=901492152 |isbn=9780486493572}} * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=Topological Quantum Numbers in Nonrelativistic Physics |publisher=World Scientific |location=Singapore |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=4bhgDQAAQBAJ |isbn=981-02-2900-3 |lccn=98009819 |oclc=38431218}} == انعام ۽ اعزاز == ڊيوڊ ٿائوليس کي سندس سائنسي ۽ تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1973ع ۾ کيس [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1979ع ۾ هو برطانيا جي مشهور سائنسي اداري [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="frs">{{cite web |url=https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024634/https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-date=17 November 2015 |title=Professor David Thouless FRS |publisher=Royal Society |year=1979 |location=London}}</ref> 1980ع ۾ کيس هولوڪ انعام (Holweck Prize) ۽ 1984ع ۾ فرٽز لنڊن يادگاري انعام (Fritz London Memorial Prize) مليو. 1986ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="nobelfacts"/> 1990ع ۾ ٿائوليس کي [[طبعيات جو وولف انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز کيس مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ بنيادي نظرياتي خدمتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Wolf1990">{{cite web |title=David J. Thouless – Winner of Wolf Prize in Physics 1990 |url=https://web.archive.org/web/20161005153221/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=337&language=eng |publisher=Wolf Foundation |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1993ع ۾ کيس انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران پال ڊيراڪ ميڊل مليو. 1995ع ۾ هو آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="NAS">{{cite web |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/david-j-thouless-tc9ra1/ |title=David Thouless |publisher=National Academy of Sciences |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2000ع ۾ ٿائوليس کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس سائنسي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> == ذاتي زندگي == ڊيوڊ ٿائوليس 1958ع ۾ مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس (Margaret Elizabeth Scrase) سان شادي ڪئي. ٻنهي کي ٽي ٻار ٿيا.<ref name="bbc"/> 2016ع ۾ اخباري رپورٽن موجب ٿائوليس [[ڊيمنشيا]] (Dementia) جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو، جنهن سبب سندس يادداشت ۽ ذهني صلاحيتون متاثر ٿي رهيون هيون.<ref name="Telegraph2016">{{cite news |last=Knapton |first=Sarah |title=British scientists win Nobel prize in physics for work so baffling it had to be described using bagels |url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/10/04/british-scientists-win-nobel-prize-in-physics-for-work-so-baffli/ |work=The Telegraph |date=4 October 2016 |access-date=24 September 2017}}</ref> ڊيوڊ ٿائوليس 6 اپريل 2019ع تي انگلينڊ جي شهر [[ڪيمبرج]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 84 سال هئي.<ref name="Obit"/> سندس وفات کان پوءِ خاندان سندس نوبل انعام وارو تمغو [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج]] کي عطيو ڪيو، جتي هن پنهنجي شروعاتي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي هئي. هي تمغو سندس علمي زندگيءَ ۽ سائنسي خدمتن جي يادگار طور اداري سان لاڳاپيل رهيو. == پڻ ڏسو == * [[هوفسٽيڊٽر جي پوپٽ]] * [[سنگل اليڪٽران ٽرانزسٽر]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم هال اثر]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} * {{Nobelprize|name=David J. Thouless}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊيوڊ ٿائوليس جو تعارف] * [https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ واشنگٽن يونيورسٽي پاران ڊيوڊ ٿائوليس جي نوبل انعام بابت اعلان] {{Wolf Prize in Physics}} {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ٿائوليس، ڊيوڊ جيمس}} [[زمرو:1934ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2019ع جون وفاتون]] [[زمرو:ونچيسٽر ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ٽرنٽي هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:چرچل ڪاليج، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪارنيل يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:بيئرزڊن جا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪي نيوڪليائي طبعياتدان]] [[زمرو:واشنگٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:طبعيات ۾ وولف انعام يافته]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ برطانوي ماڻهو]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] saie8jvdogmn68bopeb45zylhtimaml 418479 418478 2026-10-10T10:14:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 418479 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي طبعياتدان (1934ع–2019ع)}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊيوڊ ٿائوليس | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|size=100}} | image = DavidThouless 1995 UW.jpg | caption = ڊيوڊ ٿائوليس، 1995ع ۾ | birth_name = ڊيوڊ جيمس ٿائوليس | birth_date = {{Birth date|1934|9|21|df=yes}} | birth_place = [[بيئرزڊن]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2019|4|6|1934|9|21|df=yes}} | death_place = [[ڪيمبرج]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]] | field = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] | education = {{Plainlist| * [[ونچيسٽر ڪاليج]] * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي) * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[واشنگٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ييل يونيورسٽي]] }} | thesis_title = The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter | thesis_year = 1958 | thesis_url = https://www.worldcat.org/oclc/745509629 | doctoral_advisor = [[هانس بيٿي]]<ref name="mathgene">{{MathGenealogy|id=208083}}</ref> | notable_students = [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق)<ref name="bbc">{{cite web |author=Anon |year=2016 |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b07x12m3 |title=BBC Radio 4 profile: Professor David J Thouless |publisher=BBC |location=London}}</ref> | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٿائوليس توانائي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * [[ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1973ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1979ع) * [[هولوڪ انعام]] (1980ع) * [[فرٽز لنڊن يادگاري انعام]] (1984ع) * [[وولف انعام]] (1990ع) * [[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر (1995ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | children = 3<ref name="bbc"/> | spouse = {{marriage|مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس|1958}} }} '''ڊيوڊ جيمس ٿائوليس''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=David James Thouless}}؛ 21 سيپٽمبر 1934ع – 6 اپريل 2019ع) هڪ برطانوي [[طبعياتدان]] هو، جيڪو خاص طور [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) ۾ پنهنجي بنيادي نظرياتي تحقيق سبب مشهور ٿيو.<ref name="whoswho">{{Who's Who |title=Thouless, Prof. David James |id=U37668 |volume=2016 |edition=online |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}</ref><ref name="Obit">{{cite web |url=https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/ |title=Professor David Thouless 1934–2019 |date=6 April 2019 |publisher=Trinity Hall, Cambridge |access-date=8 April 2019}}</ref> ٿائوليس کي 1990ع ۾ [[طبعيات جو وولف انعام]] مليو. 2016ع ۾ کيس [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو انعام مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت بنيادي نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي اهم سائنسي خدمتن ۾ ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين، ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق شامل آهي.<ref name="nobelfacts">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ |title=David J. Thouless – Facts |publisher=NobelPrize.org |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊيوڊ ٿائوليس 21 سيپٽمبر 1934ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[بيئرزڊن]] (Bearsden) ۾ هڪ انگريز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ [[رابرٽ ٿائوليس]] (Robert Thouless) هڪ نفسياتدان ۽ نشرياتي شخصيت هو، جڏهن تہ سندس ماءُ پرسلا گورٽن ٿائوليس (Priscilla Gorton Thouless) انگريزي ٻوليءَ جي استادياڻي هئي.<ref>{{cite news |title=David Thouless, 84, Dies; Nobel Laureate Cast Light on Matter |url=https://www.nytimes.com/2019/04/22/obituaries/david-thouless-dead.html |work=The New York Times |date=22 April 2019 |language=en}}</ref> ٿائوليس پنهنجي شروعاتي تعليم [[سينٽ فيٿ اسڪول]] (St Faith's School) مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ونچيسٽر ڪاليج]] ۾ تعليم پرائي. اعليٰ تعليم لاءِ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج|ٽرنٽي هال]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن قدرتي سائنسن (Natural Sciences) ۾ بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="bbc"/> ان کان پوءِ هو آمريڪا جي [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن 1958ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيقي مقالي جو عنوان ''The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter'' هو، جنهن جو موضوع نيوڪليائي مادي جي نظريي ۾ پرٽربيشن طريقن جو استعمال هو.<ref name="tphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=David James |last=Thouless |title=The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter |publisher=Cornell University |year=1958 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/010004677 |oclc=745509629}}</ref> سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيق جي نگراني مشهور طبعياتدان [[هانس بيٿي]] (Hans Bethe) ڪئي، جيڪو بعد ۾ 1967ع ۾ طبعيات جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ سائنسدان بڻيو.<ref name="mathgene"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٿائوليس 1958ع کان 1959ع تائين آمريڪا جي [[لارنس برڪلي ليبارٽري]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. ان دوران هن يونيورسٽي جي طبعيات واري شعبي ۾ ائٽمي طبعيات بابت تدريسي خدمتون پڻ سرانجام ڏنيون.<ref name="nobelfacts"/><ref name="UW2016">{{cite web |url=https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ |title=UW Professor Emeritus David J. Thouless wins Nobel Prize in physics for exploring exotic states of matter |publisher=University of Washington |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1961ع کان 1965ع تائين ٿائوليس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[چرچل ڪاليج، ڪيمبرج|چرچل ڪاليج]] ۾ طبعيات جي مطالعي جو پهريون ڊائريڪٽر رهيو. ان عهدي تي رهندي هن طبعيات جي تدريس ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> 1965ع ۾ کيس برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ رياضياتي طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو، جتي هن 1978ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. انهيءَ عرصي ۾ هن ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت اهم نظرياتي تحقيق ڪئي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |date=4 October 2016 |publisher=University of Birmingham |access-date=10 October 2026}}</ref> 1979ع کان 1980ع تائين ٿائوليس آمريڪا جي [[ييل يونيورسٽي]] ۾ اپلائيڊ سائنس جو پروفيسر رهيو. 1980ع ۾ هو [[واشنگٽن يونيورسٽي]] جي سيئٽل ڪيمپس ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن پنهنجي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="UW2016"/> ٿائوليس ائٽمن، اليڪٽرانن ۽ نيوڪليونن تي مشتمل وڏن ۽ پيچيده نظامن جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. هن [[سپر ڪنڊڪٽيوٽي]]، نيوڪليائي مادي جي خاصيتن، ائٽمي نيوڪليئس جي اجتماعي حرڪتن ۽ ڪوانٽم نظامن ۾ ترتيب جي مسئلن تي پڻ تحقيق ڪئي.<ref name="nobelfacts"/> === ڪيترن ذرڙن وارن ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق === ٿائوليس ڪيترن ذرڙن تي مشتمل نظامن (Many-body Systems) جي نظريي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهڙن نظامن ۾ وڏي تعداد ۾ ائٽم، اليڪٽران يا ٻيا ذرڙا هڪ ٻئي سان تعامل ڪندا آهن، جنهن ڪري انهن جي مجموعي رويي کي سمجهڻ پيچيده ٿي ويندو آهي.<ref name="nobelfacts"/> نيوڪليائي طبعيات ۾ هن ''ري ارينجمينٽ انرجي'' (Rearrangement Energy) جي تصور کي وڌيڪ واضح ڪيو ۽ شڪل ۾ بگڙيل ائٽمي نيوڪليئس جي جمودي گهڙي (Moment of Inertia) لاءِ رياضياتي اظهار حاصل ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> شمارياتي طبعيات ۾ ٿائوليس مادي جي ترتيب ۽ مرحلي وارين تبديلين کي سمجهڻ لاءِ ڪيترائي نوان خيال پيش ڪيا، جن ۾ ٽوپولاجيڪل ترتيب (Topological Ordering) جو تصور خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="nobelfacts"/> هن بي ترتيب ڪرسٽلي جالين (Disordered Crystal Lattices) ۾ اليڪٽرانن جي مقامي حالتن (Localized Electron States) بابت پڻ اهم نتيجا حاصل ڪيا. اهڙي تحقيق مادي جي برقي چالڪتا ۽ ڪوانٽم خاصيتن جي سمجهه ۾ مددگار ثابت ٿي.<ref name="nobelfacts"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي خدمتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊيوڊ جيمس ٿائوليس، [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انهن سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016"/> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان اڌ رقم، يعني 40 لک سويڊش ڪرونا، ٿائوليس کي ملي. باقي اڌ رقم ڊنڪن هالڊين ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي وچ ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح ٿائوليس کي انعام جو 50 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق مادي جي اهڙين غيرمعمولي ڪوانٽم حالتن جي نظرياتي وضاحت سان هو، جن کي روايتي طبعياتي نظرين سان مڪمل طور سمجهائڻ ممڪن نہ هو. هن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] جا اصول استعمال ڪندي ٻہ-رخي نظامن ۽ ڪوانٽم مادي جي خاصيتن بابت اهم دريافتون ڪيون.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿائوليس پنهنجي ساٿي سائنسدان [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏجي ٻہ-رخي نظامن (Two-dimensional Systems) ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق ڪئي. ٻنهي سائنسدانن اهو واضح ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي روايتي طبعياتي طريقن کان مختلف انداز ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي مخصوص قسم جا ڀنور (Vortices) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين وڌي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> هن قسم جي مرحلي واري تبديلي کي ''ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس ٽرانزيشن'' (Kosterlitz–Thouless Transition) چيو وڃي ٿو. هي نظريو ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن، مخصوص مقناطيسي نظامن ۽ شمارياتي طبعيات ۾ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> 1973ع ۾ ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جو گڏيل تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هي مقالو جديد ٻہ-رخي ڪوانٽم نظامن جي نظريي جي اهم بنيادن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> === ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === ٿائوليس جي ٻي اهم سائنسي خدمت [[ڪوانٽم هال اثر]] (Quantum Hall Effect) جي ٽوپولاجيڪل وضاحت هئي. هن اثر ۾ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل مرحلن ۾ ظاهر ٿيندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1982ع ۾ ٿائوليس، ماهيتو ڪوهموٽو (Mahito Kohmoto)، پيٽر نائيٽنگيل (Peter Nightingale) ۽ مارسل ڊين نائيس (Marcel den Nijs) گڏجي هڪ اهم تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال چالڪتا جي صحيح عددي مقدار ۾ ظاهر ٿيڻ جي وضاحت ٽوپولاجيڪل اصولن ذريعي ڪئي وئي.<ref name="TKNN1982">{{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |year=1982 |volume=49 |issue=6 |pages=405–408 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T}}</ref> هن تحقيق مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال چالڪتا جي ڪجهه خاصيتن جو تعلق نظام جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت سان آهي. هن نظريي جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ === ٿائوليس جي تحقيق ۾ ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن (Topological Quantum Numbers) کي خاص اهميت حاصل هئي. اهي انگ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي وچ ۾ بنيادي فرق کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> ڪوانٽم هال اثر جي مطالعي ۾ اهڙن انگن ذريعي اهو سمجهڻ ممڪن ٿيو تہ برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار ۾ ڇو ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حالتن ۾ ننڍين مقامي تبديلين باوجود ڇو مستحڪم رهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> ٿائوليس جي هن ڪم جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]]، ڪوانٽم مادي ۽ ٻين غيرمعمولي اليڪٽرانڪ نظامن بابت تحقيق لاءِ نوان نظرياتي رستا کوليا.<ref name="NobelAdvanced"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == ٿائوليس جا ڪيترائي تحقيقي مقالا عالمي سائنسي رسالن ۾ شايع ٿيا. سندس اهم مقالن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا: * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |author-link1=J. Michael Kosterlitz |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |volume=6 |issue=7 |year=1973 |pages=1181–1203 |issn=0022-3719 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K |url=https://www.physics.uci.edu/~taborek/publications/other/jcv6i7p1181.pdf}} * {{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |volume=49 |issue=6 |year=1982 |pages=405–408 |issn=0031-9007 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T |doi-access=free |url=https://digitalcommons.uri.edu/phys_facpubs/321}} == ڪتاب == ٿائوليس طبعيات بابت اهم علمي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ڪوانٽم نظامن ۽ ٽوپولاجيڪل تصورن جي تفصيلي وضاحت ڪئي وئي آهي. * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=The Quantum Mechanics of Many-Body Systems |publisher=Academic Press |location=New York |year=1961 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=GaD6AQAAQBAJ |lccn=61012282 |oclc=901492152 |isbn=9780486493572}} * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=Topological Quantum Numbers in Nonrelativistic Physics |publisher=World Scientific |location=Singapore |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=4bhgDQAAQBAJ |isbn=981-02-2900-3 |lccn=98009819 |oclc=38431218}} == انعام ۽ اعزاز == ڊيوڊ ٿائوليس کي سندس سائنسي ۽ تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1973ع ۾ کيس [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1979ع ۾ هو برطانيا جي مشهور سائنسي اداري [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="frs">{{cite web |url=https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024634/https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-date=17 November 2015 |title=Professor David Thouless FRS |publisher=Royal Society |year=1979 |location=London}}</ref> 1980ع ۾ کيس هولوڪ انعام (Holweck Prize) ۽ 1984ع ۾ فرٽز لنڊن يادگاري انعام (Fritz London Memorial Prize) مليو. 1986ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="nobelfacts"/> 1990ع ۾ ٿائوليس کي [[طبعيات جو وولف انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز کيس مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ بنيادي نظرياتي خدمتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Wolf1990">{{cite web |title=David J. Thouless – Winner of Wolf Prize in Physics 1990 |url=https://web.archive.org/web/20161005153221/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=337&language=eng |publisher=Wolf Foundation |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1993ع ۾ کيس انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران پال ڊيراڪ ميڊل مليو. 1995ع ۾ هو آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="NAS">{{cite web |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/david-j-thouless-tc9ra1/ |title=David Thouless |publisher=National Academy of Sciences |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2000ع ۾ ٿائوليس کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس سائنسي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> == ذاتي زندگي == ڊيوڊ ٿائوليس 1958ع ۾ مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس (Margaret Elizabeth Scrase) سان شادي ڪئي. ٻنهي کي ٽي ٻار ٿيا.<ref name="bbc"/> 2016ع ۾ اخباري رپورٽن موجب ٿائوليس [[ڊيمنشيا]] (Dementia) جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو، جنهن سبب سندس يادداشت ۽ ذهني صلاحيتون متاثر ٿي رهيون هيون.<ref name="Telegraph2016">{{cite news |last=Knapton |first=Sarah |title=British scientists win Nobel prize in physics for work so baffling it had to be described using bagels |url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/10/04/british-scientists-win-nobel-prize-in-physics-for-work-so-baffli/ |work=The Telegraph |date=4 October 2016 |access-date=24 September 2017}}</ref> ڊيوڊ ٿائوليس 6 اپريل 2019ع تي انگلينڊ جي شهر [[ڪيمبرج]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 84 سال هئي.<ref name="Obit"/> سندس وفات کان پوءِ خاندان سندس نوبل انعام وارو تمغو [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج]] کي عطيو ڪيو، جتي هن پنهنجي شروعاتي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي هئي. هي تمغو سندس علمي زندگيءَ ۽ سائنسي خدمتن جي يادگار طور اداري سان لاڳاپيل رهيو. == پڻ ڏسو == * [[هوفسٽيڊٽر جي پوپٽ]] * [[سنگل اليڪٽران ٽرانزسٽر]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم هال اثر]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} * {{Nobelprize|name=David J. Thouless}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊيوڊ ٿائوليس جو تعارف] * [https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ واشنگٽن يونيورسٽي پاران ڊيوڊ ٿائوليس جي نوبل انعام بابت اعلان] {{Wolf Prize in Physics}} {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ٿائوليس، ڊيوڊ جيمس}} [[زمرو:1934ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2019ع جون وفاتون]] [[زمرو:ونچيسٽر ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ٽرنٽي هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:چرچل ڪاليج، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪارنيل يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:بيئرزڊن جا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪي نيوڪليائي طبعياتدان]] [[زمرو:واشنگٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:طبعيات ۾ وولف انعام يافته]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ برطانوي ماڻهو]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] bgwb9wx0yyb706xenm3aiejkgjys9lt 418480 418479 2026-10-10T10:16:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 418480 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي طبعياتدان (1934ع–2019ع)}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊيوڊ ٿائوليس | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|size=100}} | image = DavidThouless 1995 UW.jpg | caption = ڊيوڊ ٿائوليس، 1995ع ۾ | birth_name = ڊيوڊ جيمس ٿائوليس | birth_date = {{Birth date|1934|9|21|df=yes}} | birth_place = [[بيئرزڊن]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2019|4|6|1934|9|21|df=yes}} | death_place = [[ڪيمبرج]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]] | field = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] | education = {{Plainlist| * [[ونچيسٽر ڪاليج]] * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي) * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[واشنگٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ييل يونيورسٽي]] }} | thesis_title = The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter | thesis_year = 1958 | thesis_url = https://www.worldcat.org/oclc/745509629 | doctoral_advisor = [[هانس بيٿي]]<ref name="mathgene">{{MathGenealogy|id=208083}}</ref> | notable_students = [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق)<ref name="bbc">{{cite web |author=Anon |year=2016 |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b07x12m3 |title=BBC Radio 4 profile: Professor David J Thouless |publisher=BBC |location=London}}</ref> | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٿائوليس توانائي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * [[ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1973ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1979ع) * [[هولوڪ انعام]] (1980ع) * [[فرٽز لنڊن يادگاري انعام]] (1984ع) * [[وولف انعام]] (1990ع) * [[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر (1995ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | children = 3<ref name="bbc"/> | spouse = {{marriage|مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس|1958}} }} {{Clear}} '''ڊيوڊ جيمس ٿائوليس''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=David James Thouless}}؛ 21 سيپٽمبر 1934ع – 6 اپريل 2019ع) هڪ برطانوي [[طبعياتدان]] هو، جيڪو خاص طور [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) ۾ پنهنجي بنيادي نظرياتي تحقيق سبب مشهور ٿيو.<ref name="whoswho">{{Who's Who |title=Thouless, Prof. David James |id=U37668 |volume=2016 |edition=online |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}</ref><ref name="Obit">{{cite web |url=https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/ |title=Professor David Thouless 1934–2019 |date=6 April 2019 |publisher=Trinity Hall, Cambridge |access-date=8 April 2019}}</ref> ٿائوليس کي 1990ع ۾ [[طبعيات جو وولف انعام]] مليو. 2016ع ۾ کيس [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو انعام مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت بنيادي نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي اهم سائنسي خدمتن ۾ ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين، ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق شامل آهي.<ref name="nobelfacts">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ |title=David J. Thouless – Facts |publisher=NobelPrize.org |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊيوڊ ٿائوليس 21 سيپٽمبر 1934ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[بيئرزڊن]] (Bearsden) ۾ هڪ انگريز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ [[رابرٽ ٿائوليس]] (Robert Thouless) هڪ نفسياتدان ۽ نشرياتي شخصيت هو، جڏهن تہ سندس ماءُ پرسلا گورٽن ٿائوليس (Priscilla Gorton Thouless) انگريزي ٻوليءَ جي استادياڻي هئي.<ref>{{cite news |title=David Thouless, 84, Dies; Nobel Laureate Cast Light on Matter |url=https://www.nytimes.com/2019/04/22/obituaries/david-thouless-dead.html |work=The New York Times |date=22 April 2019 |language=en}}</ref> ٿائوليس پنهنجي شروعاتي تعليم [[سينٽ فيٿ اسڪول]] (St Faith's School) مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ونچيسٽر ڪاليج]] ۾ تعليم پرائي. اعليٰ تعليم لاءِ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج|ٽرنٽي هال]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن قدرتي سائنسن (Natural Sciences) ۾ بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="bbc"/> ان کان پوءِ هو آمريڪا جي [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن 1958ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيقي مقالي جو عنوان ''The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter'' هو، جنهن جو موضوع نيوڪليائي مادي جي نظريي ۾ پرٽربيشن طريقن جو استعمال هو.<ref name="tphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=David James |last=Thouless |title=The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter |publisher=Cornell University |year=1958 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/010004677 |oclc=745509629}}</ref> سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيق جي نگراني مشهور طبعياتدان [[هانس بيٿي]] (Hans Bethe) ڪئي، جيڪو بعد ۾ 1967ع ۾ طبعيات جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ سائنسدان بڻيو.<ref name="mathgene"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٿائوليس 1958ع کان 1959ع تائين آمريڪا جي [[لارنس برڪلي ليبارٽري]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. ان دوران هن يونيورسٽي جي طبعيات واري شعبي ۾ ائٽمي طبعيات بابت تدريسي خدمتون پڻ سرانجام ڏنيون.<ref name="nobelfacts"/><ref name="UW2016">{{cite web |url=https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ |title=UW Professor Emeritus David J. Thouless wins Nobel Prize in physics for exploring exotic states of matter |publisher=University of Washington |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1961ع کان 1965ع تائين ٿائوليس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[چرچل ڪاليج، ڪيمبرج|چرچل ڪاليج]] ۾ طبعيات جي مطالعي جو پهريون ڊائريڪٽر رهيو. ان عهدي تي رهندي هن طبعيات جي تدريس ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> 1965ع ۾ کيس برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ رياضياتي طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو، جتي هن 1978ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. انهيءَ عرصي ۾ هن ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت اهم نظرياتي تحقيق ڪئي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |date=4 October 2016 |publisher=University of Birmingham |access-date=10 October 2026}}</ref> 1979ع کان 1980ع تائين ٿائوليس آمريڪا جي [[ييل يونيورسٽي]] ۾ اپلائيڊ سائنس جو پروفيسر رهيو. 1980ع ۾ هو [[واشنگٽن يونيورسٽي]] جي سيئٽل ڪيمپس ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن پنهنجي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="UW2016"/> ٿائوليس ائٽمن، اليڪٽرانن ۽ نيوڪليونن تي مشتمل وڏن ۽ پيچيده نظامن جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. هن [[سپر ڪنڊڪٽيوٽي]]، نيوڪليائي مادي جي خاصيتن، ائٽمي نيوڪليئس جي اجتماعي حرڪتن ۽ ڪوانٽم نظامن ۾ ترتيب جي مسئلن تي پڻ تحقيق ڪئي.<ref name="nobelfacts"/> === ڪيترن ذرڙن وارن ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق === ٿائوليس ڪيترن ذرڙن تي مشتمل نظامن (Many-body Systems) جي نظريي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهڙن نظامن ۾ وڏي تعداد ۾ ائٽم، اليڪٽران يا ٻيا ذرڙا هڪ ٻئي سان تعامل ڪندا آهن، جنهن ڪري انهن جي مجموعي رويي کي سمجهڻ پيچيده ٿي ويندو آهي.<ref name="nobelfacts"/> نيوڪليائي طبعيات ۾ هن ''ري ارينجمينٽ انرجي'' (Rearrangement Energy) جي تصور کي وڌيڪ واضح ڪيو ۽ شڪل ۾ بگڙيل ائٽمي نيوڪليئس جي جمودي گهڙي (Moment of Inertia) لاءِ رياضياتي اظهار حاصل ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> شمارياتي طبعيات ۾ ٿائوليس مادي جي ترتيب ۽ مرحلي وارين تبديلين کي سمجهڻ لاءِ ڪيترائي نوان خيال پيش ڪيا، جن ۾ ٽوپولاجيڪل ترتيب (Topological Ordering) جو تصور خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="nobelfacts"/> هن بي ترتيب ڪرسٽلي جالين (Disordered Crystal Lattices) ۾ اليڪٽرانن جي مقامي حالتن (Localized Electron States) بابت پڻ اهم نتيجا حاصل ڪيا. اهڙي تحقيق مادي جي برقي چالڪتا ۽ ڪوانٽم خاصيتن جي سمجهه ۾ مددگار ثابت ٿي.<ref name="nobelfacts"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي خدمتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊيوڊ جيمس ٿائوليس، [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انهن سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016"/> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان اڌ رقم، يعني 40 لک سويڊش ڪرونا، ٿائوليس کي ملي. باقي اڌ رقم ڊنڪن هالڊين ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي وچ ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح ٿائوليس کي انعام جو 50 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق مادي جي اهڙين غيرمعمولي ڪوانٽم حالتن جي نظرياتي وضاحت سان هو، جن کي روايتي طبعياتي نظرين سان مڪمل طور سمجهائڻ ممڪن نہ هو. هن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] جا اصول استعمال ڪندي ٻہ-رخي نظامن ۽ ڪوانٽم مادي جي خاصيتن بابت اهم دريافتون ڪيون.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿائوليس پنهنجي ساٿي سائنسدان [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏجي ٻہ-رخي نظامن (Two-dimensional Systems) ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق ڪئي. ٻنهي سائنسدانن اهو واضح ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي روايتي طبعياتي طريقن کان مختلف انداز ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي مخصوص قسم جا ڀنور (Vortices) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين وڌي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> هن قسم جي مرحلي واري تبديلي کي ''ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس ٽرانزيشن'' (Kosterlitz–Thouless Transition) چيو وڃي ٿو. هي نظريو ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن، مخصوص مقناطيسي نظامن ۽ شمارياتي طبعيات ۾ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> 1973ع ۾ ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جو گڏيل تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هي مقالو جديد ٻہ-رخي ڪوانٽم نظامن جي نظريي جي اهم بنيادن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> === ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === ٿائوليس جي ٻي اهم سائنسي خدمت [[ڪوانٽم هال اثر]] (Quantum Hall Effect) جي ٽوپولاجيڪل وضاحت هئي. هن اثر ۾ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل مرحلن ۾ ظاهر ٿيندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1982ع ۾ ٿائوليس، ماهيتو ڪوهموٽو (Mahito Kohmoto)، پيٽر نائيٽنگيل (Peter Nightingale) ۽ مارسل ڊين نائيس (Marcel den Nijs) گڏجي هڪ اهم تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال چالڪتا جي صحيح عددي مقدار ۾ ظاهر ٿيڻ جي وضاحت ٽوپولاجيڪل اصولن ذريعي ڪئي وئي.<ref name="TKNN1982">{{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |year=1982 |volume=49 |issue=6 |pages=405–408 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T}}</ref> هن تحقيق مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال چالڪتا جي ڪجهه خاصيتن جو تعلق نظام جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت سان آهي. هن نظريي جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ === ٿائوليس جي تحقيق ۾ ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن (Topological Quantum Numbers) کي خاص اهميت حاصل هئي. اهي انگ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي وچ ۾ بنيادي فرق کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> ڪوانٽم هال اثر جي مطالعي ۾ اهڙن انگن ذريعي اهو سمجهڻ ممڪن ٿيو تہ برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار ۾ ڇو ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حالتن ۾ ننڍين مقامي تبديلين باوجود ڇو مستحڪم رهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> ٿائوليس جي هن ڪم جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]]، ڪوانٽم مادي ۽ ٻين غيرمعمولي اليڪٽرانڪ نظامن بابت تحقيق لاءِ نوان نظرياتي رستا کوليا.<ref name="NobelAdvanced"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == ٿائوليس جا ڪيترائي تحقيقي مقالا عالمي سائنسي رسالن ۾ شايع ٿيا. سندس اهم مقالن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا: * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |author-link1=J. Michael Kosterlitz |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |volume=6 |issue=7 |year=1973 |pages=1181–1203 |issn=0022-3719 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K |url=https://www.physics.uci.edu/~taborek/publications/other/jcv6i7p1181.pdf}} * {{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |volume=49 |issue=6 |year=1982 |pages=405–408 |issn=0031-9007 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T |doi-access=free |url=https://digitalcommons.uri.edu/phys_facpubs/321}} == ڪتاب == ٿائوليس طبعيات بابت اهم علمي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ڪوانٽم نظامن ۽ ٽوپولاجيڪل تصورن جي تفصيلي وضاحت ڪئي وئي آهي. * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=The Quantum Mechanics of Many-Body Systems |publisher=Academic Press |location=New York |year=1961 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=GaD6AQAAQBAJ |lccn=61012282 |oclc=901492152 |isbn=9780486493572}} * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=Topological Quantum Numbers in Nonrelativistic Physics |publisher=World Scientific |location=Singapore |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=4bhgDQAAQBAJ |isbn=981-02-2900-3 |lccn=98009819 |oclc=38431218}} == انعام ۽ اعزاز == ڊيوڊ ٿائوليس کي سندس سائنسي ۽ تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1973ع ۾ کيس [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1979ع ۾ هو برطانيا جي مشهور سائنسي اداري [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="frs">{{cite web |url=https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024634/https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-date=17 November 2015 |title=Professor David Thouless FRS |publisher=Royal Society |year=1979 |location=London}}</ref> 1980ع ۾ کيس هولوڪ انعام (Holweck Prize) ۽ 1984ع ۾ فرٽز لنڊن يادگاري انعام (Fritz London Memorial Prize) مليو. 1986ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="nobelfacts"/> 1990ع ۾ ٿائوليس کي [[طبعيات جو وولف انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز کيس مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ بنيادي نظرياتي خدمتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Wolf1990">{{cite web |title=David J. Thouless – Winner of Wolf Prize in Physics 1990 |url=https://web.archive.org/web/20161005153221/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=337&language=eng |publisher=Wolf Foundation |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1993ع ۾ کيس انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران پال ڊيراڪ ميڊل مليو. 1995ع ۾ هو آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="NAS">{{cite web |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/david-j-thouless-tc9ra1/ |title=David Thouless |publisher=National Academy of Sciences |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2000ع ۾ ٿائوليس کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس سائنسي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> == ذاتي زندگي == ڊيوڊ ٿائوليس 1958ع ۾ مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس (Margaret Elizabeth Scrase) سان شادي ڪئي. ٻنهي کي ٽي ٻار ٿيا.