وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.23 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2203 421159 414887 2026-10-12T22:36:45Z Intisar Ali 8681 421159 wikitext text/x-wiki {{Short description| ايشيا جو هڪ درياھ}} {{Infobox river | name = سنڌو درياه | name_other = مهران، سنگي زانگبو، شيوڪ ندي، سنڌو<ref name=britannica-11-24-Indus-name-lead>{{cite encyclopedia | last1 = Lodrick| first1 = Deryck| last2 =Ahmad|first2 = Nafis| author-link = | title = Indus River | url = [https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River) | access-date = November 25, 2024| date = November 12, 2024|  publisher = Encyclopedia Britannica}}</ref> | image = Nanga Parbat Indus Gorge.jpg | image_size = 240px | image_caption = [[سنڌو گهارو]] (Indus Gorge) تڏهن بڻجي ٿو جڏهن سنڌو درياه [[نانگا پربت]] جي چوڌاري مڙي ٿو، جيڪو پس منظر ۾ نظر اچي رهيو آهي. هي هماليه جبل جي اولهندي لنگهه کي واضع ڪري ٿو. | map = Course and major tributaries of the Indus.jpg | map_caption = سنڌو درياه جو رستو ۽ ان جون اهم معاون نديون | subdivision_type1 = ملڪ يا علائقا | subdivision_name1 = چين، [[ڪشمير]] (متنازع علائقو)،<ref name=indus-britannica-quote>{{cite web|title=Indus River|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=8 March 2025 |url=[https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River)|quote=For about 200 miles (320 km) it flows northwest, crossing the southeastern boundary of the disputed Kashmir region at about 15,000 feet (4,600 meters). A short way beyond Leh, in the Indian-administered union territory of Ladakh, it is joined on its left by its first major tributary, the Zanskar River. Continuing for 150 miles (240 km) in the same direction into the Pakistani-administered areas of the Kashmir region, the Indus is joined by its notable tributary the Shyok River on the right bank. Below its confluence with the Shyok, as far as the Kohistan region of Pakistan’s Khyber Pakhtunkhwa province, it is fed by mighty glaciers}}</ref><ref name=tertiary-kashmir>...</ref> [[پاڪستان]] | subdivision_type2 = رياستون، صوبا يا انتظامي علائقا | subdivision_name2 = [[تبيت جو خود مختيار علائقو]]، هندستاني انتظام هيٺ [[لداخ]]، پاڪستاني انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، ۽ [[سنڌ]]<ref name=indus-britannica-quote/><ref name=tertiary-kashmir/> | subdivision_type5 = شهر | subdivision_name5 = [[ليه]]، [[ڪارگل]]، [[اسڪردو]]، [[داسو]]، [[بشام]]، [[ٿاڪوٽ]]، [[صوابي]]، [[ميانوالي]]، [[ڊيرا اسماعيل خان]]، [[بکر]]، [[سکر]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] | length = {{cvt|3,180|km|mi}}<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> | discharge1_location = [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا|سنڌو ڊيلٽا]] | discharge1_min = {{cvt|1,200|m3/s|cuft/s}} | discharge1_avg = {{cvt|5,533|m3/s|cuft/s}}<ref>{{cite web |url=[https://www.researchgate.net/publication/312752687](https://www.researchgate.net/publication/312752687) |title=Critical Evaluation and Assessment of Average Annual Precipitation in The Indus, The Ganges and The Brahmaputra Basins, Northern India – Himalayan Cryospheric Observations and Modelling (HiCOM) |last1=Amir |first1=Khan |last2=Naresh |first2=Pant |last3=Anuj |first3=Goswami |last4=Ravish |first4=Lal |last5=Rajesh |first5=Joshi |date=Dec 2015 }}</ref> | discharge1_max = {{cvt|58,000|m3/s|cuft/s}} | mouth = [[عربي سمنڊ]]<ref name=britannica-11-24-Indus-delta-lead/> | mouth_location = {{ubl | [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا|سنڌو ڊيلٽا]]، پاڪستان<ref name=britannica-11-24-Indus-delta-lead/> }} | basin_size = {{cvt|1,120,000|km2|mi2}}<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> | tributaries_left = [[زانسڪار درياه]]، [[سورو ندي]]، [[سوان درياه]]، [[پنجند]]، [[گھاگر-هاڪڙو درياه]] | tributaries_right = [[شيوڪ درياه]]، [[هنزا درياه]]، [[گلگت درياه]]، [[سوات درياه]]، [[ڪنڙ درياه]]، [[درياهه ڪابل|ڪابل درياه]]، [[ڪرم درياه]]، [[گومل درياه]]، [[ژوب درياه]] }} '''سنڌو درياھ''' (Indus River) ايشيا جو هڪ سرحد پار وهندڙ ۽ ڏکڻ توڻي وچ ايشيا جو هڪ اهم درياه آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Richardson |first1=Hugh E. |title=Tibet |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] |date=3 March 2020 |url=[https://www.britannica.com/place/Tibet](https://www.britannica.com/place/Tibet)}}</ref> هي {{cvt|3,180|km|mi|abbr=on}} ڊگهو درياه [[چين]] جي [[تبيت جو خود مختيار علائقو|تبيت واري علائقي]] مان نڪري ٿو، جتي کيس '''سنگي زانگبو''' چيو ويندو آهي. اتان کان هي اتر-اولهه طرف متنازع [[ڪشمير]] واري علائقي مان وهي ٿو؛ پهريان هندستاني انتظام هيٺ [[لداخ]] ۽ پوءِ پاڪستاني انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]] مان گذري ٿو.<ref name="Kashmir">{{cite encyclopedia |title=Kashmir: region, Indian subcontinent |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=[https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent](https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent)}}</ref> [[نانگا پربت]] وٽان هي تيزيءَ سان موڙ کائي ڏکڻ-اولهه طرف سڄي پاڪستان ۾ وهي ٿو ۽ آخرڪار شاخن ۾ ورهائجي [[عربي سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جتي ان جو مکيه وهڪرو بندرگاهه واري شهر [[ڪراچي]] جي ويجهو واقع آهي.<ref name="Ahmad-2019">{{cite encyclopedia |last1=Ahmad |first1=Nafis |title=Indus River |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] |url=[https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River)}}</ref> سنڌو درياھ جو ڪُل نيڪالي وارو علائقو (drainage area) اٽڪل {{cvt|1,120,000|km2|mi2|abbr=on}} آهي.<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> ان جو ساليانو وهڪرو تقريباً {{cvt|175|km3/year|m3/s|abbr=on}} آهي، جيڪو کيس سراسري سالياني وهڪري جي لحاظ کان دنيا جي 50 وڏن درياهن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=[http://www.wapda.gov.pk/index.php/river-flow-in-pakistan](http://www.wapda.gov.pk/index.php/river-flow-in-pakistan) |title=Indus water flow data in to reservoirs of Pakistan }}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> لداخ ۾ ان جي کاٻي ڪناري واري معاون ندي '''زانسڪار''' آهي، جڏهن ته ميداني علائقن ۾ ان جي مکيه معاون ندي '''پنجند''' آهي، جيڪا پنجاب جي پنجن درياهن (چناب، جهلم، راوي، بياس ۽ ستلج) جي ميلاپ سان بڻجي ٿي. ساڄي ڪناري جي اهم ندين ۾ شيوڪ، گلگت، ڪابل، ڪرم ۽ گومل شامل آهن. هماليه، قراقرم ۽ هندوڪش جي پهاڙي سلسلن جي گليشيئرن ۽ چشمن مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياه ٻيلن، ميداني علائقن ۽ ريگستاني حصن جي ماحولياتي نظام کي زندگي بخشي ٿو. تاريخي طور تي، سنڌو درياه ڪيترن ئي تهذيبن لاءِ اهم رهيو آهي. ٽي هزار سال قبل مسيح ۾ هتي [[سنڌو تهذيب]] جو عروج ٿيو، جيڪا برونز ايج (Bronze Age) جي هڪ وڏي شهري تهذيب هئي. قديم تاريخي ڪتابن جهڙوڪ رگ ويد* ۾ هن علائقي کي سپت سنڌو (ست درياه) چيو ويو آهي. سنڌو درياه قديم زماني کان ئي مغربي دنيا جي علم ۾ هو؛ 515 قبل مسيح ڌاري فارس جي بادشاهه دارا (Darius the Great) پنهنجي يوناني ماهر اسڪائيلڪس (Scylax) کي هن درياه جي کوجنا لاءِ موڪليو هو.<ref>{{cite book | last1=Allchin | first1=F.R. | title=The Archaeology of Early Historic South Asia | publisher=Cambridge University Press | year=1995 | url=[https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA292](https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA292) | page=292}}</ref> [[File:Indus river near Leh.jpg|thumb|لداخ ۾ سنڌو درياهه]] == نالا، سڃاڻپ ۽ تاريخي تصور == اهو علائقو جنهن کي يوناني سنڌوءَ مان ”پراچين“، هندو ”سنڌو ديس“، عرب جاگرافيدان مهراڻ ۽ سنڌ جا رهواسي پڻ ”سنڌوديس“ جي نالي سان سڏيندا آيا آهن. قديم دور ۾ [[سنڌ]] جون حدون ”اتر ڏي بهاولپور جو علائقو، ڏکڻ ڏانهن عربي سمنڊ، اڀرندي طرف وارياسو رڻ پٽ ۽ الهندي ڏي جبلن جي هڪ قطار هيون.“ == مھراڻ جو تاريخي نالو == '''مھراڻ''' [[سنڌو درياھ]] جو ھڪ تاريخي نالو آھي، جيڪو خاص طور سنڌ جي عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ استعمال ٿيندو رھيو آھي. سنڌ جي مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنھنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ لکي ٿو تہ قديم زماني ۾ سنڌو درياھ کي مختلف قومون ۽ علائقا مختلف نالن سان سڃاڻيندا ھئا. سندس بيان موجب سنڌو درياھ جو ھڪ نالو ''مھراڻ'' پڻ ھو، جيڪو عربن جي دور ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحريرن ۾ استعمال ٿيندو ھو. ھن وڌيڪ ڄاڻايو آھي تہ سنڌو درياھ کي يوناني ''انڊوس'' (Indos) سڏيندا ھئا، جنھن سان ''انڊيا'' (India) جي نالي جو تاريخي تعلق آھي. مولائي شيدائي جي بيان موجب مھراڻ جو نالو سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ ۽ سنڌو درياھ جي قديم جاگرافيائي اھميت سان ڳنڍيل آھي.<ref name="TareekhSukkurMehrān">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |page=3}}</ref> == وهڪرو، رخ ۽ جاگرافيائي رستو == هڪ ڊگهي عرصي تائين سنڌو درياهه بابت تحقيق [[مانسروور ڍنڍ]] تائين محدود سمجهي ويندي رهي. پر 1811ع ۾ [[وليم مُورڪرافٽ]] هن علائقي جو دورو ڪري اها ڄاڻ ڏني ته سنڌو درياهه جو اصل آغاز واريو ھنڌ مانسروور ڍنڍ نه، پر اهي نديون آهن جيڪي ڏکڻ طرف کان اچي هن ڍنڍ ۾ شامل ٿين ٿيون. انهيءَ نظريي جي بنياد تي وڌيڪ تحقيق ڪندي، [[سوَين هيڊِن]] 1907ع ۾ مانسروور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر مٿي سنگي ڪباب يا [[سينگي ڪباب]] جي علائقي تائين پهتو. هتي وهندڙ گارتنگ يا گارتانگ ندي مانسروور ڍنڍ کي پاڻي فراهم ڪري ٿي. ان ڪري [[گارتنگ ندي]] کي سنڌو درياهه جو اصل سرچشمو قرار ڏنو وڃي ٿو. سنگي ڪباب جو مطلب آهي ”شينھن جو منهن“. انهيءَ مناسبت سان سنڌو درياهه کي ”شير درياهه“ پڻ چيو ويندو آهي۔ گارتنگ ندي اتر اولهه طرف کان اچي مانسروور ڍنڍ۾ ڇوڙ ڪري ٿي، جتان سنڌو درياهه [[لداخ]] جي طرف پنهنجو سفر شروع ڪري ٿو. درياهه جي اتر ۾ [[قراقرم جبلن جون قطارون|قراقرم]] ۽ ڏکڻ ۾ [[هماليه جبلن جون قطارون]] جبلن جا سلسلا واقع آهن. [[نيبرا وادي]] وٽ [[سياچن گليشيئر]] جي پاڻيءَ مان ٺهندڙ [[نيبرا ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. هتي تائين درياهه جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 450 ڪلوميٽر ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌو درياهه پاڪستاني علائقي [[بلتستان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سڀ کان پهرين [[شيوڪ ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اڳتي، اسڪردو شهر ڀرسان [[شيگر ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان کان پوءِ [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪش جبلن]] جي ڇانوَ هيٺ [[گلگت ندي ]] ۽ پوءِ [[نانگا پربت]] کان ايندڙ [[استور ندي ]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿين ٿيون. جڏهن سنڌو درياهه اوچن جبلن مان لهي ميداني علائقن ۾ داخل ٿئي ٿو ته [[تربيلا]] جي مقام تي هڪ وڏو بند (ڊيم) ٺاهي ان کي ذخيري ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جنهن کي [[تربيلا ڊيم]] سڏيو وڃي ٿو. ٿورو اڳتي، [[اٽڪ|آٽڪ]] وٽ [[جرنيلي سڙڪ]] جي قريب ڪابل درياءَ سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿو. سنڌو درياهه [[ پوٺوھار وارو علائقو|پوٺوهاري]] پهاڙي علائقي مان گذرندي [[ڪالاباغ]] تائين پهچي ٿو، جتي ان جو پهاڙي سفر ختم ٿي ميداني سفر شروع ٿئي ٿو. ڪالاباغ وٽ ئي [[سوان ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان اڳتي اولهه طرف کان ايندڙ [[ڪرم ندي]] ۽ پوءِ [[سليمان جبلن جون قطارون|سليمان]] جبلن مان ايندڙ گومل ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. [[مظفرڳڙھ]] کان اڳتي [[پنجند]] جي مقام تي پنجاب جا پنجئي وڏا درياھ ــ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس ــ گڏ ٿي سنڌو درياهه ۾ شامل ٿين ٿا. [[گڊو]] کان پوءِ سنڌو درياهه ڏکڻ طرف وهي ٿو، [[سکر[] شهر جي وچ مان گذري، [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[موئن جو دڙو]] جي اوڀر کان ٿيندو، [[سيوهڻ]] جي پهاڙين تائين پهچي ٿو. پوءِ [[حيدرآباد]] ڀرسان لنگهي، [[ٺٽو]] جي اوڀر کان ٿيندو [[ڪيٽي بندر]] وٽ ڪيترين ئي ننڍين شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار [[عربي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref>سندھو دريا جون قديم گذرگاهون، پروفيسر شير خان سيلرو</ref><ref> {{حوالہ موسوعہ|آخری1=Ahmad|پہلا1=Nafis|آخری2=Lodrick|پہلا2=Deryck|عنوان=Indus River|دائرۃ المعارف=دائرۃ المعارف بريٽانيڪا|تاريخ=6 February 2019|يوآرایل=https://www.britannica.com/place/Indus-River}}</ref><ref>{{حوالہ ڪتاب|عنوان=Natural Wonders of the World|ناشر=Penguin Random House / DK & Smithsonian Institution|سال=2017|صفحو=240}}</ref> سنڌوندي کي ”مٺو سمنڊ“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. سنڌوءَ جو عام وهڪرو اتر کان ڏکڻ طرف آهي. سنڌوندي ”بکر ([[سکر]]) ۽ [[روهڙي]]ءَ جي شهرن وچان پهاڙن کي چيريندي آهستي آهستي ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿي.“ سکر بيراج ٻڌجڻ کان پوءِ سنڌوءَ مان ڪيترائي واهه ڪڍيا ويا جيڪي [[سنڌ]] جي مختلف حصن کي سرسبز ۽ آباد ڪن ٿا. سيوهڻ وٽ جبلن جي روڪ سنڌوءَ کي سڌو اڳتي وڌڻ کان روڪي ٿي جنهن ڪري ان جو رخ [[حيدرآباد]] تائين ڏکڻ ـ اوڀر طرف ڦيرائي ٿي. سنڌوندي جو آخري ڇوڙ سمنڊ ۾ ٿئي ٿو جتي دنيا جي هڪ خوبصورت ڊيلٽا جڙي ٿي. ===قديم وھڪرا=== سنڌ جي محقق [[محمد حسن پنھور]] پنهنجي 1964ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''گرائونڊ واٽر ان حيدرآباد اينڊ خيرپور'' ۾ انگريز ماهر [[ھينري ڪزنس]] جي ڪتاب ''اينٽيڪئٽيز آف سنڌ'' جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون نوابشاهه ضلعي اندر گهڻيون ٿيون. سندس مطابق [[سڪندر اعظم]] جي زماني کان وٺي سنڌو درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائيندو 18 ميل اولهه طرف هليو ويو. اڳ سنڌو لُهاڻي ڍوري مان وهندو هو، جيڪو نوشهري فيروز تعلقي ۾ هو. پنھور لکي ٿو ته جڏهن ستين عيسوي صديءَ ۾، 641ع ۾، يعني [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] جي حملي کان ستر ورهيه اڳ، چيني سياح [[يوان چوانگ]] سنڌ ۾ آيو، تڏهن هتي چچ جي بادشاهت هئي. ان وقت سنڌو ندي ڪنڊياري تعلقي جي اترئين پاسي 17 ميل پري وهندي هئي، جتان ديهات نالي هنڌ وٽان چچ ندي ٽپي بغاوت کي چيڀاٽڻ آيو هو. هو وڌيڪ لکي ٿو ته اٺين عيسوي صديءَ ۾ به سنڌو ندي لُهاڻي ڍوري مان وهندي هئي، جيڪو نوشهري فيروز کان ٻه ٽي ميل اوڀر ۾ لنگهندو هو، ۽ ذري گهٽ نائين صديءَ ۾ به سنڌوءَ جو وهڪرو لُهاڻي ڍوري وٽان هو. انگريز ليکڪ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] پڻ پنهنجي ڪتاب ''ھسٽري آف سنڌ: اَ جنرل انٽروڊڪشن''، جلد پهريون، سنڌي ادبي بورڊ، 1964ع، ۾ لکي ٿو ته چچ بادشاهه ديهات ڳوٺ وٽان [[مهراڻ درياهه]] ٽپيو هو، جيڪو ڪنڊياري تعلقي جي سرحد تي هو، جتي موجوده سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو لُهاڻي ڍوري مان لنگهندو هو.<ref name="نصير">[بَھراوَر کان ڀِريا تائين تاريخ جو سفر: ڪاوش اخبار 29 جولاءِ 2018ع، پھرين قسط، ڪالم نويس: نصير اعجاز]</ref> == موسمي چاڙهه، گهٽتائي ۽ هائيڊرولاجي == [[سنڌو]] درياءَ جي اترئين علائقن ۾ جڏهن برسات پوي ٿي يا جڏهن هماليا جي برف تيز گرمي سبب پگهرجي ٿي تڏهن مارچ ڌاري ان ۾ چاڙهه شروع ٿئي ٿو جيڪو آگسٽ ۾ پنهنجي جوانيءَ کي پهچي ٿو ۽ نيٺ آڪٽوبر ڌاري لهڻ شروع ٿئي ٿو. == قديم بندرگاهه ۽ ڊيلٽا جي فطري اهميت == سنڌوءَ جا قديم بندرگاهه الور، بلري، منصوره، منجابري، نيرون ۽ رابيل وغيره هئا. [[سنڌو]]ءَ جي ڊيلٽا مڇين جي نرسري سڏجي ٿي جتي تمر جا ٻيلا آهن جيڪي مڇين جي واڌويجهه لاءِ خوراڪ جو ڪم ڏين ٿا اهڙي طرح اهي ٻيلا سامونڊي کاڌ کان بچاءُ جو پڻ اهم ذريعو آهن. == تاريخ == [[فائل:IVC-major-sites-2.jpg|thumb|upright=1.25|پاڪستان، هندستان ۽ افغانستان ۾ سنڌو تهذيب جا اهم ماڳ {{Circa|2600}}–1900 ق.م]] {{Main|سنڌو تهذيب|سنڌ جي تاريخ}} [[سنڌو تهذيب]] جا اهم شهر، جهڙوڪ [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]]، تقريباً 3300 ق.م جا آهن، جيڪي قديم دنيا جي وڏين انساني آبادين جي نمائندگي ڪن ٿا. سنڌو تهذيب اتر-اوڀر افغانستان کان وٺي [[پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان]] تائين پکڙيل هئي،<ref>{{cite book |title=Daily Life in the Indus Valley Civilization |page=6 |first=Brian |last=Williams |publisher=Raintree |url=[https://books.google.com/books?id=ArReCgAAQBAJ](https://books.google.com/books?id=ArReCgAAQBAJ) |year=2016 |isbn=978-1406298574 }}</ref> جنهن جي اوڀر واري حد [[درياهه جهلم]] کان وٺي مٿئين ستلج تي واقع [[روپڙ]] تائين هئي. ساحلي آباديون پاڪستان-[[ايران]] سرحد تي [[ستڪاگين دڙو]] کان وٺي جديد [[گجرات]]، هندستان جي علائقي [[ڪڇ]] تائين پکڙيل هيون. اتر افغانستان ۾ [[آمو درياه]] تي شارٽوگئي نالي هڪ سنڌو ماڳ موجود آهي، جڏهن ته سنڌو ماڳ [[عالمگير پور]]، جيڪو [[هندن درياه]] تي واقع آهي، دهليءَ کان صرف {{cvt|28|km|0}} پري آهي. هن وقت تائين 1,052 کان وڌيڪ شهر ۽ آباديون دريافت ٿيون آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[گھاگر-هاڪڙو درياه]] ۽ ان جي معاون ندين جي علائقي ۾ آهن. انهن آبادين ۾ هڙپو ۽ موهن جو دڙو، گڏوگڏ [[لوٿل]]، [[دھولاويرا]]، [[گنيري والا]]، ۽ [[راخي ڳڙهي]] اهم شهري مرڪز هئا. سنڌو درياه ۽ ان جي معاون ندين تي صرف 40 سنڌو ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=[https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12](https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12) |title=History of India |date=1943 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |page=12 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12](https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12) |url-status=live }}</ref> پر، اها ڳالهه قابلِ ذڪر آهي ته دريافت ٿيل [[سنڌو لکت|سنڌو لکت وارين مهرن ۽ لکيل شين]] جي اڪثريت سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود ماڳن تان ملي آهي.{{efn|مختلف هڙپائي ماڳن تان مليل سنڌو لکت وارين شين ۽ مهرن جو تعداد: موهن جو دڙو مان 1540، هڙپو مان 985، چانهون جو دڙو مان 66، لوٿل مان 165، ڪالي بنگان مان 99، بناوالي مان 7، عراق جي شهر اور (Ur) مان 6، سرڪوٽڙا مان 5، ۽ چندي گڙهه مان 4.}}<ref>[[Iravatham Mahadevan]], 1977, [[https://archive.org/details/masi77indusscripttextsconcordancestablesiravathammahadevanalt_443_h](https://archive.org/details/masi77indusscripttextsconcordancestablesiravathammahadevanalt_443_h) ''The Indus Script: Text, Concordance and Tables''], pp. 6–7</ref><ref>[[Upinder Singh]], 2008, [[https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA169](https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA169) ''A History of Ancient and Early Medieval India From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive |url=[https://web.archive.org/web/20221129142938/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&lpg=PA211&pg=PA169](https://web.archive.org/web/20221129142938/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&lpg=PA211&pg=PA169) |date=29 November 2022 }}, p. 169</ref> ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته ابتدائي [[هند-آريائي]] ماڻهن جي [[گندھارا قبر تهذيب]] جون آباديون 1700 ق.م کان 600 ق.م تائين [[گندھارا]] ۾ تڏهن وڌيون ويجهيون، جڏهن موهن جو دڙو ۽ هڙپو اڳي ئي متروڪ ٿي چڪا هئا.{{cn|date=December 2024}} [[رگ ويد]] ۾ [[رگ ويد جون نديون|ڪيترن ئي درياهن]] جو ذڪر آهي، جنهن ۾ هڪ جو نالو "سنڌو" آهي. رگ ويد واري "سنڌو" کي موجوده سنڌو درياه سمجهيو وڃي ٿو. ان جو ذڪر متن ۾ 176 ڀيرا آيو آهي، جنهن مان 94 ڀيرا جمع جي صورت ۾ آهي، ۽ اڪثر ڪري عام "درياهه" جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. رگ ويد ۾، خاص طور تي بعد وارن مذهبي گيتن ۾، لفظ جي معنيٰ کي محدود ڪري خاص طور تي سنڌو درياه لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي؛ مثال طور، ''[[ندِي اِستُوتي سُوڪتا]]'' جي گيت ۾ ذڪر ڪيل درياهن جي فهرست ۾. رگ ويد جي گيتن ۾ [[برهمپترا]] کان سواءِ ٻين تمام درياهن لاءِ مونث جنس استعمال ڪئي وئي آهي. لفظ [[انڊيا جي نالي جو بنياد|"انڊيا"]] سنڌو درياه (Indus River) مان نڪتل آهي. قديم زماني ۾، "انڊيا" مان مراد شروعاتي طور تي سنڌو درياه جي اوڀر واري ڪناري سان لڳندڙ علائقا هئا، جتي هاڻي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] واقع آهن، پر 300 ق.م تائين، يوناني لکندڙن بشمول [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ميگاستينيز]] هي اصطلاح پوري ننڍي کنڊ لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو اوڀر طرف گهڻو پري تائين پکڙيل آهي.<ref>[[Henry Yule]]: [[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:191.hobson](https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:191.hobson){{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''India, Indies'']. In ''[[Hobson-Jobson]]: A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological, historical, geographical and discursive.'' New ed. edited by William Crooke, B.A. London: J. Murray, 1903</ref><ref>{{cite web |url=[http://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan](http://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan) |title=Was the Ramayana actually set in and around today's Afghanistan? |date=26 April 2015 |access-date=16 June 2015 |archive-date=6 November 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20191106083141/https://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan](https://web.archive.org/web/20191106083141/https://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جو هيٺيون وهڪرو [[ايراني پليٽو]] ۽ [[برصغير|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ هڪ قدرتي حد بنائي ٿو؛ هن خطي ۾ پاڪستاني صوبا [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]]، گڏوگڏ افغانستان ۽ هندستان جا ڪجهه حصا شامل آهن. سنڌو ماٿري کي فتح ڪندڙ پهرين اولهه يوريشيائي سلطنت [[هخامنشي سلطنت|پارسي سلطنت]] هئي، جيڪا [[دارا اعظم]] جي دور ۾ هئي. سندس دور ۾ يوناني سياح [[سڪيلڪس]] کي سنڌو درياه جي وهڪري کي ڳولڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي حملي آور فوجن هن درياه کي پار ڪيو. جڏهن سندس [[قديم مقدونيه|مقدوني]] فوجن درياه جي اولهندي ڪناري کي فتح ڪري ان کي [[قديم يونان|يوناني]] دنيا سان ملايو، تڏهن هنن درياه جي ڏاکڻي رستي تان واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان سڪندر جي ايشيائي مهم جو خاتمو ٿيو. سڪندر جي ايڊمرل [[نيارڪس]] سنڌو ڊيلٽا کان [[فارس جي نار]] تائين دريافت لاءِ سفر ڪيو، جيستائين هو [[درياهه دجله]] تائين پهتو. سنڌو ماٿري بعد ۾ [[موريا سلطنت]]، [[ڪشن سلطنت]]، [[هند-يوناني بادشاهت]]، [[انڊو-سڪيٿين]] ۽ [[هفتاليون|هفتالين]] (Huna) جي قبضي ۾ رهي. صدين تائين [[محمد بن قاسم]]، [[سلطان محمود غزنوي|محمود غزنوي]]، [[شهاب الدين غوري|محمد غوري]]، [[امير تيمور|تيمور]] ۽ [[ظهير الدين بابر|بابر]] جي مسلمان فوجن سنڌ ۽ [[پنجاب]] تي حملي لاءِ هن درياه کي پار ڪيو، جيڪو ننڍي کنڊ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ هڪ اهم رستو هو. == ڊيگهه، ماخذ ۽ وهڪرو (تفصيلي رستو) == سنڌو ندي (Indus River) دنيا جي وڏين ۽ تاريخي ندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ 1800 ميل بيان ڪئي وڃي ٿي<ref name="رڪ "/>. هن نديءَ جو ماخذ هماليه جبلستان ۾ واقع سنگي ڪباب جي برفاني ڌارا آهي، جيڪو ٿٻيٽ (تبت) جي علائقي ۾ منسرور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 30 ميل پري واقع آهي. سنگي ڪباب مان نڪرندڙ هي برفاني وهڪرو آهستي آهستي هڪ عظيم درياهي نظام جي صورت اختيار ڪري ٿو<ref name=" رڪ"/>. سنڌو ندي پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ والاريل ڪشمير مان گذري ٿي، جتان اها آزاد ڪشمير ۾ داخل ٿئي ٿي، پوءِ خيبر پختون خواهه ۽ پنجاب جي علائقن مان وهي ٿي. پنجاب ۾ هي ندي اهم ڀرتي ڪندڙ ندين—جهڙوڪ جهلم، چناب، راوي ۽ ستلج—جو پاڻي پاڻ ۾ سمائي ٿي، جنهن کان پوءِ پنهنجي مڪمل قوت سان ڏکڻ طرف وڌي ٿي. سنڌو ندي سنڌ صوبي ۾ ڪشمور وٽان داخل ٿئي ٿي ۽ صوبي جي زرخيز ميدانن کي سرسبز ۽ آباد ڪندي آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي<ref name="رڪ "/>. سنڌو سڀيتا جي قديم تهذيبي دور ۾، موجوده سنڌ جي حدن اندر سنڌو ندي هڪ کان وڌيڪ شاخن ۾ وهندي هئي. ان دور ۾ نديءَ جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهي، لوهم جو دڙو، لوهري ۽ آمري جي ڀرسان لنگهي، حيدرآباد جي علائقي مان گذرندي سڌي طرح سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي<ref name=" رڪ"/>. ساڳئي وقت هاڪڙو درياهه کي به سنڌو ندي مان پاڻي ٻن اهم هنڌن تان ملندو هو: هڪ ڪشمور واري شاخ مان ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان. هي درياهي ورهاست ۽ شاخن جو نظام سنڌو ماٿريءَ جي زرعي، معاشي ۽ شهري ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو<ref name=" رڪ">{Citation |title=سنڌو سڀيتا جي اوسر (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |date=2017-09-12 }} |accessdate=2016-09-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288%7Curl%3D }}</ref> [[فائل:Attock 1861-600x423.jpg|تصغیر|500px|1861 ۾ تيار ڪيل درياء سنڌ مٿان اٽڪ جي مقام لڳ ٻيڙين واري پل۔]] == سنڌو درياءَ جي سڀيتا ۽ قديم شاخون == [[سنڌو]] سڀيتا جي مٿي ڄاڻايل تهذيبي دؤر ۾ موجوده سنڌ ۾ سنڌو ندي ٻن حصن ۾ وهندي هئي. ان جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهندي لوهم جو دڙي، لوهري، آمري جي ڀرسان لنگهندي، حيدرآباد وٽان ٿيندي وڃي سمنڊ ۾ پوندي هئي. هاڪڙو کي سنڌوندي مان پاڻي ٻن هنڌن تان ملندو هو. هڪ ڪشمور واري شاخ ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان.<ref name="رڪ "/> == بئراج، پلون، بچاءُ بند ۽ ڊيم == {{Main|پاڪستان ۾ بئراجن ۽ هيڊ ورڪس جي فهرست|پاڪستان ۾ ڊيمن ۽ ذخيرن جي فهرست}} پاڪستان ۾ هن وقت سنڌو درياه تي ڇهه [[بئراج]] آهن: [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] (جنهن کي غلام محمد بئراج به چيو ويندو آهي)، [[تونسا بئراج]]، [[چشما بئراج]] ۽ [[جناح بئراج]]. هڪ نئون بئراج جنهن کي "'''[[سنڌ بئراج]]'''" جو نالو ڏنو ويو آهي، سنڌو درياه تي آخري بئراج طور منصوبا بندي هيٺ آهي.<ref>{{cite news |title=PM okays Indus river barrage to mitigate water woes |url=[https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes](https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes) |access-date=8 August 2019 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092150/https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes](https://web.archive.org/web/20240817092150/https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes) |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Center announces Rs125bn Sindh barrage project |url=[https://www.dawn.com/news/1501344](https://www.dawn.com/news/1501344) |access-date=24 August 2019 |archive-date=24 August 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190824040713/https://www.dawn.com/news/1501344](https://web.archive.org/web/20190824040713/https://www.dawn.com/news/1501344) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه تي ڪيتريون ئي پلون پڻ آهن، جهڙوڪ دادو-مورو پل، لاڙڪاڻو-خيرپور سنڌو درياه پل، ٺٽو-سجاول پل، [[سر آغا خان پل|جهرڪ-ملا ڪاتيار پل]] ۽ تازو منصوبا بندي ڪيل ڪنڌڪوٽ-گهوٽڪي پل.<ref>{{cite news |title=Government to launch Kandhkot-Ghotki bridge over River Indus next month: Sindh CM |url=[http://tribune.com.pk/story/1133677/government-launch-kandhkot-ghotki-bridge-river-indus-next-month-cm/](http://tribune.com.pk/story/1133677/government-launch-kandhkot-ghotki-bridge-river-indus-next-month-cm/) |access-date=1 August 2016 |agency=[[The Express Tribune]] }}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌ صوبي ۾ سنڌو درياه جي پوري کاٻي ڪناري کي درياهي ٻوڏ کان بچائڻ لاءِ اٽڪل 600 ڪلوميٽر ڊگها بچاءُ بند (levees) تعمير ڪيا ويا آهن. ساڄي ڪناري واري پاسي به [[گڊو بئراج]] کان [[منڇر ڍنڍ]] تائين بچاءُ بند ٻڌل آهن.<ref>{{cite web |url=[https://www.thethirdpole.net/en/2019/07/12/restore-pakistans-rivers-handle-floods-droughts-and-climate-change/](https://www.thethirdpole.net/en/2019/07/12/restore-pakistans-rivers-handle-floods-droughts-and-climate-change/) |title=Restore Pakistan's rivers, handle floods, droughts and climate change |date=23 August 2016 |access-date=29 July 2019 }}</ref> انهن بچاءُ بندن جي تعمير جي نتيجي ۾، گذريل 20 سالن دوران درياه جي تهه ۾ لٽ جو مقدار تيزيءَ سان وڌيو آهي (aggradation)، جنهن جي ڪري بئراجن کان مٿئين وهڪري ۾ گهارا لڳڻ ۽ وڏن علائقن جي ٻڏڻ جا واقعا پيش اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=[http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf](http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf) |title=Pakistan: Getting More from Water (see Page 50) |publisher=World Bank |access-date=29 March 2019 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190330181855/http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf](https://web.archive.org/web/20190330181855/http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf) |url-status=live }}</ref> پاڪستان ۾ [[ترٻيلا ڊيم]] سنڌو درياه تي تعمير ٿيل آهي، جڏهن ته تڪراري [[ڪالاباغ ڊيم]] پڻ سنڌو درياه تي تجويز ڪيل آهي. ان کان علاوه پاڪستان منڊا ڊيم پڻ تعمير ڪري رهيو آهي. ==ٻيلا ۽ دريائي جيوت== سنڌو ميدان ۾ درياهه کان پري نه، ڪنڊيدار وڻن جهڙوڪ ايڪيشيا، جهنگلي ٻوٽن ۽ جڙي ٻوٽين (جهڙوڪ پوپي، ويچ، ٿِسل ۽ چِڪ ويڊ) جا جهنگ ملن ٿا. درياهه جي ويجهو اوچي گھاس جا کليل علائقا آهن، جڏهن ته واهن ۽ نالن جي ڪنارن تي اڪثر تمر (tamarisk) جا وڻ ۽ گهاٽو جهنگ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بهرحال، ڪٿي به مڪمل قدرتي ٻيلو موجود ناهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سنڌو درياهه مڇين جي لحاظ کان وچولي درجي تائين مالا مال آهي. سڀ کان مشهور مڇي هلسا (hilsa) آهي، جيڪا درياهه ۾ ملندڙ سڀ کان اهم خوراڪي مڇي سمجهي وڃي ٿي. سنڌ ۾ ٺٽو، ڪوٽڙي ۽ سکر اهم مڇيگيري مرڪز آهن. سوات ۽ هزارا جي علائقن جي وچ ۾ درياهه ٽراوٽ مڇي لاءِ مشهور آهي. ڊيمن ۽ بئراجن جي ذخيرن ۾ مڇي پالڻ پڻ اهميت اختيار ڪري چڪو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سنڌو درياهه جي ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي جانور پڻ رهن ٿا، جن ۾ مگرمڇ، گهڙيال (مگرمڇ جهڙا رينگڻ وارا جانور)، اژدها (پائيٿن) ۽ جهنگلي سؤر شامل آهن. سنڌو درياهه پاڻ به حياتياتي اهميت جو حامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌو درياهي ڊالفن جو قدرتي مسڪن آهي. هي تازو پاڻيءَ ۾ رهندڙ ڊالفن شڪار، آلودگي ۽ ڊيمَن ۽ بيراجن جي تعمير سبب سخت خطري ۾ آهي، جنهن ڪري ان جي قدرتي رهائش گهڻي حد تائين متاثر ٿي آهي<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>.سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي وٽ—سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ 150 ميل (240 ڪلوميٽر) تائين—ڪيتريون ئي سامونڊي ناريون ۽ گهٽ اوچائيءَ وارو سمنڊ موجود آهي. هي علائقو سامونڊي مڇين سان ڀرپور آهي، جن مان اهم شڪار پامفريٽ ۽ جهينگا (prawns) آهن، جيڪي نومبر کان مارچ تائين پڪڙيا وڃن ٿا. ڪراچي جي بندرگاهه ڀرسان هڪ جديد فِش هاربر تعمير ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌي ذخيريداري ۽ مارڪيٽنگ جون سهولتون موجود آهن. جهينگن جي برآمدي واپار ۾ واڌ ٿي آهي، ۽ سامونڊي مڇي پاڪستان جي مختلف حصن ۾ مارڪيٽ ڪئي وڃي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. == جهنگلي جيوت == [[فائل:Fishermen on the Indus.jpeg|upright=1.25|thumb|سنڌو درياه تي مهاڻا، تقريباً 1905ع]] سڪندر اعظم جي مهم واري دور جا سنڌو ماٿري جا احوال هن خطي ۾ گهاٽن ٻيلن جي موجودگي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. مغل شهنشاهه [[بابر]] پنهنجي يادگيرين ([[تزڪ بابري]]) ۾ درياه جي ڪناري گينڊن سان مقابلي جو ذڪر ڪيو آهي. [[شوالڪ جبل|شوالڪ جي پهاڙن]] جي ماحوليات ۾ انساني مداخلت ۽ وڻن جي وڏي پيماني تي واڍي جي ڪري نباتات ۽ واڌ ويجھ جي حالتن ۾ سخت گهٽتائي آئي آهي. سنڌو ماٿري جا علائقا گهٽ نباتات سان گڏ خشڪ آهن. زراعت جو گهڻو دارومدار [[آبپاشي]] جي نظام تي آهي. سنڌو درياه ۽ ان جي پاڻي واري علائقي (watershed) ۾ وسيع حياتياتي تنوع (biodiversity) موجود آهي. هي تقريباً 25 جل ٿلي (amphibian) نسلن جو گهر آهي.<ref name="World' top 10 rivers at risk">{{cite web |title=Indus River |url=[http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf](http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf) |work=World' top 10 rivers at risk |publisher=WWF |access-date=11 July 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20121004084045/http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf](https://web.archive.org/web/20121004084045/http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf) |archive-date=4 October 2012 }}</ref> === ٿڻائتا جانور === [[سنڌو درياه جي ٻولهڻ]] (''Platanista indicus minor'') صرف سنڌو درياه ۾ ملي ٿي. هيءَ [[ڏکڻ ايشيائي ندي جي ٻولهڻ]] جو هڪ ذيلي نسل آهي. ماضيءَ ۾ سنڌو درياه جي ٻولهڻ ان جي معاون ندين ۾ به ملي سگهندي هئي. [[ورلڊ وائلڊ لائيف فنڊ]] (WWF) موجب، هي سڀ کان وڌيڪ خطري هيٺ آيل جاندارن ([[cetacea]]ns) مان هڪ آهي، جنهن جو تعداد هاڻي صرف 1,816 جي لڳ ڀڳ بچيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Indus River Dolphin {{!}} Species {{!}} WWF |url=[https://www.worldwildlife.org/species/indus-river-dolphin](https://www.worldwildlife.org/species/indus-river-dolphin) |access-date=29 January 2023 |website=World Wildlife Fund |language=en }}</ref> ڊيم ۽ نهرن جي تعمير سبب رهائش جي تباهي، مڇي مارڻ جي ڄارن ۾ ڦاسڻ، ۽ صنعتي گندي پاڻي جي آلودگي ان لاءِ وڏو خطرو آهن.<ref>{{Cite web |last=Fisheries |first=NOAA |date=15 September 2022 |title=Indus River Dolphin {{!}} NOAA Fisheries |url=[https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin](https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin) |access-date=29 January 2023 |website=NOAA |language=en |archive-date=26 June 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210626085750/https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin](https://web.archive.org/web/20210626085750/https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جي بيسن ۾ لُڌڙن جا ٻه نسل مليا آهن: اتر-اوڀر وارن مٿانهن علائقن ۾ [[يوريشيائي لڌڙو]] ۽ درياه جي ٻين حصن ۾ [[ليسي کل وارو لڌڙو]]. سنڌو درياه ۾ ملندڙ ليسي کل وارا لڌڙا هڪ اهڙي ذيلي نسل جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪو ٻئي ڪٿي به نٿو ملي، جنهن کي سنڌي لڌڙو (''Lutrogale perspicillata sindica'') چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |author1=Khan, W.A. |author2=Bhagat, H.B. |year=2010 |title=Otter Conservation in Pakistan |journal=IUCN Otter Spec. Group Bull. |volume=27 |issue=2 |pages=89–92 }}</ref> === مڇيون === سنڌو درياه جي بيسن ۾ مڇين جي وڏي تنوع موجود آهي، جيڪو مٺي پاڻي جي مڇين جي 180 کان وڌيڪ نسلن جو گهر آهي،<ref name="Mirza, Z.S.-2014">{{cite journal |author1=Mirza, M.R. |author2=Mirza, Z.S. |year=2014 |title=Longitudinal Zonation in the Fish Fauna of the Indus River in Pakistan |journal=Biologia (Pakistan) |volume=60 |issue=1 |pages=149–152 }}</ref> جنهن ۾ 22 اهڙا نسل آهن جيڪي ٻئي ڪٿي به نٿا ملن.<ref name="World' top 10 rivers at risk"/> مڇي هن خطي جي قديم ثقافتن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، بشمول قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب، جتي مڇين جون تصويرون عام هيون. [[سنڌو لکت]] ۾ مڇي جي هڪ نشاني عام طور تي استعمال ٿيندي هئي، جنهن جو مطلب شايد صرف "مڇي" يا ستارن يا ديوتائن ڏانهن اشارو هوندو هو.<ref>{{cite book |author=Sparavigna, A. |year=2008 |title=Icons and signs from the ancient Harappa |publisher=Dipartimento di Fisica, Politecnico di Torino }}</ref> سنڌو درياه جي مٿانهين حصي ۾ مڇين جا ڪجهه نسل ملن ٿا جهڙوڪ: ''[[Diptychus]]''، ''[[Ptychobarbus]]''، برفاني مڇي ([[Schizothorax]]) ۽ ٻيا. هيٺئين وهڪري ۾ ماهيگيرن جي پسنديده مڇي گولڊن مهار سير (''[[Tor putitora]]'') پڻ ملي ٿي. [[ٽرٻيلا ڊيم]]، [[درياهه ڪابل]] ۽ سنڌو درياه جي سنگم، [[اٽڪ]] ۽ [[پشاور]] کان پوءِ مڇين جي تنوع ۾ تمام گهڻو اضافو ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڪيپرينائڊس (cyprinids)، لڌڙا مڇيون (loaches)، ۽ ڪيٽ فش (catfish) جا ڪيترائي نسل شامل آهن.