<ref name="bbc"/> 2016ع ۾ اخباري رپورٽن موجب ٿائوليس [[ڊيمنشيا]] (Dementia) جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو، جنهن سبب سندس يادداشت ۽ ذهني صلاحيتون متاثر ٿي رهيون هيون.<ref name="Telegraph2016">{{cite news |last=Knapton |first=Sarah |title=British scientists win Nobel prize in physics for work so baffling it had to be described using bagels |url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/10/04/british-scientists-win-nobel-prize-in-physics-for-work-so-baffli/ |work=The Telegraph |date=4 October 2016 |access-date=24 September 2017}}</ref> ڊيوڊ ٿائوليس 6 اپريل 2019ع تي انگلينڊ جي شهر [[ڪيمبرج]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 84 سال هئي.<ref name="Obit"/> سندس وفات کان پوءِ خاندان سندس نوبل انعام وارو تمغو [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج]] کي عطيو ڪيو، جتي هن پنهنجي شروعاتي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي هئي. هي تمغو سندس علمي زندگيءَ ۽ سائنسي خدمتن جي يادگار طور اداري سان لاڳاپيل رهيو. == پڻ ڏسو == * [[هوفسٽيڊٽر جي پوپٽ]] * [[سنگل اليڪٽران ٽرانزسٽر]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم هال اثر]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} * {{Nobelprize|name=David J. Thouless}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊيوڊ ٿائوليس جو تعارف] * [https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ واشنگٽن يونيورسٽي پاران ڊيوڊ ٿائوليس جي نوبل انعام بابت اعلان] {{Wolf Prize in Physics}} {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ٿائوليس، ڊيوڊ جيمس}} [[زمرو:1934ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2019ع جون وفاتون]] [[زمرو:ونچيسٽر ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ٽرنٽي هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:چرچل ڪاليج، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪارنيل يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:بيئرزڊن جا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪي نيوڪليائي طبعياتدان]] [[زمرو:واشنگٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:طبعيات ۾ وولف انعام يافته]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ برطانوي ماڻهو]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] qtlx4u58r9epsb2ai381k2hlu4urzli 418481 418480 2026-10-10T10:20:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 418481 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي طبعياتدان (1934ع–2019ع)}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[پروفيسر]] | name = ڊيوڊ ٿائوليس | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|size=100}} | image = DavidThouless 1995 UW.jpg | caption = ڊيوڊ ٿائوليس، 1995ع ۾ | birth_name = ڊيوڊ جيمس ٿائوليس | birth_date = {{Birth date|1934|9|21|df=yes}} | birth_place = [[بيئرزڊن]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2019|4|6|1934|9|21|df=yes}} | death_place = [[ڪيمبرج]]، [[انگلينڊ]] | citizenship = [[برطانيا]] | field = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] | education = {{Plainlist| * [[ونچيسٽر ڪاليج]] * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (بي اي) * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] (پي ايڇ ڊي) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[واشنگٽن يونيورسٽي]] * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ييل يونيورسٽي]] }} | thesis_title = The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter | thesis_year = 1958 | thesis_url = https://www.worldcat.org/oclc/745509629 | doctoral_advisor = [[هانس بيٿي]]<ref name="mathgene">{{MathGenealogy|id=208083}}</ref> | notable_students = [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق)<ref name="bbc">{{cite web |author=Anon |year=2016 |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b07x12m3 |title=BBC Radio 4 profile: Professor David J Thouless |publisher=BBC |location=London}}</ref> | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٿائوليس توانائي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * [[ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1973ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1979ع) * [[هولوڪ انعام]] (1980ع) * [[فرٽز لنڊن يادگاري انعام]] (1984ع) * [[وولف انعام]] (1990ع) * [[آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر (1995ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | children = 3<ref name="bbc"/> | spouse = {{marriage|مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس|1958}} }} {{Clear}} '''ڊيوڊ جيمس ٿائوليس''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=David James Thouless}}؛ 21 سيپٽمبر 1934ع – 6 اپريل 2019ع) هڪ برطانوي [[طبعياتدان]] هو، جيڪو خاص طور [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics) ۾ پنهنجي بنيادي نظرياتي تحقيق سبب مشهور ٿيو.<ref name="whoswho">{{Who's Who |title=Thouless, Prof. David James |id=U37668 |volume=2016 |edition=online |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}</ref><ref name="Obit">{{cite web |url=https://www.trinhall.cam.ac.uk/news/professor-david-thouless-1934-2019/ |title=Professor David Thouless 1934–2019 |date=6 April 2019 |publisher=Trinity Hall, Cambridge |access-date=8 April 2019}}</ref> ٿائوليس کي 1990ع ۾ [[طبعيات جو وولف انعام]] مليو. 2016ع ۾ کيس [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو انعام مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت بنيادي نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي اهم سائنسي خدمتن ۾ ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين، ڪوانٽم هال اثر، ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ ڪيترن ذرڙن تي مشتمل ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق شامل آهي.<ref name="nobelfacts">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ |title=David J. Thouless – Facts |publisher=NobelPrize.org |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ڊيوڊ ٿائوليس 21 سيپٽمبر 1934ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[بيئرزڊن]] (Bearsden) ۾ هڪ انگريز خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ [[رابرٽ ٿائوليس]] (Robert Thouless) هڪ نفسياتدان ۽ نشرياتي شخصيت هو، جڏهن تہ سندس ماءُ پرسلا گورٽن ٿائوليس (Priscilla Gorton Thouless) انگريزي ٻوليءَ جي استادياڻي هئي.<ref>{{cite news |title=David Thouless, 84, Dies; Nobel Laureate Cast Light on Matter |url=https://www.nytimes.com/2019/04/22/obituaries/david-thouless-dead.html |work=The New York Times |date=22 April 2019 |language=en}}</ref> ٿائوليس پنهنجي شروعاتي تعليم [[سينٽ فيٿ اسڪول]] (St Faith's School) مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هن [[ونچيسٽر ڪاليج]] ۾ تعليم پرائي. اعليٰ تعليم لاءِ هن [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج|ٽرنٽي هال]] ۾ داخلا ورتي، جتان هن قدرتي سائنسن (Natural Sciences) ۾ بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="bbc"/> ان کان پوءِ هو آمريڪا جي [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن 1958ع ۾ طبعيات ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيقي مقالي جو عنوان ''The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter'' هو، جنهن جو موضوع نيوڪليائي مادي جي نظريي ۾ پرٽربيشن طريقن جو استعمال هو.<ref name="tphd">{{cite thesis |degree=PhD |first=David James |last=Thouless |title=The application of perturbation methods to the theory of nuclear matter |publisher=Cornell University |year=1958 |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/010004677 |oclc=745509629}}</ref> سندس ڊاڪٽريٽ جي تحقيق جي نگراني مشهور طبعياتدان [[هانس بيٿي]] (Hans Bethe) ڪئي، جيڪو بعد ۾ 1967ع ۾ طبعيات جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ سائنسدان بڻيو.<ref name="mathgene"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == پي ايڇ ڊي مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ٿائوليس 1958ع کان 1959ع تائين آمريڪا جي [[لارنس برڪلي ليبارٽري]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. ان دوران هن يونيورسٽي جي طبعيات واري شعبي ۾ ائٽمي طبعيات بابت تدريسي خدمتون پڻ سرانجام ڏنيون.<ref name="nobelfacts"/><ref name="UW2016">{{cite web |url=https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ |title=UW Professor Emeritus David J. Thouless wins Nobel Prize in physics for exploring exotic states of matter |publisher=University of Washington |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1961ع کان 1965ع تائين ٿائوليس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[چرچل ڪاليج، ڪيمبرج|چرچل ڪاليج]] ۾ طبعيات جي مطالعي جو پهريون ڊائريڪٽر رهيو. ان عهدي تي رهندي هن طبعيات جي تدريس ۽ تحقيق کي اڳتي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> 1965ع ۾ کيس برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ رياضياتي طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو، جتي هن 1978ع تائين خدمتون سرانجام ڏنيون. انهيءَ عرصي ۾ هن ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت اهم نظرياتي تحقيق ڪئي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |date=4 October 2016 |publisher=University of Birmingham |access-date=10 October 2026}}</ref> 1979ع کان 1980ع تائين ٿائوليس آمريڪا جي [[ييل يونيورسٽي]] ۾ اپلائيڊ سائنس جو پروفيسر رهيو. 1980ع ۾ هو [[واشنگٽن يونيورسٽي]] جي سيئٽل ڪيمپس ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ٿيو، جتي هن پنهنجي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ جو وڏو حصو گذاريو.<ref name="UW2016"/> ٿائوليس ائٽمن، اليڪٽرانن ۽ نيوڪليونن تي مشتمل وڏن ۽ پيچيده نظامن جي نظرياتي سمجهه ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. هن [[سپر ڪنڊڪٽيوٽي]]، نيوڪليائي مادي جي خاصيتن، ائٽمي نيوڪليئس جي اجتماعي حرڪتن ۽ ڪوانٽم نظامن ۾ ترتيب جي مسئلن تي پڻ تحقيق ڪئي.<ref name="nobelfacts"/> === ڪيترن ذرڙن وارن ڪوانٽم نظامن بابت تحقيق === ٿائوليس ڪيترن ذرڙن تي مشتمل نظامن (Many-body Systems) جي نظريي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهڙن نظامن ۾ وڏي تعداد ۾ ائٽم، اليڪٽران يا ٻيا ذرڙا هڪ ٻئي سان تعامل ڪندا آهن، جنهن ڪري انهن جي مجموعي رويي کي سمجهڻ پيچيده ٿي ويندو آهي.<ref name="nobelfacts"/> نيوڪليائي طبعيات ۾ هن ''ري ارينجمينٽ انرجي'' (Rearrangement Energy) جي تصور کي وڌيڪ واضح ڪيو ۽ شڪل ۾ بگڙيل ائٽمي نيوڪليئس جي جمودي گهڙي (Moment of Inertia) لاءِ رياضياتي اظهار حاصل ڪيو.<ref name="nobelfacts"/> شمارياتي طبعيات ۾ ٿائوليس مادي جي ترتيب ۽ مرحلي وارين تبديلين کي سمجهڻ لاءِ ڪيترائي نوان خيال پيش ڪيا، جن ۾ ٽوپولاجيڪل ترتيب (Topological Ordering) جو تصور خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="nobelfacts"/> هن بي ترتيب ڪرسٽلي جالين (Disordered Crystal Lattices) ۾ اليڪٽرانن جي مقامي حالتن (Localized Electron States) بابت پڻ اهم نتيجا حاصل ڪيا. اهڙي تحقيق مادي جي برقي چالڪتا ۽ ڪوانٽم خاصيتن جي سمجهه ۾ مددگار ثابت ٿي.<ref name="nobelfacts"/> == نوبل انعام ۽ سائنسي خدمتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام ڊيوڊ جيمس ٿائوليس، [[ڊنڪن هالڊين]] ۽ [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. انهن سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016"/> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان اڌ رقم، يعني 40 لک سويڊش ڪرونا، ٿائوليس کي ملي. باقي اڌ رقم ڊنڪن هالڊين ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي وچ ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح ٿائوليس کي انعام جو 50 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ٿائوليس جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق مادي جي اهڙين غيرمعمولي ڪوانٽم حالتن جي نظرياتي وضاحت سان هو، جن کي روايتي طبعياتي نظرين سان مڪمل طور سمجهائڻ ممڪن نہ هو. هن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] جا اصول استعمال ڪندي ٻہ-رخي نظامن ۽ ڪوانٽم مادي جي خاصيتن بابت اهم دريافتون ڪيون.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿائوليس پنهنجي ساٿي سائنسدان [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] سان گڏجي ٻہ-رخي نظامن (Two-dimensional Systems) ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق ڪئي. ٻنهي سائنسدانن اهو واضح ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي روايتي طبعياتي طريقن کان مختلف انداز ۾ ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي مخصوص قسم جا ڀنور (Vortices) هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين وڌي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> هن قسم جي مرحلي واري تبديلي کي ''ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس ٽرانزيشن'' (Kosterlitz–Thouless Transition) چيو وڃي ٿو. هي نظريو ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن، مخصوص مقناطيسي نظامن ۽ شمارياتي طبعيات ۾ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> 1973ع ۾ ٿائوليس ۽ ڪوسٽرلٽز جو گڏيل تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هي مقالو جديد ٻہ-رخي ڪوانٽم نظامن جي نظريي جي اهم بنيادن مان شمار ٿئي ٿو.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> === ڪوانٽم هال اثر بابت تحقيق === ٿائوليس جي ٻي اهم سائنسي خدمت [[ڪوانٽم هال اثر]] (Quantum Hall Effect) جي ٽوپولاجيڪل وضاحت هئي. هن اثر ۾ ٻہ-رخي اليڪٽرانڪ نظامن جي برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار سان لاڳاپيل مرحلن ۾ ظاهر ٿيندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1982ع ۾ ٿائوليس، ماهيتو ڪوهموٽو (Mahito Kohmoto)، پيٽر نائيٽنگيل (Peter Nightingale) ۽ مارسل ڊين نائيس (Marcel den Nijs) گڏجي هڪ اهم تحقيقي مقالو شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪوانٽم هال چالڪتا جي صحيح عددي مقدار ۾ ظاهر ٿيڻ جي وضاحت ٽوپولاجيڪل اصولن ذريعي ڪئي وئي.<ref name="TKNN1982">{{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |year=1982 |volume=49 |issue=6 |pages=405–408 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T}}</ref> هن تحقيق مان واضح ٿيو تہ ڪوانٽم هال چالڪتا جي ڪجهه خاصيتن جو تعلق نظام جي مجموعي ٽوپولاجيڪل بناوت سان آهي. هن نظريي جديد ٽوپولاجيڪل مادي جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelAdvanced"/> === ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگ === ٿائوليس جي تحقيق ۾ ٽوپولاجيڪل ڪوانٽم انگن (Topological Quantum Numbers) کي خاص اهميت حاصل هئي. اهي انگ مادي جي ڪجهه ڪوانٽم حالتن جي سڃاڻپ ۽ انهن جي وچ ۾ بنيادي فرق کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> ڪوانٽم هال اثر جي مطالعي ۾ اهڙن انگن ذريعي اهو سمجهڻ ممڪن ٿيو تہ برقي چالڪتا مخصوص صحيح عددي مقدار ۾ ڇو ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حالتن ۾ ننڍين مقامي تبديلين باوجود ڇو مستحڪم رهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> ٿائوليس جي هن ڪم جديد [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]]، ڪوانٽم مادي ۽ ٻين غيرمعمولي اليڪٽرانڪ نظامن بابت تحقيق لاءِ نوان نظرياتي رستا کوليا.<ref name="NobelAdvanced"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == ٿائوليس جا ڪيترائي تحقيقي مقالا عالمي سائنسي رسالن ۾ شايع ٿيا. سندس اهم مقالن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا: * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |author-link1=J. Michael Kosterlitz |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |volume=6 |issue=7 |year=1973 |pages=1181–1203 |issn=0022-3719 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K |url=https://www.physics.uci.edu/~taborek/publications/other/jcv6i7p1181.pdf}} * {{cite journal |last1=Thouless |first1=D. J. |last2=Kohmoto |first2=M. |last3=Nightingale |first3=M. P. |last4=den Nijs |first4=M. |title=Quantized Hall Conductance in a Two-Dimensional Periodic Potential |journal=Physical Review Letters |volume=49 |issue=6 |year=1982 |pages=405–408 |issn=0031-9007 |doi=10.1103/PhysRevLett.49.405 |bibcode=1982PhRvL..49..405T |doi-access=free |url=https://digitalcommons.uri.edu/phys_facpubs/321}} == ڪتاب == ٿائوليس طبعيات بابت اهم علمي ڪتاب پڻ لکيا، جن ۾ ڪوانٽم نظامن ۽ ٽوپولاجيڪل تصورن جي تفصيلي وضاحت ڪئي وئي آهي. * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=The Quantum Mechanics of Many-Body Systems |publisher=Academic Press |location=New York |year=1961 |edition=1st |url=https://books.google.com/books?id=GaD6AQAAQBAJ |lccn=61012282 |oclc=901492152 |isbn=9780486493572}} * {{cite book |last=Thouless |first=D. J. |title=Topological Quantum Numbers in Nonrelativistic Physics |publisher=World Scientific |location=Singapore |year=1998 |url=https://books.google.com/books?id=4bhgDQAAQBAJ |isbn=981-02-2900-3 |lccn=98009819 |oclc=38431218}} == انعام ۽ اعزاز == ڊيوڊ ٿائوليس کي سندس سائنسي ۽ تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1973ع ۾ کيس [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1979ع ۾ هو برطانيا جي مشهور سائنسي اداري [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="frs">{{cite web |url=https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117024634/https://royalsociety.org/people/david-thouless-12410/ |archive-date=17 November 2015 |title=Professor David Thouless FRS |publisher=Royal Society |year=1979 |location=London}}</ref> 1980ع ۾ کيس هولوڪ انعام (Holweck Prize) ۽ 1984ع ۾ فرٽز لنڊن يادگاري انعام (Fritz London Memorial Prize) مليو. 1986ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="nobelfacts"/> 1990ع ۾ ٿائوليس کي [[طبعيات جو وولف انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز کيس مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ بنيادي نظرياتي خدمتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Wolf1990">{{cite web |title=David J. Thouless – Winner of Wolf Prize in Physics 1990 |url=https://web.archive.org/web/20161005153221/http://www.wolffund.org.il/index.php?dir=site&page=winners&cs=337&language=eng |publisher=Wolf Foundation |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 1993ع ۾ کيس انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران پال ڊيراڪ ميڊل مليو. 1995ع ۾ هو آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref name="NAS">{{cite web |url=https://www.nasonline.org/directory-entry/david-j-thouless-tc9ra1/ |title=David Thouless |publisher=National Academy of Sciences |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2000ع ۾ ٿائوليس کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس سائنسي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> == ذاتي زندگي == ڊيوڊ ٿائوليس 1958ع ۾ مارگريٽ ايلزبيٿ اسڪريس (Margaret Elizabeth Scrase) سان شادي ڪئي. ٻنهي کي ٽي ٻار ٿيا.<ref name="bbc"/> 2016ع ۾ اخباري رپورٽن موجب ٿائوليس [[ڊيمنشيا]] (Dementia) جي بيماريءَ ۾ مبتلا هو، جنهن سبب سندس يادداشت ۽ ذهني صلاحيتون متاثر ٿي رهيون هيون.<ref name="Telegraph2016">{{cite news |last=Knapton |first=Sarah |title=British scientists win Nobel prize in physics for work so baffling it had to be described using bagels |url=https://www.telegraph.co.uk/science/2016/10/04/british-scientists-win-nobel-prize-in-physics-for-work-so-baffli/ |work=The Telegraph |date=4 October 2016 |access-date=24 September 2017}}</ref> ڊيوڊ ٿائوليس 6 اپريل 2019ع تي انگلينڊ جي شهر [[ڪيمبرج]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 84 سال هئي.<ref name="Obit"/> سندس وفات کان پوءِ خاندان سندس نوبل انعام وارو تمغو [[ٽرنٽي هال، ڪيمبرج]] کي عطيو ڪيو، جتي هن پنهنجي شروعاتي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي هئي. هي تمغو سندس علمي زندگيءَ ۽ سائنسي خدمتن جي يادگار طور اداري سان لاڳاپيل رهيو. == پڻ ڏسو == * [[هوفسٽيڊٽر جي پوپٽ]] * [[سنگل اليڪٽران ٽرانزسٽر]] * [[مائيڪل ڪوسٽرلٽز]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[ٽوپولاجيڪل انسوليٽر]] * [[ڪوانٽم هال اثر]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} * {{Nobelprize|name=David J. Thouless}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/thouless/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ڊيوڊ ٿائوليس جو تعارف] * [https://www.washington.edu/news/2016/10/04/uw-professor-emeritus-david-j-thouless-wins-nobel-prize-in-physics-for-exploring-exotic-states-of-matter/ واشنگٽن يونيورسٽي پاران ڊيوڊ ٿائوليس جي نوبل انعام بابت اعلان] {{Wolf Prize in Physics}} {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:ٿائوليس، ڊيوڊ جيمس}} [[زمرو:1934ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2019ع جون وفاتون]] [[زمرو:ونچيسٽر ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ٽرنٽي هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:چرچل ڪاليج، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪارنيل يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا فيلو]] [[زمرو:ڪليئر هال، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:بيئرزڊن جا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪي نيوڪليائي طبعياتدان]] [[زمرو:واشنگٽن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:طبعيات ۾ وولف انعام يافته]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ برطانوي ماڻهو]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] j618v12e3q4lup8pf5ynvbf16gvpnsd 0 104016 418484 2026-10-10T10:31:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|228|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [... 418484 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|228|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} {{Clear}} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] jn3ph4q0g3szv4v933x2cucgvt8xuz4 418485 418484 2026-10-10T10:33:51Z Intisar Ali 8681 /* */ 418485 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} {{Clear}} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] iqbmn8589195l673xeoz2e1n4i0swx9 418486 418485 2026-10-10T10:35:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 418486 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} {{Clear}} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] 8vuii21n4axxrm3nnsfzp2p5rtl2lmy 418487 418486 2026-10-10T10:35:46Z Intisar Ali 8681 /* */ 418487 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] 972pkkwtqjoy1fe6d7sf48swobfhbxz 0 104017 418489 2026-10-10T10:39:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|فرانسيسي ڪيميا دان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = ژان پيئر سوواج | native_name = Jean-Pierre Sauvage | image = Nobel Laureates 0828 (30679373053).jpg | caption = ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران سوواج | birth_date = {{Birth date and age|1944|10|21|df=yes}} | birth_place = [[پيرس]]، ... 418489 wikitext text/x-wiki {{Short description|فرانسيسي ڪيميا دان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = ژان پيئر سوواج | native_name = Jean-Pierre Sauvage | image = Nobel Laureates 0828 (30679373053).jpg | caption = ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران سوواج | birth_date = {{Birth date and age|1944|10|21|df=yes}} | birth_place = [[پيرس]]، [[فرانس]] | nationality = فرانسيسي | education = [[اسٽراسبرگ جو يورپي اسڪول آف ڪيمسٽري، پوليمرز ۽ مواد|ECPM اسٽراسبرگ]] | field = [[ڪوآرڊينيشن ڪيميا]]، [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] | workplaces = [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]]، [[فرانسيسي قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق]] | doctoral_advisor = [[ژان ماري لين]] | thesis_title = Les Diaza-polyoxa-macrobicycles et leur cryptates | thesis_url = https://www.tib.eu/en/search/id/TIBKAT%3A499936833/Les-Diaza-polyoxa-macrobicycles-et-leur-cryptates/ | thesis_year = 1971 | known_for = {{Plainlist| * [[ڪيٽينين]] جي تياريءَ جو ڌاتو-سانچي وارو طريقو * [[مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيول]] * [[ماليڪيولر مشين]] * [[ماليڪيولر ڳنڍ]] }} | awards = {{Plainlist| * [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] (1990ع؛ مڪمل رڪنيت 1997ع) * [[ليجن آف آنر]] جو نائٽ (1999ع) * [[نيشنل آرڊر آف ميرٽ]] جو گرانڊ آفيسر (2016ع) * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع) }} }} '''ژان پيئر سوواج''' ({{ٻيا نالا|فرانسيسي=Jean-Pierre Sauvage}}؛ پيدائش: 21 آڪٽوبر 1944ع) هڪ [[فرانس]]يسي [[ڪيميا دان]] آهي، جيڪو [[ڪوآرڊينيشن ڪيميا]]، [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] ۽ ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ جي شعبن ۾ پنهنجي بنيادي تحقيق سبب مشهور آهي. هو [[اسٽراسبرگ يونيورسٽي]] ۾ اميريٽس پروفيسر ۽ فرانس جي قومي مرڪز براءِ سائنسي تحقيق (CNRS) سان لاڳاپيل اميريٽس محقق آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Jean-Pierre Sauvage – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/sauvage/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref><ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سوواج کي 2016ع ۾ [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[بين فيرنگا]] سان گڏ [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ ڪيميائي تياريءَ بابت بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو. سوواج خاص طور 1983ع ۾ ڪيٽينين (Catenane) ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن تي ٻڌل اثرائتو طريقو متعارف ڪرائڻ سبب مشهور ٿيو.<ref name="NobelSummary">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> [[File:Catenane ChemComm 244 1985.png|thumb|260px|1985ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين پاران شايع ڪيل ڪيٽينين جي بلوري بناوت.<ref name="Catenane1985">{{cite journal |last1=Cesario |first1=M. |last2=Dietrich-Buchecker |first2=C. O. |last3=Guilhem |first3=J. |last4=Pascard |first4=C. |last5=Sauvage |first5=J. P. |title=Molecular structure of a catenand and its copper(I) catenate: complete rearrangement of the interlocked macrocyclic ligands by complexation |journal=Journal of the Chemical Society, Chemical Communications |year=1985 |issue=5 |page=244 |doi=10.1039/C39850000244}}</ref>]] [[File:Molecular Knot RecTravChimPays-Bas 427 1993 commons.png|thumb|260px|1993ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل ماليڪيولر ٽريفوئل ڳنڍ جي بلوري بناوت، جنهن ۾ ٽامي جا ٻہ آئن شامل آهن.<ref name="Knot1993">{{cite journal |last1=Albrecht-Gary |first1=A. M. |last2=Meyer |first2=M. |last3=Dietrich-Buchecker |first3=C. O. |last4=Sauvage |first4=J. P. |last5=Guilhem |first5=J. |last6=Pascard |first6=C. |title=Dicopper (I) trefoil knots: Demetallation kinetic studies and molecular structures |journal=Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas |year=1993 |volume=112 |issue=6 |pages=427–428 |doi=10.1002/recl.19931120622}}</ref>]] == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == ژان پيئر سوواج 21 آڪٽوبر 1944ع تي فرانس جي گاديءَ واري شهر [[پيرس]] ۾ پيدا ٿيو. هن پنهنجي اعليٰ تعليم [[اسٽراسبرگ]] ۾ حاصل ڪئي ۽ 1967ع ۾ اسٽراسبرگ جي نيشنل اسڪول آف ڪيمسٽري مان گريجوئيشن ڪئي. هي ادارو هاڻي ''École européenne de chimie, polymères et matériaux''، يعني ECPM اسٽراسبرگ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="AICS">{{cite web |title=Jean-Pierre Sauvage, Nobel de Chimie – AICS |url=http://asso-aics.unistra.fr/accueil/jean-pierre-sauvage.html |publisher=Association des Ingénieurs de Chimie de Strasbourg |language=fr}}</ref> ان کان پوءِ هن [[لوئي پاسچر يونيورسٽي]]، اسٽراسبرگ ۾ ڊاڪٽريٽ جي تحقيق شروع ڪئي. سندس تحقيقي نگران [[ژان ماري لين]] (Jean-Marie Lehn) هو، جيڪو بعد ۾ 1987ع ۾ ڪيميا جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ سائنسدان بڻيو.<ref name="NobelFacts"/> 1971ع ۾ سوواج ''Les Diaza-polyoxa-macrobicycles et leur cryptates'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. ڊاڪٽريٽ دوران هن ڪرپٽينڊ (Cryptand) نالي ماليڪيولن جي ابتدائي تياريءَ بابت تحقيق ۾ حصو ورتو.<ref name="Cryptates1969">{{cite journal |last1=Dietrich |first1=B. |last2=Lehn |first2=J. M. |last3=Sauvage |first3=J. P. |title=Les Cryptates |journal=Tetrahedron Letters |year=1969 |volume=10 |issue=34 |pages=2889–2892 |doi=10.1016/S0040-4039(01)88300-3}}</ref> ڪرپٽينڊ اهڙا پيچيده نامياتي ماليڪيول آهن، جيڪي مخصوص ڌاتي آئنن کي پنهنجي اندر گهيري سگهن ٿا. انهن جي مطالعي سان آئنن جي سڃاڻپ، چونڊيل بندش ۽ سپراماليڪيولر ڪيميا جي ترقيءَ لاءِ اهم بنياد فراهم ٿيو. == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ سوواج برطانيا ۾ [[ميلڪم گرين]] (Malcolm L. H. Green) سان گڏ پوسٽ ڊاڪٽريٽ تحقيق ڪئي. ان کان پوءِ هو واپس اسٽراسبرگ آيو ۽ پنهنجي علمي زندگيءَ جو وڏو حصو اتي گذاريائين. سوواج جي ابتدائي تحقيق ۾ ڪوآرڊينيشن ڪيميا، فوٽوڪيميا ۽ ڌاتوءَ تي مشتمل ماليڪيولر ڪمپليڪس اهم موضوع هئا. هن خاص طور اهڙن ماليڪيولن تي ڪم ڪيو، جيڪي روشنيءَ مان توانائي حاصل ڪري ڪيميائي عملن ۾ حصو وٺي سگهن ٿا.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Popular information |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/popular-information/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> بعد ۾ سندس تحقيق جو اهم رخ اهڙن ماليڪيولن جي تياري ڏانهن منتقل ٿيو، جيڪي هڪ ٻئي سان روايتي ڪيميائي بندشن بدران مشيني انداز ۾ ڳنڍيل هجن. انهن بناوتن ۾ ماليڪيول جا حصا هڪ ٻئي کان الڳ ٿيڻ کان سواءِ پنهنجي جاءِ تبديل ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Advanced information: Molecular machines |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/advanced-information/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سوواج جي تحقيقي گروهه ڪيٽينين، روٽيڪسين ۽ ماليڪيولر ڳنڍن جهڙين پيچيده بناوتن جي تياريءَ ۾ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون. انهن ڪاميابين جديد ماليڪيولر مشينن ۽ نينو ٽيڪنالاجيءَ جي نظرياتي ۽ تجرباتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MolecularMachines2003">{{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. |last2=Jimenez-Molero |first2=M. C. |last3=Sartor |first3=V. |last4=Sauvage |first4=J.-P. |title=Rotaxanes and catenanes as prototypes of molecular machines and motors |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2003 |volume=75 |issue=10 |pages=1383–1393 |doi=10.1351/pac200375101383}}</ref> == سائنسي تحقيق == === سپراماليڪيولر ڪيميا === [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] (Supramolecular Chemistry) ڪيميا جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ هڪ کان وڌيڪ ماليڪيولن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تعاملن ۽ انهن مان ٺهندڙ پيچيده بناوتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي. ان ۾ هائيڊروجن بندشون، ڌاتوءَ سان ڪوآرڊينيشن، برقي ڪشش ۽ ٻين غيرهم ظرفيتي تعاملن کي خاص اهميت حاصل آهي. سوواج جي تحقيق هن شعبي کي نئين رخ ڏنو، ڇاڪاڻ تہ هن ڏيکاريو تہ ڪيميائي تعاملن جي مدد سان ماليڪيولن کي مخصوص جاميٽريءَ ۾ ترتيب ڏئي اهڙيون بناوتون ٺاهي سگهجن ٿيون، جيڪي پوءِ مشيني طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل رهن.<ref name="NobelAdvanced"/> هن طريقي ۾ ماليڪيولن جي جوڙجڪ صرف انهن جي ائٽمن جي ڪيميائي بندشن تي دارومدار نٿي رکي، پر انهن جي هڪ ٻئي سان ڳنڍجڻ جي ٽوپولاجيڪل صورت پڻ اهم ٿي وڃي ٿي. === ڪيٽينين ۽ مشيني بندش === [[ڪيٽينين]] (Catenane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ زنجير جي ڪڙين وانگر هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن. عام ڪيميائي ماليڪيولن ۾ ائٽم هم ظرفيتي بندشن (Covalent Bonds) ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن. ان جي ابتڙ، ڪيٽينين ۾ ٻہ مڪمل ماليڪيولر ڇلا هڪ ٻئي سان سڌي هم ظرفيتي بندش کان سواءِ مشيني طور ڳنڍيل هوندا آهن. هن قسم جي ڳانڍاپي کي ''مشيني بندش'' (Mechanical Bond) چيو ويندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> اهڙي بناوت ۾ هڪ ڇلو ٻئي ڇلي جي نسبت سان حرڪت ڪري سگهي ٿو، پر عام حالتن ۾ ڇلن مان ڪنهن هڪ جي ڪيميائي بندش ٽوڙڻ کان سواءِ ٻنهي کي هڪ ٻئي کان الڳ نٿو ڪري سگهجي. ڪيٽينين جي ابتدائي تياري سوواج کان اڳ به ٿي چڪي هئي، پر پراڻن طريقن سان اهڙن ماليڪيولن جي پيداوار تمام گهٽ ٿيندي هئي. سوواج جي بنيادي ڪاميابي انهن ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ وڌيڪ اثرائتو طريقو متعارف ڪرائڻ هئي.<ref name="NobelPopular"/> === 1983ع ۾ ڪيٽينين جي تياريءَ ۾ ڪاميابي === 1983ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين ڪرسچن ڊيٽريش-بُوڪر (Christian Dietrich-Buchecker) ۽ ژان پيئر ڪنٽزنگر (Jean-Pierre Kintzinger) هڪ نئون طريقو پيش ڪيو، جنهن ۾ ٽامي جي هڪ ظرفيتي آئن، يعني Cu(I)، کي ماليڪيولن جي ترتيب لاءِ سانچي (Template) طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="Metallocatenanes1983">{{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. O. |last2=Sauvage |first2=J. P. |last3=Kintzinger |first3=J. P. |title=Une nouvelle famille de molecules : les metallo-catenanes |journal=Tetrahedron Letters |year=1983 |volume=24 |issue=46 |pages=5095–5098 |doi=10.1016/S0040-4039(00)94050-4}}</ref> هن طريقي ۾ ٽامي جو آئن ٻن نامياتي ماليڪيولن کي مخصوص ترتيب ۾ آڻيندو هو. ان کان پوءِ ڪيميائي عمل ذريعي کليل ماليڪيولر حصي کي بند ڇلي ۾ تبديل ڪيو ويندو هو، جنهن سان ٻہ ڇلا هڪ ٻئي ۾ ڦاسي ويندا هئا. جڏهن اهڙي بناوت تيار ٿي ويندي هئي تہ ٽامي جي آئن کي هٽائي سگهجي پيو، پر ٻنهي ماليڪيولر ڇلن جو مشيني ڳانڍاپو برقرار رهندو هو.<ref name="NobelPopular"/> هن نئين طريقي سان ڪيٽينين جي تياريءَ جي پيداوار لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن تہ اڳين ڪيترن طريقن ۾ اها پيداوار صرف چند سيڪڙو هوندي هئي. هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ جي تاريخ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿي.<ref name="NobelPopular"/> سوواج جي هن دريافت ثابت ڪيو تہ ڌاتوءَ جي آئن کي عارضي سانچي طور استعمال ڪري پيچيده مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن کي وڌيڪ منظم نموني تيار ڪري سگهجي ٿو. === ماليڪيولر ٽوپولاجي === ماليڪيولر ٽوپولاجي (Molecular Topology) ۾ ماليڪيولن جي اهڙين بناوتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي، جن ۾ انهن جي ڳنڍجڻ، ڦاسڻ يا ڳنڍ ٺهڻ جي صورت خاص اهميت رکي ٿي. سوواج جي تحقيق سان ماليڪيولر ٽوپولاجي صرف نظرياتي دلچسپيءَ وارو موضوع نہ رهي، پر هڪ اهڙو عملي ڪيميائي شعبو بڻجي وئي، جنهن ۾ پيچيده بناوتن کي منصوبابندي سان تيار ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref name="NobelAdvanced"/> ڪيٽينين، روٽيڪسين ۽ ماليڪيولر ڳنڍون هن شعبي جا اهم مثال آهن. اهڙين بناوتن ۾ ماليڪيولن جي مجموعي ڳانڍاپي کي تبديل ڪرڻ لاءِ اڪثر ڪيميائي بندشن کي ٽوڙڻ يا ٻيهر ٺاهڻ جي ضرورت پوي ٿي. === ماليڪيولر ڳنڍون === سوواج ۽ سندس تحقيقي گروهه ماليڪيولر ڳنڍن (Molecular Knots) جي تياريءَ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. ماليڪيولر ڳنڍ اهڙي ماليڪيولر بناوت آهي، جنهن ۾ هڪ ماليڪيولر زنجير پاڻ ۾ اهڙيءَ طرح ڦري ۽ ڳنڍجي وڃي، جيئن عام رسيءَ ۾ ڳنڍ ٺهي ٿي. 1993ع ۾ سوواج ۽ سندس ساٿين ٽامي جي ٻن آئنن جي مدد سان تيار ڪيل ٽريفوئل ڳنڍ (Trefoil Knot) جي بناوت بابت تحقيق شايع ڪئي.<ref name="Knot1993"/> هن تحقيق سان اهو واضح ٿيو تہ ڌاتوءَ جي ڪوآرڊينيشن ذريعي ماليڪيولن کي پيچيده ٽوپولاجيڪل شڪلين ۾ ترتيب ڏيڻ ممڪن آهي. === ماليڪيولر مشينون === [[ماليڪيولر مشين]] (Molecular Machine) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن جا حصا توانائي ملڻ تي ڪنٽرول ٿيل حرڪت ڪري سگهن ٿا ۽ مخصوص ڪم انجام ڏيڻ جي صلاحيت رکن ٿا. سوواج جي ڪيٽينين بابت تحقيق ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ مشيني طور ڳنڍيل ڇلا هڪ ٻئي جي نسبت سان حرڪت ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelPress"/> سوواج ۽ سندس ساٿين اهڙا ماليڪيولر نظام تيار ڪيا، جن ۾ ڪيميائي يا ٻين خارجي اشارن جي مدد سان ماليڪيولن جي حصن جي حرڪت کي تبديل ڪري سگهجي ٿو. هن قسم جي تحقيق ماليڪيولر سوئچن، ماليڪيولر موٽرن ۽ اهڙين نينو پيماني جي بناوتن جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو، جن ۾ ماليڪيولن جي حرڪت کي مقصد مطابق استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="MolecularMachines2003"/> == 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام == === نوبل انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام ژان پيئر سوواج، [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[بين فيرنگا]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ''ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ تياري'' (Design and Synthesis of Molecular Machines) بابت سندن بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress"/> نوبل انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جيڪا ٽنهي سائنسدانن ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح سوواج کي انعام جو ٽيون حصو مليو.<ref name="NobelSummary"/> === نوبل انعام ملڻ جو بنيادي سبب === سوواج جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق 1983ع ۾ ڪيٽينين ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن تي ٻڌل طريقي جي دريافت سان هو. هن کان اڳ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري ڏکيو ۽ گهٽ پيداوار وارو عمل هو. سوواج ٽامي جي آئن کي سانچي طور استعمال ڪندي اهڙي طريقي کي عملي صورت ڏني، جنهن سان ماليڪيولر ڇلن کي وڌيڪ اثرائتي نموني هڪ ٻئي ۾ ڦاسائي سگهجي پيو.<ref name="NobelPopular"/> نوبل ڪميٽي هن ڪاميابيءَ کي ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ڏانهن هڪ بنيادي قدم قرار ڏنو، ڇاڪاڻ تہ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن ۾ حرڪت ڪندڙ حصا موجود هوندا آهن. سوواج جي تحقيق کان پوءِ فريزر اسٽوڊارٽ روٽيڪسين تي ٻڌل ماليڪيولر نظامن ۾ ڪنٽرول ٿيل حرڪت بابت اهم ڪم ڪيو، جڏهن تہ بين فيرنگا ماليڪيولر موٽرن جي ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="NobelPress"/> === ٽنهي نوبل انعام يافتن جون خدمتون === 2016ع جي ڪيميا جي نوبل انعام سان لاڳاپيل ٽنهي سائنسدانن جون خدمتون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هيون، پر انهن جي تحقيق جا مرڪزي موضوع مختلف هئا. سوواج مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولر ڇلن جي تياريءَ ۾ بنيادي اڳڀرائي ڪئي. اسٽوڊارٽ روٽيڪسين (Rotaxane) جهڙين بناوتن ۾ ماليڪيولر حصن جي حرڪت کي ڪنٽرول ڪرڻ جا طريقا تيار ڪيا، جڏهن تہ فيرنگا اهڙا ماليڪيولر موٽر تيار ڪيا، جن ۾ هڪ رخ ۾ گردش پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name="NobelPopular"/> انهن ٽنهي سائنسدانن جي گڏيل خدمتن سان ماليڪيولن کي صرف جامد ڪيميائي بناوتن طور ڏسڻ بدران اهڙن نظامن طور سمجهڻ جو رستو کليو، جن جي حرڪت ۽ ڪم کي مخصوص توانائيءَ يا اشارن جي مدد سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. === نوبل انعام جي تقريب === 10 ڊسمبر 2016ع تي [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي سالياني تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ سوواج کي ڪيميا جو نوبل انعام پيش ڪيو ويو. تقريب دوران رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز پاران ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ سوواج، اسٽوڊارٽ ۽ فيرنگا جي خدمتن کي جديد ڪيميا جي اهم ڪاميابين مان قرار ڏنو ويو.