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> جڏهن درياه [[پنجاب جي ميدان]] مان گذري ٿو، ته وهڪرو سست ٿي وڃي ٿو ۽ وڏا ڪارپ (carp) عام ٿي وڃن ٿا. سنڌوءَ جي هيٺئين ميداني حصي ۾ پهچندي برفاني مڇي غائب ٿي وڃي ٿي ۽ مهار سير گهٽجي وڃي ٿي.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> هيٺئين سنڌو واري حصي ۾ ملندڙ خاص مڇين ۾ [[پلو|پلي مڇي]] (''Tenualosa ilisha'')، [[ڪُڙھو]] (''Labeo catla'')، ۽ [[روهو]] (''Labeo rohita'') شامل آهن.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> درياه جو آخري حصو ۽ ان جو ڊيلٽا مٺي پاڻي سان گڏوگڏ کاري پاڻي ۽ سامونڊي مڇين جو به گهر آهي، جنهن ۾ پاپليٽ (pomfret) ۽ جهنگا (prawns) شامل آهن. درياه جي [[پلو|پلو مڇي]] (Palla fish) درياه جي ڪناري رهندڙ ماڻهن لاءِ هڪ خاص سوغات آهي. درياه ۾ مڇين جو تعداد ڪافي بهتر آهي، جتي [[سکر]]، [[ٺٽو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] مڇي ماري جا وڏا مرڪز آهن—جيڪي سڀ سنڌ جي هيٺئين وهڪري ۾ واقع آهن. نتيجي طور، ڊيم سازي ۽ آبپاشي جي ڪري مڇي پالڻ (fish farming) هڪ اهم معاشي سرگرمي بڻجي وئي آهي. == معيشت == [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|400px|سنڌو درياه جي ڪناري سان [[سکر]] جو خوبصورت منظر]] سنڌو درياه [[پنجاب]] ۽ سنڌ جي ميداني علائقن لاءِ پاڻي جي وسيلن جو سڀ کان اهم ذريعو آهي – هي پاڪستان ۾ زراعت ۽ اناج جي پيداوار لاءِ ڪرنگهي جي هڏي جي حيثيت رکي ٿو. هي درياه ان ڪري به وڌيڪ اهم آهي جو سنڌو ماٿري جي هيٺئين حصي ۾ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. [[نهر|آبپاشي جي نهرن]] جو بنياد پهريان [[سنڌو تهذيب]] جي ماڻهن وڌو، ۽ پوءِ [[ڪشن سلطنت]] ۽ [[مغليه سلطنت]] جي انجنيئرن ان تي ڪم ڪيو. جديد آبپاشي نظام 1850ع ۾ [[برٽش ايسٽ انڊيا ڪمپني]] متعارف ڪرايو – جنهن تحت پراڻن واهن جي بحالي سان گڏ جديد نهرن جي تعمير ڪئي وئي. انگريزن جي نگرانيءَ ۾ دنيا جي پيچيده ترين آبپاشي نيٽ ورڪن مان هڪ تيار ڪيو ويو. [[گڊو بئراج]] {{cvt|1350|m}} ڊگهو آهي – جيڪو [[سکر]]، [[جڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[ضلعو قلات|قلات]] کي سيراب ڪري ٿو. جڏهن ته [[سکر بئراج]] {{cvt|20000|km2}} کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ، [[سنڌ طاس معاهدو|1960ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ پاڻي جي ورهاست جو هڪ معاهدو]] ٿيو، جنهن اها ضمانت ڏني ته پاڪستان سنڌو درياه ۽ ان جي ٻن معاون ندين [[درياهه جهلم]] ۽ [[درياهه چناب]] مان هندستان جي ڪنٽرول کان آزاد پاڻي حاصل ڪندو.<ref>{{cite web |url=[http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0003769](http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0003769) |title=Tarabela Dam |publisher=structurae.the cat in the hat |access-date=9 July 2007 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110629115912/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0003769](https://web.archive.org/web/20110629115912/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0003769) |url-status=live }}</ref> [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] بنيادي طور تي ٻن وڏن ڊيمن جي تعمير تي مشتمل هو: هڪ [[منگلا ڊيم]] جيڪو درياه جهلم تي تعمير ٿيو ۽ ٻيو [[ترٻيلا ڊيم]] جيڪو سنڌو درياه تي تعمير ڪيو ويو، گڏوگڏ انهن سان لاڳاپيل ننڍا ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=[https://www.britannica.com/eb/topic-286834/Indus-Basin-project](https://www.britannica.com/eb/topic-286834/Indus-Basin-project) |title=Indus Basin Project |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 July 2007 }}</ref> پاڪستان جي واٽر اينڊ پاور ڊولپمينٽ اٿارٽي (WAPDA) چشما-جهلم لنڪ ڪينال جي تعمير ڪئي – جيڪو سنڌو ۽ جهلم درياهن جي پاڻي کي پاڻ ۾ ملائي ٿو – جنهن سان [[بهاولپور]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پاڻي جي فراهمي ممڪن بڻائي وئي. پاڪستان [[راولپنڊي]] جي ويجهو '''ترٻيلا ڊيم''' تعمير ڪيو – جيڪو {{convert|2743|m|sigfig=3}} ڊگهو ۽ {{convert|143|m|sigfig=2}} اوچو آهي، ۽ ان جو ذخيرو {{convert|80|km|adj=on|sigfig=2}} ڊگهو آهي. هي ڊيم ڊيرا اسماعيل خان جي ويجهو [[چشما بئراج]] کي آبپاشي ۽ سيلاب جي بچاءَ لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ [[ڊيرا غازي خان]] جي ويجهو [[تونسا بئراج]] کي پڻ، جيڪو 100,000 ڪلوواٽ بجلي پڻ پيدا ڪري ٿو. [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ويجهو [[ڪوٽڙي بئراج]] {{convert|915|m|ft|sigfig=2}} ڊگهو آهي ۽ ڪراچي لاءِ پاڻي جي اضافي فراهمي کي يقيني بڻائي ٿو. معاون ندين کي سنڌو درياه سان ڳنڍڻ جي ڪري [[خيبر پختونخوا]] جي علائقي [[پشاور]] جي ماٿري تائين پاڻي جا وسيلا پهچايا ويا آهن. اهي وسيع آبپاشي ۽ ڊيم منصوبا پاڪستان جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ فصلن جهڙوڪ ڪپهه، [[ڪمند]] ۽ ڪڻڪ جي پيداوار لاءِ بنياد فراهم ڪن ٿا. ان کان علاوه اهي ڊيم وڏين صنعتن ۽ شهري مرڪزن لاءِ بجلي پڻ پيدا ڪن ٿا. == ماڻهو == [[فائل:Mohana Community of indus river.jpg|thumb|[[ڪوٽ اڌو]] ويجهو هڪ [[مهاڻا (برادري)|مهاڻي]] خاندان جي بيڙي (گهر)؛ مهاڻا قبيلي جا ماڻهو سنڌو درياه ۽ سنڌ توڻي ڏکڻ پنجاب جي لاڳاپيل آبي ذخيرن تي رهن ٿا.<ref>{{cite web |last=Caron |first=Sarah |url=[https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana](https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana) |work=Le Figaro Magazine |title=The Last Mohana People |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230419014108/https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana](https://web.archive.org/web/20230419014108/https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana) |url-status=live }}</ref>]] سنڌو درياه هندن لاءِ هڪ مقدس درياه آهي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=[https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945](https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945) |title=The Indian Encyclopaedia: Hinayana-India (Central India) |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-267-6 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090252/https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945](https://web.archive.org/web/20240817090252/https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945) |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Basu |first=Baman Das |url=[https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9](https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9) |title=The Sacred books of the Hindus |date=2007 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-307-0533-0 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090125/https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9](https://web.archive.org/web/20240817090125/https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جي ڪنارن تي هر سال [[گُرو پورنيما]] جي موقعي تي [[سنڌو درشن فيسٽيول]] ملهايو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |title=Corona effect: Only Sindhis allowed for Sindhu Darshan Fest |language=en |url=[https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest](https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest) |access-date=24 October 2020 |archive-date=24 October 2020 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20201024093711/https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest](https://web.archive.org/web/20201024093711/https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌو ماٿري (پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان) جي نسلي گروهن ۾ ٻين ڏکڻ ايشيائي ماڻهن جي مقابلي ۾ ANI (يا مغربي يوريشيائي) نسل جي ملاوٽ وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ [[مغربي اسٽيپي ريڍارن]] (Western Steppe Herders) جو حصو پڻ شامل آهي. جينياتي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اولهه کان لڳاتار ۽ ڪيترن ئي لهرن ۾ هجرت جا سلسلا جاري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Pathak |first1=Ajai K. |last2=Kadian |first2=Anurag |last3=Kushniarevich |first3=Alena |last4=Montinaro |first4=Francesco |last5=Mondal |first5=Mayukh |last6=Ongaro |first6=Linda |last7=Singh |first7=Manvendra |last8=Kumar |first8=Pramod |last9=Rai |first9=Niraj|last10=Parik|first10=Jüri |last11=Metspalu |first11=Ene |date=6 December 2018 |title=The Genetic Ancestry of Modern Indus Valley Populations from Northwest India |journal=The American Journal of Human Genetics |language=en |volume=103 |issue=6 |pages=918–929 |doi=10.1016/j.ajhg.2018.10.022 |pmid=30526867 |issn=0002-9297 |doi-access=free |pmc=6288199 }}</ref> == جديد مسئلا == === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا}} اصل ۾، سنڌو ڊيلٽا کي سنڌو درياه جو تقريباً سمورو پاڻي ملندو هو، جنهن جو ساليانو وهڪرو اٽڪل {{convert|180|e9m3|e9yd3}} هوندو هو ۽ ان سان گڏ {{convert|400|e6tonnes|e6LT}} لٽ (مٽي) اچي نڪرندي هئي.<ref>{{cite news |title=Indus Delta, Pakistan: economic costs of reduction in freshwater flow |url=[http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf](http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf) |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=May 2003 |access-date=9 July 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20111116084702/http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf](https://web.archive.org/web/20111116084702/http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf) |archive-date=16 November 2011 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي کان وٺي، درياه تي ڊيم، بئراج ۽ آبپاشي جا ڪم شروع ڪيا ويا. سنڌو طاس جو آبپاشي نظام دنيا ۾ ڪٿي به "گذريل 140 سالن دوران تيار ڪيل سڀ کان وڏو گڏيل آبپاشي نظام" آهي.<ref>{{cite web |author=Sarfraz Khan Quresh |title=Water, Growth and Poverty in Pakistan |url=[http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf](http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf) |publisher=[[World Bank]] |date=March 2005 |access-date=9 July 2018 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160303224449/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf](https://web.archive.org/web/20160303224449/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf) |url-status=live }}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ پاڻي جي وهڪري ۾ گهٽتائي آئي ۽ 2018ع تائين، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻي جو ساليانو سراسري وهڪرو {{convert|33|e9m3|e9yd3}} رهجي ويو،<ref>{{cite news |title=Pakistan's water economy: getting the balance right |url=[https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/](https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/) |date=July 2018 |access-date=28 July 2018 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180728190855/https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/](https://web.archive.org/web/20180728190855/https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ۽ ساليانو خارج ٿيندڙ لٽ جو مقدار {{convert|100|e6tonnes|e6LT}} اندازو لڳايو ويو. نتيجي طور، [[2010ع ۾ پاڪستان ۾ ٻوڏ|2010ع واري ٻوڏ]] کي ڊيلٽا جي ماحولياتي نظام ۽ آباديءَ لاءِ "سٺي خبر" قرار ڏنو ويو ڇاڪاڻ ته اها گهربل مٺو پاڻي کڻي آئي هئي.<ref>{{cite news |first=Declan |last=Walsh |title=Pakistan floods: The Indus delta |url=[https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video](https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video) |newspaper=[[The Guardian]] |date=21 October 2010 |access-date=9 July 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090053/https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video](https://web.archive.org/web/20240817090053/https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video) |url-status=live }}</ref> درياهي طاس جي پاڻي جو وڌيڪ استعمال هاڻي معاشي طور تي فائديمند ناهي رهيو.