<ref name="NobelCeremony">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Award ceremony speech |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/ceremony-speech/ |publisher=NobelPrize.org |year=2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === ماليڪيولر مشينن جي مستقبل بابت اهميت === نوبل ڪميٽي موجب ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ سان مستقبل ۾ نون موادن، حساس سينسرن ۽ توانائي ذخيرو ڪرڻ وارن نظامن بابت تحقيق جا نوان امڪان پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="NobelPress"/> بهرحال، ماليڪيولر مشينن جي بنيادي تجرباتي ڪاميابين ۽ انهن جي وڏي پيماني تي عملي يا تجارتي استعمال ۾ فرق موجود آهي. هن شعبي ۾ ڪيترائي امڪاني استعمال اڃا تحقيقي مرحلن ۾ آهن. سوواج جي تحقيق جو بنيادي سائنسي اثر اهو آهي تہ هن ماليڪيولن جي حرڪت ۽ مشيني ڳانڍاپي کي ڪيميائي جوڙجڪ جو قابلِ ڪنٽرول حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. == ٻيون تحقيقي خدمتون == === ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اليڪٽروڪيميائي گهٽتائي === سوواج ماليڪيولر مشينن کان سواءِ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اليڪٽروڪيميائي گهٽتائي (Electrochemical Reduction of Carbon Dioxide) بابت پڻ تحقيق ڪئي. هن شعبي ۾ سندس تحقيق جو تعلق اهڙن ماليڪيولر ڪيٽالسٽن سان هو، جيڪي برقي توانائيءَ جي مدد سان ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ کي ٻين ڪيميائي شين ۾ تبديل ڪرڻ واري عمل ۾ مدد ڪري سگهن ٿا.<ref name="CO2Reduction1989">{{cite journal |last1=Collin |first1=J.-P. |last2=Sauvage |first2=J.-P. |title=Electrochemical reduction of carbon dioxide mediated by molecular catalysts |journal=Coordination Chemistry Reviews |year=1989 |volume=93 |issue=2 |pages=245–268 |doi=10.1016/0010-8545(89)80018-9}}</ref> هن تحقيق سان ڪوآرڊينيشن ڪيميا، اليڪٽروڪيميا ۽ ڪيٽالسس جي شعبن ۾ اهم نظرياتي ۽ تجرباتي معلومات حاصل ٿي. === ضيائي ترڪيب جي نظامن جا نمونا === سوواج جي تحقيق ۾ [[ضيائي ترڪيب]] (Photosynthesis) جي ردعمل مرڪزن جا مصنوعي ماليڪيولر نمونا پڻ شامل رهيا آهن. اهڙن نمونن جو مقصد روشنيءَ مان توانائي حاصل ڪرڻ، اليڪٽرانن جي منتقلي ۽ توانائيءَ جي ڪيميائي تبديليءَ جي بنيادي عملن کي سمجهڻ هو. روشنيءَ سان متحرڪ ٿيندڙ ڌاتي ڪمپليڪسن بابت سندس ابتدائي تحقيق ئي بعد ۾ ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن کي سانچي طور استعمال ڪرڻ واري خيال سان لاڳاپيل ثابت ٿي.<ref name="NobelPopular"/> == فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز ۽ ٻيون علمي رڪنيتون == 26 مارچ 1990ع تي سوواج کي [[فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز]] جو خط و ڪتابت ڪندڙ ميمبر چونڊيو ويو. 24 نومبر 1997ع تي هو اڪيڊمي جو مڪمل ميمبر بڻيو. سوواج 2019ع ۾ آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو بين الاقوامي ميمبر پڻ چونڊيو ويو.<ref name="NAS2019">{{cite web |title=2019 NAS Election |url=https://web.archive.org/web/20190430143122/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html |publisher=National Academy of Sciences |date=30 April 2019 |language=en}}</ref> هو اسٽراسبرگ يونيورسٽي ۾ اميريٽس پروفيسر جي حيثيت سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ سندس تحقيقي ڪم کي سپراماليڪيولر ڪيميا ۽ ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ جي ترقيءَ ۾ اهم مقام حاصل آهي. == اعزاز == سوواج کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ فرانس ۽ ٻين ملڪن جي علمي ادارن پاران ڪيترائي اعزاز مليا آهن. * '''1990ع:''' فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز جو خط و ڪتابت ڪندڙ ميمبر. * '''1997ع:''' فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز جو مڪمل ميمبر. * '''1999ع:''' فرانس جي [[ليجن آف آنر]] (Légion d'honneur) جو نائٽ. * '''2016ع:''' فرانس جي [[نيشنل آرڊر آف ميرٽ]] (Ordre national du Mérite) جو گرانڊ آفيسر. * '''2016ع:''' [[ڪيميا جو نوبل انعام]]. * '''2019ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو بين الاقوامي ميمبر. == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Dietrich |first1=B. |last2=Lehn |first2=J. M. |last3=Sauvage |first3=J. P. |title=Les Cryptates |journal=Tetrahedron Letters |year=1969 |volume=10 |issue=34 |pages=2889–2892 |doi=10.1016/S0040-4039(01)88300-3}} * {{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. O. |last2=Sauvage |first2=J. P. |last3=Kintzinger |first3=J. P. |title=Une nouvelle famille de molecules : les metallo-catenanes |journal=Tetrahedron Letters |year=1983 |volume=24 |issue=46 |pages=5095–5098 |doi=10.1016/S0040-4039(00)94050-4}} * {{cite journal |last1=Cesario |first1=M. |last2=Dietrich-Buchecker |first2=C. O. |last3=Guilhem |first3=J. |last4=Pascard |first4=C. |last5=Sauvage |first5=J. P. |title=Molecular structure of a catenand and its copper(I) catenate: complete rearrangement of the interlocked macrocyclic ligands by complexation |journal=Journal of the Chemical Society, Chemical Communications |year=1985 |issue=5 |page=244 |doi=10.1039/C39850000244}} * {{cite journal |last1=Collin |first1=J.-P. |last2=Sauvage |first2=J.-P. |title=Electrochemical reduction of carbon dioxide mediated by molecular catalysts |journal=Coordination Chemistry Reviews |year=1989 |volume=93 |issue=2 |pages=245–268 |doi=10.1016/0010-8545(89)80018-9}} * {{cite journal |last1=Albrecht-Gary |first1=A. M. |last2=Meyer |first2=M. |last3=Dietrich-Buchecker |first3=C. O. |last4=Sauvage |first4=J. P. |last5=Guilhem |first5=J. |last6=Pascard |first6=C. |title=Dicopper (I) trefoil knots: Demetallation kinetic studies and molecular structures |journal=Recueil des Travaux Chimiques des Pays-Bas |year=1993 |volume=112 |issue=6 |pages=427–428 |doi=10.1002/recl.19931120622}} * {{cite journal |last1=Dietrich-Buchecker |first1=C. |last2=Jimenez-Molero |first2=M. C. |last3=Sartor |first3=V. |last4=Sauvage |first4=J.-P. |title=Rotaxanes and catenanes as prototypes of molecular machines and motors |journal=Pure and Applied Chemistry |year=2003 |volume=75 |issue=10 |pages=1383–1393 |doi=10.1351/pac200375101383}} == پڻ ڏسو == * [[فريزر اسٽوڊارٽ]] * [[بين فيرنگا]] * [[ژان ماري لين]] * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] * [[ڪوآرڊينيشن ڪيميا]] * [[ڪيٽينين]] * [[روٽيڪسين]] * [[ماليڪيولر مشين]] * [[ماليڪيولر ڳنڍ]] * [[نينو ٽيڪنالاجي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline}} * {{Nobelprize|name=Jean-Pierre Sauvage}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/sauvage/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي ژان پيئر سوواج جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/press-release/ 2016ع جي ڪيميا جي نوبل انعام جو سرڪاري اعلان] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/popular-information/ ماليڪيولر مشينن بابت نوبل ڪميٽي جي سائنسي وضاحت] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/advanced-information/ ماليڪيولر مشينن بابت تفصيلي سائنسي پسمنظر] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/sauvage/diploma/ سوواج جي نوبل انعام واري سند] {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Sauvage, Jean-Pierre}} [[زمرو:1944ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:پيرس جا سائنسدان]] [[زمرو:20هين صديءَ جا فرانسيسي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا فرانسيسي ڪيميا دان]] [[زمرو:فرانسيسي نينو ٽيڪنالاجي جا ماهر]] [[زمرو:فرانسيسي اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:اسٽراسبرگ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:فرانسيسي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا بين الاقوامي ميمبر]] [[زمرو:روسي اڪيڊمي آف سائنسز جا پرڏيهي ميمبر]] [[زمرو:ليجن آف آنر جا نائٽ]] [[زمرو:ليجن آف آنر حاصل ڪندڙ فرانسيسي ماڻهو]] [[زمرو:نيشنل آرڊر آف ميرٽ جا گرانڊ آفيسر]] oai9j0y6nv8dvbsy91e8kelv1sfzlxn 0 104018 418490 2026-10-10T10:58:52Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان ۽ نوبل انعام يافته (1942ع–2024ع)}} {{Use British English|date=January 2017}} {{Use dmy dates|date=January 2025}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[سر (خطاب)|سر]] | name = فريزر اسٽوڊارٽ | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|FRSE|HonFRSC|size=100%}} | birth_name = جيمس فريزر اسٽوڊارٽ | image = Nobel Laureates 7327 (30647283454).jpg |... 418490 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان ۽ نوبل انعام يافته (1942ع–2024ع)}} {{Use British English|date=January 2017}} {{Use dmy dates|date=January 2025}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[سر (خطاب)|سر]] | name = فريزر اسٽوڊارٽ | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|FRSE|HonFRSC|size=100%}} | birth_name = جيمس فريزر اسٽوڊارٽ | image = Nobel Laureates 7327 (30647283454).jpg | caption = فريزر اسٽوڊارٽ، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date|1942|5|24|df=yes}} | birth_place = [[ايڊنبرا]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2024|12|30|1942|5|24|df=yes}} | death_place = [[ميلبورن]]، [[آسٽريليا]] | citizenship = [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] | education = [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] (بي ايس سي، پي ايڇ ڊي) | field = {{Plainlist| * طبعي نامياتي ڪيميا * تالي ۽ چاٻيءَ واري ڪيميا * غيرقدرتي شين جي ڪيميائي تياري * [[ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجي]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] }} | workplaces = {{Plainlist| * [[ڪوئينز يونيورسٽي، ڪنگسٽن]] (1967ع–1969ع) * [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] (1970ع–1990ع) * آءِ سي آءِ ڪارپوريٽ ليبارٽري، رنڪورن (1978ع–1981ع) * [[برمنگهم يونيورسٽي]] (1990ع–1997ع) * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] (1997ع–2007ع) * [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] (2008ع کان) * [[تيانجن يونيورسٽي]] (2014ع) * [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]] (2018ع) * [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] (2023ع–2024ع) }} | thesis1_title = Studies on plant gums of the Acacia group | thesis1_url = http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.662504 | thesis1_year = 1966 | thesis2_title = Some adventures in stereochemistry | thesis2_url = http://hdl.handle.net/1842/14487 | thesis2_year = 1980 | doctoral_advisor = {{Plainlist| * [[ايڊمنڊ لينگلي هرسٽ]] * ڊگلس ايم ڊبليو اينڊرسن }} | academic_advisors = {{Plainlist| * جي ڪي اين جونز * ڊبليو ڊيوڊ اولس }} | notable_students = {{Plainlist| * [[ڊيوڊ لي (سائنسدان)|ڊيوڊ لي]] * [[نارايڻسوامي جيرامان]] * ڊگلس فلپ }} | known_for = {{Plainlist| * ڪيميا ۾ مشيني بندش * [[ماليڪيولر شٽل]] * [[ماليڪيولر سوئچ]] * مصنوعي ماليڪيولر مشينون * سانچي جي مدد سان ماليڪيولن جي تياري * ڪيميائي ٽوپولاجي * [[اسٽيريوڪيميا]] * ڌاتو-نامياتي فريم ورڪ * سائڪلوڊيڪسٽرن ڪيميا }} | spouse = {{marriage|نورما ايگنس اسڪولان|1968|2004|end=her death}} | children = 2 | awards = {{Plainlist| * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1994ع) * ناگويا گولڊ ميڊل (2004ع) * [[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]] (2007ع) * [[البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام]] (2007ع) * [[فائنمين نينو ٽيڪنالاجي انعام]] (2007ع) * نائٽ بيچلر (2007ع) * [[آرٿر سي ڪوپ انعام]] (2008ع) * [[ڊيوي ميڊل]] (2008ع) * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | website = {{URL|http://stoddart.northwestern.edu}} }} '''سر جيمس فريزر اسٽوڊارٽ''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Sir James Fraser Stoddart}}؛ 24 مئي 1942ع – 30 ڊسمبر 2024ع) هڪ اسڪاٽلينڊي ڄاول برطانوي-آمريڪي [[ڪيميا دان]] هو، جيڪو [[سپراماليڪيولر ڪيميا]]، [[ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجي]]، ڪيميائي ٽوپولاجي ۽ [[ماليڪيولر مشين]]ن بابت پنهنجي بنيادي تحقيق سبب عالمي شهرت رکندڙ سائنسدان هو. هو آمريڪا جي [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جو بورڊ آف ٽرسٽيز پروفيسر ۽ اسٽوڊارٽ ميڪانواسٽيريوڪيمسٽري تحقيقي گروهه جو سربراهه رهيو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جي چيئر پروفيسر طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref name="HKU2023">{{cite web |title=Nobel Laureate Professor Sir Fraser Stoddart joins HKU as Chair Professor of Chemistry |url=https://www.hku.hk/press/news_detail_26533.html |publisher=The University of Hong Kong |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ کي 2016ع ۾ [[ژان پيئر سوواج]] ۽ [[بين فيرنگا]] سان گڏ [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ ڪيميائي تياريءَ بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولر بناوتن (Mechanically Interlocked Molecular Architectures)، خاص طور [[روٽيڪسين]]، [[ڪيٽينين]] ۽ ماليڪيولر بورومين رنگن جي تياريءَ لاءِ اثرائتا طريقا تيار ڪيا. هن ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب جي اصولن کي استعمال ڪندي اهڙا نظام ٺاهيا، جن جا حصا هڪ ٻئي جي نسبت سان ڪنٽرول ٿيل حرڪت ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stoddart2009">{{cite journal |last=Stoddart |first=J. Fraser |title=The chemistry of the mechanical bond |journal=Chemical Society Reviews |year=2009 |volume=38 |issue=6 |pages=1802–1820 |doi=10.1039/B819333A |pmid=19587969}}</ref> [[File:President Barack Obama greets the 2016 American Nobel Prize winners in the Oval Office.jpg|thumb|30 نومبر 2016ع تي آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]] وائيٽ هائوس ۾ آمريڪي نوبل انعام يافتن سان ملاقات ڪندي؛ سر فريزر اسٽوڊارٽ ساڄي پاسي کان ٻيو بيٺل آهي.]] [[File:Rotaxane Crystal Structure EurJOrgChem page2565 year1998.png|thumb|1998ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل روٽيڪسين جي بلوري بناوت.]] [[File:Catenane Crystal Structure ChemComm page634 1991 commons.png|thumb|1991ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل ڪيٽينين جي بلوري بناوت.]] [[File:Molecular Borromean Rings Atwood Stoddart commons.png|thumb|2004ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران تيار ڪيل ماليڪيولر بورومين رنگن جي بلوري بناوت.]] == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == فريزر اسٽوڊارٽ 24 مئي 1942ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ايڊنبرا]] ۾ پيدا ٿيو. هو ٽام اسٽوڊارٽ ۽ جين اسٽوڊارٽ جو اڪيلو اولاد هو. سندس ننڍپڻ ايڊنبرا جي ڀرسان ايجلا فارم (Edgelaw Farm) تي گذريو، جتي سندس خاندان زمين جي آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل هو.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref><ref name="Capecelatro2007">{{cite journal |last=Capecelatro |first=Alex N. |title=From Auld Reekie to the City of Angels, and all the Meccano in between: A Glimpse into the Life and Mind of Sir Fraser Stoddart |journal=The UCLA USJ |year=2007 |volume=20 |url=https://web.archive.org/web/20160331234220/http://stoddart.northwestern.edu/Interviews/Interview1.pdf}}</ref> اسٽوڊارٽ ننڍپڻ کان ئي مختلف شين جي جوڙجڪ، ڳجهارتن، پزلن ۽ تعميراتي رانديڪن ۾ دلچسپي رکندو هو. خاص طور ميڪانو (Meccano) جهڙن رانديڪن سان ڪم ڪندي کيس پيچيده بناوتن جي تياريءَ جو شوق پيدا ٿيو. بعد ۾ هن پنهنجي سائنسي زندگيءَ بابت ڳالهائيندي ٻڌايو تہ ننڍپڻ ۾ شين کي جوڙڻ ۽ انهن جي بناوت کي سمجهڻ واري دلچسپي سندس ماليڪيولر تعمير بابت سوچ تي اثرانداز ٿي.<ref name="NobelLecture">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Nobel Prize lecture |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/lecture/ |publisher=NobelPrize.org |year=2016 |language=en}}</ref> ڳوٺاڻي ماحول ۾ پرورش سبب اسٽوڊارٽ فطرت، ٻوٽن ۽ عملي ڪم سان پڻ واقف ٿيو. هن جي ابتدائي زندگيءَ ۾ محنت، تجسس ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت اهم ڪردار ادا ڪيو. == تعليم == اسٽوڊارٽ پنهنجي شروعاتي تعليم مڊلوٿين جي ڪيرنگٽن (Carrington) واري مقامي اسڪول مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هو ايڊنبرا جي ميلويل ڪاليج (Melville College) ۾ داخل ٿيو.<ref name="Capecelatro2007"/> 1960ع ۾ هن [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] ۾ داخلا ورتي، جتي هن شروعات ۾ ڪيميا، طبعيات ۽ رياضيءَ جا مضمون پڙهيا. 1964ع ۾ هن ڪيميا ۾ بيچلر آف سائنس (BSc) جي ڊگري حاصل ڪئي. 1966ع ۾ هن ايڊنبرا يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جو تحقيقي موضوع ''Studies on plant gums of the Acacia group'' هو، جنهن ۾ هن [[ٻٻر]] جي جنس ''Acacia'' سان تعلق رکندڙ ٻوٽن جي قدرتي گوندن جي ڪيميائي خاصيتن جو مطالعو ڪيو.<ref name="PhD">{{cite thesis |last=Stoddart |first=James Fraser |title=Studies on plant gums of the Acacia group |degree=PhD |publisher=University of Edinburgh |year=1967 |url=http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.662504}}</ref> هن پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي تحقيق سر ايڊمنڊ لينگلي هرسٽ ۽ ڊگلس ايم ڊبليو اينڊرسن جي نگرانيءَ ۾ ڪئي. قدرتي شين جي ڪيميا ۽ ڪاربوهائيڊريٽن بابت هيءَ تحقيق سندس شروعاتي علمي تربيت جو اهم حصو هئي. 1980ع ۾ ايڊنبرا يونيورسٽي کيس اسٽيريوڪيميا بابت تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڊاڪٽر آف سائنس (DSc) جي اعليٰ ڊگري ڏني. سندس ان تحقيقي ڪم جو عنوان ''Some adventures in stereochemistry'' هو.<ref name="DSc">{{cite thesis |last=Stoddart |first=James Fraser |title=Some adventures in stereochemistry |degree=DSc |publisher=University of Edinburgh |year=1980 |hdl=1842/14487}}</ref> == علمي ۽ تدريسي زندگي == === ڪينيڊا ۽ شيفيلڊ يونيورسٽي === 1967ع ۾ اسٽوڊارٽ ڪينيڊا جي [[ڪوئينز يونيورسٽي، ڪنگسٽن]] ۾ نيشنل ريسرچ ڪائونسل جي پوسٽ ڊاڪٽريٽ فيلو طور شامل ٿيو. هن اتي 1969ع تائين تحقيقي ڪم ڪيو. 1970ع ۾ هو برطانيا واپس آيو ۽ [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] ۾ امپيريل ڪيميڪل انڊسٽريز (ICI) جي تحقيقي فيلو طور مقرر ٿيو. بعد ۾ هو يونيورسٽي جي تدريسي عملي ۾ ڪيميا جو ليڪچرار بڻيو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref> 1978ع جي شروعات ۾ اسٽوڊارٽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] ۾ سينيئر وزٽنگ فيلو طور ڪم ڪيو. ساڳئي سال هو برطانيا جي رنڪورن شهر ۾ آءِ سي آءِ جي ڪارپوريٽ ليبارٽري ۾ منتقل ٿيو، جتي هن مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن بابت تحقيق شروع ڪئي. هيءُ عرصو سندس سائنسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ بعد ۾ ماليڪيولر مشينن بابت سندس بنيادي دريافتن جو بنياد انهيءَ تحقيق تي پيو.<ref name="NobelBiography"/> 1981ع ۾ هو واپس شيفيلڊ يونيورسٽي آيو ۽ 1982ع ۾ کيس ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. === برمنگهم يونيورسٽي === 1990ع ۾ اسٽوڊارٽ کي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ نامياتي ڪيميا جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. 1993ع کان 1997ع تائين هو يونيورسٽي جي اسڪول آف ڪيمسٽري جو سربراهه پڻ رهيو. برمنگهم ۾ سندس تحقيق جو اهم موضوع ماليڪيولر سڃاڻپ، پاڻمرادو ترتيب وٺندڙ ماليڪيولر نظام ۽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري هو. هن عرصي ۾ سندس تحقيقي گروهه ڪيٽينين، روٽيڪسين ۽ ماليڪيولر سوئچن جي تياريءَ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. === ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس === 1997ع ۾ اسٽوڊارٽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] (UCLA) ۾ ساؤل وائن اسٽائن پروفيسر آف ڪيمسٽري طور مقرر ٿيو. هن عهدي تي هو نوبل انعام يافته ڪيميا دان [[ڊونالڊ ڪرام]] جو جانشين بڻيو. جولاءِ 2002ع ۾ کيس ڪيليفورنيا نينو سسٽمز انسٽيٽيوٽ (California NanoSystems Institute) جو قائم مقام گڏيل ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. 2003ع ۾ هو فريڊ ڪاولي چيئر آف نينو سسٽمز سائنسز جو عهديدار بڻيو ۽ آگسٽ 2007ع تائين اداري جي ڊائريڪٽر طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="UCLA2003">{{cite web |last=Wolpert |first=Stuart |title=UCLA Chemist Fraser Stoddart Named Director of California NanoSystems Institute |url=https://web.archive.org/web/20161006210223/http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-Chemist-Fraser-Stoddart-Named-4695 |publisher=UCLA Newsroom |date=6 November 2003}}</ref> هن اداري ۾ سندس ڪم ڪيميا، نينو ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس ۽ انجنيئرنگ جي وچ ۾ گڏيل تحقيق کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. === نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي === 2008ع ۾ اسٽوڊارٽ آمريڪا جي [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] ۾ شامل ٿيو، جتي کيس بورڊ آف ٽرسٽيز پروفيسر آف ڪيمسٽري مقرر ڪيو ويو. هن اتي اسٽوڊارٽ ميڪانواسٽيريوڪيمسٽري گروهه قائم ڪيو.<ref name="Northwestern2016">{{cite web |title=Sir Fraser Stoddart is awarded Nobel Prize in Chemistry |url=https://news.northwestern.edu/stories/2016/10/fraser-stoddart-awarded-nobel-prize-in-chemistry/ |publisher=Northwestern University |year=2016 |language=en}}</ref> 2010ع ۾ هو سينٽر فار دي ڪيمسٽري آف انٽيگريٽيڊ سسٽمز (CCIS) جو ڊائريڪٽر بڻيو. نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي ۾ هن ماليڪيولر مشينن، نينو اليڪٽرانڪس، مشيني بندشن، ڌاتو-نامياتي فريم ورڪن ۽ پيچيده ماليڪيولر بناوتن بابت تحقيق جاري رکي. === نيو سائوٿ ويلز ۽ هانگ ڪانگ يونيورسٽيون === 2017ع ۾ اسٽوڊارٽ کي آسٽريليا جي [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]] ۾ جزوقتي عهدي لاءِ مقرر ڪيو ويو، جتي هن ''نيو ڪيمسٽري'' (New Chemistry) نالي تحقيقي منصوبي جي شروعات ۾ حصو ورتو.<ref name="UNSW2017">{{cite web |title=UNSW appoints 2016 Nobel Prize winner in Chemistry, Professor Sir Fraser Stoddart |url=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/unsw-appoints-2016-nobel-prize-winner-chemistry-professor-sir-fraser-stoddart |publisher=University of New South Wales |date=15 December 2017 |language=en}}</ref> 2023ع ۾ هو [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جو چيئر پروفيسر مقرر ٿيو. هن عهدي تي رهندي هن ماليڪيولر ڪيميا ۽ جديد مواد جي تحقيق ۾ حصو ورتو.<ref name="HKU2023"/> == سائنسي تحقيق == === مشيني بندش واري ڪيميا === اسٽوڊارٽ جي سڀ کان اهم سائنسي خدمت ڪيميا ۾ مشيني بندش (Mechanical Bond) جي تصور کي ترقي ڏيڻ ۽ ان جي بنياد تي پيچيده ماليڪيولر نظام تيار ڪرڻ هئي. عام ماليڪيولن ۾ ائٽم هم ظرفيتي بندشن ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، پر مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ماليڪيولر حصا اهڙيءَ طرح هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن، جو انهن کي ڪنهن اهم ڪيميائي بندش کي ٽوڙڻ کان سواءِ الڳ نٿو ڪري سگهجي. اهڙي ڳانڍاپي کي مشيني بندش چيو ويندو آهي. اسٽوڊارٽ ڏيکاريو تہ اهڙن ماليڪيولن جي حصن کي هڪ ٻئي جي نسبت سان حرڪت ڪرائي مخصوص ڪم انجام ڏيڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Stoddart2009"/> هن تحقيق ڪيميائي بناوتن بابت روايتي تصور کي نئون رخ ڏنو، ڇاڪاڻ تہ ماليڪيولن کي صرف جامد بناوتن بدران حرڪت ڪندڙ ۽ ڪم ڪندڙ نظامن طور استعمال ڪرڻ جا امڪان پيدا ٿيا. === روٽيڪسين جي تياري === [[روٽيڪسين]] (Rotaxane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ ڊگهي ماليڪيولر محور جي چوڌاري موجود هوندو آهي. محور جي ٻنهي پاسن تي وڏا ماليڪيولر حصا هوندا آهن، جيڪي ڇلي کي محور مان نڪري وڃڻ کان روڪيندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس تحقيقي گروهه اهڙن روٽيڪسين ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ اثرائتا ڪيميائي طريقا تيار ڪيا، جن ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ خودڪار ترتيب جا اصول استعمال ڪيا ويا.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Popular information |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/popular-information/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |language=en}}</ref> انهن ماليڪيولن ۾ ڇلو محور جي مختلف هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهي ٿو. اها حرڪت ڪيميائي، برقي يا ٻين خارجي اشارن ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿي. === ماليڪيولر شٽل === 1991ع ۾ اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه اهڙو روٽيڪسين تيار ڪيو، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول محور جي ٻن مختلف هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهندو هو. هن نظام کي ''ماليڪيولر شٽل'' (Molecular Shuttle) چيو ويو. ماليڪيولر شٽل کي ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي قدم سمجهيو ويندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> ماليڪيولر شٽل جي خاصيت اها آهي تہ ماليڪيول جو هڪ حصو ٻئي حصي جي نسبت سان اڳواٽ مقرر ڪيل هنڌن جي وچ ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو. اهڙي حرڪت جي بنياد تي ماليڪيولر سوئچن ۽ ٻين نينو پيماني جي نظامن جي تياري ممڪن ٿي. === ماليڪيولر سوئچ === [[ماليڪيولر سوئچ]] (Molecular Switch) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جيڪو ڪنهن خارجي اشارو ملڻ تي ٻن يا وڌيڪ مختلف حالتن جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. اسٽوڊارٽ اهڙا ماليڪيولر سوئچ تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ ماليڪيول جي حصن جي جاءِ تبديل ٿيڻ سان نظام جي خاصيتن ۾ تبديلي اچي ٿي. انهن نظامن کي ڪيميائي عملن، برقي سگنلن يا روشنيءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪرڻ جا طريقا تحقيق هيٺ آيا.<ref name="Coskun2012">{{cite journal |last1=Coskun |first1=A. |last2=Banaszak |first2=M. |last3=Astumian |first3=R. D. |last4=Stoddart |first4=J. F. |last5=Grzybowski |first5=B. A. |title=Great expectations: can artificial molecular machines deliver on their promise? |journal=Chemical Society Reviews |year=2012 |volume=41 |pages=19–30 |doi=10.1039/C1CS15262A}}</ref> ماليڪيولر سوئچن کي مستقبل ۾ حساس سينسرن، ماليڪيولر اليڪٽرانڪس ۽ ٻين نينو ٽيڪنالاجي نظامن ۾ استعمال ڪرڻ جا امڪان موجود آهن. === ڪيٽينين === [[ڪيٽينين]] (Catenane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ زنجير جي ڪڙين وانگر هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ اهڙا طريقا ترقي ڏنا، جن ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ سانچي جي مدد سان ڪيميائي تياريءَ کي استعمال ڪيو ويندو هو. انهن طريقن سان مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري وڌيڪ منظم ۽ اثرائتي بڻجي وئي.<ref name="Stoddart2009"/> === ماليڪيولر بورومين رنگ === اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه 2004ع ۾ ''ماليڪيولر بورومين رنگ'' (Molecular Borromean Rings) نالي هڪ پيچيده ماليڪيولر بناوت تيار ڪئي. بورومين رنگ ٽن اهڙن ڇلن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي مجموعي طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، پر انهن مان ڪنهن به ٻن ڇلن جو جوڙو پاڻ ۾ سڌيءَ طرح ڳنڍيل نہ هوندو آهي. جيڪڏهن ٽن ڇلن مان ڪنهن هڪ کي هٽايو وڃي تہ باقي ٻہ ڇلا هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ويندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين هن بناوت کي ڊائنامڪ ڪوويلنٽ ڪيميا (Dynamic Covalent Chemistry) جي اصولن جي مدد سان تيار ڪيو.<ref name="Borromean2004">{{cite journal |last=Chichak |first=K. S. |title=Molecular Borromean Rings |journal=Science |year=2004 |volume=304 |issue=5675 |pages=1308–1312 |doi=10.1126/science.1096914 |pmid=15166376}}</ref> هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ ۾ هڪ اهم اڳڀرائي هئي، ڇاڪاڻ تہ ان سان انتهائي پيچيده مشيني ڳانڍاپن کي ڪيميائي طريقي سان تيار ڪرڻ جي صلاحيت ظاهر ٿي. === ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ خودڪار ترتيب === اسٽوڊارٽ جي تحقيق ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ (Molecular Recognition) ۽ ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب (Molecular Self-Assembly) جا تصور بنيادي اهميت رکن ٿا. ماليڪيولر سڃاڻپ ۾ هڪ ماليڪيول مخصوص ڪيميائي ۽ جاميٽري خاصيتن جي بنياد تي ٻئي ماليڪيول سان چونڊيل تعامل ڪري ٿو. ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب ۾ مختلف حصا مناسب ڪيميائي حالتن هيٺ پاڻمرادو هڪ منظم بناوت اختيار ڪن ٿا. اسٽوڊارٽ انهن ٻنهي اصولن کي استعمال ڪندي پيچيده ماليڪيولر بناوتن جي تياريءَ لاءِ نوان طريقا متعارف ڪرايا.<ref name="StoddartTseng2002">{{cite journal |last1=Stoddart |first1=J. F. |last2=Tseng |first2=H.-R. |title=Chemical synthesis gets a fillip from molecular recognition and self-assembly processes |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2002 |volume=99 |issue=8 |pages=4797–4800 |doi=10.1073/pnas.052708999 |pmid=11891314 |pmc=122671}}</ref> === نينو اليڪٽرانڪس ۽ نينو مشيني نظام === اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن کي نينو اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ نينو اليڪٽرو ميڪانيڪل نظامن ۾ استعمال ڪرڻ بابت پڻ تحقيق ڪئي. انهن تجربن ۾ ماليڪيولر سوئچن کي اهڙن ننڍن برقي نظامن سان ڳنڍڻ جا طريقا آزمائيا ويا، جن ۾ ماليڪيول جي حالت تبديل ٿيڻ سان برقي خاصيتون تبديل ٿي سگهن ٿيون. هن تحقيق ۾ ماليڪيولن جي هيٺان کان مٿي تعمير (Bottom-up Assembly) ۽ لٿوگرافي جهڙن مٿي کان هيٺ تياريءَ وارن طريقن (Top-down Fabrication) کي گڏ ڪرڻ جا امڪان پڻ جانچيا ويا.<ref name="Brough2006">{{cite journal |last1=Brough |first1=B. |last2=Northrop |first2=B. H. |last3=Schmidt |first3=J. J. |last4=Tseng |first4=H.-R. |last5=Houk |first5=K. N. |last6=Stoddart |first6=J. F. |last7=Ho |first7=C.-M. |title=Evaluation of synthetic linear motor-molecule actuation energetics |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2006 |volume=103 |issue=23 |pages=8583–8588 |doi=10.1073/pnas.0509645103 |pmid=16735470 |pmc=1482623}}</ref> == 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام == === نوبل انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام سر فريزر اسٽوڊارٽ، [[ژان پيئر سوواج]] ۽ [[بين فيرنگا]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ''ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ تياري'' (Design and Synthesis of Molecular Machines) بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=5 October 2016 |language=en}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جيڪا ٽنهي سائنسدانن ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح اسٽوڊارٽ کي نوبل انعام جو ٽيون حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === اسٽوڊارٽ جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق روٽيڪسين ۽ ٻين مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياريءَ سان هو. هن 1991ع ۾ اهڙو ماليڪيولر نظام تيار ڪيو، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول محور جي ٻن هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهندو هو. هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر شٽل جي ترقيءَ ۾ بنيادي قدم هئي.<ref name="NobelPopular"/> اسٽوڊارٽ ڏيکاريو تہ ماليڪيولر حصن جي حرڪت کي ڪنٽرول ڪري اهڙا نظام ٺاهي سگهجن ٿا، جيڪي سوئچ يا ٻين مشيني جزن وانگر ڪم ڪن. نوبل ڪميٽي موجب سندس تحقيق ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم مرحلو هئي، ڇاڪاڻ تہ ان سان ماليڪيولن جي حرڪت کي ڪيميائي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ جا امڪان پيدا ٿيا. === ٽنهي نوبل انعام يافتن جون خدمتون === 2016ع جي ڪيميا جي نوبل انعام سان لاڳاپيل ٽنهي سائنسدانن جون خدمتون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هيون. ژان پيئر سوواج 1983ع ۾ ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن تي ٻڌل اثرائتو طريقو تيار ڪيو. فريزر اسٽوڊارٽ روٽيڪسين تي ٻڌل ماليڪيولر شٽل ۽ سوئچن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بين فيرنگا اهڙا ماليڪيولر موٽر تيار ڪيا، جن ۾ ڪنٽرول ٿيل هڪ طرفي گردش پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name="NobelPopular"/> انهن ٽنهي سائنسدانن جي تحقيق سان ماليڪيولر مشينن جي جديد شعبي کي مضبوط بنياد مليو. === نوبل انعام جي تقريب === 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي سالياني تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ اسٽوڊارٽ کي ڪيميا جو نوبل انعام پيش ڪيو ويو. نوبل انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ اسٽوڊارٽ ماليڪيولر مشينن، سائنسي تجسس ۽ ڪيميائي تحقيق جي مستقبل بابت مختلف علمي تقريبن ۾ خطاب ڪيا. == سائنسي مضمونن جي پيشڪش جو انداز == اسٽوڊارٽ پنهنجي تحقيقي مقالن ۽ علمي پيشڪشن ۾ ماليڪيولن جي بناوت ڏيکارڻ لاءِ هڪ مخصوص رنگين تصويري انداز استعمال ڪندو هو. هن انداز ۾ مختلف ماليڪيولر حصن کي الڳ رنگن سان ظاهر ڪيو ويندو هو، جيئن انهن جي بناوت ۽ حرڪت کي آسانيءَ سان سمجهي سگهجي. مثال طور اليڪٽرانن جي کوٽ رکندڙ ماليڪيولر حصن کي اڪثر نيري رنگ سان ۽ اليڪٽرانن سان مالامال حصن کي ڳاڙهي رنگ سان ظاهر ڪيو ويندو هو. سندس تحقيق ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم ماليڪيولر بناوت ''سائڪلوبس (پيراڪواٽ-پي-فينيلين)'' (Cyclobis(paraquat-p-phenylene)) کي ان جي تصويري شڪل سبب ''لٽل بليو باڪس'' (Little Blue Box) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="Stoddart2009"/> هن تصويري انداز کي ٻين محققن پڻ اختيار ڪيو، جنهن سان مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي پيچيده بناوتن کي سمجهڻ ۾ آساني پيدا ٿي. == سائنسي اشاعتون == اسٽوڊارٽ پنهنجي علمي زندگيءَ دوران ڪيميا، نينو ٽيڪنالاجي ۽ ماليڪيولر مشينن بابت وڏي تعداد ۾ تحقيقي مقالا شايع ڪيا. 2023ع تائين سندس نالي سان لاڳاپيل سائنسي اشاعتن جو تعداد 1,200 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Publications">{{cite web |title=Publications – Stoddart Mechanostereochemistry Group |url=https://stoddart.northwestern.edu/publications/ |publisher=Northwestern University |date=12 August 2023 |language=en}}</ref> 2024ع تائين ويب آف سائنس موجب سندس ايڇ-انڊيڪس (h-index) 168 هو، جيڪو سندس تحقيقي مقالن جي حوالن ۽ علمي اثر جو هڪ مقداري اشارو آهي.<ref name="HIndex">{{cite web |title=J. Fraser Stoddart – Author record |url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/H-1518-2011 |publisher=Web of Science |language=en}}</ref> == ڪاروباري ۽ عملي منصوبا == === نوبل پيناسيا === 2019ع ۾ اسٽوڊارٽ ''نوبل پيناسيا'' (Noble Panacea) نالي چمڙي جي سنڀال وارين شين جو هڪ برانڊ متعارف ڪرايو. هن منصوبي ۾ جديد مواد ۽ ماليڪيولر ٽيڪنالاجيءَ سان لاڳاپيل تصورن کي چمڙي جي سنڀال وارين شين ۾ استعمال ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو.<ref name="NoblePanacea2019">{{cite web |title=Skin-Care Line Noble Panacea Launched with a Glitzy, Model-Heavy Gala at the Met |url=https://www.vogue.com/slideshow/noble-panacea-met-event-launch |publisher=Vogue |date=23 October 2019 |language=en}}</ref> === هائيڊروجن ذخيرو ڪرڻ بابت منصوبو === 2021ع ۾ اسٽوڊارٽ ''H2MOF'' نالي هڪ ڪمپني جي گڏيل باني طور شامل ٿيو. هن ڪمپني جو مقصد هائيڊروجن جي ذخيرن ۽ منتقليءَ سان لاڳاپيل مسئلن لاءِ جديد مواد تي ٻڌل طريقا تيار ڪرڻ هو.<ref name="H2MOF">{{cite web |title=Our Founders |url=https://h2mof.com/our-founders/ |publisher=H2MOF |date=8 June 2023 |language=en}}</ref> == ذاتي زندگي == اسٽوڊارٽ برطانيا ۽ آمريڪا ٻنهي ملڪن جي شهريت رکندڙ هو. 1968ع ۾ هن [[نورما ايگنس اسڪولان]] (Norma Agnes Scholan) سان شادي ڪئي. نورما پاڻ پڻ حياتياتي ڪيميا جي ماهر هئي ۽ هن پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. نورما اسٽوڊارٽ پنهنجي مڙس جي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ اهم مددگار رهي. هن شيفيلڊ، برمنگهم ۽ ڪيليفورنيا يونيورسٽين ۾ سندس تحقيقي سرگرمين جي انتظام ۽ مدد ۾ حصو ورتو.<ref name="NormaObit">{{cite news |title=Norma Stoddart (Obituary) |url=https://web.archive.org/web/20181225232730/https://www.scotsman.com/news/obituaries/norma-stoddart-1-513988 |work=The Scotsman |date=16 February 2004}}</ref> سندن ٻہ ڌيئرون هيون: فيونا جين ۽ ايليسن مارگريٽ. 2004ع ۾ نورما اسٽوڊارٽ ڪينسر سبب وفات ڪري وئي. سندس وفات اسٽوڊارٽ جي ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم ڏکوئيندڙ واقعو هو. == وفات == سر فريزر اسٽوڊارٽ 30 ڊسمبر 2024ع تي آسٽريليا جي شهر [[ميلبورن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 82 سال هئي. هو پنهنجي ڌيءَ سان ملاقات لاءِ ميلبورن ويو هو، جتي هڪ هوٽل ۾ دل جي دوري کان پوءِ دل جي ڌڙڪڻ بند ٿيڻ سبب سندس وفات ٿي.<ref name="NYTObit">{{cite news |last=McClain |first=Dylan Loeb |title=J. Fraser Stoddart, Who Developed Microscopic Machines, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2025/01/11/science/j-fraser-stoddart-dead.html |work=The New York Times |date=11 January 2025 |language=en}}</ref> سندس وفات کان پوءِ دنيا جي ڪيترن علمي ادارن، يونيورسٽين ۽ سائنسدانن کيس خراج تحسين پيش ڪيو. نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي، شيفيلڊ يونيورسٽي ۽ ٻين ادارن سندس سائنسي خدمتن کي ياد ڪيو.<ref name="CENObit">{{cite news |last=Halford |first=Bethany |title=Organic chemist and nanoscientist Fraser Stoddart dies at 82 |url=https://cen.acs.org/people/obituaries/Organic-chemist-nanoscientist-Fraser-Stoddart/102/web/2024/12 |work=Chemical & Engineering News |date=31 December 2024 |language=en}}</ref> == انسان دوست خدمتون == اسٽوڊارٽ ۽ سندس گهرواري نورما جي نالي سان ايڊنبرا يونيورسٽي ۾ ''فريزر ۽ نورما اسٽوڊارٽ انعام'' (Fraser and Norma Stoddart Prize) قائم ڪيو ويو. هي انعام پي ايڇ ڊي جي شاگردن جي علمي ۽ تحقيقي ڪارڪردگيءَ جي اعتراف ۾ ڏنو ويندو آهي. انعام پهريون ڀيرو 2013ع ۾ ڏنو ويو.<ref name="StoddartPrize">{{cite web |title=First Ever Fraser and Norma Stoddart Prize |url=https://web.archive.org/web/20160701061240/http://www.ecampbell.chem.ed.ac.uk/news/first-ever-fraser-and-norma-stoddart-prize |publisher=University of Edinburgh |year=2013 |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ پنهنجي علمي زندگيءَ دوران وڏي تعداد ۾ نوجوان سائنسدانن جي تربيت پڻ ڪئي. سندس ليبارٽرين ۾ لڳ ڀڳ 300 پي ايڇ ڊي شاگردن ۽ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محققن ڪم ڪيو.<ref name="Capecelatro2007"/> == انعام ۽ اعزاز == اسٽوڊارٽ کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1994ع ۾ هو [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="RoyalSociety">{{cite web |title=Sir James Stoddart FRS |url=https://royalsociety.org/people/james-stoddart-12357/ |publisher=Royal Society |language=en}}</ref> 2006ع جي آخر ۾ برطانيا جي راڻي [[ايلزبيٿ ٻي]] کيس ڪيميا ۽ ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجيءَ ۾ خدمتن جي اعتراف ۾ نائٽ بيچلر جو خطاب ڏيڻ جي منظوري ڏني. 2007ع ۾ کيس رسمي طور نائٽ جو اعزاز ڏنو ويو.<ref name="Knight2007">{{cite web |last=Marcus |first=Jennifer |title=UCLA's J. Fraser Stoddart Adds Knight Bachelor to His List of Honors |url=https://web.archive.org/web/20190218202130/http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-s-J-Fraser-Stoddart-Adds-7598 |publisher=UCLA Newsroom |date=4 January 2007}}</ref> 2007ع ۾ کيس [[البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام]] مليو. هي اعزاز ماليڪيولر سڃاڻپ، خودڪار ماليڪيولر ترتيب ۽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياريءَ ۾ سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Einstein2007">{{cite web |title=Prof. Sir Fraser Stoddart |url=https://web.archive.org/web/20161010172245/http://www.consejoculturalmundial.org/winners/winners-of-the-world-award-of-science/prof-sir-fraser-stoddart/ |publisher=World Cultural Council |date=24 November 2007 |language=en}}</ref> 2008ع ۾ کيس رائل سوسائٽي پاران [[ڊيوي ميڊل]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس ڪيميا جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو. === اهم اعزازن جي فهرست === * '''1993ع:''' انٽرنيشنل ايزٽ-ڪرسٽينسن انعام، ميڪروسائيڪلڪ ڪيميا. * '''1994ع:''' رائل سوسائٽي جو فيلو. * '''1999ع:''' آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي جو آرٿر سي ڪوپ اسڪالر انعام. * '''2004ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، نامياتي ڪيميا. * '''2005ع:''' ايڊنبرا يونيورسٽي جو سال جو ممتاز اڳوڻو شاگرد. * '''2007ع:''' شاهه فيصل بين الاقوامي سائنس انعام. * '''2007ع:''' البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام. * '''2007ع:''' فائنمين نينو ٽيڪنالاجي انعام. * '''2007ع:''' ٽيٽراهيدرون انعام. * '''2007ع:''' جابر بن حيان ميڊل. * '''2007ع:''' نائٽ بيچلر جو اعزاز. * '''2008ع:''' آرٿر سي ڪوپ انعام. * '''2008ع:''' ڊيوي ميڊل. * '''2010ع:''' رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جو رائل ميڊل. * '''2014ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2016ع:''' ڪيميا جو نوبل انعام. * '''2018ع:''' فري انٽرنيشنل سسٽينيبليٽي انعام. == علمي ادارن جي رڪنيت == اسٽوڊارٽ دنيا جي ڪيترن اهم علمي ادارن جو ميمبر يا فيلو رهيو. * '''1994ع:''' رائل سوسائٽي، لنڊن جو فيلو. * '''1999ع:''' جرمني جي ليوپولڊينا اڪيڊمي آف سائنسز جو ميمبر. * '''2005ع:''' آمريڪن ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جو فيلو. * '''2006ع:''' رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو پرڏيهي ميمبر. * '''2008ع:''' رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جو اعزازي فيلو. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو اعزازي فيلو. * '''2012ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو فيلو. * '''2014ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو ميمبر. * '''2019ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف انوينٽرز جو فيلو. == عالمي ثقافتي ڪائونسل سان لاڳاپو == اسٽوڊارٽ 2022ع کان 2024ع تائين [[ورلڊ ڪلچرل ڪائونسل]] جو اعزازي صدر رهيو. هن عهدي تي هو [[ڪولن بليڪمور]] جو جانشين بڻيو، جڏهن تہ سندس وفات کان پوءِ [[عمر ياغي]] هن عهدي تي آيو. == پڻ ڏسو == * [[ژان پيئر سوواج]] * [[بين فيرنگا]] * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] * [[ماليڪيولر مشين]] * [[روٽيڪسين]] * [[ڪيٽينين]] * [[ماليڪيولر سوئچ]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] * [[نينو ٽيڪنالاجي]] * [[ڪيميائي ٽوپولاجي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * {{Nobelprize|name=Sir J. Fraser Stoddart}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي فريزر اسٽوڊارٽ جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/biographical/ فريزر اسٽوڊارٽ جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/lecture/ فريزر اسٽوڊارٽ جو نوبل انعام وارو ليڪچر] * [https://thescientistschannel.com/sir-james-fraser-stoddart دي سائنسدانن جي چينل تي سر جيمس فريزر اسٽوڊارٽ جو تعارف] {{Albert Einstein World Award of Science Laureates|state=collapsed}} {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{FRS 1994}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Stoddart, Fraser}} [[زمرو:1942ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:ايڊنبرا جا تعليمي ماهر]] [[زمرو:ايڊنبرا جا سائنسدان]] [[زمرو:ايڊنبرا جا انسان دوست]] [[زمرو:اسٽيورٽس ميلويل ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:نائٽ بيچلر]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:امپيريل ڪيميڪل انڊسٽريز سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي ڪيميا دان]] [[زمرو:آمريڪا ۾ رهندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس جا استاد]] [[زمرو:نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:هانگ ڪانگ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا ڪيميا دان]] [[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي انسان دوست]] fc9gmev46tv8u8ttx27rrrmhnkgpkv6 418491 418490 2026-10-10T10:59:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 418491 wikitext text/x-wiki {{Short description|اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان ۽ نوبل انعام يافته (1942ع–2024ع)}} {{Infobox scientist | honorific_prefix = [[سر (خطاب)|سر]] | name = فريزر اسٽوڊارٽ | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|FRS|FRSE|HonFRSC|size=100%}} | birth_name = جيمس فريزر اسٽوڊارٽ | image = Nobel Laureates 7327 (30647283454).jpg | caption = فريزر اسٽوڊارٽ، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date|1942|5|24|df=yes}} | birth_place = [[ايڊنبرا]]، [[اسڪاٽلينڊ]] | death_date = {{Death date and age|2024|12|30|1942|5|24|df=yes}} | death_place = [[ميلبورن]]، [[آسٽريليا]] | citizenship = [[برطانيا]]، [[آمريڪا]] | education = [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] (بي ايس سي، پي ايڇ ڊي) | field = {{Plainlist| * طبعي نامياتي ڪيميا * تالي ۽ چاٻيءَ واري ڪيميا * غيرقدرتي شين جي ڪيميائي تياري * [[ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجي]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] }} | workplaces = {{Plainlist| * [[ڪوئينز يونيورسٽي، ڪنگسٽن]] (1967ع–1969ع) * [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] (1970ع–1990ع) * آءِ سي آءِ ڪارپوريٽ ليبارٽري، رنڪورن (1978ع–1981ع) * [[برمنگهم يونيورسٽي]] (1990ع–1997ع) * [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] (1997ع–2007ع) * [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] (2008ع کان) * [[تيانجن يونيورسٽي]] (2014ع) * [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]] (2018ع) * [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] (2023ع–2024ع) }} | thesis1_title = Studies on plant gums of the Acacia group | thesis1_url = http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.662504 | thesis1_year = 1966 | thesis2_title = Some adventures in stereochemistry | thesis2_url = http://hdl.handle.net/1842/14487 | thesis2_year = 1980 | doctoral_advisor = {{Plainlist| * [[ايڊمنڊ لينگلي هرسٽ]] * ڊگلس ايم ڊبليو اينڊرسن }} | academic_advisors = {{Plainlist| * جي ڪي اين جونز * ڊبليو ڊيوڊ اولس }} | notable_students = {{Plainlist| * [[ڊيوڊ لي (سائنسدان)|ڊيوڊ لي]] * [[نارايڻسوامي جيرامان]] * ڊگلس فلپ }} | known_for = {{Plainlist| * ڪيميا ۾ مشيني بندش * [[ماليڪيولر شٽل]] * [[ماليڪيولر سوئچ]] * مصنوعي ماليڪيولر مشينون * سانچي جي مدد سان ماليڪيولن جي تياري * ڪيميائي ٽوپولاجي * [[اسٽيريوڪيميا]] * ڌاتو-نامياتي فريم ورڪ * سائڪلوڊيڪسٽرن ڪيميا }} | spouse = {{marriage|نورما ايگنس اسڪولان|1968|2004|end=her death}} | children = 2 | awards = {{Plainlist| * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (1994ع) * ناگويا گولڊ ميڊل (2004ع) * [[شاهه فيصل بين الاقوامي انعام]] (2007ع) * [[البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام]] (2007ع) * [[فائنمين نينو ٽيڪنالاجي انعام]] (2007ع) * نائٽ بيچلر (2007ع) * [[آرٿر سي ڪوپ انعام]] (2008ع) * [[ڊيوي ميڊل]] (2008ع) * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع) }} | website = {{URL|http://stoddart.northwestern.edu}} }} '''سر جيمس فريزر اسٽوڊارٽ''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Sir James Fraser Stoddart}}؛ 24 مئي 1942ع – 30 ڊسمبر 2024ع) هڪ اسڪاٽلينڊي ڄاول برطانوي-آمريڪي [[ڪيميا دان]] هو، جيڪو [[سپراماليڪيولر ڪيميا]]، [[ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجي]]، ڪيميائي ٽوپولاجي ۽ [[ماليڪيولر مشين]]ن بابت پنهنجي بنيادي تحقيق سبب عالمي شهرت رکندڙ سائنسدان هو. هو آمريڪا جي [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جو بورڊ آف ٽرسٽيز پروفيسر ۽ اسٽوڊارٽ ميڪانواسٽيريوڪيمسٽري تحقيقي گروهه جو سربراهه رهيو. زندگيءَ جي آخري سالن ۾ هو [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جي چيئر پروفيسر طور پڻ ڪم ڪندو رهيو.<ref name="HKU2023">{{cite web |title=Nobel Laureate Professor Sir Fraser Stoddart joins HKU as Chair Professor of Chemistry |url=https://www.hku.hk/press/news_detail_26533.html |publisher=The University of Hong Kong |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ کي 2016ع ۾ [[ژان پيئر سوواج]] ۽ [[بين فيرنگا]] سان گڏ [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ ڪيميائي تياريءَ بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولر بناوتن (Mechanically Interlocked Molecular Architectures)، خاص طور [[روٽيڪسين]]، [[ڪيٽينين]] ۽ ماليڪيولر بورومين رنگن جي تياريءَ لاءِ اثرائتا طريقا تيار ڪيا. هن ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب جي اصولن کي استعمال ڪندي اهڙا نظام ٺاهيا، جن جا حصا هڪ ٻئي جي نسبت سان ڪنٽرول ٿيل حرڪت ڪري سگهن ٿا.<ref name="Stoddart2009">{{cite journal |last=Stoddart |first=J. Fraser |title=The chemistry of the mechanical bond |journal=Chemical Society Reviews |year=2009 |volume=38 |issue=6 |pages=1802–1820 |doi=10.1039/B819333A |pmid=19587969}}</ref> [[File:President Barack Obama greets the 2016 American Nobel Prize winners in the Oval Office.jpg|thumb|30 نومبر 2016ع تي آمريڪي صدر [[بارڪ اوباما]] وائيٽ هائوس ۾ آمريڪي نوبل انعام يافتن سان ملاقات ڪندي؛ سر فريزر اسٽوڊارٽ ساڄي پاسي کان ٻيو بيٺل آهي.]] [[File:Rotaxane Crystal Structure EurJOrgChem page2565 year1998.png|thumb|1998ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل روٽيڪسين جي بلوري بناوت.]] [[File:Catenane Crystal Structure ChemComm page634 1991 commons.png|thumb|1991ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران بيان ڪيل ڪيٽينين جي بلوري بناوت.]] [[File:Molecular Borromean Rings Atwood Stoddart commons.png|thumb|2004ع ۾ اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين پاران تيار ڪيل ماليڪيولر بورومين رنگن جي بلوري بناوت.]] == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == فريزر اسٽوڊارٽ 24 مئي 1942ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ايڊنبرا]] ۾ پيدا ٿيو. هو ٽام اسٽوڊارٽ ۽ جين اسٽوڊارٽ جو اڪيلو اولاد هو. سندس ننڍپڻ ايڊنبرا جي ڀرسان ايجلا فارم (Edgelaw Farm) تي گذريو، جتي سندس خاندان زمين جي آبادڪاريءَ سان لاڳاپيل هو.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref><ref name="Capecelatro2007">{{cite journal |last=Capecelatro |first=Alex N. |title=From Auld Reekie to the City of Angels, and all the Meccano in between: A Glimpse into the Life and Mind of Sir Fraser Stoddart |journal=The UCLA USJ |year=2007 |volume=20 |url=https://web.archive.org/web/20160331234220/http://stoddart.northwestern.edu/Interviews/Interview1.pdf}}</ref> اسٽوڊارٽ ننڍپڻ کان ئي مختلف شين جي جوڙجڪ، ڳجهارتن، پزلن ۽ تعميراتي رانديڪن ۾ دلچسپي رکندو هو. خاص طور ميڪانو (Meccano) جهڙن رانديڪن سان ڪم ڪندي کيس پيچيده بناوتن جي تياريءَ جو شوق پيدا ٿيو. بعد ۾ هن پنهنجي سائنسي زندگيءَ بابت ڳالهائيندي ٻڌايو تہ ننڍپڻ ۾ شين کي جوڙڻ ۽ انهن جي بناوت کي سمجهڻ واري دلچسپي سندس ماليڪيولر تعمير بابت سوچ تي اثرانداز ٿي.<ref name="NobelLecture">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Nobel Prize lecture |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/lecture/ |publisher=NobelPrize.org |year=2016 |language=en}}</ref> ڳوٺاڻي ماحول ۾ پرورش سبب اسٽوڊارٽ فطرت، ٻوٽن ۽ عملي ڪم سان پڻ واقف ٿيو. هن جي ابتدائي زندگيءَ ۾ محنت، تجسس ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي صلاحيت اهم ڪردار ادا ڪيو. == تعليم == اسٽوڊارٽ پنهنجي شروعاتي تعليم مڊلوٿين جي ڪيرنگٽن (Carrington) واري مقامي اسڪول مان حاصل ڪئي. بعد ۾ هو ايڊنبرا جي ميلويل ڪاليج (Melville College) ۾ داخل ٿيو.<ref name="Capecelatro2007"/> 1960ع ۾ هن [[ايڊنبرا يونيورسٽي]] ۾ داخلا ورتي، جتي هن شروعات ۾ ڪيميا، طبعيات ۽ رياضيءَ جا مضمون پڙهيا. 1964ع ۾ هن ڪيميا ۾ بيچلر آف سائنس (BSc) جي ڊگري حاصل ڪئي. 1966ع ۾ هن ايڊنبرا يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس ڊاڪٽريٽ جو تحقيقي موضوع ''Studies on plant gums of the Acacia group'' هو، جنهن ۾ هن [[ٻٻر]] جي جنس ''Acacia'' سان تعلق رکندڙ ٻوٽن جي قدرتي گوندن جي ڪيميائي خاصيتن جو مطالعو ڪيو.<ref name="PhD">{{cite thesis |last=Stoddart |first=James Fraser |title=Studies on plant gums of the Acacia group |degree=PhD |publisher=University of Edinburgh |year=1967 |url=http://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.662504}}</ref> هن پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي تحقيق سر ايڊمنڊ لينگلي هرسٽ ۽ ڊگلس ايم ڊبليو اينڊرسن جي نگرانيءَ ۾ ڪئي. قدرتي شين جي ڪيميا ۽ ڪاربوهائيڊريٽن بابت هيءَ تحقيق سندس شروعاتي علمي تربيت جو اهم حصو هئي. 1980ع ۾ ايڊنبرا يونيورسٽي کيس اسٽيريوڪيميا بابت تحقيقي خدمتن جي اعتراف ۾ ڊاڪٽر آف سائنس (DSc) جي اعليٰ ڊگري ڏني. سندس ان تحقيقي ڪم جو عنوان ''Some adventures in stereochemistry'' هو.<ref name="DSc">{{cite thesis |last=Stoddart |first=James Fraser |title=Some adventures in stereochemistry |degree=DSc |publisher=University of Edinburgh |year=1980 |hdl=1842/14487}}</ref> == علمي ۽ تدريسي زندگي == === ڪينيڊا ۽ شيفيلڊ يونيورسٽي === 1967ع ۾ اسٽوڊارٽ ڪينيڊا جي [[ڪوئينز يونيورسٽي، ڪنگسٽن]] ۾ نيشنل ريسرچ ڪائونسل جي پوسٽ ڊاڪٽريٽ فيلو طور شامل ٿيو. هن اتي 1969ع تائين تحقيقي ڪم ڪيو. 1970ع ۾ هو برطانيا واپس آيو ۽ [[شيفيلڊ يونيورسٽي]] ۾ امپيريل ڪيميڪل انڊسٽريز (ICI) جي تحقيقي فيلو طور مقرر ٿيو. بعد ۾ هو يونيورسٽي جي تدريسي عملي ۾ ڪيميا جو ليڪچرار بڻيو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=Sir J. Fraser Stoddart – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en}}</ref> 1978ع جي شروعات ۾ اسٽوڊارٽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] ۾ سينيئر وزٽنگ فيلو طور ڪم ڪيو. ساڳئي سال هو برطانيا جي رنڪورن شهر ۾ آءِ سي آءِ جي ڪارپوريٽ ليبارٽري ۾ منتقل ٿيو، جتي هن مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن بابت تحقيق شروع ڪئي. هيءُ عرصو سندس سائنسي زندگيءَ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ بعد ۾ ماليڪيولر مشينن بابت سندس بنيادي دريافتن جو بنياد انهيءَ تحقيق تي پيو.<ref name="NobelBiography"/> 1981ع ۾ هو واپس شيفيلڊ يونيورسٽي آيو ۽ 1982ع ۾ کيس ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي ڏني وئي. === برمنگهم يونيورسٽي === 1990ع ۾ اسٽوڊارٽ کي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ نامياتي ڪيميا جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو. 1993ع کان 1997ع تائين هو يونيورسٽي جي اسڪول آف ڪيمسٽري جو سربراهه پڻ رهيو. برمنگهم ۾ سندس تحقيق جو اهم موضوع ماليڪيولر سڃاڻپ، پاڻمرادو ترتيب وٺندڙ ماليڪيولر نظام ۽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري هو. هن عرصي ۾ سندس تحقيقي گروهه ڪيٽينين، روٽيڪسين ۽ ماليڪيولر سوئچن جي تياريءَ ۾ اهم اڳڀرائي ڪئي. === ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس === 1997ع ۾ اسٽوڊارٽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس]] (UCLA) ۾ ساؤل وائن اسٽائن پروفيسر آف ڪيمسٽري طور مقرر ٿيو. هن عهدي تي هو نوبل انعام يافته ڪيميا دان [[ڊونالڊ ڪرام]] جو جانشين بڻيو. جولاءِ 2002ع ۾ کيس ڪيليفورنيا نينو سسٽمز انسٽيٽيوٽ (California NanoSystems Institute) جو قائم مقام گڏيل ڊائريڪٽر مقرر ڪيو ويو. 2003ع ۾ هو فريڊ ڪاولي چيئر آف نينو سسٽمز سائنسز جو عهديدار بڻيو ۽ آگسٽ 2007ع تائين اداري جي ڊائريڪٽر طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="UCLA2003">{{cite web |last=Wolpert |first=Stuart |title=UCLA Chemist Fraser Stoddart Named Director of California NanoSystems Institute |url=https://web.archive.org/web/20161006210223/http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-Chemist-Fraser-Stoddart-Named-4695 |publisher=UCLA Newsroom |date=6 November 2003}}</ref> هن اداري ۾ سندس ڪم ڪيميا، نينو ٽيڪنالاجي، اليڪٽرانڪس ۽ انجنيئرنگ جي وچ ۾ گڏيل تحقيق کي هٿي ڏيڻ سان لاڳاپيل هو. === نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي === 2008ع ۾ اسٽوڊارٽ آمريڪا جي [[نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي]] ۾ شامل ٿيو، جتي کيس بورڊ آف ٽرسٽيز پروفيسر آف ڪيمسٽري مقرر ڪيو ويو. هن اتي اسٽوڊارٽ ميڪانواسٽيريوڪيمسٽري گروهه قائم ڪيو.<ref name="Northwestern2016">{{cite web |title=Sir Fraser Stoddart is awarded Nobel Prize in Chemistry |url=https://news.northwestern.edu/stories/2016/10/fraser-stoddart-awarded-nobel-prize-in-chemistry/ |publisher=Northwestern University |year=2016 |language=en}}</ref> 2010ع ۾ هو سينٽر فار دي ڪيمسٽري آف انٽيگريٽيڊ سسٽمز (CCIS) جو ڊائريڪٽر بڻيو. نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي ۾ هن ماليڪيولر مشينن، نينو اليڪٽرانڪس، مشيني بندشن، ڌاتو-نامياتي فريم ورڪن ۽ پيچيده ماليڪيولر بناوتن بابت تحقيق جاري رکي. === نيو سائوٿ ويلز ۽ هانگ ڪانگ يونيورسٽيون === 2017ع ۾ اسٽوڊارٽ کي آسٽريليا جي [[نيو سائوٿ ويلز يونيورسٽي]] ۾ جزوقتي عهدي لاءِ مقرر ڪيو ويو، جتي هن ''نيو ڪيمسٽري'' (New Chemistry) نالي تحقيقي منصوبي جي شروعات ۾ حصو ورتو.<ref name="UNSW2017">{{cite web |title=UNSW appoints 2016 Nobel Prize winner in Chemistry, Professor Sir Fraser Stoddart |url=https://newsroom.unsw.edu.au/news/science-tech/unsw-appoints-2016-nobel-prize-winner-chemistry-professor-sir-fraser-stoddart |publisher=University of New South Wales |date=15 December 2017 |language=en}}</ref> 2023ع ۾ هو [[هانگ ڪانگ يونيورسٽي]] ۾ ڪيميا جو چيئر پروفيسر مقرر ٿيو. هن عهدي تي رهندي هن ماليڪيولر ڪيميا ۽ جديد مواد جي تحقيق ۾ حصو ورتو.<ref name="HKU2023"/> == سائنسي تحقيق == === مشيني بندش واري ڪيميا === اسٽوڊارٽ جي سڀ کان اهم سائنسي خدمت ڪيميا ۾ مشيني بندش (Mechanical Bond) جي تصور کي ترقي ڏيڻ ۽ ان جي بنياد تي پيچيده ماليڪيولر نظام تيار ڪرڻ هئي. عام ماليڪيولن ۾ ائٽم هم ظرفيتي بندشن ذريعي ڳنڍيل هوندا آهن، پر مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ماليڪيولر حصا اهڙيءَ طرح هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن، جو انهن کي ڪنهن اهم ڪيميائي بندش کي ٽوڙڻ کان سواءِ الڳ نٿو ڪري سگهجي. اهڙي ڳانڍاپي کي مشيني بندش چيو ويندو آهي. اسٽوڊارٽ ڏيکاريو تہ اهڙن ماليڪيولن جي حصن کي هڪ ٻئي جي نسبت سان حرڪت ڪرائي مخصوص ڪم انجام ڏيڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Stoddart2009"/> هن تحقيق ڪيميائي بناوتن بابت روايتي تصور کي نئون رخ ڏنو، ڇاڪاڻ تہ ماليڪيولن کي صرف جامد بناوتن بدران حرڪت ڪندڙ ۽ ڪم ڪندڙ نظامن طور استعمال ڪرڻ جا امڪان پيدا ٿيا. === روٽيڪسين جي تياري === [[روٽيڪسين]] (Rotaxane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ ڊگهي ماليڪيولر محور جي چوڌاري موجود هوندو آهي. محور جي ٻنهي پاسن تي وڏا ماليڪيولر حصا هوندا آهن، جيڪي ڇلي کي محور مان نڪري وڃڻ کان روڪيندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس تحقيقي گروهه اهڙن روٽيڪسين ماليڪيولن جي تياريءَ لاءِ اثرائتا ڪيميائي طريقا تيار ڪيا، جن ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ خودڪار ترتيب جا اصول استعمال ڪيا ويا.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Popular information |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/popular-information/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |language=en}}</ref> انهن ماليڪيولن ۾ ڇلو محور جي مختلف هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهي ٿو. اها حرڪت ڪيميائي، برقي يا ٻين خارجي اشارن ذريعي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿي. === ماليڪيولر شٽل === 1991ع ۾ اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه اهڙو روٽيڪسين تيار ڪيو، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول محور جي ٻن مختلف هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهندو هو. هن نظام کي ''ماليڪيولر شٽل'' (Molecular Shuttle) چيو ويو. ماليڪيولر شٽل کي ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ هڪ بنيادي قدم سمجهيو ويندو آهي.<ref name="NobelPopular"/> ماليڪيولر شٽل جي خاصيت اها آهي تہ ماليڪيول جو هڪ حصو ٻئي حصي جي نسبت سان اڳواٽ مقرر ڪيل هنڌن جي وچ ۾ منتقل ٿي سگهي ٿو. اهڙي حرڪت جي بنياد تي ماليڪيولر سوئچن ۽ ٻين نينو پيماني جي نظامن جي تياري ممڪن ٿي. === ماليڪيولر سوئچ === [[ماليڪيولر سوئچ]] (Molecular Switch) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جيڪو ڪنهن خارجي اشارو ملڻ تي ٻن يا وڌيڪ مختلف حالتن جي وچ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. اسٽوڊارٽ اهڙا ماليڪيولر سوئچ تيار ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جن ۾ ماليڪيول جي حصن جي جاءِ تبديل ٿيڻ سان نظام جي خاصيتن ۾ تبديلي اچي ٿي. انهن نظامن کي ڪيميائي عملن، برقي سگنلن يا روشنيءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪرڻ جا طريقا تحقيق هيٺ آيا.<ref name="Coskun2012">{{cite journal |last1=Coskun |first1=A. |last2=Banaszak |first2=M. |last3=Astumian |first3=R. D. |last4=Stoddart |first4=J. F. |last5=Grzybowski |first5=B. A. |title=Great expectations: can artificial molecular machines deliver on their promise? |journal=Chemical Society Reviews |year=2012 |volume=41 |pages=19–30 |doi=10.1039/C1CS15262A}}</ref> ماليڪيولر سوئچن کي مستقبل ۾ حساس سينسرن، ماليڪيولر اليڪٽرانڪس ۽ ٻين نينو ٽيڪنالاجي نظامن ۾ استعمال ڪرڻ جا امڪان موجود آهن. === ڪيٽينين === [[ڪيٽينين]] (Catenane) اهڙو ماليڪيولر نظام آهي، جنهن ۾ ٻہ يا وڌيڪ ڇلي نما ماليڪيول هڪ زنجير جي ڪڙين وانگر هڪ ٻئي ۾ ڦاٿل هوندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ اهڙا طريقا ترقي ڏنا، جن ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ سانچي جي مدد سان ڪيميائي تياريءَ کي استعمال ڪيو ويندو هو. انهن طريقن سان مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياري وڌيڪ منظم ۽ اثرائتي بڻجي وئي.<ref name="Stoddart2009"/> === ماليڪيولر بورومين رنگ === اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه 2004ع ۾ ''ماليڪيولر بورومين رنگ'' (Molecular Borromean Rings) نالي هڪ پيچيده ماليڪيولر بناوت تيار ڪئي. بورومين رنگ ٽن اهڙن ڇلن تي مشتمل هوندا آهن، جيڪي مجموعي طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل هوندا آهن، پر انهن مان ڪنهن به ٻن ڇلن جو جوڙو پاڻ ۾ سڌيءَ طرح ڳنڍيل نہ هوندو آهي. جيڪڏهن ٽن ڇلن مان ڪنهن هڪ کي هٽايو وڃي تہ باقي ٻہ ڇلا هڪ ٻئي کان آزاد ٿي ويندا آهن. اسٽوڊارٽ ۽ سندس ساٿين هن بناوت کي ڊائنامڪ ڪوويلنٽ ڪيميا (Dynamic Covalent Chemistry) جي اصولن جي مدد سان تيار ڪيو.<ref name="Borromean2004">{{cite journal |last=Chichak |first=K. S. |title=Molecular Borromean Rings |journal=Science |year=2004 |volume=304 |issue=5675 |pages=1308–1312 |doi=10.1126/science.1096914 |pmid=15166376}}</ref> هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر ٽوپولاجيءَ ۾ هڪ اهم اڳڀرائي هئي، ڇاڪاڻ تہ ان سان انتهائي پيچيده مشيني ڳانڍاپن کي ڪيميائي طريقي سان تيار ڪرڻ جي صلاحيت ظاهر ٿي. === ماليڪيولر سڃاڻپ ۽ خودڪار ترتيب === اسٽوڊارٽ جي تحقيق ۾ ماليڪيولر سڃاڻپ (Molecular Recognition) ۽ ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب (Molecular Self-Assembly) جا تصور بنيادي اهميت رکن ٿا. ماليڪيولر سڃاڻپ ۾ هڪ ماليڪيول مخصوص ڪيميائي ۽ جاميٽري خاصيتن جي بنياد تي ٻئي ماليڪيول سان چونڊيل تعامل ڪري ٿو. ماليڪيولن جي خودڪار ترتيب ۾ مختلف حصا مناسب ڪيميائي حالتن هيٺ پاڻمرادو هڪ منظم بناوت اختيار ڪن ٿا. اسٽوڊارٽ انهن ٻنهي اصولن کي استعمال ڪندي پيچيده ماليڪيولر بناوتن جي تياريءَ لاءِ نوان طريقا متعارف ڪرايا.<ref name="StoddartTseng2002">{{cite journal |last1=Stoddart |first1=J. F. |last2=Tseng |first2=H.-R. |title=Chemical synthesis gets a fillip from molecular recognition and self-assembly processes |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2002 |volume=99 |issue=8 |pages=4797–4800 |doi=10.1073/pnas.052708999 |pmid=11891314 |pmc=122671}}</ref> === نينو اليڪٽرانڪس ۽ نينو مشيني نظام === اسٽوڊارٽ جي تحقيقي گروهه مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن کي نينو اليڪٽرانڪ اوزارن ۽ نينو اليڪٽرو ميڪانيڪل نظامن ۾ استعمال ڪرڻ بابت پڻ تحقيق ڪئي. انهن تجربن ۾ ماليڪيولر سوئچن کي اهڙن ننڍن برقي نظامن سان ڳنڍڻ جا طريقا آزمائيا ويا، جن ۾ ماليڪيول جي حالت تبديل ٿيڻ سان برقي خاصيتون تبديل ٿي سگهن ٿيون. هن تحقيق ۾ ماليڪيولن جي هيٺان کان مٿي تعمير (Bottom-up Assembly) ۽ لٿوگرافي جهڙن مٿي کان هيٺ تياريءَ وارن طريقن (Top-down Fabrication) کي گڏ ڪرڻ جا امڪان پڻ جانچيا ويا.<ref name="Brough2006">{{cite journal |last1=Brough |first1=B. |last2=Northrop |first2=B. H. |last3=Schmidt |first3=J. J. |last4=Tseng |first4=H.-R. |last5=Houk |first5=K. N. |last6=Stoddart |first6=J. F. |last7=Ho |first7=C.-M. |title=Evaluation of synthetic linear motor-molecule actuation energetics |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2006 |volume=103 |issue=23 |pages=8583–8588 |doi=10.1073/pnas.0509645103 |pmid=16735470 |pmc=1482623}}</ref> == 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام == === نوبل انعام جو اعلان === 5 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام سر فريزر اسٽوڊارٽ، [[ژان پيئر سوواج]] ۽ [[بين فيرنگا]] کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز ''ماليڪيولر مشينن جي جوڙجڪ ۽ تياري'' (Design and Synthesis of Molecular Machines) بابت بنيادي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=5 October 2016 |language=en}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جيڪا ٽنهي سائنسدانن ۾ برابر ورهائي وئي. اهڙيءَ طرح اسٽوڊارٽ کي نوبل انعام جو ٽيون حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === اسٽوڊارٽ جي نوبل انعام جو بنيادي تعلق روٽيڪسين ۽ ٻين مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياريءَ سان هو. هن 1991ع ۾ اهڙو ماليڪيولر نظام تيار ڪيو، جنهن ۾ هڪ ڇلي نما ماليڪيول محور جي ٻن هنڌن جي وچ ۾ حرڪت ڪري سگهندو هو. هيءَ ڪاميابي ماليڪيولر شٽل جي ترقيءَ ۾ بنيادي قدم هئي.<ref name="NobelPopular"/> اسٽوڊارٽ ڏيکاريو تہ ماليڪيولر حصن جي حرڪت کي ڪنٽرول ڪري اهڙا نظام ٺاهي سگهجن ٿا، جيڪي سوئچ يا ٻين مشيني جزن وانگر ڪم ڪن. نوبل ڪميٽي موجب سندس تحقيق ماليڪيولر مشينن جي ترقيءَ ۾ هڪ اهم مرحلو هئي، ڇاڪاڻ تہ ان سان ماليڪيولن جي حرڪت کي ڪيميائي مقصدن لاءِ استعمال ڪرڻ جا امڪان پيدا ٿيا. === ٽنهي نوبل انعام يافتن جون خدمتون === 2016ع جي ڪيميا جي نوبل انعام سان لاڳاپيل ٽنهي سائنسدانن جون خدمتون هڪ ٻئي سان لاڳاپيل هيون. ژان پيئر سوواج 1983ع ۾ ڪيٽينين جي تياريءَ لاءِ ڌاتوءَ جي آئن تي ٻڌل اثرائتو طريقو تيار ڪيو. فريزر اسٽوڊارٽ روٽيڪسين تي ٻڌل ماليڪيولر شٽل ۽ سوئچن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بين فيرنگا اهڙا ماليڪيولر موٽر تيار ڪيا، جن ۾ ڪنٽرول ٿيل هڪ طرفي گردش پيدا ڪرڻ ممڪن ٿي.<ref name="NobelPopular"/> انهن ٽنهي سائنسدانن جي تحقيق سان ماليڪيولر مشينن جي جديد شعبي کي مضبوط بنياد مليو. === نوبل انعام جي تقريب === 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي سالياني تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ اسٽوڊارٽ کي ڪيميا جو نوبل انعام پيش ڪيو ويو. نوبل انعام حاصل ڪرڻ کان پوءِ اسٽوڊارٽ ماليڪيولر مشينن، سائنسي تجسس ۽ ڪيميائي تحقيق جي مستقبل بابت مختلف علمي تقريبن ۾ خطاب ڪيا. == سائنسي مضمونن جي پيشڪش جو انداز == اسٽوڊارٽ پنهنجي تحقيقي مقالن ۽ علمي پيشڪشن ۾ ماليڪيولن جي بناوت ڏيکارڻ لاءِ هڪ مخصوص رنگين تصويري انداز استعمال ڪندو هو. هن انداز ۾ مختلف ماليڪيولر حصن کي الڳ رنگن سان ظاهر ڪيو ويندو هو، جيئن انهن جي بناوت ۽ حرڪت کي آسانيءَ سان سمجهي سگهجي. مثال طور اليڪٽرانن جي کوٽ رکندڙ ماليڪيولر حصن کي اڪثر نيري رنگ سان ۽ اليڪٽرانن سان مالامال حصن کي ڳاڙهي رنگ سان ظاهر ڪيو ويندو هو. سندس تحقيق ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم ماليڪيولر بناوت ''سائڪلوبس (پيراڪواٽ-پي-فينيلين)'' (Cyclobis(paraquat-p-phenylene)) کي ان جي تصويري شڪل سبب ''لٽل بليو باڪس'' (Little Blue Box) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="Stoddart2009"/> هن تصويري انداز کي ٻين محققن پڻ اختيار ڪيو، جنهن سان مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي پيچيده بناوتن کي سمجهڻ ۾ آساني پيدا ٿي. == سائنسي اشاعتون == اسٽوڊارٽ پنهنجي علمي زندگيءَ دوران ڪيميا، نينو ٽيڪنالاجي ۽ ماليڪيولر مشينن بابت وڏي تعداد ۾ تحقيقي مقالا شايع ڪيا. 2023ع تائين سندس نالي سان لاڳاپيل سائنسي اشاعتن جو تعداد 1,200 کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو هو.<ref name="Publications">{{cite web |title=Publications – Stoddart Mechanostereochemistry Group |url=https://stoddart.northwestern.edu/publications/ |publisher=Northwestern University |date=12 August 2023 |language=en}}</ref> 2024ع تائين ويب آف سائنس موجب سندس ايڇ-انڊيڪس (h-index) 168 هو، جيڪو سندس تحقيقي مقالن جي حوالن ۽ علمي اثر جو هڪ مقداري اشارو آهي.<ref name="HIndex">{{cite web |title=J. Fraser Stoddart – Author record |url=https://www.webofscience.com/wos/author/record/H-1518-2011 |publisher=Web of Science |language=en}}</ref> == ڪاروباري ۽ عملي منصوبا == === نوبل پيناسيا === 2019ع ۾ اسٽوڊارٽ ''نوبل پيناسيا'' (Noble Panacea) نالي چمڙي جي سنڀال وارين شين جو هڪ برانڊ متعارف ڪرايو. هن منصوبي ۾ جديد مواد ۽ ماليڪيولر ٽيڪنالاجيءَ سان لاڳاپيل تصورن کي چمڙي جي سنڀال وارين شين ۾ استعمال ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويو.<ref name="NoblePanacea2019">{{cite web |title=Skin-Care Line Noble Panacea Launched with a Glitzy, Model-Heavy Gala at the Met |url=https://www.vogue.com/slideshow/noble-panacea-met-event-launch |publisher=Vogue |date=23 October 2019 |language=en}}</ref> === هائيڊروجن ذخيرو ڪرڻ بابت منصوبو === 2021ع ۾ اسٽوڊارٽ ''H2MOF'' نالي هڪ ڪمپني جي گڏيل باني طور شامل ٿيو. هن ڪمپني جو مقصد هائيڊروجن جي ذخيرن ۽ منتقليءَ سان لاڳاپيل مسئلن لاءِ جديد مواد تي ٻڌل طريقا تيار ڪرڻ هو.<ref name="H2MOF">{{cite web |title=Our Founders |url=https://h2mof.com/our-founders/ |publisher=H2MOF |date=8 June 2023 |language=en}}</ref> == ذاتي زندگي == اسٽوڊارٽ برطانيا ۽ آمريڪا ٻنهي ملڪن جي شهريت رکندڙ هو. 1968ع ۾ هن [[نورما ايگنس اسڪولان]] (Norma Agnes Scholan) سان شادي ڪئي. نورما پاڻ پڻ حياتياتي ڪيميا جي ماهر هئي ۽ هن پي ايڇ ڊي جي ڊگري حاصل ڪئي هئي. نورما اسٽوڊارٽ پنهنجي مڙس جي علمي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ اهم مددگار رهي. هن شيفيلڊ، برمنگهم ۽ ڪيليفورنيا يونيورسٽين ۾ سندس تحقيقي سرگرمين جي انتظام ۽ مدد ۾ حصو ورتو.<ref name="NormaObit">{{cite news |title=Norma Stoddart (Obituary) |url=https://web.archive.org/web/20181225232730/https://www.scotsman.com/news/obituaries/norma-stoddart-1-513988 |work=The Scotsman |date=16 February 2004}}</ref> سندن ٻہ ڌيئرون هيون: فيونا جين ۽ ايليسن مارگريٽ. 2004ع ۾ نورما اسٽوڊارٽ ڪينسر سبب وفات ڪري وئي. سندس وفات اسٽوڊارٽ جي ذاتي زندگيءَ جو هڪ اهم ڏکوئيندڙ واقعو هو. == وفات == سر فريزر اسٽوڊارٽ 30 ڊسمبر 2024ع تي آسٽريليا جي شهر [[ميلبورن]] ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 82 سال هئي. هو پنهنجي ڌيءَ سان ملاقات لاءِ ميلبورن ويو هو، جتي هڪ هوٽل ۾ دل جي دوري کان پوءِ دل جي ڌڙڪڻ بند ٿيڻ سبب سندس وفات ٿي.<ref name="NYTObit">{{cite news |last=McClain |first=Dylan Loeb |title=J. Fraser Stoddart, Who Developed Microscopic Machines, Dies at 82 |url=https://www.nytimes.com/2025/01/11/science/j-fraser-stoddart-dead.html |work=The New York Times |date=11 January 2025 |language=en}}</ref> سندس وفات کان پوءِ دنيا جي ڪيترن علمي ادارن، يونيورسٽين ۽ سائنسدانن کيس خراج تحسين پيش ڪيو. نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي، شيفيلڊ يونيورسٽي ۽ ٻين ادارن سندس سائنسي خدمتن کي ياد ڪيو.<ref name="CENObit">{{cite news |last=Halford |first=Bethany |title=Organic chemist and nanoscientist Fraser Stoddart dies at 82 |url=https://cen.acs.org/people/obituaries/Organic-chemist-nanoscientist-Fraser-Stoddart/102/web/2024/12 |work=Chemical & Engineering News |date=31 December 2024 |language=en}}</ref> == انسان دوست خدمتون == اسٽوڊارٽ ۽ سندس گهرواري نورما جي نالي سان ايڊنبرا يونيورسٽي ۾ ''فريزر ۽ نورما اسٽوڊارٽ انعام'' (Fraser and Norma Stoddart Prize) قائم ڪيو ويو. هي انعام پي ايڇ ڊي جي شاگردن جي علمي ۽ تحقيقي ڪارڪردگيءَ جي اعتراف ۾ ڏنو ويندو آهي. انعام پهريون ڀيرو 2013ع ۾ ڏنو ويو.<ref name="StoddartPrize">{{cite web |title=First Ever Fraser and Norma Stoddart Prize |url=https://web.archive.org/web/20160701061240/http://www.ecampbell.chem.ed.ac.uk/news/first-ever-fraser-and-norma-stoddart-prize |publisher=University of Edinburgh |year=2013 |language=en}}</ref> اسٽوڊارٽ پنهنجي علمي زندگيءَ دوران وڏي تعداد ۾ نوجوان سائنسدانن جي تربيت پڻ ڪئي. سندس ليبارٽرين ۾ لڳ ڀڳ 300 پي ايڇ ڊي شاگردن ۽ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محققن ڪم ڪيو.<ref name="Capecelatro2007"/> == انعام ۽ اعزاز == اسٽوڊارٽ کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي عالمي اعزاز مليا. 1994ع ۾ هو [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="RoyalSociety">{{cite web |title=Sir James Stoddart FRS |url=https://royalsociety.org/people/james-stoddart-12357/ |publisher=Royal Society |language=en}}</ref> 2006ع جي آخر ۾ برطانيا جي راڻي [[ايلزبيٿ ٻي]] کيس ڪيميا ۽ ماليڪيولر نينو ٽيڪنالاجيءَ ۾ خدمتن جي اعتراف ۾ نائٽ بيچلر جو خطاب ڏيڻ جي منظوري ڏني. 2007ع ۾ کيس رسمي طور نائٽ جو اعزاز ڏنو ويو.<ref name="Knight2007">{{cite web |last=Marcus |first=Jennifer |title=UCLA's J. Fraser Stoddart Adds Knight Bachelor to His List of Honors |url=https://web.archive.org/web/20190218202130/http://newsroom.ucla.edu/releases/UCLA-s-J-Fraser-Stoddart-Adds-7598 |publisher=UCLA Newsroom |date=4 January 2007}}</ref> 2007ع ۾ کيس [[البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام]] مليو. هي اعزاز ماليڪيولر سڃاڻپ، خودڪار ماليڪيولر ترتيب ۽ مشيني طور ڳنڍيل ماليڪيولن جي تياريءَ ۾ سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="Einstein2007">{{cite web |title=Prof. Sir Fraser Stoddart |url=https://web.archive.org/web/20161010172245/http://www.consejoculturalmundial.org/winners/winners-of-the-world-award-of-science/prof-sir-fraser-stoddart/ |publisher=World Cultural Council |date=24 November 2007 |language=en}}</ref> 2008ع ۾ کيس رائل سوسائٽي پاران [[ڊيوي ميڊل]] ڏنو ويو. 2016ع ۾ کيس ڪيميا جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو. === اهم اعزازن جي فهرست === * '''1993ع:''' انٽرنيشنل ايزٽ-ڪرسٽينسن انعام، ميڪروسائيڪلڪ ڪيميا. * '''1994ع:''' رائل سوسائٽي جو فيلو. * '''1999ع:''' آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي جو آرٿر سي ڪوپ اسڪالر انعام. * '''2004ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، نامياتي ڪيميا. * '''2005ع:''' ايڊنبرا يونيورسٽي جو سال جو ممتاز اڳوڻو شاگرد. * '''2007ع:''' شاهه فيصل بين الاقوامي سائنس انعام. * '''2007ع:''' البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام. * '''2007ع:''' فائنمين نينو ٽيڪنالاجي انعام. * '''2007ع:''' ٽيٽراهيدرون انعام. * '''2007ع:''' جابر بن حيان ميڊل. * '''2007ع:''' نائٽ بيچلر جو اعزاز. * '''2008ع:''' آرٿر سي ڪوپ انعام. * '''2008ع:''' ڊيوي ميڊل. * '''2010ع:''' رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جو رائل ميڊل. * '''2014ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2016ع:''' ڪيميا جو نوبل انعام. * '''2018ع:''' فري انٽرنيشنل سسٽينيبليٽي انعام. == علمي ادارن جي رڪنيت == اسٽوڊارٽ دنيا جي ڪيترن اهم علمي ادارن جو ميمبر يا فيلو رهيو. * '''1994ع:''' رائل سوسائٽي، لنڊن جو فيلو. * '''1999ع:''' جرمني جي ليوپولڊينا اڪيڊمي آف سائنسز جو ميمبر. * '''2005ع:''' آمريڪن ايسوسيئيشن فار دي ايڊوانسمينٽ آف سائنس جو فيلو. * '''2006ع:''' رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو پرڏيهي ميمبر. * '''2008ع:''' رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جو اعزازي فيلو. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو اعزازي فيلو. * '''2012ع:''' آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جو فيلو. * '''2014ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جو ميمبر. * '''2019ع:''' آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف انوينٽرز جو فيلو. == عالمي ثقافتي ڪائونسل سان لاڳاپو == اسٽوڊارٽ 2022ع کان 2024ع تائين [[ورلڊ ڪلچرل ڪائونسل]] جو اعزازي صدر رهيو. هن عهدي تي هو [[ڪولن بليڪمور]] جو جانشين بڻيو، جڏهن تہ سندس وفات کان پوءِ [[عمر ياغي]] هن عهدي تي آيو. == پڻ ڏسو == * [[ژان پيئر سوواج]] * [[بين فيرنگا]] * [[ڪيميا جو نوبل انعام]] * [[ماليڪيولر مشين]] * [[روٽيڪسين]] * [[ڪيٽينين]] * [[ماليڪيولر سوئچ]] * [[سپراماليڪيولر ڪيميا]] * [[نينو ٽيڪنالاجي]] * [[ڪيميائي ٽوپولاجي]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{sister project links|auto=y|d=y}} * {{Nobelprize|name=Sir J. Fraser Stoddart}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي فريزر اسٽوڊارٽ جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/biographical/ فريزر اسٽوڊارٽ جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2016/stoddart/lecture/ فريزر اسٽوڊارٽ جو نوبل انعام وارو ليڪچر] * [https://thescientistschannel.com/sir-james-fraser-stoddart دي سائنسدانن جي چينل تي سر جيمس فريزر اسٽوڊارٽ جو تعارف] {{Albert Einstein World Award of Science Laureates|state=collapsed}} {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{FRS 1994}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Stoddart, Fraser}} [[زمرو:1942ع جون پيدائشون]] [[زمرو:2024ع جون وفاتون]] [[زمرو:ايڊنبرا جا تعليمي ماهر]] [[زمرو:ايڊنبرا جا سائنسدان]] [[زمرو:ايڊنبرا جا انسان دوست]] [[زمرو:اسٽيورٽس ميلويل ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:البرٽ آئن اسٽائن عالمي سائنس انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:نائٽ بيچلر]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:امپيريل ڪيميڪل انڊسٽريز سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي ڪيميا دان]] [[زمرو:آمريڪا ۾ رهندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:ڪيليفورنيا يونيورسٽي، لاس اينجلس جا استاد]] [[زمرو:نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا فيلو]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ايڊنبرا جا فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:هانگ ڪانگ يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا آمريڪي فيلو]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا برطانوي فيلو]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا ڪيميا دان]] [[زمرو:شيفيلڊ يونيورسٽي جا ڪيميا دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي انسان دوست]] 1nu1yu903gsjap8bddomdi50i1ayxvc 0 104019 418492 2026-10-10T11:06:02Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ڊچ ڪيميادان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox scientist | name = بين فرينگا | birth_name = برنارڊ لوڪاس فرينگا | image = Ben Feringa - april 2017 05.png | caption = بين فرينگا، اپريل 2017ع | birth_date = {{birth date and age|1951|5|18|df=y}} | birth_place = بارگر-ڪ... 418492 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊچ ڪيميادان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox scientist | name = بين فرينگا | birth_name = برنارڊ لوڪاس فرينگا | image = Ben Feringa - april 2017 05.png | caption = بين فرينگا، اپريل 2017ع | birth_date = {{birth date and age|1951|5|18|df=y}} | birth_place = [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، [[نيدرلينڊز]] | fields = [[نامياتي ڪيميا]]، [[ماديات جي سائنس]]، [[نانو ٽيڪنالاجي]]، [[ضوئي ڪيميا]] | workplaces = [[گروننگن يونيورسٽي]] (1984ع کان)<br />[[رائل ڊچ شيل]] (1979ع–1984ع) | education = [[گروننگن يونيورسٽي]] | thesis_title = Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity | thesis_url = http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/ | thesis_year = 1978 | doctoral_advisor = هانس وائنبرگ | known_for = [[ماليڪيولي مشين]]ون، ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر، [[هم جنس عمل انگيزي]]، [[فضائي ڪيميا]]، [[ضوئي ڪيميا]] | awards = [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع)<ref name="Nobelprize" /> | website = {{URL|benferinga.com}} | spouse = بيٽي فرينگا }} '''برنارڊ لوڪاس «بين» فرينگا''' ({{IPA|nl|ˈbɛrnɑrt ˈlykɑz bɛn ˈfeːrɪŋɣaː}}؛ پيدائش 18 مئي 1951ع) نيدرلينڊز جو هڪ نامور [[نامياتي ڪيميا|ترڪيبي نامياتي ڪيميادان]] آهي، جيڪو [[ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي]] ۽ [[هم جنس عمل انگيزي]] (Homogeneous catalysis) ۾ خاص مهارت رکي ٿو. هو [[گروننگن يونيورسٽي]] جي اسٽراٽنگ انسٽيٽيوٽ فار ڪيمسٽري ۾ ماليڪيولي سائنسز جو جيڪوبس فانٽ هوف ممتاز پروفيسر آهي.