<ref>{{cite web |url=[https://www.researchgate.net/publication/237403006](https://www.researchgate.net/publication/237403006) |title=River basin development phases and implications of closure |last1=Keller |first1=Jack |last2=Keller |first2=Andrew |last3=Davids |first3=Grant |date=January 1998 |access-date=25 September 2020 }}</ref> مٺي پاڻي جي گهٽ آمد، ٻيلن جي واڍي، صنعتي آلودگي ۽ '''گلوبل وارمنگ''' سبب سنڌو ڊيلٽا جي نباتات ۽ جهنگلي جيوت کي خطرا درپيش آهن. ڊيمن جي تعمير سنڌو درياه جي ٻولهڻ جي ڊيلٽا واري آبادي کي مٿئين وهڪري وارن حصن کان الڳ ڪري ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |title=Indus River Delta |url=[http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm](http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm) |publisher=[[World Wildlife Fund]] |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120123192924/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm](https://web.archive.org/web/20120123192924/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm) |archive-date=23 January 2012 }}</ref> آبپاشي لاءِ درياه جي پاڻي جو وڏي پيماني تي رخ موڙڻ سان ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا آهن. واهن جي ناقص سار سنڀال سبب لٽ جي جمع ٿيڻ زرعي پيداوار کي متاثر ڪيو آهي. آبپاشي پاڻ زمين جي لوڻياٺ (salinization) ۾ اضافو ڪري رهي آهي، جنهن سان فصلن جي پيداوار گهٽجي رهي آهي ۽ ڪجهه حالتن ۾ زمين کي پوکي جي قابل نه بڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=[http://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/](http://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/) |title=Technology Breakthroughs for Global Water Security: A Deep Dive into South Asia |access-date=24 December 2018 |date=12 September 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092238/https://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/](https://web.archive.org/web/20240817092238/https://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/) |url-status=live }}</ref> === درياه تي موسمياتي تبديلين جا اثر === [[تبيت جو پليٽو]] دنيا ۾ برف جو ٽيون نمبر وڏو ذخيرو رکي ٿو. چين جي موسمياتي کاتي جي اڳوڻي سربراهه، چن داهي (Qin Dahe)، چيو آهي ته برف پگهرڻ جي تيز رفتار ۽ گرم گرمي پد مختصر مدي لاءِ زراعت ۽ سياحت لاءِ سٺو ٿي سگهي ٿو، پر هن سخت خبرداري ڏني آهي: > "تبيت جا گليشيئر دنيا جي ڪنهن به ٻئي حصي جي مقابلي ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پٺتي هٽي رهيا آهن... مختصر مدي ۾، هي ڍنڍن کي ڦهلائيندو ۽ ٻوڏون ۽ گپ آڻيندو... ڊگهي مدي ۾، اهي گليشيئر سنڌو درياه جي زندگي آهن. هڪ دفعو اهي ختم ٿي ويا ته پاڪستان ۾ پاڻي جي فراهمي خطري ۾ پئجي ويندي."<ref>{{cite web |url=[suspicious link removed] |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18 August 2009 |work=Google News |date=17 August 2009 |access-date=4 December 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100123192540/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ](https://web.archive.org/web/20100123192540/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ) |archive-date=23 January 2010 |df=dmy-all }}</ref> ورلڊ بئنڪ جي سينيئر واٽر ايڊوائيزر ڊيوڊ گري چيو آهي ته، "اسان کي سخت ڊپ آهي ته '''موسمياتي تبديلي''' (climate change) جي نتيجي ۾ گليشيئر پگهرڻ سبب سنڌو جو وهڪرو 50 سيڪڙو تائين گهٽجي سگهي ٿو. ان جو مطلب ان آباديءَ لاءِ ڇا هوندو جيڪا ريگستان ۾ رهي ٿي، جتي درياه کانسواءِ زندگي ناهي؟" آمريڪي سفارتڪار [[رچرڊ هولبروڪ]] 2010ع ۾ وفات کان ڪجهه وقت اڳ چيو هو ته، کيس يقين آهي ته سنڌو درياه ۾ پاڻي جي سطح جو گهٽ ٿيڻ "ٽين عالمي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿو."<ref>{{cite book |last1=Farrow |first1=Ronan |title=War on Peace: The End of Diplomacy and the Decline of American Influence |url=https://archive.org/details/waronpeaceendofd0000farr |date=2018 |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0393652109 }}</ref> === گندگي === ڪيترن ئي سالن کان سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود فيڪٽرين درياه جي پاڻي ۽ ماحول ۾ آلودگي جي سطح کي وڌائي ڇڏيو آهي. پاڻي ۾ آلودگي جي ڪري ناياب سنڌو ٻولهڻ جي موت جا واقعا پڻ رپورٽ ٿيا آهن. سنڌ جي ماحولياتي تحفظ واري اداري ([[Sindh Environmental Protection Agency]]) درياه جي چوڌاري آلودگي پکيڙيندڙ فيڪٽرين کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي.<ref>{{cite news |title=SEPA orders polluting factory to stop production |url=[http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm](http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm) |access-date=28 June 2012 |newspaper=Dawn |date=3 December 2008 |archive-date=1 November 2013 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20131101112712/http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm](https://web.archive.org/web/20131101112712/http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm) |url-status=live }}</ref> سنڌو ٻولهڻ جي موت جو هڪ سبب ماهيگيرن پاران مڇيون مارڻ لاءِ زهر جو استعمال پڻ ٻڌايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=Fishing poison killing Indus dolphins, PA told |url=[http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told](http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told) |access-date=27 April 2016 |newspaper=Dawn |date=8 March 2012 |archive-date=9 May 2016 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160509170544/http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told](https://web.archive.org/web/20160509170544/http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told) |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، حڪومت [[گڊو بئراج]] کان [[سکر]] تائين مڇي مارڻ تي پابندي لڳائي ڇڏي هئي.<ref>{{cite news |title=Threat to dolphin: Govt bans fishing between Guddu and Sukkur |url=[http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/](http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/) |access-date=28 June 2012 |newspaper=The Express Tribune |date=9 March 2012 |archive-date=21 May 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120521005236/http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/](https://web.archive.org/web/20120521005236/http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌو درياه دنيا جي انهن 10 درياهن مان ٻئي نمبر تي آهي جيڪي سمنڊ تائين پهچندڙ تقريباً 90 سيڪڙو پلاسٽڪ آلودگي جا ذميوار آهن. رڳو درياه يانگزي سنڌو درياه کان وڌيڪ پلاسٽڪ کڻي وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Almost all plastic in the ocean comes from just 10 rivers – 30.11.2017 |website=DW.COM |url=[https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484](https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484) |ref={{sfnref | DW.COM}} |access-date=22 August 2018 |quote=about 90 per cent of all the plastic that reaches the world's oceans gets flushed through just 10 rivers... |archive-date=22 August 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180822181401/https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484](https://web.archive.org/web/20180822181401/https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484) |url-status=live }}</ref> === 2010ع واري ٻوڏ === [[فائل:Indus flooding 2010 en.svg|upright=1.25|thumb|right|26 آگسٽ 2010ع تائين متاثر علائقا]] {{Main|2010ع ۾ پاڪستان ۾ ٻوڏ}} سنڌو درياه ۾ اڪثر وچولي کان سخت ٻوڏون اينديون رهن ٿيون.<ref>{{cite news |url=[https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf](https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf) |title=Indus Basin Floods |publisher=Asian Development Bank |date=2013 |access-date=20 November 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092132/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf](https://web.archive.org/web/20240817092132/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf) |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2010ع ۾ معمول کان وڌيڪ برساتن کانپوءِ درياه سنڌوءَ پنهنجا ڪنارا ٻوڙي ڇڏيا. آگسٽ ۾ [[سکر]] ويجهو درياه ۾ لڳل گهاري سبب ڪيترائي ڳوٺ ٻڏي ويا.<ref>{{cite news |last=Bodeen |first=Christopher |title=Asia flooding plunges millions into misery |url=[suspicious link removed] |archive-url=[https://archive.today/20100904101109/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jLQ5AssQ1MzPfWcFQRV8ZeJhjctQD9HFBA400](https://archive.today/20100904101109/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jLQ5AssQ1MzPfWcFQRV8ZeJhjctQD9HFBA400) |url-status=dead |archive-date=4 September 2010 |access-date=8 August 2010 |agency=Associated Press |date=8 August 2010 }}</ref> هن ٻوڏ سبب پنجاب ۽ سنڌ ۾ لکين ايڪڙن تي بيٺل فصل تباهه ٿي ويا، 2000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ لکين گهر تباهه ٿيا.<ref>{{cite news |url=[https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989](https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989) |title=BBC News – Pakistan floods: World Bank to lend $900m for recovery |work=bbc.co.uk |date=17 August 2010 |access-date=24 August 2010 |archive-date=25 August 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100825043604/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989](https://web.archive.org/web/20100825043604/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989) |url-status=live }}</ref> === 2011ع واري ٻوڏ === {{Main|2011ع ۾ سنڌ ۾ ٻوڏ}} 2011ع واري ٻوڏ آگسٽ جي وچ ۾ شروع ٿي، جيڪا سنڌ، مشرقي بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب ۾ تيز برساتن جو نتيجو هئي.<ref>{{cite news |url=[https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154](https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154) |title=Pakistan floods: Oxfam launches emergency aid response |access-date=15 September 2011 |newspaper=BBC World News South Asia |date=14 September 2011 |archive-date=15 September 2011 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110915182610/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154](https://web.archive.org/web/20110915182610/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154) |url-status=live }}</ref> هن ٻوڏ ۾ اٽڪل 434 شهري فوت ٿيا ۽ 5.3 ملين ماڻهو متاثر ٿيا.<ref name="The Express Tribune-2011">{{cite news |url=[http://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials/](http://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials/) |title=Floods worsen, 270 killed: officials |work=The Express Tribune |date=13 September 2011 |access-date=13 September 2011 |archive-date=15 May 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210515045633/https://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials](https://web.archive.org/web/20210515045633/https://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌ جي 16 ضلعن ۾ تمام گهڻي تباهي ٿي ۽ لکين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي. == سنسڪرتي اصل، لفظي معنيٰ ۽ اصطلاحي تبديليون == === سنڌو لفظ جو مطلب === سنڌي مؤرخن مطابق سنسڪرت ۾ ”سنڌو“ جو بنيادي مطلب ”سمنڊ“ يا ”وڏو درياهه“ آهي<ref name=" سيد"/><ref name="عرساڻي "/>.جي.ايم سيد مطابق آڳاٽي دور ۾ ڪابل ندي، گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون سمجهيون وينديون هيون، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو رواجي ندين جي ڀيٽ ۾ تمام وڏي وهڪري واري ندي رهي آهي، تنهنڪري آڳاٽن لوڪن وٽ هن نالي جي چونڊ هڪ فطري ۽ معنوي جواز رکي ٿي.