<ref>{{cite web|title=University of Groningen|url=http://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/|date=7 July 2006}}</ref><ref>{{cite web|title=University of Groningen|date=2 March 2010|url=http://www.rug.nl/news-and-events/people-perspectives/scientists-in-focus/feringa}}</ref><ref>{{cite web|title=Stratingh Institute for Chemistry|url=http://www.rug.nl/research/stratingh/|date=17 October 2012}}</ref> هو [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو اڪيڊمي پروفيسر پڻ آهي. ماليڪيولي مشينن بابت سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ کيس [[جين پيئر سوواج]] ۽ [[فريزر اسٽوڊارٽ]] سان گڏ 2016ع جو [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Nobelprize">{{cite news|author=Staff|title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Bernard L. Feringa|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/|date=20 December 2016|work=Nobelprize.org|access-date=20 October 2017}}</ref><ref name="NYT-20161005">{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|last2=Chan|first2=Sewell|title=3 Makers of 'World's Smallest Machines' Awarded Nobel Prize in Chemistry|url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/nobel-prize-chemistry.html|date=5 October 2016|work=The New York Times|access-date=5 October 2016}}</ref> == ذاتي زندگي == بين فرينگا 18 مئي 1951ع تي [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، نيدرلينڊز ۾ پيدا ٿيو. سندس والد گيرٽ فرينگا (1918ع–1993ع) هڪ هاري هو، جڏهن تہ سندس والده ليس فرينگا، جنهن جو پيدائشي خانداني نالو هاڪي هو، 1924ع کان 2013ع تائين حيات رهي. فرينگا هڪ ڪيٿولڪ خاندان جي ڏهن ٻارن مان ٻيو ٻار هو. هن پنهنجو ننڍپڻ جرمنيءَ جي سرحد ڀرسان، بورٽانگ جي دلدلي علائقي ۾ واقع پنهنجي خانداني زرعي زمين تي گذاريو. سندس نسلي پسمنظر ڊچ ۽ جرمن آهي. سندس ابن ڏاڏن ۾ جرمن آبادڪار [[:de:Johann Gerhard Bekel|يوهان گيرارڊ بيڪل]] پڻ شامل هو. فرينگا جي گهرواريءَ جو نالو بيٽي فرينگا آهي. کين ٽي ڌيئرون آهن. هو [[گروننگن]] جي ويجهو [[پيٽرس وولڊي]] ۾ رهندو آهي. == تعليمي ۽ پيشوراڻي زندگي == فرينگا 1974ع ۾ [[گروننگن يونيورسٽي]] مان امتيازي حيثيت سان ماسٽر آف سائنس (MSc) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|title=Prof. B.L. (Ben) Feringa|last=Marianne|website=www.nwo.nl|access-date=27 May 2017|archive-date=5 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005200741/http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ هن ساڳئي يونيورسٽيءَ مان 1978ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ''Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity'' هو، جنهن ۾ فينولن جي غيرمتقارن آڪسيڊيشن، ايٽروپ آئسومرزم ۽ بصري سرگرميءَ جو اڀياس ڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|title=Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity|access-date=6 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106103147/http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|archive-date=6 January 2015|url-status=dead}}</ref> هن شروعات ۾ نيدرلينڊز ۽ برطانيا ۾ [[رائل ڊچ شيل|شيل]] ڪمپنيءَ سان ڪم ڪيو. 1984ع ۾ کيس گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 1988ع ۾ هو پروفيسر هانس وائنبرگ جي جاءِ تي مڪمل پروفيسر بڻيو. سندس ابتدائي تحقيق جو مرڪز هم جنس عمل انگيزي، آڪسيڊيشن عمل انگيزي ۽ خاص طور تي [[فضائي ڪيميا]] (Stereochemistry) هو. هن غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ اهم ڪم ڪيو، جنهن ۾ مونو فاس (Monophos) نالي ليگينڊ جي تياري پڻ شامل هئي. هي ليگينڊ غيرمتقارن هائيڊروجنيشن ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal|author1=Van Den Berg, M.|author2=Minnaard, A. J.|author3=Schudde, E. P.|author4=Van Esch, J.|author5=De Vries|author6=A. H. M.|author7=De Vries, J. G.|author8=Feringa, B. L.|year=2000|title=Highly enantioselective rhodium-catalyzed hydrogenation with monodentate ligands|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=122|issue=46|pages=11539–11540|doi=10.1021/ja002507f|bibcode=2000JAChS.12211539V|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3128845/2000JAmChemSocvdBerg.pdf|hdl=11370/3c92d080-f024-45fe-b997-b100634bd612|hdl-access=free}}</ref> هن نامياتي ڌاتوئي ريجنٽن، خاص ڪري انتهائي سرگرم آرگينو ليٿيم ريجنٽن، جي غيرمتقارن ڪنجوگيٽ اضافي وارن عملن تي پڻ تحقيق ڪئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سندس فضائي ڪيميا بابت تحقيق ضوئي ڪيميا ۾ اهم اڳڀرائيءَ جو سبب بڻي. 1999ع ۾ هن ۽ سندس ساٿين روشنيءَ سان هلندڙ اهڙو ماليڪيولي گردشي موٽر تيار ڪيو، جيڪو هڪ ئي طرف ڦري سگهندو هو.<ref name="Feringa-1999">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Koumura|first2=Nagatoshi|last3=Zijlstra|first3=Robert W. J.|last4=van Delden|first4=Richard A.|last5=Harada|first5=Nobuyuki|title=Light-driven monodirectional molecular rotor|journal=Nature|date=1999|volume=401|issue=6749|pages=152–155|doi=10.1038/43646|pmid=10490022|bibcode=1999Natur.401..152K|s2cid=4412610|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616669/1999NatureKoumura.pdf|hdl=11370/d8399fe7-11be-4282-8cd0-7c0adf42c96f|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس تحقيقي ٽيم بجليءَ جي تحريڪن سان هلندڙ هڪ ماليڪيولي گاڏي، يعني [[نانو ڪار]]، تيار ڪئي.<ref>{{cite journal|last1=Kudernac|first1=Tibor|last2=Ruangsupapichat|first2=Nopporn|last3=Parschau|first3=Manfred|last4=Maciá|first4=Beatriz|last5=Katsonis|first5=Nathalie|last6=Harutyunyan|first6=Syuzanna R.|last7=Ernst|first7=Karl-Heinz|last8=Feringa|first8=Ben L.|title=Electrically driven directional motion of a four-wheeled molecule on a metal surface|journal=Nature|date=2011|volume=479|issue=7372|pages=208–211|doi=10.1038/nature10587|pmid=22071765|bibcode=2011Natur.479..208K|s2cid=6175720|hdl=11370/9fad779e-2a93-4927-8750-7a197ecea952|hdl-access=free}}</ref> مضمون جي اصل ماخذ موجب فرينگا جي نالي تي 30 کان وڌيڪ پيٽنٽ هئا، جڏهن تہ هن 650 کان وڌيڪ ساٿي ماهرن جي نظرثانيءَ مان گذريل تحقيقي مقالا شايع ڪيا هئا. انهن مقالن کي 30,000 کان وڌيڪ ڀيرا حوالن ۾ استعمال ڪيو ويو هو ۽ سندس ''h-index'' 90 کان مٿي هو.<ref>{{cite web|title=webofknowledge.com|url=http://webofknowledge.com|website=Webofscience(TM)|publisher=Thomson Reuters|access-date=24 January 2015}}</ref> هن پنهنجي تدريسي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ 100 کان وڌيڪ پي ايڇ ڊي شاگردن جي رهنمائي ڪئي.<ref>{{cite web|title=Professor of Chemistry Ben Feringa supervises his 100 th PhD student|url=http://www.rug.nl/news/2013/12/1212-feringa?lang=en|website=University of Groningen|date=12 December 2013|access-date=15 January 2015}}</ref> == سائنسي تحقيق ۾ خدمتون == === ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر === فرينگا جي اهم سائنسي ڪاميابين مان هڪ اهڙن ماليڪيولي سوئچن ۽ موٽرن جي تياري آهي، جن جي حرڪت کي روشنيءَ يا بجليءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. هن 1991ع ۾ پنهنجي ساٿين سان گڏ هڪ ڪائروآپٽيڪل ماليڪيولي سوئچ تي تحقيق شايع ڪئي.<ref name="Feringa Jager De Lange Meijer 1991 pp. 5468–5470">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Jager|first2=Wolter F.|last3=De Lange|first3=Ben|last4=Meijer|first4=Egbert W.|title=Chiroptical molecular switch|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=113|issue=14|year=1991|doi=10.1021/ja00014a057|pages=5468–5470|bibcode=1991JAChS.113.5468F|url=https://pure.tue.nl/ws/files/2448127/587945.pdf}}</ref> ان تحقيق جا بنياد اڳ ۾ تيار ڪيل اهڙن ڪائرل الڪينن تي ٻڌل هئا، جن جي ماليڪيولي بناوت ۾ فضائي ازدحام سبب مخصوص ٽنڊ ۽ موڙ پيدا ٿيندا هئا.<ref name="Feringa Wynberg 1977 pp. 602–603">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben|last2=Wynberg|first2=Hans|title=Torsionally distorted olefins. Resolution of cis- and trans-4,4'-Bi-1,1',2,2',3,3'-hexahydrophenanthrylidene|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=99|issue=2|year=1977|doi=10.1021/ja00444a046|pages=602–603|bibcode=1977JAChS..99..602F|s2cid=98160192|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3444394/1977JAmChemSocFeringa.pdf}}</ref> هن جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ دائروي قطبيت واري روشنيءَ جي مدد سان ماليڪيولن جي ڪائرل خاصيتن کي ڪنٽرول ۽ وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="Huck Jager de Lange Feringa pp. 1686–1688">{{cite journal|last1=Huck|first1=N. P. M.|last2=Jager|first2=W. F.|last3=de Lange|first3=B.|last4=Feringa|first4=B. L.|title=Dynamic Control and Amplification of Molecular Chirality by Circular Polarized Light|journal=Science|volume=273|issue=5282|date=20 September 1996|doi=10.1126/science.273.5282.1686|pages=1686–1688|bibcode=1996Sci...273.1686H|hdl=11370/4b47f5c3-7c10-4d4b-91cf-78d6efa82d6d|s2cid=45392975|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616569/1996ScienceHuck.PDF|hdl-access=free}}</ref> انهن دريافتن جي نتيجي ۾ 1999ع ۾ هڪ طرفي گردشي حرڪت ڪندڙ ماليڪيولي موٽر جي تياري ممڪن ٿي. هي ڪم مستقبل جي [[نانو مشين]]ن ۽ [[نانو روبوٽ]]ن جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="Feringa-1999"/> فرينگا اهو پڻ ظاهر ڪيو تہ ماليڪيولي موٽرن جي مدد سان ڪيميائي عمل انگيزن جي رفتار ۽ انهن جي اينانٽيوسيليڪٽوٽي، يعني هڪ مخصوص آئيني صورت کي ترجيح ڏيڻ واري خاصيت، کي تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Wang|first1=J.|last2=Feringa|first2=B.L.|year=2011|title=Dynamic control of chiral space in a catalytic asymmetric reaction using a molecular motor|journal=Science|volume=331|issue=6023|pages=1429–1432|doi=10.1126/science.1199844|pmid=21310964|bibcode=2011Sci...331.1429W|s2cid=24556473|hdl=11370/88d11fed-e901-4617-9cd6-5a2ea13b3e6b|hdl-access=free}}</ref> === ماليڪيولي سوئچن جا استعمال === فرينگا جي تحقيقي ٽيم پاران تيار ڪيل ماليڪيولي سوئچن جا امڪاني استعمال ڪيترن ئي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي شعبن ۾ آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * اهڙا مواد ۽ سطحون، جيڪي ٻاهرين تحريڪ جي جواب ۾ پنهنجون خاصيتون تبديل ڪن؛<ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=London|first2=G|last3=Fernandez-landaluce|first3=T|last4=Rudolf|first4=P|last5=Feringa|first5=BL|year=2011|title=Adhesion of Photon-Driven Molecular Motors to Surfaces via 1,3-Dipolar Cycloadditions: Effect of Interfacial Interactions on Molecular Motion|doi=10.1021/nn102876j|journal=ACS Nano|volume=5|issue=1|pages=622–630|pmid=21207983}}</ref> * [[مائع ڪرسٽل]] ۽ روشنيءَ جي مدد سان انهن جي خاصيتن ۾ تبديليون؛<ref>{{cite journal|last1=van Delden|first1=RA|last2=Koumura|first2=N|last3=Harada|first3=N|last4=Feringa|first4=BL|year=2002|title=Unidirectional rotary motion in a liquid crystalline environment: Color tuning by a molecular motor|doi=10.1073/pnas.062660699|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=99|issue=8|pages=4945–4949|pmid=11929969|pmc=122700}}</ref> * [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] لاءِ اليڪٽروڪرومڪ اوزار؛<ref>{{cite journal|last1=Areephong|first1=J|last2=Hurenkamp|first2=JH|last3=Milder|first3=M|last4=Meetsma|first4=A|last5=Herek|first5=JL|last6=Browne|first6=WR|last7=Feringa|first7=BL|year=2009|title=Photoswitchable Sexithiophene-Based Molecular Wires|doi=10.1021/ol8028059|journal=Organic Letters|volume=11|issue=3|pages=721–724|pmid=19140721}}</ref> * روشنيءَ سان تبديل ٿيندڙ [[ڊي اين اي]] جي مدد سان ماليڪيولي يادگيريءَ جا نظام؛<ref>{{cite journal|last1=Mammana|first1=A|last2=Carroll|first2=GT|last3=Areephong|first3=J|last4=Feringa|first4=BL|year=2011|title=A Chiroptical Photoswitchable DNA Complex|doi=10.1021/jp205893y|journal=Journal of Physical Chemistry B|volume=115|issue=40|pages=11581–11587|pmid=21879715}}</ref> * تحريڪ جي جواب ۾ خاصيتون تبديل ڪندڙ جيل؛<ref>{{cite journal|last1=de Jong|first1=Jaap|last2=Lucas|first2=LN|last3=Kellogg|first3=RM|last4=van Esch|first4=JH|last5=Feringa|first5=BL|year=2004|title=Reversible optical transcription of supramolecular chirality into molecular chirality|doi=10.1126/science.1095353|journal=Science|volume=304|issue=5668|pages=278–281|pmid=15073374}}</ref> * روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ [[پوليمر]]؛<ref>{{cite journal|last1=Pijper|first1=D|last2=Feringa|first2=BL|year=2007|title=Molecular Transmission: Controlling the Twist Sense of a Helical Polymer with a Single Light-Driven Molecular Motor|doi=10.1002/anie.200604941|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=46|issue=20|pages=3693–3696|pmid=17410629}}</ref> * روشنيءَ سان کُلندڙ ۽ بند ٿيندڙ پروٽين چينل، جن کي دوائن جي نانو پيماني تي پهچائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛<ref>{{cite journal|last1=Kocer|first1=A|last2=Walko|first2=M|last3=Meijberg|first3=W|last4=Feringa|first4=BL|year=2005|title=A light-actuated nanovalve derived from a channel protein|doi=10.1126/science.1114760|journal=Science|volume=309|issue=5735|pages=755–758|pmid=16051792}}</ref> * روشنيءَ سان سرگرم ٿيندڙ دوائن، ڪينسر جي علاج، جراثيم ڪش دوائن ۽ [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]] بابت تحقيق. === ماليڪيولي حرڪت ۽ ظاهري دنيا === فرينگا جي تحقيق جو هڪ اهم مقصد ماليڪيولي پيماني تي ٿيندڙ حرڪت کي اهڙن اثرن ۾ تبديل ڪرڻ آهي، جيڪي نسبتاً وڏي پيماني تي ڏسي يا استعمال ڪري سگهجن. سندس ٽيم ماليڪيولي موٽرن کي سون جي نانو ذرڙن ۽ سون جي سطحن سان ڳنڍي ڏيکاريو تہ اهي موٽر سطح سان ڪيميائي طور ٻڌل هجڻ باوجود ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Van Delden|first1=RA|last2=ter Wiel|first2=MKJ|last3=Pollard|first3=MM|last4=Vicario|first4=J|last5=Koumura|first5=N|last6=Feringa|first6=BL|title=Unidirectional molecular motor on a gold surface|doi=10.1038/nature04127|journal=Nature|year=2005|volume=437|issue=7063|pages=1337–1340|pmid=16251960}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=Pollard|first2=MM|last3=van Delden|first3=RA|last4=Feringa|first4=BL|year=2010|title=Controlled rotary motion of light-driven molecular motors assembled on a gold surface|doi=10.1039/C0SC00162G|journal=Chemical Science|volume=1|issue=1|pages=97–101}}</ref> هيءَ ڪاميابي مستقبل ۾ ماليڪيولي ڪنويئر بيلٽ ۽ ٻين نانو مشينن جي تياريءَ لاءِ اهم سمجهي وڃي ٿي. هڪ ٻئي تجربي ۾ ماليڪيولي موٽرن کي مائع ڪرسٽلن سان گڏ استعمال ڪري ڏيکاريو ويو تہ روشنيءَ سان پيدا ٿيل ماليڪيولي حرڪت، مائع ڪرسٽل جي سطح تي موجود ننڍڙين شين کي ڦيرائي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Eelkema|first1=JJR|last2=Pollard|first2=MM|last3=Vicario|first3=J|last4=Katsonis|first4=N|last5=Serrano Ramon|first5=B|last6=Bastiaansen|first6=CWM|last7=Broer|first7=DJ|last8=Feringa|first8=BL|year=2006|title=Rotation of a microscopic object by a light-driven molecular motor|doi=10.1038/440163a|journal=Nature|volume=440|issue=7081|page=163|pmid=16525460|doi-access=free}}</ref> === غيرمتقارن عمل انگيزي ۽ ٻيا تحقيقي شعبا === ماليڪيولي موٽرن ۽ سوئچن کان علاوه فرينگا جي تحقيق غيرمتقارن عمل انگيزي، نامياتي ترڪيب، ڪائرل ڪيميا ۽ سطحي سائنس تائين پکڙيل آهي. هن فاسفوراميڊائيٽس کي غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ ليگينڊ طور استعمال ڪرڻ بابت اهم ڪم ڪيو. خاص طور تي ٽامي جي عمل انگيزيءَ سان ڪاربان–ڪاربان بند ٺاهڻ دوران فضائي چونڊ (stereoselectivity) تي سندس تحقيق کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite journal|last1=Teichert|first1=Johannes F.|last2=Feringa|first2=Ben L.|title=Phosphoramidites: Privileged Ligands in Asymmetric Catalysis|journal=Angewandte Chemie International Edition|date=2010|volume=49|issue=14|pages=2486–2528|doi=10.1002/anie.200904948|pmid=20333685|hdl=11370/bf9de79f-4fe0-4a62-97b1-0f059df32151|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس ٽيم اهڙن فاسفوراميڊائيٽ مرڪبن جو اڀياس ڪيو، جيڪي هڪ ئي وقت ڪائرل خاصيت رکندڙ جز ۽ ڪيميائي عمل ۾ استعمال ٿيندڙ شروعاتي مادو ٿي سگهن ٿا. اهڙي طريقي سان پيليڊيم جي عمل انگيزيءَ هيٺ فاسفورس–ڪاربان بند ٺاهڻ ۾ فضائي چونڊ بهتر ڪرڻ جا امڪان ظاهر ٿيا.<ref>{{cite journal|last1=Mondal|first1=A|last2=Thiel|first2=N O.|last3=Dorel|first3=R|last4=Feringa|first4=B. L.|title=P-chirogenic phosphorus compounds by stereoselective Pd-catalysed arylation of phosphoramidites|journal=Nature Catalysis|date=23 December 2021|volume=5|pages=10–19|doi=10.1038/s41929-021-00697-9|doi-access=free}}</ref> سندس ٻين تحقيقي موضوعن ۾ ڪائرل برقي مقناطيسي شعاعن جي مدد سان فضائي چونڊ پيدا ڪرڻ، گهٽ ماليڪيولي وزن وارا جيل ٺاهيندڙ مرڪب، پورفيرن مرڪبن جي تصويرڪشي، پاڻمرادو ماليڪيولي ترتيب، سرڪيولر ڊائيڪروزم اسپيڪٽروسڪوپي، حياتياتي ڪائرل خاصيتن جي ابتدا ۽ سطحن جي ڪيميائي تبديلي شامل آهن. == اعزاز ۽ انعام == [[File:Nobel Laureates 0907 (31341926832).jpg|thumb|بين فرينگا، ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم، سويڊن ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران]] === علمي ادارن جي رڪنيت === فرينگا ڪيترين ئي عالمي سائنسي ۽ ڪيميائي تنظيمن جو ميمبر رهيو آهي. 1998ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري]] جو فيلو چونڊيو ويو. 2004ع ۾ هو [[آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو بين الاقوامي اعزازي ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104195643/https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|title=Bernard Lucas Feringa|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-date=4 November 2020}}</ref> 2006ع ۾ کيس [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع ۾ اڪيڊمي پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن اداري ۾ نائب صدر ۽ سائنس ڊويزن جي بورڊ جي چيئرمين طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="knaw">{{cite web|url=https://www.knaw.nl/en/members/members/4108|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211212212/https://knaw.nl/en/members/members/4108?set_language=en|title=Ben Feringa|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|archive-date=11 February 2015}}</ref> 2009ع ۾ هو سوئٽزرلينڊ ۾ ٿيندڙ برگن اسٽاڪ ڪانفرنس جو صدر رهيو. 2010ع ۾ کيس [[اڪيڊيميا يوروپيا]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142600/https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|title=Ben L. Feringa|publisher=Academia Europaea|archive-date=28 March 2019}}</ref> 2013ع ۾ کيس رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي ڪائونسل جو ميمبر مقرر ڪيو ويو. 13 آڪٽوبر 2016ع تي هو رائل نيدرلينڊز ڪيميڪل سوسائٽي جو اعزازي ميمبر بڻيو. 2019ع ۾ کيس آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو پرڏيهي ساٿي چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430143122/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|url-status=dead|archive-date=30 April 2019|title=2019 NAS Election|publisher=National Academy of Sciences|date=30 April 2019}}</ref> ساڳئي سال هو جرمنيءَ جي [[ليوپولڊينا جرمن اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر پڻ بڻيو.<ref>{{cite web|title=Ben Feringa|url=https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ben-l-feringa/|publisher=German Academy of Sciences Leopoldina|access-date=26 May 2021}}</ref> 2020ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي]] جو پرڏيهي ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/ben-feringa-9294/|title=Ben Feringa|publisher=Royal Society|access-date=19 September 2020}}</ref> === اهم سائنسي انعام === فرينگا کي نامياتي ڪيميا، عمل انگيزي، ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي ۽ ضوئي ڪيميا ۾ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. * '''2000ع–2001ع:''' نووارٽس ڪيمسٽري ليڪچررشپ انعام. * '''2003ع:''' ڪوربر يورپي سائنس انعام. * '''2004ع:''' اسپينوزا انعام.<ref>{{cite web|url=https://www.nwo.nl/en/node/38980|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104200243/https://www.nwo.nl/en/node/38980|title=Prof. dr. B.L. (Ben) Feringa|publisher=Netherlands Organisation for Scientific Research|archive-date=4 November 2020}}</ref> * '''2005ع:''' پريلاگ گولڊ ميڊل، اي ٽي ايڇ زيورخ، سوئٽزرلينڊ. * '''2007ع:''' جيمس فليڪ نورس انعام، آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2008ع:''' يورپي ريسرچ ڪائونسل جي ايڊوانسڊ گرانٽ. * '''2008ع:''' پيراسيلسس انعام، سوئس ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2010ع:''' ڪائرلٽي ميڊل. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو آرگينڪ اسٽيريوڪيمسٽري انعام. * '''2011ع:''' وانٽ هوف ميڊل. * '''2012ع:''' سينو ڊيل ڊوڪا جو وڏو سائنسي انعام. * '''2012ع:''' اليگزينڊر فان همبولٽ فائونڊيشن جو همبولٽ انعام. * '''2013ع:''' للي يورپي ممتاز سائنس انعام. * '''2013ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، جاپان. * '''2013ع:''' ياماڊا–ڪوگا انعام، جاپان. * '''2013ع:''' ميري ڪيوري ميڊل، پولش ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2014ع:''' ٿيوڊور فورسٽر انعام، جرمن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2015ع:''' آرٿر سي ڪوپ ليٽ ڪيريئر اسڪالرز انعام. * '''2015ع:''' ڪيمسٽري فار دي فيوچر سولوَي انعام.<ref name="Solvay">{{cite web|url=http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|title=Professor Ben Feringa, Laureate 2015 "Chemistry for the Future Solvay Prize"|access-date=5 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120134938/http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|archive-date=20 November 2015|url-status=dead}}</ref> * '''2016ع:''' [[ڪيميا جو نوبل انعام]]، جين پيئر سوواج ۽ فريزر اسٽوڊارٽ سان گڏ.<ref name="Nobelprize"/> * '''2016ع:''' آگسٽ ولهيلم فان هوفمان ميڊل. * '''2016ع:''' ٽيٽراهيڊرن انعام. * '''2017ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2018ع:''' يورپي ڪيميڪل سوسائٽي جو يورپي گولڊ ميڊل. === نوبل انعام === 2016ع ۾ بين فرينگا، [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[جين پيئر سوواج]] کي گڏيل طور ڪيميا جو نوبل انعام ڏنو ويو. انعام جو سبب ماليڪيولي مشينن جي جوڙجڪ ۽ ترڪيب بابت سندن تحقيق هئي.<ref name="Nobelprize"/> فرينگا جي تحقيق خاص طور تي اهڙن ماليڪيولي موٽرن جي تياريءَ سان لاڳاپيل هئي، جيڪي روشنيءَ جي توانائي استعمال ڪري ڪنٽرول ٿيل گردشي حرڪت پيدا ڪن ٿا. اهڙي تحقيق نانو ٽيڪنالاجي ۽ مستقبل جي ماليڪيولي مشينن لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو. === سرڪاري ۽ شهري اعزاز === 2008ع ۾ نيدرلينڊز جي راڻي بياترڪس کيس آرڊر آف دي نيدرلينڊز لائن جو نائيٽ مقرر ڪيو.<ref>{{cite web|title=Lintjes 2008 University of Groningen|work=Rijksuniversiteit Groningen|date=25 April 2008|url=http://www.rug.nl/news/2008/04/057_08}}</ref> 23 نومبر 2016ع تي نيدرلينڊز جي بادشاهه وليم اليگزينڊر کيس ساڳئي اعزازي سلسلي ۾ ڪمانڊر جي عهدي تي ترقي ڏني.<ref>{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/2144700-nobelprijswinnaar-feringa-nu-ook-commandeur.html|title=Nobelprijswinnaar Feringa nu ook Commandeur|language=nl|publisher=Nederlandse Omroep Stichting|date=23 November 2016|access-date=12 December 2016}}</ref> پهرين ڊسمبر 2016ع تي کيس گروننگن شهر جي اعزازي شهريت ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2016/nieuwsberichten/terugblik-nobellezing-ben-feringa-benoemd-tot-ereburger-stad-groningen?lang=en|title=Looking back on the Nobel lecture: Ben Feringa made an Honorary Citizen of Groningen|website=University of Groningen|date=December 2016|access-date=27 May 2017}}</ref> 6 اپريل 2017ع تي سندس جنم واري ڳوٺ بارگر-ڪومپاسڪوم ۾ هڪ رستي جو نالو سندس اعزاز ۾ ''Prof. Dr. B. L. Feringadam'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|title=Barger-Compascuum eert Nobelprijswinnaar Ben Feringa|date=6 April 2017|access-date=27 May 2017|archive-date=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021060752/https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|url-status=dead}}</ref> 2 اپريل 2019ع تي ڏکڻ آفريڪا جي [[جوهانسبرگ يونيورسٽي]] کيس ڪيميا ۽ سائنسي برادريءَ لاءِ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني.<ref>{{cite web|url=https://www.uj.ac.za/newandevents/Pages/UJ-bestows-Honorary-Doctorate-on-world-leading-chemist-and-nanonscientist,-Prof-Bernard-%E2%80%9CBen%E2%80%9D-Feringa.aspx|title=News & Events – UJ bestows Honorary Doctorate on world-leading chemist and nanoscientist, Prof Bernard Feringa|website=University of Johannesburg|access-date=16 March 2020}}</ref> 2019ع ۾ هن [[انڊين اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رامان چيئر جو اعزازي عهدو قبول ڪيو، جنهن تحت ممتاز سائنسدانن کي هندستان ۾ ليڪچر ڏيڻ ۽ مقامي محققن سان علمي رابطن لاءِ دعوت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dont-forget-to-invest-in-fundamental-science-nobel-laureate-ben-feringa/articleshow/68406044.cms|title=Don't forget to invest in fundamental science: Nobel laureate Ben Feringa|work=The Times of India|date=14 March 2019|access-date=30 March 2019}}</ref> 1997ع ۾ فرينگا 200 ڪلوميٽر ڊگهي ڊچ برفاني اسڪيٽنگ مقابلي [[ايلف اسٽيڊنٽوخت]] کي 12 ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪيو. == پيشوراڻيون سرگرميون == بين فرينگا ڪيترن ئي بين الاقوامي سائنسي رسالن جي ادارتي بورڊن ۾ ڪم ڪيو آهي. هو رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي رسالي ''[[Chemical Communications]]'' جي ادارتي بورڊ جو 2012ع تائين ميمبر رهيو. هن ''Faraday Transactions of the Royal Society'' سان پڻ ادارتي لاڳاپا رکيا ۽ ''[[Chemistry World]]'' جي ادارتي بورڊ جو چيئرمين رهيو. 2002ع کان 2006ع تائين هو ''[[Organic & Biomolecular Chemistry]]'' جو باني سائنسي ايڊيٽر رهيو. ان کان علاوه هن ڪيترن ئي سائنسي رسالن جي صلاحڪاري يا ادارتي بورڊن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن ۾ هي شامل آهن: * ''[[Advanced Synthesis and Catalysis]]'' * ''Advances in Physical Organic Chemistry'' * ''Topics in Stereochemistry'' * ''[[Chemistry: An Asian Journal]]'' * ''[[Journal of Organic Chemistry]]'' * ''[[Journal of the American Chemical Society]]'' 26 آڪٽوبر 2017ع تي چين جي [[گوانگزو]] شهر ۾ واقع [[سائوٿ چائنا نارمل يونيورسٽي]] ۾ دوري دوران کيس اعزازي پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author1=雷爱侠|title=诺奖得主Bernard L. Feringa受聘华南师范大学名誉教授|url=http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|website=光明网|access-date=27 October 2017|archive-url=https://archive.today/20171027053736/http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|archive-date=27 October 2017|date=26 October 2017|url-status=dead|language=zh-CN}}</ref> ڊسمبر 2017ع کان هن کي چين ۾ مستقل رهائش جو اجازت نامو پڻ مليو. هن شنگهائي جي [[ايسٽ چائنا يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۾ پاڻمرادو مرمت ٿيندڙ مواد (Self-healing materials) بابت تحقيقي ٽيم جي اڳواڻي ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو.<ref>{{cite web|title=Win a science Nobel and be in the running for a Chinese 'green card'|url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2121635/win-science-nobel-and-be-running-chinese-green-card|website=South China Morning Post|access-date=3 December 2017|date=26 November 2017}}</ref> فرينگا ''Selact'' نالي معاهدي تحت تحقيق ڪندڙ ڪمپنيءَ جو گڏيل باني پڻ آهي. هيءَ ڪمپني شروعات ۾ نامياتي ڪيميائي ترڪيب جون خدمتون فراهم ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، پر پوءِ وڏي تعداد ۾ مرڪبن جي تيز رفتار جاچ (High-throughput screening) جا طريقا تيار ڪرڻ لڳي. بعد ۾ اها ڪمپني ''Kiadis'' جو حصو بڻجي وئي. == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/laureate/931 بين فرينگا جو نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي تعارف] * [https://benferinga.com/ بين فرينگا جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/ گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ بين فرينگا جو علمي تعارف] {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Feringa, Ben}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڊچ ڪيميادان]] [[زمرو:نامياتي ڪيميادان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا ڪيميادان]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڊچ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا پرڏيهي ميمبر]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:نانو ٽيڪنالاجي جا سائنسدان]] dfee8dsy9f8sb2h785udgf15fdrxh2q 418493 418492 2026-10-10T11:06:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 418493 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊچ ڪيميادان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = بين فرينگا | birth_name = برنارڊ لوڪاس فرينگا | image = Ben Feringa - april 2017 05.png | caption = بين فرينگا، اپريل 2017ع | birth_date = {{birth date and age|1951|5|18|df=y}} | birth_place = [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، [[نيدرلينڊز]] | fields = [[نامياتي ڪيميا]]، [[ماديات جي سائنس]]، [[نانو ٽيڪنالاجي]]، [[ضوئي ڪيميا]] | workplaces = [[گروننگن يونيورسٽي]] (1984ع کان)<br />[[رائل ڊچ شيل]] (1979ع–1984ع) | education = [[گروننگن يونيورسٽي]] | thesis_title = Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity | thesis_url = http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/ | thesis_year = 1978 | doctoral_advisor = هانس وائنبرگ | known_for = [[ماليڪيولي مشين]]ون، ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر، [[هم جنس عمل انگيزي]]، [[فضائي ڪيميا]]، [[ضوئي ڪيميا]] | awards = [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع)<ref name="Nobelprize" /> | website = {{URL|benferinga.com}} | spouse = بيٽي فرينگا }} '''برنارڊ لوڪاس «بين» فرينگا''' ({{IPA|nl|ˈbɛrnɑrt ˈlykɑz bɛn ˈfeːrɪŋɣaː}}؛ پيدائش 18 مئي 1951ع) نيدرلينڊز جو هڪ نامور [[نامياتي ڪيميا|ترڪيبي نامياتي ڪيميادان]] آهي، جيڪو [[ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي]] ۽ [[هم جنس عمل انگيزي]] (Homogeneous catalysis) ۾ خاص مهارت رکي ٿو. هو [[گروننگن يونيورسٽي]] جي اسٽراٽنگ انسٽيٽيوٽ فار ڪيمسٽري ۾ ماليڪيولي سائنسز جو جيڪوبس فانٽ هوف ممتاز پروفيسر آهي.<ref>{{cite web|title=University of Groningen|url=http://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/|date=7 July 2006}}</ref><ref>{{cite web|title=University of Groningen|date=2 March 2010|url=http://www.rug.nl/news-and-events/people-perspectives/scientists-in-focus/feringa}}</ref><ref>{{cite web|title=Stratingh Institute for Chemistry|url=http://www.rug.nl/research/stratingh/|date=17 October 2012}}</ref> هو [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو اڪيڊمي پروفيسر پڻ آهي. ماليڪيولي مشينن بابت سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ کيس [[جين پيئر سوواج]] ۽ [[فريزر اسٽوڊارٽ]] سان گڏ 2016ع جو [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Nobelprize">{{cite news|author=Staff|title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Bernard L. Feringa|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/|date=20 December 2016|work=Nobelprize.org|access-date=20 October 2017}}</ref><ref name="NYT-20161005">{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|last2=Chan|first2=Sewell|title=3 Makers of 'World's Smallest Machines' Awarded Nobel Prize in Chemistry|url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/nobel-prize-chemistry.html|date=5 October 2016|work=The New York Times|access-date=5 October 2016}}</ref> == ذاتي زندگي == بين فرينگا 18 مئي 1951ع تي [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، نيدرلينڊز ۾ پيدا ٿيو. سندس والد گيرٽ فرينگا (1918ع–1993ع) هڪ هاري هو، جڏهن تہ سندس والده ليس فرينگا، جنهن جو پيدائشي خانداني نالو هاڪي هو، 1924ع کان 2013ع تائين حيات رهي. فرينگا هڪ ڪيٿولڪ خاندان جي ڏهن ٻارن مان ٻيو ٻار هو. هن پنهنجو ننڍپڻ جرمنيءَ جي سرحد ڀرسان، بورٽانگ جي دلدلي علائقي ۾ واقع پنهنجي خانداني زرعي زمين تي گذاريو. سندس نسلي پسمنظر ڊچ ۽ جرمن آهي. سندس ابن ڏاڏن ۾ جرمن آبادڪار [[:de:Johann Gerhard Bekel|يوهان گيرارڊ بيڪل]] پڻ شامل هو. فرينگا جي گهرواريءَ جو نالو بيٽي فرينگا آهي. کين ٽي ڌيئرون آهن. هو [[گروننگن]] جي ويجهو [[پيٽرس وولڊي]] ۾ رهندو آهي. == تعليمي ۽ پيشوراڻي زندگي == فرينگا 1974ع ۾ [[گروننگن يونيورسٽي]] مان امتيازي حيثيت سان ماسٽر آف سائنس (MSc) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|title=Prof. B.L. (Ben) Feringa|last=Marianne|website=www.nwo.nl|access-date=27 May 2017|archive-date=5 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005200741/http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ هن ساڳئي يونيورسٽيءَ مان 1978ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ''Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity'' هو، جنهن ۾ فينولن جي غيرمتقارن آڪسيڊيشن، ايٽروپ آئسومرزم ۽ بصري سرگرميءَ جو اڀياس ڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|title=Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity|access-date=6 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106103147/http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|archive-date=6 January 2015|url-status=dead}}</ref> هن شروعات ۾ نيدرلينڊز ۽ برطانيا ۾ [[رائل ڊچ شيل|شيل]] ڪمپنيءَ سان ڪم ڪيو. 1984ع ۾ کيس گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 1988ع ۾ هو پروفيسر هانس وائنبرگ جي جاءِ تي مڪمل پروفيسر بڻيو. سندس ابتدائي تحقيق جو مرڪز هم جنس عمل انگيزي، آڪسيڊيشن عمل انگيزي ۽ خاص طور تي [[فضائي ڪيميا]] (Stereochemistry) هو. هن غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ اهم ڪم ڪيو، جنهن ۾ مونو فاس (Monophos) نالي ليگينڊ جي تياري پڻ شامل هئي. هي ليگينڊ غيرمتقارن هائيڊروجنيشن ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal|author1=Van Den Berg, M.|author2=Minnaard, A. J.|author3=Schudde, E. P.|author4=Van Esch, J.|author5=De Vries|author6=A. H. M.|author7=De Vries, J. G.|author8=Feringa, B. L.|year=2000|title=Highly enantioselective rhodium-catalyzed hydrogenation with monodentate ligands|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=122|issue=46|pages=11539–11540|doi=10.1021/ja002507f|bibcode=2000JAChS.12211539V|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3128845/2000JAmChemSocvdBerg.pdf|hdl=11370/3c92d080-f024-45fe-b997-b100634bd612|hdl-access=free}}</ref> هن نامياتي ڌاتوئي ريجنٽن، خاص ڪري انتهائي سرگرم آرگينو ليٿيم ريجنٽن، جي غيرمتقارن ڪنجوگيٽ اضافي وارن عملن تي پڻ تحقيق ڪئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سندس فضائي ڪيميا بابت تحقيق ضوئي ڪيميا ۾ اهم اڳڀرائيءَ جو سبب بڻي. 1999ع ۾ هن ۽ سندس ساٿين روشنيءَ سان هلندڙ اهڙو ماليڪيولي گردشي موٽر تيار ڪيو، جيڪو هڪ ئي طرف ڦري سگهندو هو.<ref name="Feringa-1999">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Koumura|first2=Nagatoshi|last3=Zijlstra|first3=Robert W. J.|last4=van Delden|first4=Richard A.|last5=Harada|first5=Nobuyuki|title=Light-driven monodirectional molecular rotor|journal=Nature|date=1999|volume=401|issue=6749|pages=152–155|doi=10.1038/43646|pmid=10490022|bibcode=1999Natur.401..152K|s2cid=4412610|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616669/1999NatureKoumura.pdf|hdl=11370/d8399fe7-11be-4282-8cd0-7c0adf42c96f|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس تحقيقي ٽيم بجليءَ جي تحريڪن سان هلندڙ هڪ ماليڪيولي گاڏي، يعني [[نانو ڪار]]، تيار ڪئي.<ref>{{cite journal|last1=Kudernac|first1=Tibor|last2=Ruangsupapichat|first2=Nopporn|last3=Parschau|first3=Manfred|last4=Maciá|first4=Beatriz|last5=Katsonis|first5=Nathalie|last6=Harutyunyan|first6=Syuzanna R.|last7=Ernst|first7=Karl-Heinz|last8=Feringa|first8=Ben L.|title=Electrically driven directional motion of a four-wheeled molecule on a metal surface|journal=Nature|date=2011|volume=479|issue=7372|pages=208–211|doi=10.1038/nature10587|pmid=22071765|bibcode=2011Natur.479..208K|s2cid=6175720|hdl=11370/9fad779e-2a93-4927-8750-7a197ecea952|hdl-access=free}}</ref> مضمون جي اصل ماخذ موجب فرينگا جي نالي تي 30 کان وڌيڪ پيٽنٽ هئا، جڏهن تہ هن 650 کان وڌيڪ ساٿي ماهرن جي نظرثانيءَ مان گذريل تحقيقي مقالا شايع ڪيا هئا. انهن مقالن کي 30,000 کان وڌيڪ ڀيرا حوالن ۾ استعمال ڪيو ويو هو ۽ سندس ''h-index'' 90 کان مٿي هو.