<ref name="سيد ">{{cite book |last= جي ايم سيد|first= |title=سنڌوءَ جي ساڃاهه |language=sd}}</ref> لفظ ”سنڌو“ بابت اٽيمولوجي (لفظي/ڌاتوي) تشريح ۾ ٻن راين جو ذڪر ملي ٿو: (1) سنسڪرت لفظ ”سيند“ (Sind) کي ڌاتو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”وهڻ“ آهي<ref name=" بدر"/><ref name=" عرساڻي"/>؛ (2) ٻي راءِ موجب ”سڌ“ (Sidh) کي ڌاتو قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”رکي وٺڻ“ يا ”بچاءُ ڪرڻ“ آهي. عالمن جي نظر ۾ پهريون مفهوم (وهڻ) وڌيڪ مناسب ۽ قابلِ قبول قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="بدر ">{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر |language=sd}}</ref> تاريخي لسانيات ۾ اهو به بيان ڪيو وڃي ٿو ته قديم ايرانين وٽ ”سنڌو“ جو اچار ڦري ”هندو“ ٿيو، يعني ”س“ جي جاءِ تي ”هه“ اچي ويو. قديم ايراني، [[سنڌو ماٿري]] (سنڌ ۽ [[پنجاب]]) کان گهڻو پري نه ويا؛ انهن علائقن ۾ آرين کي رهندي ڏسي ”هندو-آسٿان“ جهڙا نالا رائج ٿيا، جيڪي پوءِ ارتقا ڪندي ”[[هندستان]]“ تائين پهتا. اهڙي ريت قديم ايرانين وسيلي قديم يونانين کي هندستان بابت ڄاڻ ملي، ۽ سڪندراعظم سان گڏ ايندڙ تاريخ نويسن سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن کي اچار ڦيرائي ”انڊو“ سڏيو ۽ سنڌونديءَ کي ”انڊوس“؛ پوءِ لئٽن ٻوليءَ ۾ اهي اچار ڦري ”[[انڊس]]“ ۽ ”انڊيا“ بڻجي ويا. ”سنڌو/هندو“ لفظ جو اصل مفهوم ”سنڌونديءَ جي ڪناري رهندڙ“ سان وابسته سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن⁠تہ ڪجهه تاريخدانن ان جي معنيٰ کي ڦيرائي ”ڪارو“ يا ”چور“ به ظاهر ڪيو آهي. ساڳيءَ طرح ”هندستان“ جو اصل مطلب ”سنڌوندي وارو ملڪ“ بيان ڪيو وڃي ٿو؛ پر پوءِ جڏهن مسلمانن جون حڪومتون قائم ٿيون ته ڪيترن علائقن ۾ ”هندستان“ جو مفهومي استعمال ڦري ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“ جهڙي اصطلاحي معنيٰ ڏانهن به ويو. اهڙي طرح وقت سان گڏ ڪيترن لفظن جا اصل مطلب ڪمزور پيا ۽ نوان مفاهيم رائج ٿيندا ويا؛ ۽ عربن کي ”هند“ بابت ڄاڻ پڻ قديم ايرانين جي معرفت پهتي. محمد اسماعيل عرساڻي مطابق تاريخي طور سنڌو نديءَ کي اڳي ”مهراڻ“ جي نالي سان به سڏيو ويندو هو، جيڪو نالو سٿين يا تاتارين ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ ”مهارڻو“ لفظ پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ”مها“ جي معنيٰ وڏو، ۽ ”ارڻو“ جي معنيٰ جل يا سمنڊ آهي، يعني ”وڏو سمنڊ“. عام طور سمنڊ جو پاڻي کارو هوندو آهي، پر سنڌو نديءَ جو پاڻي مٺو رهيو آهي، جنهن سبب هن نديءَ لاءِ ”مهراڻ“ جو نالو رائج ٿيو.<ref name="عرساڻي ">{{cite book |last=عرساڻي |first=محمد اسماعيل |title=سير ريگستان |edition=1976 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> === لسانياتي/اصطلاحي بحث === ڀاشا ۾ شبدن جو ارٿ ھجي ٿو ۽ شبد پنهنجي سنسڪرتي سان جُڙيل ھجن ٿا. اسان جي مُوڙھ مَتِيَن توپ دانشورن کي ڪير سمجھائي جن سنڌو ندي (Sindhu Nadi/ Indus river) کي پِيءُ يا ديوتا سڏڻ شروع ڪيو آهن. سنڌو ندي ماءُ يا ديوي ٿي سگهي ٿي، پيءُ يا ديوتا نه. اھا ڀرانتي رڳو ان ڪري ٿي آهي ته سنڌي ڀاشا ۾ سنڌو ھڪ نَدِي آهي ۽ نَدِي شبد استريلنگ (مونث) آهي. دريا فارسي شبد آهي ۽ پُلنگ (مذڪر) آهي. تنهن ڪري سنڌو کي دريا جي بدران سنڌو ندي چوڻ کپي. == تاريخي وهڪري جي تبديليون ۽ شهري اثر == === سنڌو جي وهڪري جي تبديلي === [[سنڌو]]، [[حيدرآباد]] جي اوسي پاسي گذريل صديءَ جي پوئين اڌ ۾ رسي آهي. سڪندر جي حملي کان هزار سال پوءِ، جڏهن عربن [[سنڌ]] کي فتح ڪيو، ته سنڌو ان وقت گهڻو اوڀر طرف ڇوڙ واري علائقي جي مٿيئن راڄڌاني ڀرسان وهندي هئي. ميان غلام محمد ڪلهوڙي جي دور سان واڳيل جيڪي دلچسپ واقعا آهن، تن ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري جي تبديلي اهم آهي. جيڪا 59 – 1758ع ۾ آئي. اڳين صدي دوران سنڌوءَ درياهه جو مکيه وهڪرو ته پنهنجو اصلي پيٽ ڇڏي پورو هڪ سئو ميل پنهنجو رخ مٽائي ويو، ۽ ساڳئي وقت ريڻ وارو وهڪرو به سُڪي ويو، جيڪو سنڌو جي هاڻوڪي وهڪري کان پورا ستر ميل پري هو. سنڌو درياهه پنجويهه ڊگريون، ۽ چاليهه فوٽ ڊگهائي ۽ اٺهٺ ڊگريون ۽ ايڪٽيهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ وٽان هڪدم وڪڙ ڪري، اولهه ڏانهن وهڻ لڳو ۽ ڏکڻ – اوڀر ڏانهن وهندڙ اڳيون وهڪرو بند ٿي ويو. رخ بدلائڻ کان اڳ ۾ نصرپور واري وهڪري ۾ ٿورن سالن تائين پاڻي هوريان هوريان گهٽبو ويو ۽ نيٺ بند ٿي ويو. انهي ڏس ۾ سر رچرڊ برٽن پنهنجي ڪتاب '''هسٽري آف سنڌ''' ۾ لکي ٿو ته: ” سنڌو درياهه جي درياهي وهڪري جي تبديلي بابت جڏهن حيدرآباد جي هڪ جهونڙيءَ کان پڇيم، تڏهن وراڻيائين ته ”سندس پيءُ جي ڏينهن ۾ گدو بندر ڪوٽڙي جي سامهون درياهه تانگهو ٿي ويندو هو.“ ڪئپٽن برٽن کي هي ڄاڻ 1884ع ۾ ملي. انهي ڳالهه جي ليکي سان اُن جهونڙي جو پيءُ ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ جي حقيقتن کان ضرور واقف هوندو. لڳي ٿو ته ان زماني ۾ نصرپور وارو وهڪرو هوريان هوريان سُڪندو پئي ويو ۽ اولهه واري نئين وهڪري ۾ هوريا هوريان پاڻي وڌيو پئي. تنهنڪري امڪان آهي، ته ڪنهن موسم ۾ درياهه تانگهو ٿي ويندو هوندو ۽ پوڙهيءَ جي بيان ڪيل حقيقت بلڪل صحيح آهي<ref name="برٽن">هسٽري آف سنڌ؛ ليکڪ: رچرڊ برٽن</ref>. هن وڏي تبديليءَ [[سنڌو]] درياهه کي، اولاهين ٽڪرائي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي ۾ آڻي بيهاريو. سندس ڇڏيل ۽ هاڻوڪي وهڪري جي وچ ۾ ستر ملين جي وٿي آهي. تڏهن کان وٺي هاڻوڪي دور تائين درياهه ڪنارو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ ۾ پيو آهي. مٿيون جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو ۽ لهوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙي ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياهه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانهي<ref name=" حسين"/>. ريڻ وهڪري جي سڪي وڃڻ جي ڪري، سندس پاڻي تي آباد ٿيندڙ علائقي کي ڏاڍو هاڃو رسيو، پر ڦليلي ڦاٽ جي پاڻي ان برپٽ واري جُوءِ کي سائو ستابو ڪري ڪجهه پورائو ڪيو. هيءَ ڇاڙهه حيدرآباد کان ڏهه ميل اُتر سنڌوءَ مان ڇڄندي هئي ۽ گنجي ٽڪر جي اوڀارين ڪڇ ڏئي سنڌو جو پراڻو پيٽ اُڪري، وڃي ريڻ واري ڇڏيل وهڪري ۾ پوندي هئي ۽ ڪيترن ميلن جي پنڌ تائين اُن جي پراڻي پيٽ مان به وهندي هئي. جنهن ماڳ وٽان ڦليلي ڦاٽ درياهه جي مکيه وهڪري کان ڇڄي ڌار ٿئي ٿو، اتان ئي سنڌوءَ جي ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعات سمجهڻ گهرجي. ڇو ته وهڪرو درياهه کان ڇڄڻ کان پوءِ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين وري ڪٿي به سنڌو سان ڪونه ٿو ملي. جڏهن ته وچ تي ڪٿي کيس گونيءَ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو. سندس روپ آبپاشيءَ جي هڪ وڏي واهه جهڙو هوندو آهي. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي رڳو ڦليلي جي هتان وهڻ ڪارڻ [[حيدرآباد]] جي قلعي اڏڻ جو خيال آيو هو. انهي کان اڳ ۾ هن 60- 1762ع ۾ شاهپور جو بنياد رکيو هو. کيس اهو خيال هوندو هو، ته راڄڌاني اهڙي جاءِ تي قائم ڪئي وڃي، جتي درياهه جي ٻوڏ کان بچاءُ هجي. سندس ڀاءُ مرادياب خان، مراد آباد نالي هڪ راڄڌاني جو بنياد رکيو هو، پر درياهه ان کي ٻوڙي پائي کڻي ويو هو، تنهنڪري کيس ڊپ ٿي بيٺو. هن سوچيو ته راڄڌاني ڪنهن محفوظ ماڳ تي هجڻ گهُرجي. مٿيون مراد آباد جو شهر نصرپور ڀرسان هو، جيڪو 57- 1756ع واري ٻوڏ ۾ لڙهي ويو. مرادياب خان ۽ سندس ٻن پُٽن ٻيڙي ۾ چڙهي نڪري جان بچائي هئي. پوءِ اُتر ۾ سڪرنڊ جي پرڳڻي ۾ وڃي نئين راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو هئائين. جنهن جو نالو هن احمد آباد رکيو هو. امڪان اُهو آهي ته هيءَ ٻوڏ هن علائقي ۾ وڏين درياهي تبديلين ڪري آئي، يا ٿي سگهي ٿو، ته هن وڏي ٻوڏ ڪري مٿيون درياهي تبديليون اچي ويون هيون.<ref name=" حسين"/> عطا محمد ڀنڀرو، تيرون ڪوٽ ۽ مورخن جا مونجهار ۾ لکي ٿو ته نيرون ([[حيدرآباد]]) جي ماڳن وٽ ڪونه هو، ڇو ته [[حيدرآباد]] وارو ماڳ نصرپور واري سنڌوءَ جي وهڪري کان ويهارو ميل اولهه ۾ آهي، ۽ حيدرآباد ۽ نصرپور جي وچ تي ڦليلي ڦاٽ کان سواءِ ٻيو ڪو درياهي وهڪرو به موجود ڪونه هو. جيڪو 1758ع کان اڳ جو وهڪرو هجي. ٻين لفظن ۾ ائين کڻي چئجي، ته نصرپور وارو درياهه جو صفا پويون وهڪرو هو، جيڪو هيٺ هلي ٻه درياهي جي صورت ۾ وهندو هو، جن مان اولاهين کي ڪلري ۽ اوڀارين کي بگهاڙ سڏيندا هئا. جنرل هيگ جي نقشن ۾ ديبل بندر، ڪلري- بگهاڙ ڦاٽن جي سنگم واري ٿاڪ تي چار ميل هيٺ ڏيکاريل آهي<ref name=" حسين" >{{Citation |title= [ڪتاب: حيدرآباد جي تاريخ، ليکڪ؛ حسين بادشاهه]-Sindhi Adabi Board Online Library (History) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book15/Book_page2.html |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2018-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506013655/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book15/Book_page2.html |dead-url=yes }}</ref> == ارضييات == [[فائل:Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm|right|thumb|280px|سنڌو درياه اڳئين حصي ۾ ۽ [[نانگا پربت]] جي چوٽي، هماليه جي اولهندي [[Syntaxis (geology)|گڏيل موڙ]] جي صورت ۾ پس منظر ۾ نظر اچي رهي آهي.{{efn|پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي تاريخي ڳوٺ [[سوال ڍير]] جي مٿان هوائي جهاز تان ورتل منظر.}}]] [[فائل:Indus river near Leh.jpg|upright=1.25|thumb|[[ليه]]، [[لداخ]] ويجهو سنڌو درياه جو هڪ منظر]] سنڌو درياه هڪ [[Antecedent drainage stream|قديم درياه]] (antecedent river) آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي هماليه جبلن جي وجود ۾ اچڻ کان اڳ به موجود هو ۽ جئين جئين جبل مٿي اڀرندا ويا، هن پنهنجو رستو [[Entrenched river|گهاٽو]] ڪيو. سنڌو درياه پنهنجي گپ ۽ لٽ ذريعي سمنڊ جي اندر سنڌو فين (Indus submarine fan) کي هٿي ڏئي ٿو، جيڪو دنيا ۾ رسوبيات (sediment) جو ٻيو نمبر وڏو جسم آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Clift P, Gaedicke C, Edwards R, Lee JI, Hildebrand P, Amjad S, White RS, Schlüter HU |title=The stratigraphic evolution of the Indus Fan and the history of sedimentation in the Arabian Sea |url=https://archive.org/details/marine-geophysical-researches_2002_23_3/page/223 |year=2002 |journal=Marine Geophysical Researches |volume=23 |issue=3 |pages=223–245 |doi=10.1023/A:1023627123093 |bibcode=2002MarGR..23..223C |s2cid=129735252 }}</ref> هي تقريباً 50 لک ڪعب ڪلوميٽر مادي تي مشتمل آهي جيڪو جبلن جي لهرجڻ (erosion) سبب هتي پهتو آهي. جديد درياهي رسوبيات جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته اتر پاڪستان ۽ هندستان ۾ واقع [[قراقرم|قراقرم جا جبل]] هن مادي جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن، جڏهن ته ان کان پوءِ هماليه مان پنجاب جي وڏن درياهن (جهلم، راوي، چناب، بياس ۽ ستلج) ذريعي مواد پهچي ٿو. عربي سمنڊ جي رسوبيات جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنجاهه لک سال اڳ سنڌو درياه انهن [[پنجاب]] جي درياهن سان ڳنڍيل نه هو، جيڪي ان وقت اوڀر طرف وهندي [[گنگا ندي|گنگا]] ۾ شامل ٿيندا هئا ۽ ان کان پوءِ سنڌو درياه انهن کي پاڻ ۾ ملائي ڇڏيو.<ref>{{cite journal |last=Clift |first=Peter D. |author2=Blusztajn, Jerzy |date=15 December 2005 |title=Reorganization of the western Himalayan river system after five million years ago |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/1001 |journal=Nature |volume=438 |pages=1001–1003 |doi=10.1038/nature04379 |pmid=16355221 |issue=7070 |bibcode=2005Natur.438.1001C |s2cid=4427250 }}</ref> اڳوڻي تحقيق موجب اولهه تبيت جي واري ۽ لٽ 4.5 ڪروڙ سال اڳ به عربي سمنڊ تائين پهچي رهي هئي، جنهن مان ان وقت به هڪ قديم سنڌو درياه جي وجود جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Clift |first=Peter D. |author2=Shimizu, N. |author3=Layne, G.D. |author4=Blusztajn, J.S. |author5=Gaedicke, C. |author6=Schlüter, H.-U. |author7=Clark, M.K. |author8=Amjad, S. |author7-link=Marin Clark |date=August 2001 |title=Development of the Indus Fan and its significance for the erosional history of the Western Himalaya and Karakoram |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_2001-08_113_8/page/1039 |journal=GSA Bulletin |volume=113 |issue=8 |pages=1039–1051 |doi=10.1130/0016-7606(2001)113<1039:DOTIFA>2.0.CO;2 |bibcode=2001GSAB..113.1039C }}</ref> انهي قديم سنڌو درياه جو ڊيلٽا بعد ۾ پاڪ-افغان سرحد تي واقع [[ڪٽواز بيسن]] ۾ دريافت ڪيو ويو آهي. [[نانگا پربت]] واري علائقي ۾، سنڌو درياه پاران ڪيل وڏي پيماني تي لهرجڻ (erosion) جي ڪري زمين جي هيٺين پردن جا پٿر سطح تي اچي ويا آهن.