<ref>{{cite web|title=webofknowledge.com|url=http://webofknowledge.com|website=Webofscience(TM)|publisher=Thomson Reuters|access-date=24 January 2015}}</ref> هن پنهنجي تدريسي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ 100 کان وڌيڪ پي ايڇ ڊي شاگردن جي رهنمائي ڪئي.<ref>{{cite web|title=Professor of Chemistry Ben Feringa supervises his 100 th PhD student|url=http://www.rug.nl/news/2013/12/1212-feringa?lang=en|website=University of Groningen|date=12 December 2013|access-date=15 January 2015}}</ref> == سائنسي تحقيق ۾ خدمتون == === ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر === فرينگا جي اهم سائنسي ڪاميابين مان هڪ اهڙن ماليڪيولي سوئچن ۽ موٽرن جي تياري آهي، جن جي حرڪت کي روشنيءَ يا بجليءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. هن 1991ع ۾ پنهنجي ساٿين سان گڏ هڪ ڪائروآپٽيڪل ماليڪيولي سوئچ تي تحقيق شايع ڪئي.<ref name="Feringa Jager De Lange Meijer 1991 pp. 5468–5470">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Jager|first2=Wolter F.|last3=De Lange|first3=Ben|last4=Meijer|first4=Egbert W.|title=Chiroptical molecular switch|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=113|issue=14|year=1991|doi=10.1021/ja00014a057|pages=5468–5470|bibcode=1991JAChS.113.5468F|url=https://pure.tue.nl/ws/files/2448127/587945.pdf}}</ref> ان تحقيق جا بنياد اڳ ۾ تيار ڪيل اهڙن ڪائرل الڪينن تي ٻڌل هئا، جن جي ماليڪيولي بناوت ۾ فضائي ازدحام سبب مخصوص ٽنڊ ۽ موڙ پيدا ٿيندا هئا.<ref name="Feringa Wynberg 1977 pp. 602–603">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben|last2=Wynberg|first2=Hans|title=Torsionally distorted olefins. Resolution of cis- and trans-4,4'-Bi-1,1',2,2',3,3'-hexahydrophenanthrylidene|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=99|issue=2|year=1977|doi=10.1021/ja00444a046|pages=602–603|bibcode=1977JAChS..99..602F|s2cid=98160192|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3444394/1977JAmChemSocFeringa.pdf}}</ref> هن جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ دائروي قطبيت واري روشنيءَ جي مدد سان ماليڪيولن جي ڪائرل خاصيتن کي ڪنٽرول ۽ وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="Huck Jager de Lange Feringa pp. 1686–1688">{{cite journal|last1=Huck|first1=N. P. M.|last2=Jager|first2=W. F.|last3=de Lange|first3=B.|last4=Feringa|first4=B. L.|title=Dynamic Control and Amplification of Molecular Chirality by Circular Polarized Light|journal=Science|volume=273|issue=5282|date=20 September 1996|doi=10.1126/science.273.5282.1686|pages=1686–1688|bibcode=1996Sci...273.1686H|hdl=11370/4b47f5c3-7c10-4d4b-91cf-78d6efa82d6d|s2cid=45392975|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616569/1996ScienceHuck.PDF|hdl-access=free}}</ref> انهن دريافتن جي نتيجي ۾ 1999ع ۾ هڪ طرفي گردشي حرڪت ڪندڙ ماليڪيولي موٽر جي تياري ممڪن ٿي. هي ڪم مستقبل جي [[نانو مشين]]ن ۽ [[نانو روبوٽ]]ن جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="Feringa-1999"/> فرينگا اهو پڻ ظاهر ڪيو تہ ماليڪيولي موٽرن جي مدد سان ڪيميائي عمل انگيزن جي رفتار ۽ انهن جي اينانٽيوسيليڪٽوٽي، يعني هڪ مخصوص آئيني صورت کي ترجيح ڏيڻ واري خاصيت، کي تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Wang|first1=J.|last2=Feringa|first2=B.L.|year=2011|title=Dynamic control of chiral space in a catalytic asymmetric reaction using a molecular motor|journal=Science|volume=331|issue=6023|pages=1429–1432|doi=10.1126/science.1199844|pmid=21310964|bibcode=2011Sci...331.1429W|s2cid=24556473|hdl=11370/88d11fed-e901-4617-9cd6-5a2ea13b3e6b|hdl-access=free}}</ref> === ماليڪيولي سوئچن جا استعمال === فرينگا جي تحقيقي ٽيم پاران تيار ڪيل ماليڪيولي سوئچن جا امڪاني استعمال ڪيترن ئي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي شعبن ۾ آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * اهڙا مواد ۽ سطحون، جيڪي ٻاهرين تحريڪ جي جواب ۾ پنهنجون خاصيتون تبديل ڪن؛<ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=London|first2=G|last3=Fernandez-landaluce|first3=T|last4=Rudolf|first4=P|last5=Feringa|first5=BL|year=2011|title=Adhesion of Photon-Driven Molecular Motors to Surfaces via 1,3-Dipolar Cycloadditions: Effect of Interfacial Interactions on Molecular Motion|doi=10.1021/nn102876j|journal=ACS Nano|volume=5|issue=1|pages=622–630|pmid=21207983}}</ref> * [[مائع ڪرسٽل]] ۽ روشنيءَ جي مدد سان انهن جي خاصيتن ۾ تبديليون؛<ref>{{cite journal|last1=van Delden|first1=RA|last2=Koumura|first2=N|last3=Harada|first3=N|last4=Feringa|first4=BL|year=2002|title=Unidirectional rotary motion in a liquid crystalline environment: Color tuning by a molecular motor|doi=10.1073/pnas.062660699|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=99|issue=8|pages=4945–4949|pmid=11929969|pmc=122700}}</ref> * [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] لاءِ اليڪٽروڪرومڪ اوزار؛<ref>{{cite journal|last1=Areephong|first1=J|last2=Hurenkamp|first2=JH|last3=Milder|first3=M|last4=Meetsma|first4=A|last5=Herek|first5=JL|last6=Browne|first6=WR|last7=Feringa|first7=BL|year=2009|title=Photoswitchable Sexithiophene-Based Molecular Wires|doi=10.1021/ol8028059|journal=Organic Letters|volume=11|issue=3|pages=721–724|pmid=19140721}}</ref> * روشنيءَ سان تبديل ٿيندڙ [[ڊي اين اي]] جي مدد سان ماليڪيولي يادگيريءَ جا نظام؛<ref>{{cite journal|last1=Mammana|first1=A|last2=Carroll|first2=GT|last3=Areephong|first3=J|last4=Feringa|first4=BL|year=2011|title=A Chiroptical Photoswitchable DNA Complex|doi=10.1021/jp205893y|journal=Journal of Physical Chemistry B|volume=115|issue=40|pages=11581–11587|pmid=21879715}}</ref> * تحريڪ جي جواب ۾ خاصيتون تبديل ڪندڙ جيل؛<ref>{{cite journal|last1=de Jong|first1=Jaap|last2=Lucas|first2=LN|last3=Kellogg|first3=RM|last4=van Esch|first4=JH|last5=Feringa|first5=BL|year=2004|title=Reversible optical transcription of supramolecular chirality into molecular chirality|doi=10.1126/science.1095353|journal=Science|volume=304|issue=5668|pages=278–281|pmid=15073374}}</ref> * روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ [[پوليمر]]؛<ref>{{cite journal|last1=Pijper|first1=D|last2=Feringa|first2=BL|year=2007|title=Molecular Transmission: Controlling the Twist Sense of a Helical Polymer with a Single Light-Driven Molecular Motor|doi=10.1002/anie.200604941|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=46|issue=20|pages=3693–3696|pmid=17410629}}</ref> * روشنيءَ سان کُلندڙ ۽ بند ٿيندڙ پروٽين چينل، جن کي دوائن جي نانو پيماني تي پهچائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛<ref>{{cite journal|last1=Kocer|first1=A|last2=Walko|first2=M|last3=Meijberg|first3=W|last4=Feringa|first4=BL|year=2005|title=A light-actuated nanovalve derived from a channel protein|doi=10.1126/science.1114760|journal=Science|volume=309|issue=5735|pages=755–758|pmid=16051792}}</ref> * روشنيءَ سان سرگرم ٿيندڙ دوائن، ڪينسر جي علاج، جراثيم ڪش دوائن ۽ [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]] بابت تحقيق. === ماليڪيولي حرڪت ۽ ظاهري دنيا === فرينگا جي تحقيق جو هڪ اهم مقصد ماليڪيولي پيماني تي ٿيندڙ حرڪت کي اهڙن اثرن ۾ تبديل ڪرڻ آهي، جيڪي نسبتاً وڏي پيماني تي ڏسي يا استعمال ڪري سگهجن. سندس ٽيم ماليڪيولي موٽرن کي سون جي نانو ذرڙن ۽ سون جي سطحن سان ڳنڍي ڏيکاريو تہ اهي موٽر سطح سان ڪيميائي طور ٻڌل هجڻ باوجود ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Van Delden|first1=RA|last2=ter Wiel|first2=MKJ|last3=Pollard|first3=MM|last4=Vicario|first4=J|last5=Koumura|first5=N|last6=Feringa|first6=BL|title=Unidirectional molecular motor on a gold surface|doi=10.1038/nature04127|journal=Nature|year=2005|volume=437|issue=7063|pages=1337–1340|pmid=16251960}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=Pollard|first2=MM|last3=van Delden|first3=RA|last4=Feringa|first4=BL|year=2010|title=Controlled rotary motion of light-driven molecular motors assembled on a gold surface|doi=10.1039/C0SC00162G|journal=Chemical Science|volume=1|issue=1|pages=97–101}}</ref> هيءَ ڪاميابي مستقبل ۾ ماليڪيولي ڪنويئر بيلٽ ۽ ٻين نانو مشينن جي تياريءَ لاءِ اهم سمجهي وڃي ٿي. هڪ ٻئي تجربي ۾ ماليڪيولي موٽرن کي مائع ڪرسٽلن سان گڏ استعمال ڪري ڏيکاريو ويو تہ روشنيءَ سان پيدا ٿيل ماليڪيولي حرڪت، مائع ڪرسٽل جي سطح تي موجود ننڍڙين شين کي ڦيرائي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Eelkema|first1=JJR|last2=Pollard|first2=MM|last3=Vicario|first3=J|last4=Katsonis|first4=N|last5=Serrano Ramon|first5=B|last6=Bastiaansen|first6=CWM|last7=Broer|first7=DJ|last8=Feringa|first8=BL|year=2006|title=Rotation of a microscopic object by a light-driven molecular motor|doi=10.1038/440163a|journal=Nature|volume=440|issue=7081|page=163|pmid=16525460|doi-access=free}}</ref> === غيرمتقارن عمل انگيزي ۽ ٻيا تحقيقي شعبا === ماليڪيولي موٽرن ۽ سوئچن کان علاوه فرينگا جي تحقيق غيرمتقارن عمل انگيزي، نامياتي ترڪيب، ڪائرل ڪيميا ۽ سطحي سائنس تائين پکڙيل آهي. هن فاسفوراميڊائيٽس کي غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ ليگينڊ طور استعمال ڪرڻ بابت اهم ڪم ڪيو. خاص طور تي ٽامي جي عمل انگيزيءَ سان ڪاربان–ڪاربان بند ٺاهڻ دوران فضائي چونڊ (stereoselectivity) تي سندس تحقيق کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite journal|last1=Teichert|first1=Johannes F.|last2=Feringa|first2=Ben L.|title=Phosphoramidites: Privileged Ligands in Asymmetric Catalysis|journal=Angewandte Chemie International Edition|date=2010|volume=49|issue=14|pages=2486–2528|doi=10.1002/anie.200904948|pmid=20333685|hdl=11370/bf9de79f-4fe0-4a62-97b1-0f059df32151|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس ٽيم اهڙن فاسفوراميڊائيٽ مرڪبن جو اڀياس ڪيو، جيڪي هڪ ئي وقت ڪائرل خاصيت رکندڙ جز ۽ ڪيميائي عمل ۾ استعمال ٿيندڙ شروعاتي مادو ٿي سگهن ٿا. اهڙي طريقي سان پيليڊيم جي عمل انگيزيءَ هيٺ فاسفورس–ڪاربان بند ٺاهڻ ۾ فضائي چونڊ بهتر ڪرڻ جا امڪان ظاهر ٿيا.<ref>{{cite journal|last1=Mondal|first1=A|last2=Thiel|first2=N O.|last3=Dorel|first3=R|last4=Feringa|first4=B. L.|title=P-chirogenic phosphorus compounds by stereoselective Pd-catalysed arylation of phosphoramidites|journal=Nature Catalysis|date=23 December 2021|volume=5|pages=10–19|doi=10.1038/s41929-021-00697-9|doi-access=free}}</ref> سندس ٻين تحقيقي موضوعن ۾ ڪائرل برقي مقناطيسي شعاعن جي مدد سان فضائي چونڊ پيدا ڪرڻ، گهٽ ماليڪيولي وزن وارا جيل ٺاهيندڙ مرڪب، پورفيرن مرڪبن جي تصويرڪشي، پاڻمرادو ماليڪيولي ترتيب، سرڪيولر ڊائيڪروزم اسپيڪٽروسڪوپي، حياتياتي ڪائرل خاصيتن جي ابتدا ۽ سطحن جي ڪيميائي تبديلي شامل آهن. == اعزاز ۽ انعام == [[File:Nobel Laureates 0907 (31341926832).jpg|thumb|بين فرينگا، ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم، سويڊن ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران]] === علمي ادارن جي رڪنيت === فرينگا ڪيترين ئي عالمي سائنسي ۽ ڪيميائي تنظيمن جو ميمبر رهيو آهي. 1998ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري]] جو فيلو چونڊيو ويو. 2004ع ۾ هو [[آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو بين الاقوامي اعزازي ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104195643/https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|title=Bernard Lucas Feringa|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-date=4 November 2020}}</ref> 2006ع ۾ کيس [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع ۾ اڪيڊمي پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن اداري ۾ نائب صدر ۽ سائنس ڊويزن جي بورڊ جي چيئرمين طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="knaw">{{cite web|url=https://www.knaw.nl/en/members/members/4108|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211212212/https://knaw.nl/en/members/members/4108?set_language=en|title=Ben Feringa|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|archive-date=11 February 2015}}</ref> 2009ع ۾ هو سوئٽزرلينڊ ۾ ٿيندڙ برگن اسٽاڪ ڪانفرنس جو صدر رهيو. 2010ع ۾ کيس [[اڪيڊيميا يوروپيا]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142600/https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|title=Ben L. Feringa|publisher=Academia Europaea|archive-date=28 March 2019}}</ref> 2013ع ۾ کيس رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي ڪائونسل جو ميمبر مقرر ڪيو ويو. 13 آڪٽوبر 2016ع تي هو رائل نيدرلينڊز ڪيميڪل سوسائٽي جو اعزازي ميمبر بڻيو. 2019ع ۾ کيس آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو پرڏيهي ساٿي چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430143122/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|url-status=dead|archive-date=30 April 2019|title=2019 NAS Election|publisher=National Academy of Sciences|date=30 April 2019}}</ref> ساڳئي سال هو جرمنيءَ جي [[ليوپولڊينا جرمن اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر پڻ بڻيو.<ref>{{cite web|title=Ben Feringa|url=https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ben-l-feringa/|publisher=German Academy of Sciences Leopoldina|access-date=26 May 2021}}</ref> 2020ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي]] جو پرڏيهي ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/ben-feringa-9294/|title=Ben Feringa|publisher=Royal Society|access-date=19 September 2020}}</ref> === اهم سائنسي انعام === فرينگا کي نامياتي ڪيميا، عمل انگيزي، ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي ۽ ضوئي ڪيميا ۾ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. * '''2000ع–2001ع:''' نووارٽس ڪيمسٽري ليڪچررشپ انعام. * '''2003ع:''' ڪوربر يورپي سائنس انعام. * '''2004ع:''' اسپينوزا انعام.<ref>{{cite web|url=https://www.nwo.nl/en/node/38980|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104200243/https://www.nwo.nl/en/node/38980|title=Prof. dr. B.L. (Ben) Feringa|publisher=Netherlands Organisation for Scientific Research|archive-date=4 November 2020}}</ref> * '''2005ع:''' پريلاگ گولڊ ميڊل، اي ٽي ايڇ زيورخ، سوئٽزرلينڊ. * '''2007ع:''' جيمس فليڪ نورس انعام، آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2008ع:''' يورپي ريسرچ ڪائونسل جي ايڊوانسڊ گرانٽ. * '''2008ع:''' پيراسيلسس انعام، سوئس ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2010ع:''' ڪائرلٽي ميڊل. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو آرگينڪ اسٽيريوڪيمسٽري انعام. * '''2011ع:''' وانٽ هوف ميڊل. * '''2012ع:''' سينو ڊيل ڊوڪا جو وڏو سائنسي انعام. * '''2012ع:''' اليگزينڊر فان همبولٽ فائونڊيشن جو همبولٽ انعام. * '''2013ع:''' للي يورپي ممتاز سائنس انعام. * '''2013ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، جاپان. * '''2013ع:''' ياماڊا–ڪوگا انعام، جاپان. * '''2013ع:''' ميري ڪيوري ميڊل، پولش ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2014ع:''' ٿيوڊور فورسٽر انعام، جرمن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2015ع:''' آرٿر سي ڪوپ ليٽ ڪيريئر اسڪالرز انعام. * '''2015ع:''' ڪيمسٽري فار دي فيوچر سولوَي انعام.<ref name="Solvay">{{cite web|url=http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|title=Professor Ben Feringa, Laureate 2015 "Chemistry for the Future Solvay Prize"|access-date=5 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120134938/http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|archive-date=20 November 2015|url-status=dead}}</ref> * '''2016ع:''' [[ڪيميا جو نوبل انعام]]، جين پيئر سوواج ۽ فريزر اسٽوڊارٽ سان گڏ.<ref name="Nobelprize"/> * '''2016ع:''' آگسٽ ولهيلم فان هوفمان ميڊل. * '''2016ع:''' ٽيٽراهيڊرن انعام. * '''2017ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2018ع:''' يورپي ڪيميڪل سوسائٽي جو يورپي گولڊ ميڊل. === نوبل انعام === 2016ع ۾ بين فرينگا، [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[جين پيئر سوواج]] کي گڏيل طور ڪيميا جو نوبل انعام ڏنو ويو. انعام جو سبب ماليڪيولي مشينن جي جوڙجڪ ۽ ترڪيب بابت سندن تحقيق هئي.<ref name="Nobelprize"/> فرينگا جي تحقيق خاص طور تي اهڙن ماليڪيولي موٽرن جي تياريءَ سان لاڳاپيل هئي، جيڪي روشنيءَ جي توانائي استعمال ڪري ڪنٽرول ٿيل گردشي حرڪت پيدا ڪن ٿا. اهڙي تحقيق نانو ٽيڪنالاجي ۽ مستقبل جي ماليڪيولي مشينن لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو. === سرڪاري ۽ شهري اعزاز === 2008ع ۾ نيدرلينڊز جي راڻي بياترڪس کيس آرڊر آف دي نيدرلينڊز لائن جو نائيٽ مقرر ڪيو.<ref>{{cite web|title=Lintjes 2008 University of Groningen|work=Rijksuniversiteit Groningen|date=25 April 2008|url=http://www.rug.nl/news/2008/04/057_08}}</ref> 23 نومبر 2016ع تي نيدرلينڊز جي بادشاهه وليم اليگزينڊر کيس ساڳئي اعزازي سلسلي ۾ ڪمانڊر جي عهدي تي ترقي ڏني.<ref>{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/2144700-nobelprijswinnaar-feringa-nu-ook-commandeur.html|title=Nobelprijswinnaar Feringa nu ook Commandeur|language=nl|publisher=Nederlandse Omroep Stichting|date=23 November 2016|access-date=12 December 2016}}</ref> پهرين ڊسمبر 2016ع تي کيس گروننگن شهر جي اعزازي شهريت ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2016/nieuwsberichten/terugblik-nobellezing-ben-feringa-benoemd-tot-ereburger-stad-groningen?lang=en|title=Looking back on the Nobel lecture: Ben Feringa made an Honorary Citizen of Groningen|website=University of Groningen|date=December 2016|access-date=27 May 2017}}</ref> 6 اپريل 2017ع تي سندس جنم واري ڳوٺ بارگر-ڪومپاسڪوم ۾ هڪ رستي جو نالو سندس اعزاز ۾ ''Prof. Dr. B. L. Feringadam'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|title=Barger-Compascuum eert Nobelprijswinnaar Ben Feringa|date=6 April 2017|access-date=27 May 2017|archive-date=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021060752/https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|url-status=dead}}</ref> 2 اپريل 2019ع تي ڏکڻ آفريڪا جي [[جوهانسبرگ يونيورسٽي]] کيس ڪيميا ۽ سائنسي برادريءَ لاءِ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني.<ref>{{cite web|url=https://www.uj.ac.za/newandevents/Pages/UJ-bestows-Honorary-Doctorate-on-world-leading-chemist-and-nanonscientist,-Prof-Bernard-%E2%80%9CBen%E2%80%9D-Feringa.aspx|title=News & Events – UJ bestows Honorary Doctorate on world-leading chemist and nanoscientist, Prof Bernard Feringa|website=University of Johannesburg|access-date=16 March 2020}}</ref> 2019ع ۾ هن [[انڊين اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رامان چيئر جو اعزازي عهدو قبول ڪيو، جنهن تحت ممتاز سائنسدانن کي هندستان ۾ ليڪچر ڏيڻ ۽ مقامي محققن سان علمي رابطن لاءِ دعوت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dont-forget-to-invest-in-fundamental-science-nobel-laureate-ben-feringa/articleshow/68406044.cms|title=Don't forget to invest in fundamental science: Nobel laureate Ben Feringa|work=The Times of India|date=14 March 2019|access-date=30 March 2019}}</ref> 1997ع ۾ فرينگا 200 ڪلوميٽر ڊگهي ڊچ برفاني اسڪيٽنگ مقابلي [[ايلف اسٽيڊنٽوخت]] کي 12 ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪيو. == پيشوراڻيون سرگرميون == بين فرينگا ڪيترن ئي بين الاقوامي سائنسي رسالن جي ادارتي بورڊن ۾ ڪم ڪيو آهي. هو رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي رسالي ''[[Chemical Communications]]'' جي ادارتي بورڊ جو 2012ع تائين ميمبر رهيو. هن ''Faraday Transactions of the Royal Society'' سان پڻ ادارتي لاڳاپا رکيا ۽ ''[[Chemistry World]]'' جي ادارتي بورڊ جو چيئرمين رهيو. 2002ع کان 2006ع تائين هو ''[[Organic & Biomolecular Chemistry]]'' جو باني سائنسي ايڊيٽر رهيو. ان کان علاوه هن ڪيترن ئي سائنسي رسالن جي صلاحڪاري يا ادارتي بورڊن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن ۾ هي شامل آهن: * ''[[Advanced Synthesis and Catalysis]]'' * ''Advances in Physical Organic Chemistry'' * ''Topics in Stereochemistry'' * ''[[Chemistry: An Asian Journal]]'' * ''[[Journal of Organic Chemistry]]'' * ''[[Journal of the American Chemical Society]]'' 26 آڪٽوبر 2017ع تي چين جي [[گوانگزو]] شهر ۾ واقع [[سائوٿ چائنا نارمل يونيورسٽي]] ۾ دوري دوران کيس اعزازي پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author1=雷爱侠|title=诺奖得主Bernard L. Feringa受聘华南师范大学名誉教授|url=http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|website=光明网|access-date=27 October 2017|archive-url=https://archive.today/20171027053736/http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|archive-date=27 October 2017|date=26 October 2017|url-status=dead|language=zh-CN}}</ref> ڊسمبر 2017ع کان هن کي چين ۾ مستقل رهائش جو اجازت نامو پڻ مليو. هن شنگهائي جي [[ايسٽ چائنا يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۾ پاڻمرادو مرمت ٿيندڙ مواد (Self-healing materials) بابت تحقيقي ٽيم جي اڳواڻي ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو.<ref>{{cite web|title=Win a science Nobel and be in the running for a Chinese 'green card'|url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2121635/win-science-nobel-and-be-running-chinese-green-card|website=South China Morning Post|access-date=3 December 2017|date=26 November 2017}}</ref> فرينگا ''Selact'' نالي معاهدي تحت تحقيق ڪندڙ ڪمپنيءَ جو گڏيل باني پڻ آهي. هيءَ ڪمپني شروعات ۾ نامياتي ڪيميائي ترڪيب جون خدمتون فراهم ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، پر پوءِ وڏي تعداد ۾ مرڪبن جي تيز رفتار جاچ (High-throughput screening) جا طريقا تيار ڪرڻ لڳي. بعد ۾ اها ڪمپني ''Kiadis'' جو حصو بڻجي وئي. == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/laureate/931 بين فرينگا جو نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي تعارف] * [https://benferinga.com/ بين فرينگا جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/ گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ بين فرينگا جو علمي تعارف] {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Feringa, Ben}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڊچ ڪيميادان]] [[زمرو:نامياتي ڪيميادان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا ڪيميادان]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڊچ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا پرڏيهي ميمبر]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:نانو ٽيڪنالاجي جا سائنسدان]] j1s86c9ojb50buuo93iox6qmx3m3ibh 418494 418493 2026-10-10T11:08:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 418494 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊچ ڪيميادان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = بين فرينگا | birth_name = برنارڊ لوڪاس فرينگا | image = Ben Feringa - april 2017 05.png | caption = بين فرينگا، اپريل 2017ع | birth_date = {{birth date and age|1951|5|18|df=y}} | birth_place = [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، [[نيدرلينڊز]] | fields = [[نامياتي ڪيميا]]، [[ماديات جي سائنس]]، [[نانو ٽيڪنالاجي]]، [[ضوئي ڪيميا]] | workplaces = [[گروننگن يونيورسٽي]] (1984ع کان)<br />[[رائل ڊچ شيل]] (1979ع–1984ع) | education = [[گروننگن يونيورسٽي]] | thesis_title = Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity | thesis_url = http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/ | thesis_year = 1978 | doctoral_advisor = هانس وائنبرگ | known_for = [[ماليڪيولي مشين]]ون، ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر، [[هم جنس عمل انگيزي]]، [[فضائي ڪيميا]]، [[ضوئي ڪيميا]] | awards = [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع)<ref name="Nobelprize" /> | website = {{URL|benferinga.com}} | spouse = بيٽي فرينگا }} '''برنارڊ لوڪاس «بين» فرينگا''' ({{IPA|nl|ˈbɛrnɑrt ˈlykɑz bɛn ˈfeːrɪŋɣaː}}؛ پيدائش 18 مئي 1951ع) نيدرلينڊز جو هڪ نامور [[نامياتي ڪيميا|ترڪيبي نامياتي ڪيميادان]] آهي، جيڪو [[ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي]] ۽ [[هم جنس عمل انگيزي]] (Homogeneous catalysis) ۾ خاص مهارت رکي ٿو. هو [[گروننگن يونيورسٽي]] جي اسٽراٽنگ انسٽيٽيوٽ فار ڪيمسٽري ۾ ماليڪيولي سائنسز جو جيڪوبس فانٽ هوف ممتاز پروفيسر آهي.<ref>{{cite web|title=University of Groningen|url=http://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/|date=7 July 2006}}</ref><ref>{{cite web|title=University of Groningen|date=2 March 2010|url=http://www.rug.nl/news-and-events/people-perspectives/scientists-in-focus/feringa}}</ref><ref>{{cite web|title=Stratingh Institute for Chemistry|url=http://www.rug.nl/research/stratingh/|date=17 October 2012}}</ref> هو [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو اڪيڊمي پروفيسر پڻ آهي. ماليڪيولي مشينن بابت سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ کيس [[جين پيئر سوواج]] ۽ [[فريزر اسٽوڊارٽ]] سان گڏ 2016ع جو [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Nobelprize">{{cite news|author=Staff|title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Bernard L. Feringa|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/|date=20 December 2016|work=Nobelprize.org|access-date=20 October 2017}}</ref><ref name="NYT-20161005">{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|last2=Chan|first2=Sewell|title=3 Makers of 'World's Smallest Machines' Awarded Nobel Prize in Chemistry|url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/nobel-prize-chemistry.html|date=5 October 2016|work=The New York Times|access-date=5 October 2016}}</ref> == ذاتي زندگي == بين فرينگا 18 مئي 1951ع تي [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، نيدرلينڊز ۾ پيدا ٿيو. سندس والد گيرٽ فرينگا (1918ع–1993ع) هڪ هاري هو، جڏهن تہ سندس والده ليس فرينگا، جنهن جو پيدائشي خانداني نالو هاڪي هو، 1924ع کان 2013ع تائين حيات رهي. فرينگا هڪ ڪيٿولڪ خاندان جي ڏهن ٻارن مان ٻيو ٻار هو. هن پنهنجو ننڍپڻ جرمنيءَ جي سرحد ڀرسان، بورٽانگ جي دلدلي علائقي ۾ واقع پنهنجي خانداني زرعي زمين تي گذاريو. سندس نسلي پسمنظر ڊچ ۽ جرمن آهي. سندس ابن ڏاڏن ۾ جرمن آبادڪار [[:de:Johann Gerhard Bekel|يوهان گيرارڊ بيڪل]] پڻ شامل هو. فرينگا جي گهرواريءَ جو نالو بيٽي فرينگا آهي. کين ٽي ڌيئرون آهن. هو [[گروننگن]] جي ويجهو [[پيٽرس وولڊي]] ۾ رهندو آهي. == تعليمي ۽ پيشوراڻي زندگي == فرينگا 1974ع ۾ [[گروننگن يونيورسٽي]] مان امتيازي حيثيت سان ماسٽر آف سائنس (MSc) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|title=Prof. B.L. (Ben) Feringa|last=Marianne|website=www.nwo.nl|access-date=27 May 2017|archive-date=5 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005200741/http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ هن ساڳئي يونيورسٽيءَ مان 1978ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ''Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity'' هو، جنهن ۾ فينولن جي غيرمتقارن آڪسيڊيشن، ايٽروپ آئسومرزم ۽ بصري سرگرميءَ جو اڀياس ڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|title=Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity|access-date=6 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106103147/http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|archive-date=6 January 2015|url-status=dead}}</ref> هن شروعات ۾ نيدرلينڊز ۽ برطانيا ۾ [[رائل ڊچ شيل|شيل]] ڪمپنيءَ سان ڪم ڪيو. 1984ع ۾ کيس گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 1988ع ۾ هو پروفيسر هانس وائنبرگ جي جاءِ تي مڪمل پروفيسر بڻيو. سندس ابتدائي تحقيق جو مرڪز هم جنس عمل انگيزي، آڪسيڊيشن عمل انگيزي ۽ خاص طور تي [[فضائي ڪيميا]] (Stereochemistry) هو. هن غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ اهم ڪم ڪيو، جنهن ۾ مونو فاس (Monophos) نالي ليگينڊ جي تياري پڻ شامل هئي. هي ليگينڊ غيرمتقارن هائيڊروجنيشن ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal|author1=Van Den Berg, M.|author2=Minnaard, A. J.|author3=Schudde, E. P.|author4=Van Esch, J.|author5=De Vries|author6=A. H. M.|author7=De Vries, J. G.|author8=Feringa, B. L.|year=2000|title=Highly enantioselective rhodium-catalyzed hydrogenation with monodentate ligands|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=122|issue=46|pages=11539–11540|doi=10.1021/ja002507f|bibcode=2000JAChS.12211539V|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3128845/2000JAmChemSocvdBerg.pdf|hdl=11370/3c92d080-f024-45fe-b997-b100634bd612|hdl-access=free}}</ref> هن نامياتي ڌاتوئي ريجنٽن، خاص ڪري انتهائي سرگرم آرگينو ليٿيم ريجنٽن، جي غيرمتقارن ڪنجوگيٽ اضافي وارن عملن تي پڻ تحقيق ڪئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سندس فضائي ڪيميا بابت تحقيق ضوئي ڪيميا ۾ اهم اڳڀرائيءَ جو سبب بڻي. 1999ع ۾ هن ۽ سندس ساٿين روشنيءَ سان هلندڙ اهڙو ماليڪيولي گردشي موٽر تيار ڪيو، جيڪو هڪ ئي طرف ڦري سگهندو هو.<ref name="Feringa-1999">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Koumura|first2=Nagatoshi|last3=Zijlstra|first3=Robert W. J.|last4=van Delden|first4=Richard A.|last5=Harada|first5=Nobuyuki|title=Light-driven monodirectional molecular rotor|journal=Nature|date=1999|volume=401|issue=6749|pages=152–155|doi=10.1038/43646|pmid=10490022|bibcode=1999Natur.401..152K|s2cid=4412610|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616669/1999NatureKoumura.pdf|hdl=11370/d8399fe7-11be-4282-8cd0-7c0adf42c96f|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس تحقيقي ٽيم بجليءَ جي تحريڪن سان هلندڙ هڪ ماليڪيولي گاڏي، يعني [[نانو ڪار]]، تيار ڪئي.<ref>{{cite journal|last1=Kudernac|first1=Tibor|last2=Ruangsupapichat|first2=Nopporn|last3=Parschau|first3=Manfred|last4=Maciá|first4=Beatriz|last5=Katsonis|first5=Nathalie|last6=Harutyunyan|first6=Syuzanna R.|last7=Ernst|first7=Karl-Heinz|last8=Feringa|first8=Ben L.|title=Electrically driven directional motion of a four-wheeled molecule on a metal surface|journal=Nature|date=2011|volume=479|issue=7372|pages=208–211|doi=10.1038/nature10587|pmid=22071765|bibcode=2011Natur.479..208K|s2cid=6175720|hdl=11370/9fad779e-2a93-4927-8750-7a197ecea952|hdl-access=free}}</ref> مضمون جي اصل ماخذ موجب فرينگا جي نالي تي 30 کان وڌيڪ پيٽنٽ هئا، جڏهن تہ هن 650 کان وڌيڪ ساٿي ماهرن جي نظرثانيءَ مان گذريل تحقيقي مقالا شايع ڪيا هئا. انهن مقالن کي 30,000 کان وڌيڪ ڀيرا حوالن ۾ استعمال ڪيو ويو هو ۽ سندس ''h-index'' 90 کان مٿي هو.<ref>{{cite web|title=webofknowledge.com|url=http://webofknowledge.com|website=Webofscience(TM)|publisher=Thomson Reuters|access-date=24 January 2015}}</ref> هن پنهنجي تدريسي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ 100 کان وڌيڪ پي ايڇ ڊي شاگردن جي رهنمائي ڪئي.<ref>{{cite web|title=Professor of Chemistry Ben Feringa supervises his 100 th PhD student|url=http://www.rug.nl/news/2013/12/1212-feringa?lang=en|website=University of Groningen|date=12 December 2013|access-date=15 January 2015}}</ref> == سائنسي تحقيق ۾ خدمتون == === ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر === فرينگا جي اهم سائنسي ڪاميابين مان هڪ اهڙن ماليڪيولي سوئچن ۽ موٽرن جي تياري آهي، جن جي حرڪت کي روشنيءَ يا بجليءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. هن 1991ع ۾ پنهنجي ساٿين سان گڏ هڪ ڪائروآپٽيڪل ماليڪيولي سوئچ تي تحقيق شايع ڪئي.<ref name="Feringa Jager De Lange Meijer 1991 pp. 5468–5470">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Jager|first2=Wolter F.|last3=De Lange|first3=Ben|last4=Meijer|first4=Egbert W.|title=Chiroptical molecular switch|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=113|issue=14|year=1991|doi=10.1021/ja00014a057|pages=5468–5470|bibcode=1991JAChS.113.5468F|url=https://pure.tue.nl/ws/files/2448127/587945.pdf}}</ref> ان تحقيق جا بنياد اڳ ۾ تيار ڪيل اهڙن ڪائرل الڪينن تي ٻڌل هئا، جن جي ماليڪيولي بناوت ۾ فضائي ازدحام سبب مخصوص ٽنڊ ۽ موڙ پيدا ٿيندا هئا.<ref name="Feringa Wynberg 1977 pp. 602–603">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben|last2=Wynberg|first2=Hans|title=Torsionally distorted olefins. Resolution of cis- and trans-4,4'-Bi-1,1',2,2',3,3'-hexahydrophenanthrylidene|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=99|issue=2|year=1977|doi=10.1021/ja00444a046|pages=602–603|bibcode=1977JAChS..99..602F|s2cid=98160192|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3444394/1977JAmChemSocFeringa.pdf}}</ref> هن جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ دائروي قطبيت واري روشنيءَ جي مدد سان ماليڪيولن جي ڪائرل خاصيتن کي ڪنٽرول ۽ وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="Huck Jager de Lange Feringa pp. 1686–1688">{{cite journal|last1=Huck|first1=N. P. M.|last2=Jager|first2=W. F.|last3=de Lange|first3=B.|last4=Feringa|first4=B. L.|title=Dynamic Control and Amplification of Molecular Chirality by Circular Polarized Light|journal=Science|volume=273|issue=5282|date=20 September 1996|doi=10.1126/science.273.5282.1686|pages=1686–1688|bibcode=1996Sci...273.1686H|hdl=11370/4b47f5c3-7c10-4d4b-91cf-78d6efa82d6d|s2cid=45392975|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616569/1996ScienceHuck.PDF|hdl-access=free}}</ref> انهن دريافتن جي نتيجي ۾ 1999ع ۾ هڪ طرفي گردشي حرڪت ڪندڙ ماليڪيولي موٽر جي تياري ممڪن ٿي. هي ڪم مستقبل جي [[نانو مشين]]ن ۽ [[نانو روبوٽ]]ن جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="Feringa-1999"/> فرينگا اهو پڻ ظاهر ڪيو تہ ماليڪيولي موٽرن جي مدد سان ڪيميائي عمل انگيزن جي رفتار ۽ انهن جي اينانٽيوسيليڪٽوٽي، يعني هڪ مخصوص آئيني صورت کي ترجيح ڏيڻ واري خاصيت، کي تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Wang|first1=J.|last2=Feringa|first2=B.L.|year=2011|title=Dynamic control of chiral space in a catalytic asymmetric reaction using a molecular motor|journal=Science|volume=331|issue=6023|pages=1429–1432|doi=10.1126/science.1199844|pmid=21310964|bibcode=2011Sci...331.1429W|s2cid=24556473|hdl=11370/88d11fed-e901-4617-9cd6-5a2ea13b3e6b|hdl-access=free}}</ref> === ماليڪيولي سوئچن جا استعمال === فرينگا جي تحقيقي ٽيم پاران تيار ڪيل ماليڪيولي سوئچن جا امڪاني استعمال ڪيترن ئي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي شعبن ۾ آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * اهڙا مواد ۽ سطحون، جيڪي ٻاهرين تحريڪ جي جواب ۾ پنهنجون خاصيتون تبديل ڪن؛<ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=London|first2=G|last3=Fernandez-landaluce|first3=T|last4=Rudolf|first4=P|last5=Feringa|first5=BL|year=2011|title=Adhesion of Photon-Driven Molecular Motors to Surfaces via 1,3-Dipolar Cycloadditions: Effect of Interfacial Interactions on Molecular Motion|doi=10.1021/nn102876j|journal=ACS Nano|volume=5|issue=1|pages=622–630|pmid=21207983}}</ref> * [[مائع ڪرسٽل]] ۽ روشنيءَ جي مدد سان انهن جي خاصيتن ۾ تبديليون؛<ref>{{cite journal|last1=van Delden|first1=RA|last2=Koumura|first2=N|last3=Harada|first3=N|last4=Feringa|first4=BL|year=2002|title=Unidirectional rotary motion in a liquid crystalline environment: Color tuning by a molecular motor|doi=10.1073/pnas.062660699|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=99|issue=8|pages=4945–4949|pmid=11929969|pmc=122700}}</ref> * [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] لاءِ اليڪٽروڪرومڪ اوزار؛<ref>{{cite journal|last1=Areephong|first1=J|last2=Hurenkamp|first2=JH|last3=Milder|first3=M|last4=Meetsma|first4=A|last5=Herek|first5=JL|last6=Browne|first6=WR|last7=Feringa|first7=BL|year=2009|title=Photoswitchable Sexithiophene-Based Molecular Wires|doi=10.1021/ol8028059|journal=Organic Letters|volume=11|issue=3|pages=721–724|pmid=19140721}}</ref> * روشنيءَ سان تبديل ٿيندڙ [[ڊي اين اي]] جي مدد سان ماليڪيولي يادگيريءَ جا نظام؛<ref>{{cite journal|last1=Mammana|first1=A|last2=Carroll|first2=GT|last3=Areephong|first3=J|last4=Feringa|first4=BL|year=2011|title=A Chiroptical Photoswitchable DNA Complex|doi=10.1021/jp205893y|journal=Journal of Physical Chemistry B|volume=115|issue=40|pages=11581–11587|pmid=21879715}}</ref> * تحريڪ جي جواب ۾ خاصيتون تبديل ڪندڙ جيل؛<ref>{{cite journal|last1=de Jong|first1=Jaap|last2=Lucas|first2=LN|last3=Kellogg|first3=RM|last4=van Esch|first4=JH|last5=Feringa|first5=BL|year=2004|title=Reversible optical transcription of supramolecular chirality into molecular chirality|doi=10.1126/science.1095353|journal=Science|volume=304|issue=5668|pages=278–281|pmid=15073374}}</ref> * روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ [[پوليمر]]؛<ref>{{cite journal|last1=Pijper|first1=D|last2=Feringa|first2=BL|year=2007|title=Molecular Transmission: Controlling the Twist Sense of a Helical Polymer with a Single Light-Driven Molecular Motor|doi=10.1002/anie.200604941|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=46|issue=20|pages=3693–3696|pmid=17410629}}</ref> * روشنيءَ سان کُلندڙ ۽ بند ٿيندڙ پروٽين چينل، جن کي دوائن جي نانو پيماني تي پهچائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛<ref>{{cite journal|last1=Kocer|first1=A|last2=Walko|first2=M|last3=Meijberg|first3=W|last4=Feringa|first4=BL|year=2005|title=A light-actuated nanovalve derived from a channel protein|doi=10.1126/science.1114760|journal=Science|volume=309|issue=5735|pages=755–758|pmid=16051792}}</ref> * روشنيءَ سان سرگرم ٿيندڙ دوائن، ڪينسر جي علاج، جراثيم ڪش دوائن ۽ [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]] بابت تحقيق. === ماليڪيولي حرڪت ۽ ظاهري دنيا === فرينگا جي تحقيق جو هڪ اهم مقصد ماليڪيولي پيماني تي ٿيندڙ حرڪت کي اهڙن اثرن ۾ تبديل ڪرڻ آهي، جيڪي نسبتاً وڏي پيماني تي ڏسي يا استعمال ڪري سگهجن. سندس ٽيم ماليڪيولي موٽرن کي سون جي نانو ذرڙن ۽ سون جي سطحن سان ڳنڍي ڏيکاريو تہ اهي موٽر سطح سان ڪيميائي طور ٻڌل هجڻ باوجود ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Van Delden|first1=RA|last2=ter Wiel|first2=MKJ|last3=Pollard|first3=MM|last4=Vicario|first4=J|last5=Koumura|first5=N|last6=Feringa|first6=BL|title=Unidirectional molecular motor on a gold surface|doi=10.1038/nature04127|journal=Nature|year=2005|volume=437|issue=7063|pages=1337–1340|pmid=16251960}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=Pollard|first2=MM|last3=van Delden|first3=RA|last4=Feringa|first4=BL|year=2010|title=Controlled rotary motion of light-driven molecular motors assembled on a gold surface|doi=10.1039/C0SC00162G|journal=Chemical Science|volume=1|issue=1|pages=97–101}}</ref> هيءَ ڪاميابي مستقبل ۾ ماليڪيولي ڪنويئر بيلٽ ۽ ٻين نانو مشينن جي تياريءَ لاءِ اهم سمجهي وڃي ٿي. هڪ ٻئي تجربي ۾ ماليڪيولي موٽرن کي مائع ڪرسٽلن سان گڏ استعمال ڪري ڏيکاريو ويو تہ روشنيءَ سان پيدا ٿيل ماليڪيولي حرڪت، مائع ڪرسٽل جي سطح تي موجود ننڍڙين شين کي ڦيرائي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Eelkema|first1=JJR|last2=Pollard|first2=MM|last3=Vicario|first3=J|last4=Katsonis|first4=N|last5=Serrano Ramon|first5=B|last6=Bastiaansen|first6=CWM|last7=Broer|first7=DJ|last8=Feringa|first8=BL|year=2006|title=Rotation of a microscopic object by a light-driven molecular motor|doi=10.1038/440163a|journal=Nature|volume=440|issue=7081|page=163|pmid=16525460|doi-access=free}}</ref> === غيرمتقارن عمل انگيزي ۽ ٻيا تحقيقي شعبا === ماليڪيولي موٽرن ۽ سوئچن کان علاوه فرينگا جي تحقيق غيرمتقارن عمل انگيزي، نامياتي ترڪيب، ڪائرل ڪيميا ۽ سطحي سائنس تائين پکڙيل آهي. هن فاسفوراميڊائيٽس کي غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ ليگينڊ طور استعمال ڪرڻ بابت اهم ڪم ڪيو. خاص طور تي ٽامي جي عمل انگيزيءَ سان ڪاربان–ڪاربان بند ٺاهڻ دوران فضائي چونڊ (stereoselectivity) تي سندس تحقيق کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite journal|last1=Teichert|first1=Johannes F.