<ref>{{cite journal |last=Zeitler |first=Peter K. |author2=Koons, Peter O. |author3=Bishop, Michael P. |author4=Chamberlain, C. Page |author5=Craw, David |author6=Edwards, Michael A. |author7=Hamidullah, Syed |author8=Jam, Qasim M. |author9=Kahn, M. Asif|author10= Khattak, M. Umar Khan |author11=Kidd, William S. F. |author12=Mackie, Randall L. |author13=Meltzer, Anne S. |author14=Park, Stephen K. |author15=Pecher, Arnaud |author16=Poage, Michael A. |author17=Sarker, Golam |author18=Schneider, David A. |author19=Seeber, Leonardo|author20= Shroder, John F. |date=October 2001 |title=Crustal reworking at Nanga Parbat, Pakistan: Metamorphic consequences of thermal-mechanical coupling facilitated by erosion |journal=Tectonics |volume=20 |issue=5 |pages=712–728 |doi=10.1029/2000TC001243 |bibcode=2001Tecto..20..712Z |doi-access=free }}</ref> نومبر 2011ع ۾ سيٽلائيٽ تصويرن مان معلوم ٿيو ته سنڌو درياه (ٻوڏ جي صورت ۾) ٻيهر هندستان ۾ داخل ٿيڻ لڳو ۽ [[رڻ ڪڇ|ڪڇ جي رڻ]] ۽ احمد آباد ويجهو هڪ ڍنڍ [[نل سروور پکين جي پناهگاهه|نل سروور]] کي پاڻي پهچائڻ لڳو.<ref name="Indus re"/> تمام گهڻي برساتن جي ڪري درياهي طاس سان گڏ [[منڇر ڍنڍ]]، حمل ڍنڍ ۽ [[ڪينجهر ڍنڍ]] (جيڪي سڀ موجوده پاڪستان ۾ آهن) ٻڏي ويا هئا. اها صورتحال انهي وقت کان ٻه صديون پوءِ پيدا ٿي جڏهن سنڌو درياه [[1819ع ۾ ڪڇ جو زلزلو|1819ع جي ڪڇ واري زلزلي]] کانپوءِ پنهنجو رخ اولهه طرف موڙي ڇڏيو هو. === معاون نديون === {{Div col|colwidth=15em}} * [[گار ندي]] (Gar River) * [[گلگت درياه]] * [[گومل درياه]] * [[هارو درياه]] * [[هنزا درياه]] * [[درياهه ڪابل]] * [[ڪنڙ درياه]] * [[ڪرم درياه]] * [[پنجند]] ** [[درياهه چناب]] *** [[درياهه جهلم]] *** [[درياهه راوي]] ** [[درياهه ستلج]] *** [[بِياس درياه]] * [[شيوڪ درياه]] * [[سوان درياه]] * [[دراص درياه]] (يا شنگو درياه) * [[سوات درياه]] * [[زانسڪار درياه]] * [[لوني درياه]] * [[ژوب درياه]] {{div end}} {{wide image|Indus river basin without boundaries of disputed regions.png|400px|سنڌوءَ جو حوض}} ساڄي ڪناري جون نديوُن گهڻو ڪري هندوڪش، قراقرم ۽ سليمان جبلن مان نڪري سنڌو ۾ شامل ٿين ٿيون. کاٻي ڪناري جون نديوُن بنيادي طور پنجاب جي پنجن دريائن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. [[درياءِ چترال]] ۽ [[درياءِ سوات]] عملي طور [[درياءِ ڪابل]] وسيلي سنڌو ۾ شامل ٿين ٿا، پر هائڊروگرافڪ نظام ۾ انهن کي سنڌو ساڄي ڪپ واري دريائي ٽربييوٽرين. ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌو درياهي نظام سنڌو درياهه ۽ ان جي وڏين ڀرتي ڪندڙ ندين تي مشتمل آهي، جن ۾ ساڄي ڪناري کان ڪابل ندي ۽ ڪرم ندي، جڏهن ⁠تہ کاٻي ڪناري کان راوي ندي، جھلم ندي، چناب ندي، ستلج ندي ۽ بياس ندي شامل آهن. ساڄي ڪناري واريون نديون (ڪابل ۽ ڪُرّم) سنڌو سان جبلن مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير بعد ملي وڃن ٿيون، جڏهن⁠ تہ کاٻي ڪناري واريون نديون هيٺئين ميداني علائقن ۾ سنڌو سان سنگم ڪن ٿيون. بياس درياھ مڪمل طور ڀارت ۾ واقع آهي، جڏهن ⁠تہ راوي ۽ ستلج جا مٿيان وهڪرا به ڀارت ۾ آهن؛ ان جي ابتڙ، چناب ۽ جهلم جا وڏا حصا تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ واقع آهن<ref>{{cite encyclopedia |title=Indus River |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Indus-River |access-date=8 March 2025}}</ref>. سڄي سنڌو درياهي حوض جو ڪُل رقبو لڳ ڀڳ 384,000 چورس ميل آهي، جنهن مان تقريباً 204,000 چورس ميل پاڪستان ۾ واقع آهي. ان کان علاوه لڳ ڀڳ 29,000 چورس ميل اهڙو علائقو پڻ آهي جيڪو جغرافيائي طور سنڌو حوض کان ٻاهر آهي، پر پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن ۽ آبپاشيءَ لاءِ سنڌو درياهي نظام تي ڀاڙيندو آهي.<ref>{{cite web |title=Indus Basin Overview |website=Pakistan Water and Power Development Authority |url=https://www.wapda.gov.pk |access-date=8 March 2025}}</ref> سنڌو جي پاڻيءَ کان سواءِ پاڪستان ۾ زراعت انتهائي غير يقيني ٿئي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ۾ قدرتي برسات تمام محدود آهي. اڄ به، جڏهن پاڪستان تيزيءَ سان صنعتي ترقي ڪري رهيو آهي، پاڻيءَ جا وسيلا اهم حيثيت رکن ٿا، ڇو⁠تہ ملڪ جي صنعتن جو وڏو حصو زرعي پيداوار کي خام مال طور استعمال ڪري ٿو<ref>{{cite web |title=Pakistan Water Resources |publisher=Food and Agriculture Organization (FAO) |url=https://www.fao.org |access- date=8 March 2025}}</ref>. پاڪستان ۾ سنڌو حوض جو تقريباً سڄو علائقو سالياني طور 15 انچن کان گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو؛ ان مان لڳ ڀڳ 60٪ علائقو 10 انچن کان گهٽ ۽ تقريباً 16٪ علائقو 5 انچن کان به گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو. برسات سڄي سال ۾ يڪسان نه پوي ٿي، بلڪه اها گهڻي ڀاڱي مانسون جي موسم دوران مرڪوز رهي ٿي <ref>{{cite encyclopedia |title=Pakistan – Climate |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pakistan/Climate |access-date=8 March 2025}}</ref>. == انڊس ٽڪور (ڊيلٽا)== {{اصل مضمون|سنڌو ٽِڪور}} ڊاڪٽر ايم ايم اشفاق پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته، سنڌو درياءَ جو ڊيلٽا (Indus delta) جيڪو ڪنهن زماني ۾ جهازرانيءَ واري ڊيلٽا هئي اڄ اهو ان حوالي سان دفن ٿيل ڊيلٽا ٿي چڪو آهي. سنڌو درياءَ جي ديلٽا سنڌي جي تهذيب جي شروعات کان وٺي گذريل صدي تائين، سنڌ ۽ پري پري جي ملڪن مصر، حجاز، سمير، ايران، اوڀر آفريڪا، مها راشٽر، شريلنڪا ۽ چين سان گڏيل واپار جو مرڪز رهي آهي. انڊس ڊيلٽا جي هاڻوڪي زميني پٽي 16,000 چورس ميل يعني 41,440 چورس ڪلوميٽرز جي رقبي تائين پکڙيل آهي. ڊيلٽا جي هيءَ پٽي سمنڊ سان 130 ميل يعني 210 ڪلوميٽرز تائين پکڙي پئي آهي. سنڌو دريا 3000 ڪلوميٽر جو سفر ڪندي ڏکڻ سنڌ تائين اچي ٿو، پر اها ٻي ڳالهه ته هاڻي سنڌو درياءَ ۾ رڳو 350 ملين ايڪڙ فٽ (ايم اي ايف) پاڻي اچي ٿو<ref>{{[http://www.dawnnews.tv/news/1052929/27feb2017-barbadi-indus-delta-ka-muqaddar-kiyun-bani-abubaker-shaikh-aa-bm بربادی انڈس ڈیلٹا کا مقدر کیوں بنی؟ - Pakistan - Dawn News]}}</ref>. == مذهبي ۽ ادبي حوالا == === رگ ويد ۾ سنڌو ندي شڪتيءَ جو ذڪر === رگوید جو ھي منتر، سنڌو ندي شڪتي بيان ڪري ٿو؛ سنسڪرت ۾؛ {{quote|त्वं न इन्द्रा भरँ ओजो नृम्णं शतक्रतो विचर्षणो۔ आ वीरं पृतनाषहम्..... ऋग्वेद ८/८७/१० ھندي ۾ हे बहु कर्म करने वाले, विशेषरूप से देखने वाले, शक्तियुक्त एवं सेना को पराजित करने वाले इंद्रा! हम तुमसे शक्ति और बल मांगते हैं। ऋग्वेद ८/८७/१० سنڌي ۾ ترجمو؛ اي اندر ديوتا! تون جيڪو اڻ ڳڻيا ڪَرِمَ ڪرڻ وارو آهين، وِشيش (خاص) رُوپ جي دِرشٽي (نظر) رکڻ وارو آھين، شڪتي شالِي آهين ۽ سينائُن کي پِراجِت (شڪست) ڪرڻ وارو آهين، اسين تو کان شَڪتِي ۽ ٻَلُ گهرون ٿا.| <ref>رگويد منڊل 8 سُوڪت87 منتر 10 تحقيق ۽ تدوين؛ نور محمد شيدي</ref>|}} == سياحت == [[سياحت لداخ|لداخ]] ۾ موجود [[سياحت لداخ#سنڌو|ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون]]، سنڌو درياه ۽ [[سرسوتي درياه]] ([[گھاگر-هاڪڙو درياه]]) جي ڪنارن تي [[سنڌو تهذيب|سنڌو-سرسوتي ماٿري جي تهذيب]] جا ماڳ، [[سنڌ ساگر دوآب]]، [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا]]، مختلف ڊيم جهڙوڪ [[باگليهار ڊيم]]، هر سال [[ليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[سنڌو درشن فيسٽيول]]،<ref>{{cite web |url=[http://www.ladakhs.com/ladakh-festival.php](http://www.ladakhs.com/ladakh-festival.php) |title=The Summit Adventure ladakh |website=[www.ladakhs.com](https://www.google.com/search?q=https://www.ladakhs.com) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100405032344/http://ladakhs.com/ladakh-festival.php](https://web.archive.org/web/20100405032344/http://ladakhs.com/ladakh-festival.php) |archive-date=5 April 2010 }}</ref> ۽ هر 12 سالن کانپوءِ [[نمو]] (Nimoo) وٽ سنڌو ۽ [[زانسڪار درياه]] جي ميلاپ واري هنڌ ملهائيندڙ "سنڌو پشڪرم" ميلو (جيڪو 12 ڏينهن تائين جاري رهندو آهي)، سياحت لاءِ بهترين موقعا فراهم ڪن ٿا.<ref>[[https://www.clickatrip.in/tours/sindhu-river-pushkara-holy-bath-100107](https://www.clickatrip.in/tours/sindhu-river-pushkara-holy-bath-100107){{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Sindhu Pushkaram festival], accessed 27 July 2023.</ref> === گيلري === <gallery widths="200px" heights="160px"> File:River Indus at Kotri Barrage Jamshoro.webm|ڪوٽڙي بئراج، ڄامشورو، سنڌ وٽ سنڌو درياه جو وڊيو. File:Lansdowne, Sukkur.jpg|لينسڊائون پل ۽ ايوب پل جيڪي سنڌ جي شهرن روهڙي ۽ سکر کي ملائين ٿيون. File:Frozen Indus, Near Nyoma.jpg|نيوما ويجهو ڄميل سنڌو درياه (سياري ۾). File:Indus at Skardu (1).jpg|اسڪردو وٽ سنڌو درياه جو منظر. File:Indus River Dera Ismail Khan.jpg|ڊيرا اسماعيل خان ويجهو سنڌو درياه. File:Indus Valley near Leh.jpg|ليه (Leh) ويجهو سنڌو درياه. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ٽِڪور]] * [[وادي سنڌ جي تهذيب]] {{وادي سنڌ جي تهذيب}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌو درياھ]] [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 3oyboyr6ic9w487j0flodj5ogs7rrnc 421160 421159 2026-10-12T22:37:02Z Intisar Ali 8681 421160 wikitext text/x-wiki {{Short description| ايشيا جو هڪ درياھ}} {{Infobox river | name = سنڌو درياه | name_other = مهران، سنگي زانگبو، شيوڪ ندي، سنڌو<ref name=britannica-11-24-Indus-name-lead>{{cite encyclopedia | last1 = Lodrick| first1 = Deryck| last2 =Ahmad|first2 = Nafis| author-link = | title = Indus River | url = [https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River) | access-date = November 25, 2024| date = November 12, 2024|  publisher = Encyclopedia Britannica}}</ref> | image = Nanga Parbat Indus Gorge.jpg | image_size = 240px | image_caption = [[سنڌو گهارو]] (Indus Gorge) تڏهن بڻجي ٿو جڏهن سنڌو درياه [[نانگا پربت]] جي چوڌاري مڙي ٿو، جيڪو پس منظر ۾ نظر اچي رهيو آهي. هي هماليه جبل جي اولهندي لنگهه کي واضع ڪري ٿو. | map = Course and major tributaries of the Indus.jpg | map_caption = سنڌو درياه جو رستو ۽ ان جون اهم معاون نديون | subdivision_type1 = ملڪ يا علائقا | subdivision_name1 = چين، [[ڪشمير]] (متنازع علائقو)،<ref name=indus-britannica-quote>{{cite web|title=Indus River|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=8 March 2025 |url=[https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River)|quote=For about 200 miles (320 km) it flows northwest, crossing the southeastern boundary of the disputed Kashmir region at about 15,000 feet (4,600 meters). A short way beyond Leh, in the Indian-administered union territory of Ladakh, it is joined on its left by its first major tributary, the Zanskar River. Continuing for 150 miles (240 km) in the same direction into the Pakistani-administered areas of the Kashmir region, the Indus is joined by its notable tributary the Shyok River on the right bank. Below its confluence with the Shyok, as far as the Kohistan region of Pakistan’s Khyber Pakhtunkhwa province, it is fed by mighty glaciers}}</ref><ref name=tertiary-kashmir>...