|last2=Feringa|first2=Ben L.|title=Phosphoramidites: Privileged Ligands in Asymmetric Catalysis|journal=Angewandte Chemie International Edition|date=2010|volume=49|issue=14|pages=2486–2528|doi=10.1002/anie.200904948|pmid=20333685|hdl=11370/bf9de79f-4fe0-4a62-97b1-0f059df32151|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس ٽيم اهڙن فاسفوراميڊائيٽ مرڪبن جو اڀياس ڪيو، جيڪي هڪ ئي وقت ڪائرل خاصيت رکندڙ جز ۽ ڪيميائي عمل ۾ استعمال ٿيندڙ شروعاتي مادو ٿي سگهن ٿا. اهڙي طريقي سان پيليڊيم جي عمل انگيزيءَ هيٺ فاسفورس–ڪاربان بند ٺاهڻ ۾ فضائي چونڊ بهتر ڪرڻ جا امڪان ظاهر ٿيا.<ref>{{cite journal|last1=Mondal|first1=A|last2=Thiel|first2=N O.|last3=Dorel|first3=R|last4=Feringa|first4=B. L.|title=P-chirogenic phosphorus compounds by stereoselective Pd-catalysed arylation of phosphoramidites|journal=Nature Catalysis|date=23 December 2021|volume=5|pages=10–19|doi=10.1038/s41929-021-00697-9|doi-access=free}}</ref> سندس ٻين تحقيقي موضوعن ۾ ڪائرل برقي مقناطيسي شعاعن جي مدد سان فضائي چونڊ پيدا ڪرڻ، گهٽ ماليڪيولي وزن وارا جيل ٺاهيندڙ مرڪب، پورفيرن مرڪبن جي تصويرڪشي، پاڻمرادو ماليڪيولي ترتيب، سرڪيولر ڊائيڪروزم اسپيڪٽروسڪوپي، حياتياتي ڪائرل خاصيتن جي ابتدا ۽ سطحن جي ڪيميائي تبديلي شامل آهن. == اعزاز ۽ انعام == [[File:Nobel Laureates 0907 (31341926832).jpg|thumb|بين فرينگا، ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم، سويڊن ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران]] === علمي ادارن جي رڪنيت === فرينگا ڪيترين ئي عالمي سائنسي ۽ ڪيميائي تنظيمن جو ميمبر رهيو آهي. 1998ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري]] جو فيلو چونڊيو ويو. 2004ع ۾ هو [[آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو بين الاقوامي اعزازي ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104195643/https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|title=Bernard Lucas Feringa|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-date=4 November 2020}}</ref> 2006ع ۾ کيس [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع ۾ اڪيڊمي پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن اداري ۾ نائب صدر ۽ سائنس ڊويزن جي بورڊ جي چيئرمين طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="knaw">{{cite web|url=https://www.knaw.nl/en/members/members/4108|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211212212/https://knaw.nl/en/members/members/4108?set_language=en|title=Ben Feringa|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|archive-date=11 February 2015}}</ref> 2009ع ۾ هو سوئٽزرلينڊ ۾ ٿيندڙ برگن اسٽاڪ ڪانفرنس جو صدر رهيو. 2010ع ۾ کيس [[اڪيڊيميا يوروپيا]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142600/https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|title=Ben L. Feringa|publisher=Academia Europaea|archive-date=28 March 2019}}</ref> 2013ع ۾ کيس رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي ڪائونسل جو ميمبر مقرر ڪيو ويو. 13 آڪٽوبر 2016ع تي هو رائل نيدرلينڊز ڪيميڪل سوسائٽي جو اعزازي ميمبر بڻيو. 2019ع ۾ کيس آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو پرڏيهي ساٿي چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430143122/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|url-status=dead|archive-date=30 April 2019|title=2019 NAS Election|publisher=National Academy of Sciences|date=30 April 2019}}</ref> ساڳئي سال هو جرمنيءَ جي [[ليوپولڊينا جرمن اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر پڻ بڻيو.<ref>{{cite web|title=Ben Feringa|url=https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ben-l-feringa/|publisher=German Academy of Sciences Leopoldina|access-date=26 May 2021}}</ref> 2020ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي]] جو پرڏيهي ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/ben-feringa-9294/|title=Ben Feringa|publisher=Royal Society|access-date=19 September 2020}}</ref> === اهم سائنسي انعام === فرينگا کي نامياتي ڪيميا، عمل انگيزي، ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي ۽ ضوئي ڪيميا ۾ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. * '''2000ع–2001ع:''' نووارٽس ڪيمسٽري ليڪچررشپ انعام. * '''2003ع:''' ڪوربر يورپي سائنس انعام. * '''2004ع:''' اسپينوزا انعام.<ref>{{cite web|url=https://www.nwo.nl/en/node/38980|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104200243/https://www.nwo.nl/en/node/38980|title=Prof. dr. B.L. (Ben) Feringa|publisher=Netherlands Organisation for Scientific Research|archive-date=4 November 2020}}</ref> * '''2005ع:''' پريلاگ گولڊ ميڊل، اي ٽي ايڇ زيورخ، سوئٽزرلينڊ. * '''2007ع:''' جيمس فليڪ نورس انعام، آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2008ع:''' يورپي ريسرچ ڪائونسل جي ايڊوانسڊ گرانٽ. * '''2008ع:''' پيراسيلسس انعام، سوئس ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2010ع:''' ڪائرلٽي ميڊل. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو آرگينڪ اسٽيريوڪيمسٽري انعام. * '''2011ع:''' وانٽ هوف ميڊل. * '''2012ع:''' سينو ڊيل ڊوڪا جو وڏو سائنسي انعام. * '''2012ع:''' اليگزينڊر فان همبولٽ فائونڊيشن جو همبولٽ انعام. * '''2013ع:''' للي يورپي ممتاز سائنس انعام. * '''2013ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، جاپان. * '''2013ع:''' ياماڊا–ڪوگا انعام، جاپان. * '''2013ع:''' ميري ڪيوري ميڊل، پولش ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2014ع:''' ٿيوڊور فورسٽر انعام، جرمن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2015ع:''' آرٿر سي ڪوپ ليٽ ڪيريئر اسڪالرز انعام. * '''2015ع:''' ڪيمسٽري فار دي فيوچر سولوَي انعام.<ref name="Solvay">{{cite web|url=http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|title=Professor Ben Feringa, Laureate 2015 "Chemistry for the Future Solvay Prize"|access-date=5 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120134938/http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|archive-date=20 November 2015|url-status=dead}}</ref> * '''2016ع:''' [[ڪيميا جو نوبل انعام]]، جين پيئر سوواج ۽ فريزر اسٽوڊارٽ سان گڏ.<ref name="Nobelprize"/> * '''2016ع:''' آگسٽ ولهيلم فان هوفمان ميڊل. * '''2016ع:''' ٽيٽراهيڊرن انعام. * '''2017ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2018ع:''' يورپي ڪيميڪل سوسائٽي جو يورپي گولڊ ميڊل. === نوبل انعام === 2016ع ۾ بين فرينگا، [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[جين پيئر سوواج]] کي گڏيل طور ڪيميا جو نوبل انعام ڏنو ويو. انعام جو سبب ماليڪيولي مشينن جي جوڙجڪ ۽ ترڪيب بابت سندن تحقيق هئي.<ref name="Nobelprize"/> فرينگا جي تحقيق خاص طور تي اهڙن ماليڪيولي موٽرن جي تياريءَ سان لاڳاپيل هئي، جيڪي روشنيءَ جي توانائي استعمال ڪري ڪنٽرول ٿيل گردشي حرڪت پيدا ڪن ٿا. اهڙي تحقيق نانو ٽيڪنالاجي ۽ مستقبل جي ماليڪيولي مشينن لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو. === سرڪاري ۽ شهري اعزاز === 2008ع ۾ نيدرلينڊز جي راڻي بياترڪس کيس آرڊر آف دي نيدرلينڊز لائن جو نائيٽ مقرر ڪيو.<ref>{{cite web|title=Lintjes 2008 University of Groningen|work=Rijksuniversiteit Groningen|date=25 April 2008|url=http://www.rug.nl/news/2008/04/057_08}}</ref> 23 نومبر 2016ع تي نيدرلينڊز جي بادشاهه وليم اليگزينڊر کيس ساڳئي اعزازي سلسلي ۾ ڪمانڊر جي عهدي تي ترقي ڏني.<ref>{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/2144700-nobelprijswinnaar-feringa-nu-ook-commandeur.html|title=Nobelprijswinnaar Feringa nu ook Commandeur|language=nl|publisher=Nederlandse Omroep Stichting|date=23 November 2016|access-date=12 December 2016}}</ref> پهرين ڊسمبر 2016ع تي کيس گروننگن شهر جي اعزازي شهريت ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2016/nieuwsberichten/terugblik-nobellezing-ben-feringa-benoemd-tot-ereburger-stad-groningen?lang=en|title=Looking back on the Nobel lecture: Ben Feringa made an Honorary Citizen of Groningen|website=University of Groningen|date=December 2016|access-date=27 May 2017}}</ref> 6 اپريل 2017ع تي سندس جنم واري ڳوٺ بارگر-ڪومپاسڪوم ۾ هڪ رستي جو نالو سندس اعزاز ۾ ''Prof. Dr. B. L. Feringadam'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|title=Barger-Compascuum eert Nobelprijswinnaar Ben Feringa|date=6 April 2017|access-date=27 May 2017|archive-date=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021060752/https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|url-status=dead}}</ref> 2 اپريل 2019ع تي ڏکڻ آفريڪا جي [[جوهانسبرگ يونيورسٽي]] کيس ڪيميا ۽ سائنسي برادريءَ لاءِ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني.<ref>{{cite web|url=https://www.uj.ac.za/newandevents/Pages/UJ-bestows-Honorary-Doctorate-on-world-leading-chemist-and-nanonscientist,-Prof-Bernard-%E2%80%9CBen%E2%80%9D-Feringa.aspx|title=News & Events – UJ bestows Honorary Doctorate on world-leading chemist and nanoscientist, Prof Bernard Feringa|website=University of Johannesburg|access-date=16 March 2020}}</ref> 2019ع ۾ هن [[انڊين اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رامان چيئر جو اعزازي عهدو قبول ڪيو، جنهن تحت ممتاز سائنسدانن کي هندستان ۾ ليڪچر ڏيڻ ۽ مقامي محققن سان علمي رابطن لاءِ دعوت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dont-forget-to-invest-in-fundamental-science-nobel-laureate-ben-feringa/articleshow/68406044.cms|title=Don't forget to invest in fundamental science: Nobel laureate Ben Feringa|work=The Times of India|date=14 March 2019|access-date=30 March 2019}}</ref> 1997ع ۾ فرينگا 200 ڪلوميٽر ڊگهي ڊچ برفاني اسڪيٽنگ مقابلي [[ايلف اسٽيڊنٽوخت]] کي 12 ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪيو. == پيشوراڻيون سرگرميون == بين فرينگا ڪيترن ئي بين الاقوامي سائنسي رسالن جي ادارتي بورڊن ۾ ڪم ڪيو آهي. هو رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي رسالي ''[[Chemical Communications]]'' جي ادارتي بورڊ جو 2012ع تائين ميمبر رهيو. هن ''Faraday Transactions of the Royal Society'' سان پڻ ادارتي لاڳاپا رکيا ۽ ''[[Chemistry World]]'' جي ادارتي بورڊ جو چيئرمين رهيو. 2002ع کان 2006ع تائين هو ''[[Organic & Biomolecular Chemistry]]'' جو باني سائنسي ايڊيٽر رهيو. ان کان علاوه هن ڪيترن ئي سائنسي رسالن جي صلاحڪاري يا ادارتي بورڊن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن ۾ هي شامل آهن: * ''[[Advanced Synthesis and Catalysis]]'' * ''Advances in Physical Organic Chemistry'' * ''Topics in Stereochemistry'' * ''[[Chemistry: An Asian Journal]]'' * ''[[Journal of Organic Chemistry]]'' * ''[[Journal of the American Chemical Society]]'' 26 آڪٽوبر 2017ع تي چين جي [[گوانگزو]] شهر ۾ واقع [[سائوٿ چائنا نارمل يونيورسٽي]] ۾ دوري دوران کيس اعزازي پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author1=雷爱侠|title=诺奖得主Bernard L. Feringa受聘华南师范大学名誉教授|url=http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|website=光明网|access-date=27 October 2017|archive-url=https://archive.today/20171027053736/http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|archive-date=27 October 2017|date=26 October 2017|url-status=dead|language=zh-CN}}</ref> ڊسمبر 2017ع کان هن کي چين ۾ مستقل رهائش جو اجازت نامو پڻ مليو. هن شنگهائي جي [[ايسٽ چائنا يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۾ پاڻمرادو مرمت ٿيندڙ مواد (Self-healing materials) بابت تحقيقي ٽيم جي اڳواڻي ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو.<ref>{{cite web|title=Win a science Nobel and be in the running for a Chinese 'green card'|url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2121635/win-science-nobel-and-be-running-chinese-green-card|website=South China Morning Post|access-date=3 December 2017|date=26 November 2017}}</ref> فرينگا ''Selact'' نالي معاهدي تحت تحقيق ڪندڙ ڪمپنيءَ جو گڏيل باني پڻ آهي. هيءَ ڪمپني شروعات ۾ نامياتي ڪيميائي ترڪيب جون خدمتون فراهم ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، پر پوءِ وڏي تعداد ۾ مرڪبن جي تيز رفتار جاچ (High-throughput screening) جا طريقا تيار ڪرڻ لڳي. بعد ۾ اها ڪمپني ''Kiadis'' جو حصو بڻجي وئي. == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/laureate/931 بين فرينگا جو نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي تعارف] * [https://benferinga.com/ بين فرينگا جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/ گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ بين فرينگا جو علمي تعارف] {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Feringa, Ben}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڊچ ڪيميادان]] [[زمرو:نامياتي ڪيميادان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا ڪيميادان]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڊچ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا پرڏيهي ميمبر]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:نانو ٽيڪنالاجي جا سائنسدان]] poy7ugjagpgop79pzqi3zprpz00i290 418495 418494 2026-10-10T11:08:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 418495 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڊچ ڪيميادان ۽ 2016ع جو ڪيميا جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = بين فرينگا | birth_name = برنارڊ لوڪاس فرينگا | image = Ben Feringa - april 2017 05.png | caption = بين فرينگا، اپريل 2017ع | birth_date = {{birth date and age|1951|5|18|df=y}} | birth_place = [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، [[نيدرلينڊز]] | fields = [[نامياتي ڪيميا]]، [[ماديات جي سائنس]]، [[نانو ٽيڪنالاجي]]، [[ضوئي ڪيميا]] | workplaces = [[گروننگن يونيورسٽي]] (1984ع کان)<br />[[رائل ڊچ شيل]] (1979ع–1984ع) | education = [[گروننگن يونيورسٽي]] | thesis_title = Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity | thesis_url = http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/ | thesis_year = 1978 | doctoral_advisor = هانس وائنبرگ | known_for = [[ماليڪيولي مشين]]ون، ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر، [[هم جنس عمل انگيزي]]، [[فضائي ڪيميا]]، [[ضوئي ڪيميا]] | awards = [[ڪيميا جو نوبل انعام]] (2016ع)<ref name="Nobelprize" /> | website = {{URL|benferinga.com}} | spouse = بيٽي فرينگا }} {{Clear}} '''برنارڊ لوڪاس «بين» فرينگا''' ({{IPA|nl|ˈbɛrnɑrt ˈlykɑz bɛn ˈfeːrɪŋɣaː}}؛ پيدائش 18 مئي 1951ع) نيدرلينڊز جو هڪ نامور [[نامياتي ڪيميا|ترڪيبي نامياتي ڪيميادان]] آهي، جيڪو [[ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي]] ۽ [[هم جنس عمل انگيزي]] (Homogeneous catalysis) ۾ خاص مهارت رکي ٿو. هو [[گروننگن يونيورسٽي]] جي اسٽراٽنگ انسٽيٽيوٽ فار ڪيمسٽري ۾ ماليڪيولي سائنسز جو جيڪوبس فانٽ هوف ممتاز پروفيسر آهي.<ref>{{cite web|title=University of Groningen|url=http://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/|date=7 July 2006}}</ref><ref>{{cite web|title=University of Groningen|date=2 March 2010|url=http://www.rug.nl/news-and-events/people-perspectives/scientists-in-focus/feringa}}</ref><ref>{{cite web|title=Stratingh Institute for Chemistry|url=http://www.rug.nl/research/stratingh/|date=17 October 2012}}</ref> هو [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو اڪيڊمي پروفيسر پڻ آهي. ماليڪيولي مشينن بابت سندس بنيادي تحقيق جي اعتراف ۾ کيس [[جين پيئر سوواج]] ۽ [[فريزر اسٽوڊارٽ]] سان گڏ 2016ع جو [[ڪيميا جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="Nobelprize">{{cite news|author=Staff|title=The Nobel Prize in Chemistry 2016 – Bernard L. Feringa|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/|date=20 December 2016|work=Nobelprize.org|access-date=20 October 2017}}</ref><ref name="NYT-20161005">{{cite news|last1=Chang|first1=Kenneth|last2=Chan|first2=Sewell|title=3 Makers of 'World's Smallest Machines' Awarded Nobel Prize in Chemistry|url=https://www.nytimes.com/2016/10/06/science/nobel-prize-chemistry.html|date=5 October 2016|work=The New York Times|access-date=5 October 2016}}</ref> == ذاتي زندگي == بين فرينگا 18 مئي 1951ع تي [[بارگر-ڪومپاسڪوم]]، نيدرلينڊز ۾ پيدا ٿيو. سندس والد گيرٽ فرينگا (1918ع–1993ع) هڪ هاري هو، جڏهن تہ سندس والده ليس فرينگا، جنهن جو پيدائشي خانداني نالو هاڪي هو، 1924ع کان 2013ع تائين حيات رهي. فرينگا هڪ ڪيٿولڪ خاندان جي ڏهن ٻارن مان ٻيو ٻار هو. هن پنهنجو ننڍپڻ جرمنيءَ جي سرحد ڀرسان، بورٽانگ جي دلدلي علائقي ۾ واقع پنهنجي خانداني زرعي زمين تي گذاريو. سندس نسلي پسمنظر ڊچ ۽ جرمن آهي. سندس ابن ڏاڏن ۾ جرمن آبادڪار [[:de:Johann Gerhard Bekel|يوهان گيرارڊ بيڪل]] پڻ شامل هو. فرينگا جي گهرواريءَ جو نالو بيٽي فرينگا آهي. کين ٽي ڌيئرون آهن. هو [[گروننگن]] جي ويجهو [[پيٽرس وولڊي]] ۾ رهندو آهي. == تعليمي ۽ پيشوراڻي زندگي == فرينگا 1974ع ۾ [[گروننگن يونيورسٽي]] مان امتيازي حيثيت سان ماسٽر آف سائنس (MSc) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|title=Prof. B.L. (Ben) Feringa|last=Marianne|website=www.nwo.nl|access-date=27 May 2017|archive-date=5 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005200741/http://www.nwo.nl/en/research-and-results/programmes/spinoza+prize/spinoza+laureates/overview+in+alphabetical+order/ben+feringa|url-status=dead}}</ref> ان کان پوءِ هن ساڳئي يونيورسٽيءَ مان 1978ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي. سندس تحقيقي مقالي جو عنوان ''Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity'' هو، جنهن ۾ فينولن جي غيرمتقارن آڪسيڊيشن، ايٽروپ آئسومرزم ۽ بصري سرگرميءَ جو اڀياس ڪيو ويو.<ref>{{cite book|url=http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|title=Asymmetric oxidation of phenols. Atropisomerism and optical activity|access-date=6 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150106103147/http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/science/1978/b.l.feringa/|archive-date=6 January 2015|url-status=dead}}</ref> هن شروعات ۾ نيدرلينڊز ۽ برطانيا ۾ [[رائل ڊچ شيل|شيل]] ڪمپنيءَ سان ڪم ڪيو. 1984ع ۾ کيس گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 1988ع ۾ هو پروفيسر هانس وائنبرگ جي جاءِ تي مڪمل پروفيسر بڻيو. سندس ابتدائي تحقيق جو مرڪز هم جنس عمل انگيزي، آڪسيڊيشن عمل انگيزي ۽ خاص طور تي [[فضائي ڪيميا]] (Stereochemistry) هو. هن غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ اهم ڪم ڪيو، جنهن ۾ مونو فاس (Monophos) نالي ليگينڊ جي تياري پڻ شامل هئي. هي ليگينڊ غيرمتقارن هائيڊروجنيشن ۾ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite journal|author1=Van Den Berg, M.|author2=Minnaard, A. J.|author3=Schudde, E. P.|author4=Van Esch, J.|author5=De Vries|author6=A. H. M.|author7=De Vries, J. G.|author8=Feringa, B. L.|year=2000|title=Highly enantioselective rhodium-catalyzed hydrogenation with monodentate ligands|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=122|issue=46|pages=11539–11540|doi=10.1021/ja002507f|bibcode=2000JAChS.12211539V|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3128845/2000JAmChemSocvdBerg.pdf|hdl=11370/3c92d080-f024-45fe-b997-b100634bd612|hdl-access=free}}</ref> هن نامياتي ڌاتوئي ريجنٽن، خاص ڪري انتهائي سرگرم آرگينو ليٿيم ريجنٽن، جي غيرمتقارن ڪنجوگيٽ اضافي وارن عملن تي پڻ تحقيق ڪئي. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ سندس فضائي ڪيميا بابت تحقيق ضوئي ڪيميا ۾ اهم اڳڀرائيءَ جو سبب بڻي. 1999ع ۾ هن ۽ سندس ساٿين روشنيءَ سان هلندڙ اهڙو ماليڪيولي گردشي موٽر تيار ڪيو، جيڪو هڪ ئي طرف ڦري سگهندو هو.<ref name="Feringa-1999">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Koumura|first2=Nagatoshi|last3=Zijlstra|first3=Robert W. J.|last4=van Delden|first4=Richard A.|last5=Harada|first5=Nobuyuki|title=Light-driven monodirectional molecular rotor|journal=Nature|date=1999|volume=401|issue=6749|pages=152–155|doi=10.1038/43646|pmid=10490022|bibcode=1999Natur.401..152K|s2cid=4412610|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616669/1999NatureKoumura.pdf|hdl=11370/d8399fe7-11be-4282-8cd0-7c0adf42c96f|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس تحقيقي ٽيم بجليءَ جي تحريڪن سان هلندڙ هڪ ماليڪيولي گاڏي، يعني [[نانو ڪار]]، تيار ڪئي.<ref>{{cite journal|last1=Kudernac|first1=Tibor|last2=Ruangsupapichat|first2=Nopporn|last3=Parschau|first3=Manfred|last4=Maciá|first4=Beatriz|last5=Katsonis|first5=Nathalie|last6=Harutyunyan|first6=Syuzanna R.|last7=Ernst|first7=Karl-Heinz|last8=Feringa|first8=Ben L.|title=Electrically driven directional motion of a four-wheeled molecule on a metal surface|journal=Nature|date=2011|volume=479|issue=7372|pages=208–211|doi=10.1038/nature10587|pmid=22071765|bibcode=2011Natur.479..208K|s2cid=6175720|hdl=11370/9fad779e-2a93-4927-8750-7a197ecea952|hdl-access=free}}</ref> مضمون جي اصل ماخذ موجب فرينگا جي نالي تي 30 کان وڌيڪ پيٽنٽ هئا، جڏهن تہ هن 650 کان وڌيڪ ساٿي ماهرن جي نظرثانيءَ مان گذريل تحقيقي مقالا شايع ڪيا هئا. انهن مقالن کي 30,000 کان وڌيڪ ڀيرا حوالن ۾ استعمال ڪيو ويو هو ۽ سندس ''h-index'' 90 کان مٿي هو.<ref>{{cite web|title=webofknowledge.com|url=http://webofknowledge.com|website=Webofscience(TM)|publisher=Thomson Reuters|access-date=24 January 2015}}</ref> هن پنهنجي تدريسي ۽ تحقيقي زندگيءَ ۾ 100 کان وڌيڪ پي ايڇ ڊي شاگردن جي رهنمائي ڪئي.<ref>{{cite web|title=Professor of Chemistry Ben Feringa supervises his 100 th PhD student|url=http://www.rug.nl/news/2013/12/1212-feringa?lang=en|website=University of Groningen|date=12 December 2013|access-date=15 January 2015}}</ref> == سائنسي تحقيق ۾ خدمتون == === ماليڪيولي سوئچ ۽ موٽر === فرينگا جي اهم سائنسي ڪاميابين مان هڪ اهڙن ماليڪيولي سوئچن ۽ موٽرن جي تياري آهي، جن جي حرڪت کي روشنيءَ يا بجليءَ جي مدد سان ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. هن 1991ع ۾ پنهنجي ساٿين سان گڏ هڪ ڪائروآپٽيڪل ماليڪيولي سوئچ تي تحقيق شايع ڪئي.<ref name="Feringa Jager De Lange Meijer 1991 pp. 5468–5470">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben L.|last2=Jager|first2=Wolter F.|last3=De Lange|first3=Ben|last4=Meijer|first4=Egbert W.|title=Chiroptical molecular switch|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=113|issue=14|year=1991|doi=10.1021/ja00014a057|pages=5468–5470|bibcode=1991JAChS.113.5468F|url=https://pure.tue.nl/ws/files/2448127/587945.pdf}}</ref> ان تحقيق جا بنياد اڳ ۾ تيار ڪيل اهڙن ڪائرل الڪينن تي ٻڌل هئا، جن جي ماليڪيولي بناوت ۾ فضائي ازدحام سبب مخصوص ٽنڊ ۽ موڙ پيدا ٿيندا هئا.<ref name="Feringa Wynberg 1977 pp. 602–603">{{cite journal|last1=Feringa|first1=Ben|last2=Wynberg|first2=Hans|title=Torsionally distorted olefins. Resolution of cis- and trans-4,4'-Bi-1,1',2,2',3,3'-hexahydrophenanthrylidene|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=99|issue=2|year=1977|doi=10.1021/ja00444a046|pages=602–603|bibcode=1977JAChS..99..602F|s2cid=98160192|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3444394/1977JAmChemSocFeringa.pdf}}</ref> هن جي تحقيق مان ظاهر ٿيو تہ دائروي قطبيت واري روشنيءَ جي مدد سان ماليڪيولن جي ڪائرل خاصيتن کي ڪنٽرول ۽ وڌائي سگهجي ٿو.<ref name="Huck Jager de Lange Feringa pp. 1686–1688">{{cite journal|last1=Huck|first1=N. P. M.|last2=Jager|first2=W. F.|last3=de Lange|first3=B.|last4=Feringa|first4=B. L.|title=Dynamic Control and Amplification of Molecular Chirality by Circular Polarized Light|journal=Science|volume=273|issue=5282|date=20 September 1996|doi=10.1126/science.273.5282.1686|pages=1686–1688|bibcode=1996Sci...273.1686H|hdl=11370/4b47f5c3-7c10-4d4b-91cf-78d6efa82d6d|s2cid=45392975|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3616569/1996ScienceHuck.PDF|hdl-access=free}}</ref> انهن دريافتن جي نتيجي ۾ 1999ع ۾ هڪ طرفي گردشي حرڪت ڪندڙ ماليڪيولي موٽر جي تياري ممڪن ٿي. هي ڪم مستقبل جي [[نانو مشين]]ن ۽ [[نانو روبوٽ]]ن جي ترقيءَ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="Feringa-1999"/> فرينگا اهو پڻ ظاهر ڪيو تہ ماليڪيولي موٽرن جي مدد سان ڪيميائي عمل انگيزن جي رفتار ۽ انهن جي اينانٽيوسيليڪٽوٽي، يعني هڪ مخصوص آئيني صورت کي ترجيح ڏيڻ واري خاصيت، کي تبديل ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Wang|first1=J.|last2=Feringa|first2=B.L.|year=2011|title=Dynamic control of chiral space in a catalytic asymmetric reaction using a molecular motor|journal=Science|volume=331|issue=6023|pages=1429–1432|doi=10.1126/science.1199844|pmid=21310964|bibcode=2011Sci...331.1429W|s2cid=24556473|hdl=11370/88d11fed-e901-4617-9cd6-5a2ea13b3e6b|hdl-access=free}}</ref> === ماليڪيولي سوئچن جا استعمال === فرينگا جي تحقيقي ٽيم پاران تيار ڪيل ماليڪيولي سوئچن جا امڪاني استعمال ڪيترن ئي سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي شعبن ۾ آهن، جن ۾ هي شامل آهن: * اهڙا مواد ۽ سطحون، جيڪي ٻاهرين تحريڪ جي جواب ۾ پنهنجون خاصيتون تبديل ڪن؛<ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=London|first2=G|last3=Fernandez-landaluce|first3=T|last4=Rudolf|first4=P|last5=Feringa|first5=BL|year=2011|title=Adhesion of Photon-Driven Molecular Motors to Surfaces via 1,3-Dipolar Cycloadditions: Effect of Interfacial Interactions on Molecular Motion|doi=10.1021/nn102876j|journal=ACS Nano|volume=5|issue=1|pages=622–630|pmid=21207983}}</ref> * [[مائع ڪرسٽل]] ۽ روشنيءَ جي مدد سان انهن جي خاصيتن ۾ تبديليون؛<ref>{{cite journal|last1=van Delden|first1=RA|last2=Koumura|first2=N|last3=Harada|first3=N|last4=Feringa|first4=BL|year=2002|title=Unidirectional rotary motion in a liquid crystalline environment: Color tuning by a molecular motor|doi=10.1073/pnas.062660699|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=99|issue=8|pages=4945–4949|pmid=11929969|pmc=122700}}</ref> * [[آپٽو اليڪٽرانڪس]] لاءِ اليڪٽروڪرومڪ اوزار؛<ref>{{cite journal|last1=Areephong|first1=J|last2=Hurenkamp|first2=JH|last3=Milder|first3=M|last4=Meetsma|first4=A|last5=Herek|first5=JL|last6=Browne|first6=WR|last7=Feringa|first7=BL|year=2009|title=Photoswitchable Sexithiophene-Based Molecular Wires|doi=10.1021/ol8028059|journal=Organic Letters|volume=11|issue=3|pages=721–724|pmid=19140721}}</ref> * روشنيءَ سان تبديل ٿيندڙ [[ڊي اين اي]] جي مدد سان ماليڪيولي يادگيريءَ جا نظام؛<ref>{{cite journal|last1=Mammana|first1=A|last2=Carroll|first2=GT|last3=Areephong|first3=J|last4=Feringa|first4=BL|year=2011|title=A Chiroptical Photoswitchable DNA Complex|doi=10.1021/jp205893y|journal=Journal of Physical Chemistry B|volume=115|issue=40|pages=11581–11587|pmid=21879715}}</ref> * تحريڪ جي جواب ۾ خاصيتون تبديل ڪندڙ جيل؛<ref>{{cite journal|last1=de Jong|first1=Jaap|last2=Lucas|first2=LN|last3=Kellogg|first3=RM|last4=van Esch|first4=JH|last5=Feringa|first5=BL|year=2004|title=Reversible optical transcription of supramolecular chirality into molecular chirality|doi=10.1126/science.1095353|journal=Science|volume=304|issue=5668|pages=278–281|pmid=15073374}}</ref> * روشنيءَ سان ڪنٽرول ٿيندڙ [[پوليمر]]؛<ref>{{cite journal|last1=Pijper|first1=D|last2=Feringa|first2=BL|year=2007|title=Molecular Transmission: Controlling the Twist Sense of a Helical Polymer with a Single Light-Driven Molecular Motor|doi=10.1002/anie.200604941|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=46|issue=20|pages=3693–3696|pmid=17410629}}</ref> * روشنيءَ سان کُلندڙ ۽ بند ٿيندڙ پروٽين چينل، جن کي دوائن جي نانو پيماني تي پهچائڻ لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو؛<ref>{{cite journal|last1=Kocer|first1=A|last2=Walko|first2=M|last3=Meijberg|first3=W|last4=Feringa|first4=BL|year=2005|title=A light-actuated nanovalve derived from a channel protein|doi=10.1126/science.1114760|journal=Science|volume=309|issue=5735|pages=755–758|pmid=16051792}}</ref> * روشنيءَ سان سرگرم ٿيندڙ دوائن، ڪينسر جي علاج، جراثيم ڪش دوائن ۽ [[اينٽي بايوٽڪ مزاحمت]] بابت تحقيق. === ماليڪيولي حرڪت ۽ ظاهري دنيا === فرينگا جي تحقيق جو هڪ اهم مقصد ماليڪيولي پيماني تي ٿيندڙ حرڪت کي اهڙن اثرن ۾ تبديل ڪرڻ آهي، جيڪي نسبتاً وڏي پيماني تي ڏسي يا استعمال ڪري سگهجن. سندس ٽيم ماليڪيولي موٽرن کي سون جي نانو ذرڙن ۽ سون جي سطحن سان ڳنڍي ڏيکاريو تہ اهي موٽر سطح سان ڪيميائي طور ٻڌل هجڻ باوجود ڪم ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal|last1=Van Delden|first1=RA|last2=ter Wiel|first2=MKJ|last3=Pollard|first3=MM|last4=Vicario|first4=J|last5=Koumura|first5=N|last6=Feringa|first6=BL|title=Unidirectional molecular motor on a gold surface|doi=10.1038/nature04127|journal=Nature|year=2005|volume=437|issue=7063|pages=1337–1340|pmid=16251960}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Carroll|first1=GT|last2=Pollard|first2=MM|last3=van Delden|first3=RA|last4=Feringa|first4=BL|year=2010|title=Controlled rotary motion of light-driven molecular motors assembled on a gold surface|doi=10.1039/C0SC00162G|journal=Chemical Science|volume=1|issue=1|pages=97–101}}</ref> هيءَ ڪاميابي مستقبل ۾ ماليڪيولي ڪنويئر بيلٽ ۽ ٻين نانو مشينن جي تياريءَ لاءِ اهم سمجهي وڃي ٿي. هڪ ٻئي تجربي ۾ ماليڪيولي موٽرن کي مائع ڪرسٽلن سان گڏ استعمال ڪري ڏيکاريو ويو تہ روشنيءَ سان پيدا ٿيل ماليڪيولي حرڪت، مائع ڪرسٽل جي سطح تي موجود ننڍڙين شين کي ڦيرائي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal|last1=Eelkema|first1=JJR|last2=Pollard|first2=MM|last3=Vicario|first3=J|last4=Katsonis|first4=N|last5=Serrano Ramon|first5=B|last6=Bastiaansen|first6=CWM|last7=Broer|first7=DJ|last8=Feringa|first8=BL|year=2006|title=Rotation of a microscopic object by a light-driven molecular motor|doi=10.1038/440163a|journal=Nature|volume=440|issue=7081|page=163|pmid=16525460|doi-access=free}}</ref> === غيرمتقارن عمل انگيزي ۽ ٻيا تحقيقي شعبا === ماليڪيولي موٽرن ۽ سوئچن کان علاوه فرينگا جي تحقيق غيرمتقارن عمل انگيزي، نامياتي ترڪيب، ڪائرل ڪيميا ۽ سطحي سائنس تائين پکڙيل آهي. هن فاسفوراميڊائيٽس کي غيرمتقارن عمل انگيزيءَ ۾ ليگينڊ طور استعمال ڪرڻ بابت اهم ڪم ڪيو. خاص طور تي ٽامي جي عمل انگيزيءَ سان ڪاربان–ڪاربان بند ٺاهڻ دوران فضائي چونڊ (stereoselectivity) تي سندس تحقيق کي اهميت حاصل آهي.<ref>{{cite journal|last1=Teichert|first1=Johannes F.|last2=Feringa|first2=Ben L.|title=Phosphoramidites: Privileged Ligands in Asymmetric Catalysis|journal=Angewandte Chemie International Edition|date=2010|volume=49|issue=14|pages=2486–2528|doi=10.1002/anie.200904948|pmid=20333685|hdl=11370/bf9de79f-4fe0-4a62-97b1-0f059df32151|hdl-access=free}}</ref> بعد ۾ سندس ٽيم اهڙن فاسفوراميڊائيٽ مرڪبن جو اڀياس ڪيو، جيڪي هڪ ئي وقت ڪائرل خاصيت رکندڙ جز ۽ ڪيميائي عمل ۾ استعمال ٿيندڙ شروعاتي مادو ٿي سگهن ٿا. اهڙي طريقي سان پيليڊيم جي عمل انگيزيءَ هيٺ فاسفورس–ڪاربان بند ٺاهڻ ۾ فضائي چونڊ بهتر ڪرڻ جا امڪان ظاهر ٿيا.<ref>{{cite journal|last1=Mondal|first1=A|last2=Thiel|first2=N O.|last3=Dorel|first3=R|last4=Feringa|first4=B. L.|title=P-chirogenic phosphorus compounds by stereoselective Pd-catalysed arylation of phosphoramidites|journal=Nature Catalysis|date=23 December 2021|volume=5|pages=10–19|doi=10.1038/s41929-021-00697-9|doi-access=free}}</ref> سندس ٻين تحقيقي موضوعن ۾ ڪائرل برقي مقناطيسي شعاعن جي مدد سان فضائي چونڊ پيدا ڪرڻ، گهٽ ماليڪيولي وزن وارا جيل ٺاهيندڙ مرڪب، پورفيرن مرڪبن جي تصويرڪشي، پاڻمرادو ماليڪيولي ترتيب، سرڪيولر ڊائيڪروزم اسپيڪٽروسڪوپي، حياتياتي ڪائرل خاصيتن جي ابتدا ۽ سطحن جي ڪيميائي تبديلي شامل آهن. == اعزاز ۽ انعام == [[File:Nobel Laureates 0907 (31341926832).jpg|thumb|بين فرينگا، ڊسمبر 2016ع ۾ اسٽاڪهوم، سويڊن ۾ نوبل انعام جي پريس ڪانفرنس دوران]] === علمي ادارن جي رڪنيت === فرينگا ڪيترين ئي عالمي سائنسي ۽ ڪيميائي تنظيمن جو ميمبر رهيو آهي. 1998ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري]] جو فيلو چونڊيو ويو. 2004ع ۾ هو [[آمريڪن اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو بين الاقوامي اعزازي ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web|url=https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104195643/https://www.amacad.org/person/bernard-lucas-feringa|title=Bernard Lucas Feringa|publisher=American Academy of Arts and Sciences|archive-date=4 November 2020}}</ref> 2006ع ۾ کيس [[رائل نيدرلينڊز اڪيڊمي آف آرٽس اينڊ سائنسز]] جو ميمبر چونڊيو ويو ۽ 2008ع ۾ اڪيڊمي پروفيسر مقرر ڪيو ويو. هن اداري ۾ نائب صدر ۽ سائنس ڊويزن جي بورڊ جي چيئرمين طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون.<ref name="knaw">{{cite web|url=https://www.knaw.nl/en/members/members/4108|archive-url=https://web.archive.org/web/20150211212212/https://knaw.nl/en/members/members/4108?set_language=en|title=Ben Feringa|publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences|archive-date=11 February 2015}}</ref> 2009ع ۾ هو سوئٽزرلينڊ ۾ ٿيندڙ برگن اسٽاڪ ڪانفرنس جو صدر رهيو. 2010ع ۾ کيس [[اڪيڊيميا يوروپيا]] جو ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142600/https://www.ae-info.org/ae/Member/Feringa_Ben|title=Ben L. Feringa|publisher=Academia Europaea|archive-date=28 March 2019}}</ref> 2013ع ۾ کيس رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي ڪائونسل جو ميمبر مقرر ڪيو ويو. 13 آڪٽوبر 2016ع تي هو رائل نيدرلينڊز ڪيميڪل سوسائٽي جو اعزازي ميمبر بڻيو. 2019ع ۾ کيس آمريڪا جي [[نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز]] جو پرڏيهي ساٿي چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430143122/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/news/2019-nas-election.html|url-status=dead|archive-date=30 April 2019|title=2019 NAS Election|publisher=National Academy of Sciences|date=30 April 2019}}</ref> ساڳئي سال هو جرمنيءَ جي [[ليوپولڊينا جرمن اڪيڊمي آف سائنسز]] جو ميمبر پڻ بڻيو.<ref>{{cite web|title=Ben Feringa|url=https://www.leopoldina.org/mitgliederverzeichnis/mitglieder/member/Member/show/ben-l-feringa/|publisher=German Academy of Sciences Leopoldina|access-date=26 May 2021}}</ref> 2020ع ۾ کيس [[رائل سوسائٽي]] جو پرڏيهي ميمبر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://royalsociety.org/people/ben-feringa-9294/|title=Ben Feringa|publisher=Royal Society|access-date=19 September 2020}}</ref> === اهم سائنسي انعام === فرينگا کي نامياتي ڪيميا، عمل انگيزي، ماليڪيولي نانو ٽيڪنالاجي ۽ ضوئي ڪيميا ۾ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. * '''2000ع–2001ع:''' نووارٽس ڪيمسٽري ليڪچررشپ انعام. * '''2003ع:''' ڪوربر يورپي سائنس انعام. * '''2004ع:''' اسپينوزا انعام.<ref>{{cite web|url=https://www.nwo.nl/en/node/38980|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104200243/https://www.nwo.nl/en/node/38980|title=Prof. dr. B.L. (Ben) Feringa|publisher=Netherlands Organisation for Scientific Research|archive-date=4 November 2020}}</ref> * '''2005ع:''' پريلاگ گولڊ ميڊل، اي ٽي ايڇ زيورخ، سوئٽزرلينڊ. * '''2007ع:''' جيمس فليڪ نورس انعام، آمريڪن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2008ع:''' يورپي ريسرچ ڪائونسل جي ايڊوانسڊ گرانٽ. * '''2008ع:''' پيراسيلسس انعام، سوئس ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2010ع:''' ڪائرلٽي ميڊل. * '''2011ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو آرگينڪ اسٽيريوڪيمسٽري انعام. * '''2011ع:''' وانٽ هوف ميڊل. * '''2012ع:''' سينو ڊيل ڊوڪا جو وڏو سائنسي انعام. * '''2012ع:''' اليگزينڊر فان همبولٽ فائونڊيشن جو همبولٽ انعام. * '''2013ع:''' للي يورپي ممتاز سائنس انعام. * '''2013ع:''' ناگويا گولڊ ميڊل، جاپان. * '''2013ع:''' ياماڊا–ڪوگا انعام، جاپان. * '''2013ع:''' ميري ڪيوري ميڊل، پولش ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2014ع:''' ٿيوڊور فورسٽر انعام، جرمن ڪيميڪل سوسائٽي. * '''2015ع:''' آرٿر سي ڪوپ ليٽ ڪيريئر اسڪالرز انعام. * '''2015ع:''' ڪيمسٽري فار دي فيوچر سولوَي انعام.<ref name="Solvay">{{cite web|url=http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|title=Professor Ben Feringa, Laureate 2015 "Chemistry for the Future Solvay Prize"|access-date=5 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20151120134938/http://www.solvay.com/en/innovation/solvay-prize/2015-prize/index.html|archive-date=20 November 2015|url-status=dead}}</ref> * '''2016ع:''' [[ڪيميا جو نوبل انعام]]، جين پيئر سوواج ۽ فريزر اسٽوڊارٽ سان گڏ.<ref name="Nobelprize"/> * '''2016ع:''' آگسٽ ولهيلم فان هوفمان ميڊل. * '''2016ع:''' ٽيٽراهيڊرن انعام. * '''2017ع:''' رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جو سينٽينري انعام. * '''2018ع:''' يورپي ڪيميڪل سوسائٽي جو يورپي گولڊ ميڊل. === نوبل انعام === 2016ع ۾ بين فرينگا، [[فريزر اسٽوڊارٽ]] ۽ [[جين پيئر سوواج]] کي گڏيل طور ڪيميا جو نوبل انعام ڏنو ويو. انعام جو سبب ماليڪيولي مشينن جي جوڙجڪ ۽ ترڪيب بابت سندن تحقيق هئي.<ref name="Nobelprize"/> فرينگا جي تحقيق خاص طور تي اهڙن ماليڪيولي موٽرن جي تياريءَ سان لاڳاپيل هئي، جيڪي روشنيءَ جي توانائي استعمال ڪري ڪنٽرول ٿيل گردشي حرڪت پيدا ڪن ٿا. اهڙي تحقيق نانو ٽيڪنالاجي ۽ مستقبل جي ماليڪيولي مشينن لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو. === سرڪاري ۽ شهري اعزاز === 2008ع ۾ نيدرلينڊز جي راڻي بياترڪس کيس آرڊر آف دي نيدرلينڊز لائن جو نائيٽ مقرر ڪيو.<ref>{{cite web|title=Lintjes 2008 University of Groningen|work=Rijksuniversiteit Groningen|date=25 April 2008|url=http://www.rug.nl/news/2008/04/057_08}}</ref> 23 نومبر 2016ع تي نيدرلينڊز جي بادشاهه وليم اليگزينڊر کيس ساڳئي اعزازي سلسلي ۾ ڪمانڊر جي عهدي تي ترقي ڏني.<ref>{{cite web|url=http://nos.nl/artikel/2144700-nobelprijswinnaar-feringa-nu-ook-commandeur.html|title=Nobelprijswinnaar Feringa nu ook Commandeur|language=nl|publisher=Nederlandse Omroep Stichting|date=23 November 2016|access-date=12 December 2016}}</ref> پهرين ڊسمبر 2016ع تي کيس گروننگن شهر جي اعزازي شهريت ڏني وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.rug.nl/news-and-events/news/archief2016/nieuwsberichten/terugblik-nobellezing-ben-feringa-benoemd-tot-ereburger-stad-groningen?lang=en|title=Looking back on the Nobel lecture: Ben Feringa made an Honorary Citizen of Groningen|website=University of Groningen|date=December 2016|access-date=27 May 2017}}</ref> 6 اپريل 2017ع تي سندس جنم واري ڳوٺ بارگر-ڪومپاسڪوم ۾ هڪ رستي جو نالو سندس اعزاز ۾ ''Prof. Dr. B. L. Feringadam'' رکيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|title=Barger-Compascuum eert Nobelprijswinnaar Ben Feringa|date=6 April 2017|access-date=27 May 2017|archive-date=21 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171021060752/https://www.emmen.nu/nieuws/regio/489136/barger-compascuum-eert-nobelprijswinnaar-ben-feringa.html|url-status=dead}}</ref> 2 اپريل 2019ع تي ڏکڻ آفريڪا جي [[جوهانسبرگ يونيورسٽي]] کيس ڪيميا ۽ سائنسي برادريءَ لاءِ سندس خدمتن جي اعتراف ۾ اعزازي ڊاڪٽريٽ ڏني.<ref>{{cite web|url=https://www.uj.ac.za/newandevents/Pages/UJ-bestows-Honorary-Doctorate-on-world-leading-chemist-and-nanonscientist,-Prof-Bernard-%E2%80%9CBen%E2%80%9D-Feringa.aspx|title=News & Events – UJ bestows Honorary Doctorate on world-leading chemist and nanoscientist, Prof Bernard Feringa|website=University of Johannesburg|access-date=16 March 2020}}</ref> 2019ع ۾ هن [[انڊين اڪيڊمي آف سائنسز]] جي رامان چيئر جو اعزازي عهدو قبول ڪيو، جنهن تحت ممتاز سائنسدانن کي هندستان ۾ ليڪچر ڏيڻ ۽ مقامي محققن سان علمي رابطن لاءِ دعوت ڏني ويندي آهي.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/dont-forget-to-invest-in-fundamental-science-nobel-laureate-ben-feringa/articleshow/68406044.cms|title=Don't forget to invest in fundamental science: Nobel laureate Ben Feringa|work=The Times of India|date=14 March 2019|access-date=30 March 2019}}</ref> 1997ع ۾ فرينگا 200 ڪلوميٽر ڊگهي ڊچ برفاني اسڪيٽنگ مقابلي [[ايلف اسٽيڊنٽوخت]] کي 12 ڪلاڪن ۾ مڪمل ڪيو. == پيشوراڻيون سرگرميون == بين فرينگا ڪيترن ئي بين الاقوامي سائنسي رسالن جي ادارتي بورڊن ۾ ڪم ڪيو آهي. هو رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جي رسالي ''[[Chemical Communications]]'' جي ادارتي بورڊ جو 2012ع تائين ميمبر رهيو. هن ''Faraday Transactions of the Royal Society'' سان پڻ ادارتي لاڳاپا رکيا ۽ ''[[Chemistry World]]'' جي ادارتي بورڊ جو چيئرمين رهيو. 2002ع کان 2006ع تائين هو ''[[Organic & Biomolecular Chemistry]]'' جو باني سائنسي ايڊيٽر رهيو. ان کان علاوه هن ڪيترن ئي سائنسي رسالن جي صلاحڪاري يا ادارتي بورڊن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن ۾ هي شامل آهن: * ''[[Advanced Synthesis and Catalysis]]'' * ''Advances in Physical Organic Chemistry'' * ''Topics in Stereochemistry'' * ''[[Chemistry: An Asian Journal]]'' * ''[[Journal of Organic Chemistry]]'' * ''[[Journal of the American Chemical Society]]'' 26 آڪٽوبر 2017ع تي چين جي [[گوانگزو]] شهر ۾ واقع [[سائوٿ چائنا نارمل يونيورسٽي]] ۾ دوري دوران کيس اعزازي پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web|author1=雷爱侠|title=诺奖得主Bernard L. Feringa受聘华南师范大学名誉教授|url=http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|website=光明网|access-date=27 October 2017|archive-url=https://archive.today/20171027053736/http://world.gmw.cn/2017-10/26/content_26616242.htm|archive-date=27 October 2017|date=26 October 2017|url-status=dead|language=zh-CN}}</ref> ڊسمبر 2017ع کان هن کي چين ۾ مستقل رهائش جو اجازت نامو پڻ مليو. هن شنگهائي جي [[ايسٽ چائنا يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] ۾ پاڻمرادو مرمت ٿيندڙ مواد (Self-healing materials) بابت تحقيقي ٽيم جي اڳواڻي ڪرڻ جو منصوبو جوڙيو.<ref>{{cite web|title=Win a science Nobel and be in the running for a Chinese 'green card'|url=https://www.scmp.com/news/china/policies-politics/article/2121635/win-science-nobel-and-be-running-chinese-green-card|website=South China Morning Post|access-date=3 December 2017|date=26 November 2017}}</ref> فرينگا ''Selact'' نالي معاهدي تحت تحقيق ڪندڙ ڪمپنيءَ جو گڏيل باني پڻ آهي. هيءَ ڪمپني شروعات ۾ نامياتي ڪيميائي ترڪيب جون خدمتون فراهم ڪرڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، پر پوءِ وڏي تعداد ۾ مرڪبن جي تيز رفتار جاچ (High-throughput screening) جا طريقا تيار ڪرڻ لڳي. بعد ۾ اها ڪمپني ''Kiadis'' جو حصو بڻجي وئي. == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.nobelprize.org/laureate/931 بين فرينگا جو نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي تعارف] * [https://benferinga.com/ بين فرينگا جي سرڪاري ويب سائيٽ] * [https://www.rug.nl/staff/b.l.feringa/ گروننگن يونيورسٽيءَ ۾ بين فرينگا جو علمي تعارف] {{Nobel Prize in Chemistry}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Feringa, Ben}} [[زمرو:1951ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:ڊچ ڪيميادان]] [[زمرو:نامياتي ڪيميادان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا ڪيميادان]] [[زمرو:ڪيميا ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ڊچ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گروننگن يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا پرڏيهي ميمبر]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:رائل سوسائٽي آف ڪيمسٽري جا فيلو]] [[زمرو:نانو ٽيڪنالاجي جا سائنسدان]] dew5vcend3wesrvv8gsy6fn2aobrpo3 0 104020 418496 2026-10-10T11:17:36Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جاپاني خلوي حياتيات دان ۽ 2016ع جو طب جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = يوشينوري اوهسومي | native_name = 大隅 良典 | image = Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg | caption = يوشينوري اوهسومي، 2016ع | birth_date = {{birth date and age|1945|02|09|df=yes}} | birth_place = [[فوڪوڪا]]، ... 418496 wikitext text/x-wiki {{Short description|جاپاني خلوي حياتيات دان ۽ 2016ع جو طب جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = يوشينوري اوهسومي | native_name = 大隅 良典 | image = Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg | caption = يوشينوري اوهسومي، 2016ع | birth_date = {{birth date and age|1945|02|09|df=yes}} | birth_place = [[فوڪوڪا]]، [[جاپان]] | fields = [[خلوي حياتيات]] | workplaces = [[انسٽيٽيوٽ آف سائنس ٽوڪيو]]<br />[[ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | education = [[ٽوڪيو يونيورسٽي]] (بي ايس سي، ڊي ايس سي) | known_for = [[آٽوفيجي]] | awards = [[ڪيوٽو انعام]] (2012ع)<br />[[گارڊنر فائونڊيشن انٽرنيشنل انعام]] (2015ع)<br />[[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] (2016ع)<br />[[بريڪ ٿرو انعام براءِ حياتياتي سائنسز]] (2017ع) | website = {{URL|http://www.ohsumilab.aro.iri.titech.ac.jp/english.html}} }} {{Clear}} '''يوشينوري اوهسومي''' ({{lang-ja|大隅 良典}}؛ رومن صورت: ''Ōsumi Yoshinori''؛ پيدائش: 9 فيبروري 1945ع) هڪ [[جاپان|جاپاني]] [[خلوي حياتيات|خلوي حياتيات دان]] آهي، جيڪو خاص طور تي [[آٽوفيجي]] (Autophagy) جي تحقيق لاءِ مشهور آهي. آٽوفيجي هڪ حياتياتي عمل آهي، جنهن ذريعي جيوگهرڙا پنهنجي اندر موجود پراڻن، خراب يا غيرضروري جزن کي ٽوڙي انهن جي مادي کي ٻيهر استعمال ڪندا آهن. اوهسومي [[انسٽيٽيوٽ آف سائنس ٽوڪيو]] جي انسٽيٽيوٽ آف انوويٽو ريسرچ سان لاڳاپيل پروفيسر آهي.<ref name="orcid">Yoshinori Ohsumi's {{ORCID|0000-0003-2384-2166}}</ref> هن 2012ع ۾ بنيادي سائنسن لاءِ [[ڪيوٽو انعام]] حاصل ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chronicle.com/blogs/ticker/kyoto-prize-is-awarded-to-3-scholars/51696?cid=gn|title=Kyoto Prize Is Awarded to 3 Scholars|last=Biemiller|first=Lawrence|date=10 November 2012|website=The Chronicle of Higher Education|access-date=4 October 2016}}</ref> 2016ع ۾ کيس آٽوفيجي جي عمل جي بنيادي ميڪانيزمن بابت دريافتن جي اعتراف ۾ [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="nobelprize">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2016/press.html|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2016|publisher=The Nobel Foundation|date=3 October 2016|access-date=3 October 2016}}</ref> ان کان پوءِ 2017ع ۾ هن [[بريڪ ٿرو انعام براءِ حياتياتي سائنسز]] پڻ حاصل ڪيو.<ref name="Breakthrough2017">{{cite web|title=Laureates—Breakthrough Prize|url=https://breakthroughprize.org/Laureates/2|website=Breakthrough Prize|access-date=5 December 2016}}</ref> == سوانح حيات == [[File:Yoshinori Osumi 20151029.jpg|thumb|يوشينوري اوهسومي، آڪٽوبر 2015ع ۾ رائل اونٽاريو ميوزيم ۾ گارڊنر فائونڊيشن انٽرنيشنل انعام جي تقريب دوران]] [[File:John Dirks Yoshinori Osumi Kenjiro Monji and D Lorne Tyrrell 20151029.jpg|thumb|يوشينوري اوهسومي، جان ڊرڪس، ڪينجيرو مونجي ۽ ڊي لورن ٽائرل سان گڏ]] === پيدائش ۽ تعليم === يوشينوري اوهسومي 9 فيبروري 1945ع تي جاپان جي شهر [[فوڪوڪا]] ۾ پيدا ٿيو. هن 1967ع ۾ [[ٽوڪيو يونيورسٽي]] مان بيچلر آف سائنس (BSc) جي ڊگري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ 1974ع ۾ ساڳئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽر آف سائنس (DSc) جي ڊگري مڪمل ڪئي. 1974ع کان 1977ع تائين هو آمريڪا جي شهر [[نيويارڪ]] ۾ واقع [[راڪفيلر يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل محقق طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="orcid"/> === تدريسي ۽ تحقيقي زندگي === 1977ع ۾ اوهسومي جاپان واپس موٽيو ۽ [[ٽوڪيو يونيورسٽي]] ۾ ريسرچ ايسوسيئيٽ طور مقرر ٿيو. 1986ع ۾ کيس ساڳئي يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 1988ع ۾ ترقي ڏئي ايسوسيئيٽ پروفيسر بڻايو ويو. 1996ع ۾ هو جاپان جي شهر [[اوڪازاڪي]] ۾ واقع [[نيشنل انسٽيٽيوٽ فار بيسڪ بايولاجي]] سان وابسته ٿيو، جتي کيس پروفيسر مقرر ڪيو ويو. 2004ع کان 2009ع تائين هن جاپان جي [[گريجوئيٽ يونيورسٽي فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز]] ۾ پڻ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 2009ع ۾ هن نيشنل انسٽيٽيوٽ فار بيسڪ بايولاجي ۽ گريجوئيٽ يونيورسٽي فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز ۾ اعزازي پروفيسر جي حيثيت اختيار ڪئي. ساڳئي وقت هو [[ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] جي انٽيگريٽيڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي ايڊوانسڊ ريسرچ آرگنائيزيشن ۾ پروفيسر مقرر ٿيو. 2014ع ۾ رسمي رٽائرمينٽ کان پوءِ پڻ هن ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جي انسٽيٽيوٽ آف انوويٽو ريسرچ ۾ پنهنجي علمي ۽ تحقيقي سرگرمين کي جاري رکيو. هو ان اداري جي سيل بايولاجي ريسرچ يونٽ جو سربراهه پڻ رهيو آهي.<ref name="titech">{{cite web|title=Yoshinori Ohsumi Biography|url=http://www.ohsumilab.aro.iri.titech.ac.jp/ohsumieng.html|publisher=Institute of Innovative Research, Tokyo Institute of Technology|access-date=10 October 2016|archive-date=7 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007182221/http://www.ohsumilab.aro.iri.titech.ac.jp/ohsumieng.html}}</ref> == سائنسي تحقيق == === آٽوفيجي بابت تحقيق === [[آٽوفيجي]] هڪ قدرتي خلوي عمل آهي، جنهن دوران جيوگهرڙو پنهنجي اندر موجود خراب ٿيل عضين، پراڻن پروٽينن ۽ ٻين غيرضروري جزن کي مخصوص نظام ذريعي ٽوڙي انهن مان حاصل ٿيندڙ مواد کي ٻيهر استعمال ڪندو آهي. آٽوفيجي جو اصطلاح 1963ع ۾ بيلجيم جي حياتياتي سائنسدان [[ڪرسچن ڊي ڊيوو]] متعارف ڪرايو هو. اوهسومي 1988ع ۾ هن موضوع تي پنهنجي تحقيق شروع ڪئي. ان وقت آٽوفيجي بابت سائنسي تحقيق نسبتاً محدود هئي ۽ سالياني بنياد تي هن موضوع بابت ويهن کان به گهٽ تحقيقي مقالا شايع ٿيندا هئا.<ref name="MoleCluesTV">{{cite web|title=Yoshinori Ohsumi: What is autophagy? A dynamic cellular recycling process|url=https://www.youtube.com/watch?v=6bAkvnvX0W8|publisher=Molecular Frontiers Symposium at the Tokyo Institute of Technology, Japan|date=October 2017|access-date=15 January 2018}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ اوهسومي ۽ سندس تحقيقي ٽيم [[خمير]] (Yeast) جي جيوگهرڙن ۾ آٽوفيجي جي بناوت ۽ عمل جو تفصيلي مطالعو ڪيو. هنن خمير جي جيوگهرڙن ۾ جينياتي تبديليون پيدا ڪري انهن جينن جي سڃاڻپ ڪئي، جيڪي آٽوفيجي جي عمل لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite Q|Q57407776}}</ref><ref>{{cite Q|Q29614174}}</ref> انهن تجربن آٽوفيجي جي ماليڪيولي بنيادن کي سمجهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اوهسومي جي تحقيق مان سائنسدانن کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي تہ جيوگهرڙا پنهنجي اندروني مواد جي صفائي ۽ ٻيهر استعمال کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. === خمير جي جيوگهرڙن تي تجربا === اوهسومي جي تحقيق ۾ خمير جا جيوگهرڙا خاص اهميت رکندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن جي مدد سان آٽوفيجي جي عمل کي تجرباتي طور ڏسڻ ۽ ان ۾ شامل جينن کي سڃاڻڻ ممڪن ٿيو. سندس ٽيم خمير جي اهڙن ميوٽنٽن جو اڀياس ڪيو، جن ۾ آٽوفيجي جو عمل متاثر ٿيل هو. انهن تجربن ذريعي آٽوفيجي لاءِ ضروري جينياتي نظام بابت بنيادي معلومات حاصل ٿي. انهن نتيجن آٽوفيجي کي هڪ منظم، جينن جي ڪنٽرول هيٺ هلندڙ خلوي عمل طور سمجهڻ ۾ مدد ڏني. بعد ۾ ٻين محققن انهن دريافتن جي بنياد تي جانورن ۽ انسانن جي جيوگهرڙن ۾ آٽوفيجي بابت وڌيڪ تحقيق ڪئي. === آٽوفيجي جي حياتياتي اهميت === آٽوفيجي جيوگهرڙن جي بقا ۽ اندروني توازن برقرار رکڻ لاءِ اهم آهي. هن عمل ذريعي جيوگهرڙا خراب ٿيل خلوي جزن کي ختم ڪري سگهن ٿا ۽ غذائي کوٽ جي حالتن ۾ موجود مواد کي ٻيهر استعمال ڪري سگهن ٿا. آٽوفيجي بابت تحقيق ڪيترن ئي حياتياتي موضوعن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ خلوي واڌ ويجهه، جيوگهرڙن جو اندروني توازن، غذائي کوٽ جي جواب ۾ ٿيندڙ تبديليون، عمر وڌڻ جا حياتياتي عمل ۽ مختلف بيمارين جا ماليڪيولي ميڪانيزم شامل آهن. اوهسومي جي تحقيق انهن موضوعن جي وڌيڪ مطالعي لاءِ بنيادي سائنسي بنياد فراهم ڪيو. == نوبل انعام == 3 آڪٽوبر 2016ع تي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ يوشينوري اوهسومي کي 2016ع جو [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] ڏنو ويندو. کيس هي اعزاز '''آٽوفيجي جي ميڪانيزمن بابت سندس دريافتن''' جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="nobelprize"/> نوبل ڪميٽيءَ مطابق سندس تحقيق آٽوفيجي جي ماليڪيولي بنيادن کي واضح ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. اوهسومي هن انعام سان جاپان جي نوبل انعام يافته سائنسدانن جي فهرست ۾ شامل ٿيو. 2016ع جي رپورٽن ۾ کيس نوبل انعام حاصل ڪندڙ 25هون جاپاني شخص قرار ڏنو ويو.<ref name="japantimes">{{cite news|last1=Wanklyn|first1=Alastair|title=Japanese microbiologist Yoshinori Ohsumi wins Nobel in medicine for autophagy research|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2016/10/03/world/japanese-microbiologist-yoshinori-ohsumi-wins-nobel-prize-in-medicine-for-autophagy-research/|access-date=8 October 2016|work=The Japan Times|date=3 October 2016}}</ref> هن 7 ڊسمبر 2016ع تي پنهنجي نوبل ليڪچر ۾ آٽوفيجي جي ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ خمير جي جيوگهرڙن ۾ ٿيل تحقيق بابت تفصيل پيش ڪيا.<ref name="Nobel">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2016/ohsumi-lecture.html|title=Yoshinori Ohsumi – Nobel Lecture: Autophagy – an Intracellular Recycling System|date=7 December 2016|work=Nobel Prize|access-date=15 January 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kolata|first1=Gina|last2=Chan|first2=Sewell|title=Yoshinori Ohsumi of Japan Wins Nobel Prize for Study of 'Self-Eating' Cells|url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/science/yoshinori-ohsumi-nobel-prize-medicine.html|access-date=10 October 2016|work=The New York Times|date=3 October 2016}}</ref> == ذاتي زندگي == اوهسومي جي گهرواريءَ جو نالو ماريڪو اوهسومي آهي، جيڪا [[تيڪيو يونيورسٽي آف سائنس]] ۾ پروفيسر رهي آهي. ماريڪو اوهسومي پنهنجي مڙس سان گڏ ڪيترن ئي تحقيقي منصوبن ۾ حصو ورتو ۽ سندن گڏيل تحقيق جا ڪيترائي سائنسي مقالا شايع ٿيا آهن.<ref>{{cite web|title=大隅萬里子教授の共同研究がノーベル医学・生理学賞として選定されました|trans-title=A joint research of Professor Mariko Ohsumi won Nobel Prize in Physiology or Medicine|date=5 October 2016|publisher=Teikyo University of Science|url=http://www.ntu.ac.jp/topics/news/2016/10/05201411.html|access-date=9 October 2016|archive-date=22 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222063438/http://www.ntu.ac.jp/topics/news/2016/10/05201411.html}}</ref> 2024ع ۾ اوهسومي پنهنجو نوبل انعام وارو تمغو ۽ سند [[انسٽيٽيوٽ آف سائنس ٽوڪيو]] کي عطيو ڪيا. سندس مقصد نوجوان محققن کي سائنسي تحقيق ۽ مستقبل جي نون دريافتن لاءِ همٿائڻ هو.<ref name="TTNApr24">{{cite web|url=https://www.titech.ac.jp/english/news/2024/068945|title=Honorary Professor Yoshinori Ohsumi donates Nobel Prize medal to Tokyo Tech|publisher=Institute of Science Tokyo|access-date=17 January 2026}}</ref> == اعزاز ۽ انعام == [[File:Yoshinori Osumi 20161003.jpg|thumb|يوشينوري اوهسومي، ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جي پنهنجي تجربيگاهه ۾]] اوهسومي کي خلوي حياتيات ۽ آٽوفيجي جي تحقيق ۾ خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي انعام مليا آهن.<ref name="titech"/> * '''2005ع:''' فوجيهارا انعام، فوجيهارا فائونڊيشن آف سائنس. * '''2006ع:''' جاپان اڪيڊمي انعام، جاپان اڪيڊمي. * '''2007ع:''' باٽنيڪل سوسائٽي آف جاپان جو سائنس انعام. * '''2008ع:''' آساهي انعام، ''آساهي شمبن''. * '''2012ع:''' بنيادي سائنسن لاءِ ڪيوٽو انعام.<ref>{{cite web|title=Yoshinori Ohsumi|url=http://www.kyotoprize.org/en/laureates/yoshinori-ohsumi/|website=Kyoto Prize|access-date=3 October 2016}}</ref> * '''2013ع:''' ٿامسن رائٽرز سائيٽيشن لاريئيٽ. * '''2015ع:''' گارڊنر فائونڊيشن انٽرنيشنل انعام. * '''2015ع:''' انٽرنيشنل پرائز فار بايولاجي. * '''2015ع:''' ڪائيو ميڊيڪل سائنس انعام. * '''2015ع:''' جاپان جي ثقافتي خدمتن لاءِ ممتاز شخصيت جو اعزاز (Person of Cultural Merit). * '''2015ع:''' روزنسٽيل انعام. * '''2016ع:''' وائيلي انعام براءِ حياتياتي طبي سائنسز. * '''2016ع:''' ڊاڪٽر پال جانسن انعام براءِ حياتياتي طبي تحقيق. * '''2016ع:''' طب يا فعليات جو نوبل انعام.<ref>{{cite news|title=Yoshinori Ohsumi wins Nobel prize in medicine for work on autophagy|url=https://www.theguardian.com/science/2016/oct/03/yoshinori-ohsumi-wins-nobel-prize-in-medicine|newspaper=The Guardian|access-date=3 October 2016}}</ref> * '''2016ع ۽ 2017ع:''' ''ايشين سائنٽسٽ 100'' جي فهرست ۾ شموليت.<ref>{{cite web|url=https://www.asianscientist.com/as100/|title=The Asian Scientist 100|publisher=Asian Scientist|access-date=13 March 2025}}</ref> * '''2017ع:''' بريڪ ٿرو انعام براءِ حياتياتي سائنسز.<ref>{{cite web|url=https://breakthroughprize.org/Laureates/2/L3793|title=Breakthrough Prize – Life Sciences: Breakthrough Prize Laureates – Yoshinori Ohsumi|website=Breakthroughprize.org|access-date=15 October 2018}}</ref> * '''2017ع:''' [[ڪيوٽو يونيورسٽي]] پاران اعزازي ڊاڪٽريٽ.<ref>{{cite web|url=https://www.kyoto-u.ac.jp/zh-tw/news/2017-09-13|title=Yoshinori Ohsumi awarded Honorary Doctorate, delivers special lecture (13 July 2017)|publisher=Kyoto University}}</ref> == چونڊ تحقيقي مقالا == اوهسومي جي تحقيقي مقالن ۾ خمير جي جيوگهرڙن ۾ آٽوفيجي جي دريافت، آٽوفيجي سان لاڳاپيل جينن جي سڃاڻپ ۽ خلوي مواد جي ٻيهر استعمال جي ماليڪيولي ميڪانيزمن بابت اهم تحقيق شامل آهي.<ref name="JSTOR">{{cite web|title=Nobel Prize Laureate Yoshinori Ohsumi's Work|date=3 October 2016|publisher=JSTOR Daily|url=http://daily.jstor.org/nobel-prize-laureate-yoshinori-ohsumis-work/|access-date=9 October 2016|archive-date=6 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006225443/http://daily.jstor.org/nobel-prize-laureate-yoshinori-ohsumis-work/}}</ref> === خمير ۾ آٽوفيجي بابت بنيادي تحقيق === * {{cite Q|Q29614187}} * {{cite Q|Q34337565}} === ٻيا اهم تحقيقي مقالا === * {{cite Q|Q27935838|doi-access=free}} * {{cite Q|Q27940154}} * {{cite Q|Q24597817}} * {{cite Q|Q27934137}} * {{cite Q|Q28206420}} * {{cite Q|Q29547489}} * {{cite journal|last1=Suzuki|first1=Sho W.|last2=Onodera|first2=Jun|last3=Ohsumi|first3=Yoshinori|title=Starvation Induced Cell Death in Autophagy-Defective Yeast Mutants Is Caused by Mitochondria Dysfunction|journal=PLoS ONE|volume=6|issue=2|date=25 February 2011|issn=1932-6203|pmid=21364763|pmc=3045454|doi=10.1371/journal.pone.0017412|doi-access=free|article-number=e17412}} * {{cite Q|Q27933717|doi-access=free}} * {{cite Q|Q34394370}} * {{cite Q|Q34497110|doi-access=free}} * {{cite Q|Q27718642|doi-access=free}} == پڻ ڏسو == * [[جاپاني نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست]] * [[ٽوڪيو يونيورسٽي سان لاڳاپيل نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست]] * [[آٽوفيجي]] * [[خلوي حياتيات]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2016/ohsumi/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي يوشينوري اوهسومي جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2016/ohsumi/lecture/ يوشينوري اوهسومي جو نوبل ليڪچر، 7 ڊسمبر 2016ع: ''Molecular Mechanisms of Autophagy in Yeast''] {{Nobel Prize in Physiology or Medicine}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Japanese Nobel laureates}} {{Breakthrough Prize laureates}} {{Scholia|author}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ohsumi, Yoshinori}} [[زمرو:1945ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:جاپاني حياتيات دان]] [[زمرو:خلوي حياتيات دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا جاپاني حياتيات دان]] [[زمرو:طب يا فعليات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جاپاني نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ٽوڪيو يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ٽوڪيو يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جا استاد]] [[زمرو:فوڪوڪا جا سائنسدان]] [[زمرو:ڪيوٽو انعام يافته]] [[زمرو:جاپان جي ثقافتي اعزاز يافته شخصيتون]] [[زمرو:يورپي ماليڪيولي بايولاجي تنظيم جا ميمبر]] [[زمرو:آرڊر آف ڪلچر حاصل ڪندڙ]] q4x2ucfqi415sverv6a24hn8vtvpnzd 418497 418496 2026-10-10T11:18:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 418497 wikitext text/x-wiki {{Short description|جاپاني خلوي حياتيات دان ۽ 2016ع جو طب جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | name = يوشينوري اوهسومي | native_name = 大隅 良典 | image = Nobel Laureates 7428 (30679389523) (cropped).jpg | caption = يوشينوري اوهسومي، 2016ع | birth_date = {{birth date and age|1945|02|09|df=yes}} | birth_place = [[فوڪوڪا]]، [[جاپان]] | fields = [[خلوي حياتيات]] | workplaces = [[انسٽيٽيوٽ آف سائنس ٽوڪيو]]<br />[[ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | education = [[ٽوڪيو يونيورسٽي]] (بي ايس سي، ڊي ايس سي) | known_for = [[آٽوفيجي]] | awards = [[ڪيوٽو انعام]] (2012ع)<br />[[گارڊنر فائونڊيشن انٽرنيشنل انعام]] (2015ع)<br />[[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] (2016ع)<br />[[بريڪ ٿرو انعام براءِ حياتياتي سائنسز]] (2017ع) | website = {{URL|http://www.ohsumilab.aro.iri.titech.ac.jp/english.html}} }} '''يوشينوري اوهسومي''' ({{lang-ja|大隅 良典}}؛ رومن صورت: ''Ōsumi Yoshinori''؛ پيدائش: 9 فيبروري 1945ع) هڪ [[جاپان|جاپاني]] [[خلوي حياتيات|خلوي حياتيات دان]] آهي، جيڪو خاص طور تي [[آٽوفيجي]] (Autophagy) جي تحقيق لاءِ مشهور آهي. آٽوفيجي هڪ حياتياتي عمل آهي، جنهن ذريعي جيوگهرڙا پنهنجي اندر موجود پراڻن، خراب يا غيرضروري جزن کي ٽوڙي انهن جي مادي کي ٻيهر استعمال ڪندا آهن. اوهسومي [[انسٽيٽيوٽ آف سائنس ٽوڪيو]] جي انسٽيٽيوٽ آف انوويٽو ريسرچ سان لاڳاپيل پروفيسر آهي.<ref name="orcid">Yoshinori Ohsumi's {{ORCID|0000-0003-2384-2166}}</ref> هن 2012ع ۾ بنيادي سائنسن لاءِ [[ڪيوٽو انعام]] حاصل ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://chronicle.com/blogs/ticker/kyoto-prize-is-awarded-to-3-scholars/51696?cid=gn|title=Kyoto Prize Is Awarded to 3 Scholars|last=Biemiller|first=Lawrence|date=10 November 2012|website=The Chronicle of Higher Education|access-date=4 October 2016}}</ref> 2016ع ۾ کيس آٽوفيجي جي عمل جي بنيادي ميڪانيزمن بابت دريافتن جي اعتراف ۾ [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref name="nobelprize">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2016/press.html|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2016|publisher=The Nobel Foundation|date=3 October 2016|access-date=3 October 2016}}</ref> ان کان پوءِ 2017ع ۾ هن [[بريڪ ٿرو انعام براءِ حياتياتي سائنسز]] پڻ حاصل ڪيو.<ref name="Breakthrough2017">{{cite web|title=Laureates—Breakthrough Prize|url=https://breakthroughprize.org/Laureates/2|website=Breakthrough Prize|access-date=5 December 2016}}</ref> == سوانح حيات == [[File:Yoshinori Osumi 20151029.jpg|thumb|يوشينوري اوهسومي، آڪٽوبر 2015ع ۾ رائل اونٽاريو ميوزيم ۾ گارڊنر فائونڊيشن انٽرنيشنل انعام جي تقريب دوران]] [[File:John Dirks Yoshinori Osumi Kenjiro Monji and D Lorne Tyrrell 20151029.jpg|thumb|يوشينوري اوهسومي، جان ڊرڪس، ڪينجيرو مونجي ۽ ڊي لورن ٽائرل سان گڏ]] === پيدائش ۽ تعليم === يوشينوري اوهسومي 9 فيبروري 1945ع تي جاپان جي شهر [[فوڪوڪا]] ۾ پيدا ٿيو. هن 1967ع ۾ [[ٽوڪيو يونيورسٽي]] مان بيچلر آف سائنس (BSc) جي ڊگري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ 1974ع ۾ ساڳئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽر آف سائنس (DSc) جي ڊگري مڪمل ڪئي. 1974ع کان 1977ع تائين هو آمريڪا جي شهر [[نيويارڪ]] ۾ واقع [[راڪفيلر يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽورل محقق طور ڪم ڪندو رهيو.<ref name="orcid"/> === تدريسي ۽ تحقيقي زندگي === 1977ع ۾ اوهسومي جاپان واپس موٽيو ۽ [[ٽوڪيو يونيورسٽي]] ۾ ريسرچ ايسوسيئيٽ طور مقرر ٿيو. 1986ع ۾ کيس ساڳئي يونيورسٽيءَ ۾ ليڪچرار مقرر ڪيو ويو، جڏهن تہ 1988ع ۾ ترقي ڏئي ايسوسيئيٽ پروفيسر بڻايو ويو. 1996ع ۾ هو جاپان جي شهر [[اوڪازاڪي]] ۾ واقع [[نيشنل انسٽيٽيوٽ فار بيسڪ بايولاجي]] سان وابسته ٿيو، جتي کيس پروفيسر مقرر ڪيو ويو. 2004ع کان 2009ع تائين هن جاپان جي [[گريجوئيٽ يونيورسٽي فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز]] ۾ پڻ پروفيسر طور خدمتون سرانجام ڏنيون. 2009ع ۾ هن نيشنل انسٽيٽيوٽ فار بيسڪ بايولاجي ۽ گريجوئيٽ يونيورسٽي فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز ۾ اعزازي پروفيسر جي حيثيت اختيار ڪئي. ساڳئي وقت هو [[ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] جي انٽيگريٽيڊ ريسرچ انسٽيٽيوٽ جي ايڊوانسڊ ريسرچ آرگنائيزيشن ۾ پروفيسر مقرر ٿيو. 2014ع ۾ رسمي رٽائرمينٽ کان پوءِ پڻ هن ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جي انسٽيٽيوٽ آف انوويٽو ريسرچ ۾ پنهنجي علمي ۽ تحقيقي سرگرمين کي جاري رکيو. هو ان اداري جي سيل بايولاجي ريسرچ يونٽ جو سربراهه پڻ رهيو آهي.<ref name="titech">{{cite web|title=Yoshinori Ohsumi Biography|url=http://www.ohsumilab.aro.iri.titech.ac.jp/ohsumieng.html|publisher=Institute of Innovative Research, Tokyo Institute of Technology|access-date=10 October 2016|archive-date=7 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007182221/http://www.ohsumilab.aro.iri.titech.ac.jp/ohsumieng.html}}</ref> == سائنسي تحقيق == === آٽوفيجي بابت تحقيق === [[آٽوفيجي]] هڪ قدرتي خلوي عمل آهي، جنهن دوران جيوگهرڙو پنهنجي اندر موجود خراب ٿيل عضين، پراڻن پروٽينن ۽ ٻين غيرضروري جزن کي مخصوص نظام ذريعي ٽوڙي انهن مان حاصل ٿيندڙ مواد کي ٻيهر استعمال ڪندو آهي. آٽوفيجي جو اصطلاح 1963ع ۾ بيلجيم جي حياتياتي سائنسدان [[ڪرسچن ڊي ڊيوو]] متعارف ڪرايو هو. اوهسومي 1988ع ۾ هن موضوع تي پنهنجي تحقيق شروع ڪئي. ان وقت آٽوفيجي بابت سائنسي تحقيق نسبتاً محدود هئي ۽ سالياني بنياد تي هن موضوع بابت ويهن کان به گهٽ تحقيقي مقالا شايع ٿيندا هئا.<ref name="MoleCluesTV">{{cite web|title=Yoshinori Ohsumi: What is autophagy? A dynamic cellular recycling process|url=https://www.youtube.com/watch?v=6bAkvnvX0W8|publisher=Molecular Frontiers Symposium at the Tokyo Institute of Technology, Japan|date=October 2017|access-date=15 January 2018}}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ اوهسومي ۽ سندس تحقيقي ٽيم [[خمير]] (Yeast) جي جيوگهرڙن ۾ آٽوفيجي جي بناوت ۽ عمل جو تفصيلي مطالعو ڪيو. هنن خمير جي جيوگهرڙن ۾ جينياتي تبديليون پيدا ڪري انهن جينن جي سڃاڻپ ڪئي، جيڪي آٽوفيجي جي عمل لاءِ ضروري آهن.<ref>{{cite Q|Q57407776}}</ref><ref>{{cite Q|Q29614174}}</ref> انهن تجربن آٽوفيجي جي ماليڪيولي بنيادن کي سمجهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اوهسومي جي تحقيق مان سائنسدانن کي اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي تہ جيوگهرڙا پنهنجي اندروني مواد جي صفائي ۽ ٻيهر استعمال کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. === خمير جي جيوگهرڙن تي تجربا === اوهسومي جي تحقيق ۾ خمير جا جيوگهرڙا خاص اهميت رکندا هئا، ڇاڪاڻ تہ انهن جي مدد سان آٽوفيجي جي عمل کي تجرباتي طور ڏسڻ ۽ ان ۾ شامل جينن کي سڃاڻڻ ممڪن ٿيو. سندس ٽيم خمير جي اهڙن ميوٽنٽن جو اڀياس ڪيو، جن ۾ آٽوفيجي جو عمل متاثر ٿيل هو. انهن تجربن ذريعي آٽوفيجي لاءِ ضروري جينياتي نظام بابت بنيادي معلومات حاصل ٿي. انهن نتيجن آٽوفيجي کي هڪ منظم، جينن جي ڪنٽرول هيٺ هلندڙ خلوي عمل طور سمجهڻ ۾ مدد ڏني. بعد ۾ ٻين محققن انهن دريافتن جي بنياد تي جانورن ۽ انسانن جي جيوگهرڙن ۾ آٽوفيجي بابت وڌيڪ تحقيق ڪئي. === آٽوفيجي جي حياتياتي اهميت === آٽوفيجي جيوگهرڙن جي بقا ۽ اندروني توازن برقرار رکڻ لاءِ اهم آهي. هن عمل ذريعي جيوگهرڙا خراب ٿيل خلوي جزن کي ختم ڪري سگهن ٿا ۽ غذائي کوٽ جي حالتن ۾ موجود مواد کي ٻيهر استعمال ڪري سگهن ٿا. آٽوفيجي بابت تحقيق ڪيترن ئي حياتياتي موضوعن سان لاڳاپيل آهي، جن ۾ خلوي واڌ ويجهه، جيوگهرڙن جو اندروني توازن، غذائي کوٽ جي جواب ۾ ٿيندڙ تبديليون، عمر وڌڻ جا حياتياتي عمل ۽ مختلف بيمارين جا ماليڪيولي ميڪانيزم شامل آهن. اوهسومي جي تحقيق انهن موضوعن جي وڌيڪ مطالعي لاءِ بنيادي سائنسي بنياد فراهم ڪيو. == نوبل انعام == 3 آڪٽوبر 2016ع تي نوبل ڪميٽي اعلان ڪيو تہ يوشينوري اوهسومي کي 2016ع جو [[طب يا فعليات جو نوبل انعام]] ڏنو ويندو. کيس هي اعزاز '''آٽوفيجي جي ميڪانيزمن بابت سندس دريافتن''' جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="nobelprize"/> نوبل ڪميٽيءَ مطابق سندس تحقيق آٽوفيجي جي ماليڪيولي بنيادن کي واضح ڪرڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪيو. اوهسومي هن انعام سان جاپان جي نوبل انعام يافته سائنسدانن جي فهرست ۾ شامل ٿيو. 2016ع جي رپورٽن ۾ کيس نوبل انعام حاصل ڪندڙ 25هون جاپاني شخص قرار ڏنو ويو.<ref name="japantimes">{{cite news|last1=Wanklyn|first1=Alastair|title=Japanese microbiologist Yoshinori Ohsumi wins Nobel in medicine for autophagy research|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2016/10/03/world/japanese-microbiologist-yoshinori-ohsumi-wins-nobel-prize-in-medicine-for-autophagy-research/|access-date=8 October 2016|work=The Japan Times|date=3 October 2016}}</ref> هن 7 ڊسمبر 2016ع تي پنهنجي نوبل ليڪچر ۾ آٽوفيجي جي ماليڪيولي ميڪانيزمن ۽ خمير جي جيوگهرڙن ۾ ٿيل تحقيق بابت تفصيل پيش ڪيا.<ref name="Nobel">{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2016/ohsumi-lecture.html|title=Yoshinori Ohsumi – Nobel Lecture: Autophagy – an Intracellular Recycling System|date=7 December 2016|work=Nobel Prize|access-date=15 January 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=Kolata|first1=Gina|last2=Chan|first2=Sewell|title=Yoshinori Ohsumi of Japan Wins Nobel Prize for Study of 'Self-Eating' Cells|url=https://www.nytimes.com/2016/10/04/science/yoshinori-ohsumi-nobel-prize-medicine.html|access-date=10 October 2016|work=The New York Times|date=3 October 2016}}</ref> == ذاتي زندگي == اوهسومي جي گهرواريءَ جو نالو ماريڪو اوهسومي آهي، جيڪا [[تيڪيو يونيورسٽي آف سائنس]] ۾ پروفيسر رهي آهي. ماريڪو اوهسومي پنهنجي مڙس سان گڏ ڪيترن ئي تحقيقي منصوبن ۾ حصو ورتو ۽ سندن گڏيل تحقيق جا ڪيترائي سائنسي مقالا شايع ٿيا آهن.<ref>{{cite web|title=大隅萬里子教授の共同研究がノーベル医学・生理学賞として選定されました|trans-title=A joint research of Professor Mariko Ohsumi won Nobel Prize in Physiology or Medicine|date=5 October 2016|publisher=Teikyo University of Science|url=http://www.ntu.ac.jp/topics/news/2016/10/05201411.html|access-date=9 October 2016|archive-date=22 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170222063438/http://www.ntu.ac.jp/topics/news/2016/10/05201411.html}}</ref> 2024ع ۾ اوهسومي پنهنجو نوبل انعام وارو تمغو ۽ سند [[انسٽيٽيوٽ آف سائنس ٽوڪيو]] کي عطيو ڪيا. سندس مقصد نوجوان محققن کي سائنسي تحقيق ۽ مستقبل جي نون دريافتن لاءِ همٿائڻ هو.<ref name="TTNApr24">{{cite web|url=https://www.titech.ac.jp/english/news/2024/068945|title=Honorary Professor Yoshinori Ohsumi donates Nobel Prize medal to Tokyo Tech|publisher=Institute of Science Tokyo|access-date=17 January 2026}}</ref> == اعزاز ۽ انعام == [[File:Yoshinori Osumi 20161003.jpg|thumb|يوشينوري اوهسومي، ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جي پنهنجي تجربيگاهه ۾]] اوهسومي کي خلوي حياتيات ۽ آٽوفيجي جي تحقيق ۾ خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي انعام مليا آهن.<ref name="titech"/> * '''2005ع:''' فوجيهارا انعام، فوجيهارا فائونڊيشن آف سائنس. * '''2006ع:''' جاپان اڪيڊمي انعام، جاپان اڪيڊمي. * '''2007ع:''' باٽنيڪل سوسائٽي آف جاپان جو سائنس انعام. * '''2008ع:''' آساهي انعام، ''آساهي شمبن''. * '''2012ع:''' بنيادي سائنسن لاءِ ڪيوٽو انعام.<ref>{{cite web|title=Yoshinori Ohsumi|url=http://www.kyotoprize.org/en/laureates/yoshinori-ohsumi/|website=Kyoto Prize|access-date=3 October 2016}}</ref> * '''2013ع:''' ٿامسن رائٽرز سائيٽيشن لاريئيٽ. * '''2015ع:''' گارڊنر فائونڊيشن انٽرنيشنل انعام. * '''2015ع:''' انٽرنيشنل پرائز فار بايولاجي. * '''2015ع:''' ڪائيو ميڊيڪل سائنس انعام. * '''2015ع:''' جاپان جي ثقافتي خدمتن لاءِ ممتاز شخصيت جو اعزاز (Person of Cultural Merit). * '''2015ع:''' روزنسٽيل انعام. * '''2016ع:''' وائيلي انعام براءِ حياتياتي طبي سائنسز. * '''2016ع:''' ڊاڪٽر پال جانسن انعام براءِ حياتياتي طبي تحقيق. * '''2016ع:''' طب يا فعليات جو نوبل انعام.<ref>{{cite news|title=Yoshinori Ohsumi wins Nobel prize in medicine for work on autophagy|url=https://www.theguardian.com/science/2016/oct/03/yoshinori-ohsumi-wins-nobel-prize-in-medicine|newspaper=The Guardian|access-date=3 October 2016}}</ref> * '''2016ع ۽ 2017ع:''' ''ايشين سائنٽسٽ 100'' جي فهرست ۾ شموليت.<ref>{{cite web|url=https://www.asianscientist.com/as100/|title=The Asian Scientist 100|publisher=Asian Scientist|access-date=13 March 2025}}</ref> * '''2017ع:''' بريڪ ٿرو انعام براءِ حياتياتي سائنسز.<ref>{{cite web|url=https://breakthroughprize.org/Laureates/2/L3793|title=Breakthrough Prize – Life Sciences: Breakthrough Prize Laureates – Yoshinori Ohsumi|website=Breakthroughprize.org|access-date=15 October 2018}}</ref> * '''2017ع:''' [[ڪيوٽو يونيورسٽي]] پاران اعزازي ڊاڪٽريٽ.<ref>{{cite web|url=https://www.kyoto-u.ac.jp/zh-tw/news/2017-09-13|title=Yoshinori Ohsumi awarded Honorary Doctorate, delivers special lecture (13 July 2017)|publisher=Kyoto University}}</ref> == چونڊ تحقيقي مقالا == اوهسومي جي تحقيقي مقالن ۾ خمير جي جيوگهرڙن ۾ آٽوفيجي جي دريافت، آٽوفيجي سان لاڳاپيل جينن جي سڃاڻپ ۽ خلوي مواد جي ٻيهر استعمال جي ماليڪيولي ميڪانيزمن بابت اهم تحقيق شامل آهي.<ref name="JSTOR">{{cite web|title=Nobel Prize Laureate Yoshinori Ohsumi's Work|date=3 October 2016|publisher=JSTOR Daily|url=http://daily.jstor.org/nobel-prize-laureate-yoshinori-ohsumis-work/|access-date=9 October 2016|archive-date=6 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006225443/http://daily.jstor.org/nobel-prize-laureate-yoshinori-ohsumis-work/}}</ref> === خمير ۾ آٽوفيجي بابت بنيادي تحقيق === * {{cite Q|Q29614187}} * {{cite Q|Q34337565}} === ٻيا اهم تحقيقي مقالا === * {{cite Q|Q27935838|doi-access=free}} * {{cite Q|Q27940154}} * {{cite Q|Q24597817}} * {{cite Q|Q27934137}} * {{cite Q|Q28206420}} * {{cite Q|Q29547489}} * {{cite journal|last1=Suzuki|first1=Sho W.|last2=Onodera|first2=Jun|last3=Ohsumi|first3=Yoshinori|title=Starvation Induced Cell Death in Autophagy-Defective Yeast Mutants Is Caused by Mitochondria Dysfunction|journal=PLoS ONE|volume=6|issue=2|date=25 February 2011|issn=1932-6203|pmid=21364763|pmc=3045454|doi=10.1371/journal.pone.0017412|doi-access=free|article-number=e17412}} * {{cite Q|Q27933717|doi-access=free}} * {{cite Q|Q34394370}} * {{cite Q|Q34497110|doi-access=free}} * {{cite Q|Q27718642|doi-access=free}} == پڻ ڏسو == * [[جاپاني نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست]] * [[ٽوڪيو يونيورسٽي سان لاڳاپيل نوبل انعام يافته شخصيتن جي فهرست]] * [[آٽوفيجي]] * [[خلوي حياتيات]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2016/ohsumi/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي يوشينوري اوهسومي جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/2016/ohsumi/lecture/ يوشينوري اوهسومي جو نوبل ليڪچر، 7 ڊسمبر 2016ع: ''Molecular Mechanisms of Autophagy in Yeast''] {{Nobel Prize in Physiology or Medicine}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Japanese Nobel laureates}} {{Breakthrough Prize laureates}} {{Scholia|author}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Ohsumi, Yoshinori}} [[زمرو:1945ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:جاپاني حياتيات دان]] [[زمرو:خلوي حياتيات دان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا جاپاني حياتيات دان]] [[زمرو:طب يا فعليات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جاپاني نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ٽوڪيو يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:ٽوڪيو يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:ٽوڪيو انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي جا استاد]] [[زمرو:فوڪوڪا جا سائنسدان]] [[زمرو:ڪيوٽو انعام يافته]] [[زمرو:جاپان جي ثقافتي اعزاز يافته شخصيتون]] [[زمرو:يورپي ماليڪيولي بايولاجي تنظيم جا ميمبر]] [[زمرو:آرڊر آف ڪلچر حاصل ڪندڙ]] 6teqhpvy010cg203dyibqnjjfnv085u 14 104021 418500 2026-10-10T11:44:14Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ]] 418500 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ]] 1f94to2r139l1lfzh0os0hgncw35glz 14 104022 418501 2026-10-10T11:44:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 418501 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 0wk23csqkqjpyme62j90kr08cq88sto 14 104023 418502 2026-10-10T11:45:26Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 418502 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 6r3ujqgvvlrrjyxvttgvrulwanhhfxs