</ref> [[پاڪستان]] | subdivision_type2 = رياستون، صوبا يا انتظامي علائقا | subdivision_name2 = [[تبيت جو خود مختيار علائقو]]، هندستاني انتظام هيٺ [[لداخ]]، پاڪستاني انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، ۽ [[سنڌ]]<ref name=indus-britannica-quote/><ref name=tertiary-kashmir/> | subdivision_type5 = شهر | subdivision_name5 = [[ليه]]، [[ڪارگل]]، [[اسڪردو]]، [[داسو]]، [[بشام]]، [[ٿاڪوٽ]]، [[صوابي]]، [[ميانوالي]]، [[ڊيرا اسماعيل خان]]، [[بکر]]، [[سکر]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[ڪراچي]] | length = {{cvt|3,180|km|mi}}<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> | discharge1_location = [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا|سنڌو ڊيلٽا]] | discharge1_min = {{cvt|1,200|m3/s|cuft/s}} | discharge1_avg = {{cvt|5,533|m3/s|cuft/s}}<ref>{{cite web |url=[https://www.researchgate.net/publication/312752687](https://www.researchgate.net/publication/312752687) |title=Critical Evaluation and Assessment of Average Annual Precipitation in The Indus, The Ganges and The Brahmaputra Basins, Northern India – Himalayan Cryospheric Observations and Modelling (HiCOM) |last1=Amir |first1=Khan |last2=Naresh |first2=Pant |last3=Anuj |first3=Goswami |last4=Ravish |first4=Lal |last5=Rajesh |first5=Joshi |date=Dec 2015 }}</ref> | discharge1_max = {{cvt|58,000|m3/s|cuft/s}} | mouth = [[عربي سمنڊ]]<ref name=britannica-11-24-Indus-delta-lead/> | mouth_location = {{ubl | [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا|سنڌو ڊيلٽا]]، پاڪستان<ref name=britannica-11-24-Indus-delta-lead/> }} | basin_size = {{cvt|1,120,000|km2|mi2}}<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> | tributaries_left = [[زانسڪار درياه]]، [[سورو ندي]]، [[سوان درياه]]، [[پنجند]]، [[گھاگر-هاڪڙو درياه]] | tributaries_right = [[شيوڪ درياه]]، [[هنزا درياه]]، [[گلگت درياه]]، [[سوات درياه]]، [[ڪنڙ درياه]]، [[درياهه ڪابل|ڪابل درياه]]، [[ڪرم درياه]]، [[گومل درياه]]، [[ژوب درياه]] }} '''سنڌو درياھ''' (Indus River) ايشيا جو هڪ سرحد پار وهندڙ ۽ ڏکڻ توڻي وچ ايشيا جو هڪ اهم درياه آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Richardson |first1=Hugh E. |title=Tibet |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] |date=3 March 2020 |url=[https://www.britannica.com/place/Tibet](https://www.britannica.com/place/Tibet)}}</ref> هي {{cvt|3,180|km|mi|abbr=on}} ڊگهو درياه [[چين]] جي [[تبيت جو خود مختيار علائقو|تبيت واري علائقي]] مان نڪري ٿو، جتي کيس '''سنگي زانگبو''' چيو ويندو آهي. اتان کان هي اتر-اولهه طرف متنازع [[ڪشمير]] واري علائقي مان وهي ٿو؛ پهريان هندستاني انتظام هيٺ [[لداخ]] ۽ پوءِ پاڪستاني انتظام هيٺ [[گلگت بلتستان]] مان گذري ٿو.<ref name="Kashmir">{{cite encyclopedia |title=Kashmir: region, Indian subcontinent |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=[https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent](https://www.britannica.com/place/Kashmir-region-Indian-subcontinent)}}</ref> [[نانگا پربت]] وٽان هي تيزيءَ سان موڙ کائي ڏکڻ-اولهه طرف سڄي پاڪستان ۾ وهي ٿو ۽ آخرڪار شاخن ۾ ورهائجي [[عربي سمنڊ]] ۾ وڃي ڇوڙ ڪري ٿو، جتي ان جو مکيه وهڪرو بندرگاهه واري شهر [[ڪراچي]] جي ويجهو واقع آهي.<ref name="Ahmad-2019">{{cite encyclopedia |last1=Ahmad |first1=Nafis |title=Indus River |encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]] |url=[https://www.britannica.com/place/Indus-River](https://www.britannica.com/place/Indus-River)}}</ref> سنڌو درياھ جو ڪُل نيڪالي وارو علائقو (drainage area) اٽڪل {{cvt|1,120,000|km2|mi2|abbr=on}} آهي.<ref name="International Centre for Integrated Mountain Development"/> ان جو ساليانو وهڪرو تقريباً {{cvt|175|km3/year|m3/s|abbr=on}} آهي، جيڪو کيس سراسري سالياني وهڪري جي لحاظ کان دنيا جي 50 وڏن درياهن ۾ شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite news |url=[http://www.wapda.gov.pk/index.php/river-flow-in-pakistan](http://www.wapda.gov.pk/index.php/river-flow-in-pakistan) |title=Indus water flow data in to reservoirs of Pakistan }}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> لداخ ۾ ان جي کاٻي ڪناري واري معاون ندي '''زانسڪار''' آهي، جڏهن ته ميداني علائقن ۾ ان جي مکيه معاون ندي '''پنجند''' آهي، جيڪا پنجاب جي پنجن درياهن (چناب، جهلم، راوي، بياس ۽ ستلج) جي ميلاپ سان بڻجي ٿي. ساڄي ڪناري جي اهم ندين ۾ شيوڪ، گلگت، ڪابل، ڪرم ۽ گومل شامل آهن. هماليه، قراقرم ۽ هندوڪش جي پهاڙي سلسلن جي گليشيئرن ۽ چشمن مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياه ٻيلن، ميداني علائقن ۽ ريگستاني حصن جي ماحولياتي نظام کي زندگي بخشي ٿو. تاريخي طور تي، سنڌو درياه ڪيترن ئي تهذيبن لاءِ اهم رهيو آهي. ٽي هزار سال قبل مسيح ۾ هتي [[سنڌو تهذيب]] جو عروج ٿيو، جيڪا برونز ايج (Bronze Age) جي هڪ وڏي شهري تهذيب هئي. قديم تاريخي ڪتابن جهڙوڪ رگ ويد* ۾ هن علائقي کي سپت سنڌو (ست درياه) چيو ويو آهي. سنڌو درياه قديم زماني کان ئي مغربي دنيا جي علم ۾ هو؛ 515 قبل مسيح ڌاري فارس جي بادشاهه دارا (Darius the Great) پنهنجي يوناني ماهر اسڪائيلڪس (Scylax) کي هن درياه جي کوجنا لاءِ موڪليو هو.<ref>{{cite book | last1=Allchin | first1=F.R. | title=The Archaeology of Early Historic South Asia | publisher=Cambridge University Press | year=1995 | url=[https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA292](https://books.google.com/books?id=Q5kI02_zW70C&pg=PA292) | page=292}}</ref> [[File:Indus river near Leh.jpg|thumb|لداخ ۾ سنڌو درياهه]] == نالا، سڃاڻپ ۽ تاريخي تصور == اهو علائقو جنهن کي يوناني سنڌوءَ مان ”پراچين“، هندو ”سنڌو ديس“، عرب جاگرافيدان مهراڻ ۽ سنڌ جا رهواسي پڻ ”سنڌوديس“ جي نالي سان سڏيندا آيا آهن. قديم دور ۾ [[سنڌ]] جون حدون ”اتر ڏي بهاولپور جو علائقو، ڏکڻ ڏانهن عربي سمنڊ، اڀرندي طرف وارياسو رڻ پٽ ۽ الهندي ڏي جبلن جي هڪ قطار هيون.“ === مھراڻ جو تاريخي نالو === '''مھراڻ''' [[سنڌو درياھ]] جو ھڪ تاريخي نالو آھي، جيڪو خاص طور سنڌ جي عربي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ استعمال ٿيندو رھيو آھي. سنڌ جي مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنھنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ لکي ٿو تہ قديم زماني ۾ سنڌو درياھ کي مختلف قومون ۽ علائقا مختلف نالن سان سڃاڻيندا ھئا. سندس بيان موجب سنڌو درياھ جو ھڪ نالو ''مھراڻ'' پڻ ھو، جيڪو عربن جي دور ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحريرن ۾ استعمال ٿيندو ھو. ھن وڌيڪ ڄاڻايو آھي تہ سنڌو درياھ کي يوناني ''انڊوس'' (Indos) سڏيندا ھئا، جنھن سان ''انڊيا'' (India) جي نالي جو تاريخي تعلق آھي. مولائي شيدائي جي بيان موجب مھراڻ جو نالو سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ ۽ سنڌو درياھ جي قديم جاگرافيائي اھميت سان ڳنڍيل آھي.<ref name="TareekhSukkurMehrān">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |page=3}}</ref> == وهڪرو، رخ ۽ جاگرافيائي رستو == هڪ ڊگهي عرصي تائين سنڌو درياهه بابت تحقيق [[مانسروور ڍنڍ]] تائين محدود سمجهي ويندي رهي. پر 1811ع ۾ [[وليم مُورڪرافٽ]] هن علائقي جو دورو ڪري اها ڄاڻ ڏني ته سنڌو درياهه جو اصل آغاز واريو ھنڌ مانسروور ڍنڍ نه، پر اهي نديون آهن جيڪي ڏکڻ طرف کان اچي هن ڍنڍ ۾ شامل ٿين ٿيون. انهيءَ نظريي جي بنياد تي وڌيڪ تحقيق ڪندي، [[سوَين هيڊِن]] 1907ع ۾ مانسروور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر مٿي سنگي ڪباب يا [[سينگي ڪباب]] جي علائقي تائين پهتو. هتي وهندڙ گارتنگ يا گارتانگ ندي مانسروور ڍنڍ کي پاڻي فراهم ڪري ٿي. ان ڪري [[گارتنگ ندي]] کي سنڌو درياهه جو اصل سرچشمو قرار ڏنو وڃي ٿو. سنگي ڪباب جو مطلب آهي ”شينھن جو منهن“. انهيءَ مناسبت سان سنڌو درياهه کي ”شير درياهه“ پڻ چيو ويندو آهي۔ گارتنگ ندي اتر اولهه طرف کان اچي مانسروور ڍنڍ۾ ڇوڙ ڪري ٿي، جتان سنڌو درياهه [[لداخ]] جي طرف پنهنجو سفر شروع ڪري ٿو. درياهه جي اتر ۾ [[قراقرم جبلن جون قطارون|قراقرم]] ۽ ڏکڻ ۾ [[هماليه جبلن جون قطارون]] جبلن جا سلسلا واقع آهن. [[نيبرا وادي]] وٽ [[سياچن گليشيئر]] جي پاڻيءَ مان ٺهندڙ [[نيبرا ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. هتي تائين درياهه جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 450 ڪلوميٽر ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ سنڌو درياهه پاڪستاني علائقي [[بلتستان]] ۾ داخل ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ سڀ کان پهرين [[شيوڪ ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان لڳ ڀڳ 30 ڪلوميٽر اڳتي، اسڪردو شهر ڀرسان [[شيگر ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي. ان کان پوءِ [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪش جبلن]] جي ڇانوَ هيٺ [[گلگت ندي ]] ۽ پوءِ [[نانگا پربت]] کان ايندڙ [[استور ندي ]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿين ٿيون. جڏهن سنڌو درياهه اوچن جبلن مان لهي ميداني علائقن ۾ داخل ٿئي ٿو ته [[تربيلا]] جي مقام تي هڪ وڏو بند (ڊيم) ٺاهي ان کي ذخيري ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، جنهن کي [[تربيلا ڊيم]] سڏيو وڃي ٿو. ٿورو اڳتي، [[اٽڪ|آٽڪ]] وٽ [[جرنيلي سڙڪ]] جي قريب ڪابل درياءَ سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿو. سنڌو درياهه [[ پوٺوھار وارو علائقو|پوٺوهاري]] پهاڙي علائقي مان گذرندي [[ڪالاباغ]] تائين پهچي ٿو، جتي ان جو پهاڙي سفر ختم ٿي ميداني سفر شروع ٿئي ٿو. ڪالاباغ وٽ ئي [[سوان ندي]] سنڌوءَ ۾ شامل ٿئي ٿي. ان کان اڳتي اولهه طرف کان ايندڙ [[ڪرم ندي]] ۽ پوءِ [[سليمان جبلن جون قطارون|سليمان]] جبلن مان ايندڙ گومل ندي]] سنڌوءَ ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون. [[مظفرڳڙھ]] کان اڳتي [[پنجند]] جي مقام تي پنجاب جا پنجئي وڏا درياھ ــ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس ــ گڏ ٿي سنڌو درياهه ۾ شامل ٿين ٿا. [[گڊو]] کان پوءِ سنڌو درياهه ڏکڻ طرف وهي ٿو، [[سکر[] شهر جي وچ مان گذري، [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[موئن جو دڙو]] جي اوڀر کان ٿيندو، [[سيوهڻ]] جي پهاڙين تائين پهچي ٿو. پوءِ [[حيدرآباد]] ڀرسان لنگهي، [[ٺٽو]] جي اوڀر کان ٿيندو [[ڪيٽي بندر]] وٽ ڪيترين ئي ننڍين شاخن ۾ ورهائجي آخرڪار [[عربي سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref>سندھو دريا جون قديم گذرگاهون، پروفيسر شير خان سيلرو</ref><ref> {{حوالہ موسوعہ|آخری1=Ahmad|پہلا1=Nafis|آخری2=Lodrick|پہلا2=Deryck|عنوان=Indus River|دائرۃ المعارف=دائرۃ المعارف بريٽانيڪا|تاريخ=6 February 2019|يوآرایل=https://www.britannica.com/place/Indus-River}}</ref><ref>{{حوالہ ڪتاب|عنوان=Natural Wonders of the World|ناشر=Penguin Random House / DK & Smithsonian Institution|سال=2017|صفحو=240}}</ref> سنڌوندي کي ”مٺو سمنڊ“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. سنڌوءَ جو عام وهڪرو اتر کان ڏکڻ طرف آهي. سنڌوندي ”بکر ([[سکر]]) ۽ [[روهڙي]]ءَ جي شهرن وچان پهاڙن کي چيريندي آهستي آهستي ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿي.“ سکر بيراج ٻڌجڻ کان پوءِ سنڌوءَ مان ڪيترائي واهه ڪڍيا ويا جيڪي [[سنڌ]] جي مختلف حصن کي سرسبز ۽ آباد ڪن ٿا. سيوهڻ وٽ جبلن جي روڪ سنڌوءَ کي سڌو اڳتي وڌڻ کان روڪي ٿي جنهن ڪري ان جو رخ [[حيدرآباد]] تائين ڏکڻ ـ اوڀر طرف ڦيرائي ٿي. سنڌوندي جو آخري ڇوڙ سمنڊ ۾ ٿئي ٿو جتي دنيا جي هڪ خوبصورت ڊيلٽا جڙي ٿي. ===قديم وھڪرا=== سنڌ جي محقق [[محمد حسن پنھور]] پنهنجي 1964ع ۾ ڇپيل ڪتاب ''گرائونڊ واٽر ان حيدرآباد اينڊ خيرپور'' ۾ انگريز ماهر [[ھينري ڪزنس]] جي ڪتاب ''اينٽيڪئٽيز آف سنڌ'' جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون نوابشاهه ضلعي اندر گهڻيون ٿيون. سندس مطابق [[سڪندر اعظم]] جي زماني کان وٺي سنڌو درياهه پنهنجو وهڪرو بدلائيندو 18 ميل اولهه طرف هليو ويو. اڳ سنڌو لُهاڻي ڍوري مان وهندو هو، جيڪو نوشهري فيروز تعلقي ۾ هو. پنھور لکي ٿو ته جڏهن ستين عيسوي صديءَ ۾، 641ع ۾، يعني [[محمد بن قاسم ثقفي|محمد بن قاسم]] جي حملي کان ستر ورهيه اڳ، چيني سياح [[يوان چوانگ]] سنڌ ۾ آيو، تڏهن هتي چچ جي بادشاهت هئي. ان وقت سنڌو ندي ڪنڊياري تعلقي جي اترئين پاسي 17 ميل پري وهندي هئي، جتان ديهات نالي هنڌ وٽان چچ ندي ٽپي بغاوت کي چيڀاٽڻ آيو هو. هو وڌيڪ لکي ٿو ته اٺين عيسوي صديءَ ۾ به سنڌو ندي لُهاڻي ڍوري مان وهندي هئي، جيڪو نوشهري فيروز کان ٻه ٽي ميل اوڀر ۾ لنگهندو هو، ۽ ذري گهٽ نائين صديءَ ۾ به سنڌوءَ جو وهڪرو لُهاڻي ڍوري وٽان هو. انگريز ليکڪ [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] پڻ پنهنجي ڪتاب ''ھسٽري آف سنڌ: اَ جنرل انٽروڊڪشن''، جلد پهريون، سنڌي ادبي بورڊ، 1964ع، ۾ لکي ٿو ته چچ بادشاهه ديهات ڳوٺ وٽان [[مهراڻ درياهه]] ٽپيو هو، جيڪو ڪنڊياري تعلقي جي سرحد تي هو، جتي موجوده سنڌو درياهه جو پراڻو وهڪرو لُهاڻي ڍوري مان لنگهندو هو.<ref name="نصير">[بَھراوَر کان ڀِريا تائين تاريخ جو سفر: ڪاوش اخبار 29 جولاءِ 2018ع، پھرين قسط، ڪالم نويس: نصير اعجاز]</ref> == موسمي چاڙهه، گهٽتائي ۽ هائيڊرولاجي == [[سنڌو]] درياءَ جي اترئين علائقن ۾ جڏهن برسات پوي ٿي يا جڏهن هماليا جي برف تيز گرمي سبب پگهرجي ٿي تڏهن مارچ ڌاري ان ۾ چاڙهه شروع ٿئي ٿو جيڪو آگسٽ ۾ پنهنجي جوانيءَ کي پهچي ٿو ۽ نيٺ آڪٽوبر ڌاري لهڻ شروع ٿئي ٿو. == قديم بندرگاهه ۽ ڊيلٽا جي فطري اهميت == سنڌوءَ جا قديم بندرگاهه الور، بلري، منصوره، منجابري، نيرون ۽ رابيل وغيره هئا. [[سنڌو]]ءَ جي ڊيلٽا مڇين جي نرسري سڏجي ٿي جتي تمر جا ٻيلا آهن جيڪي مڇين جي واڌويجهه لاءِ خوراڪ جو ڪم ڏين ٿا اهڙي طرح اهي ٻيلا سامونڊي کاڌ کان بچاءُ جو پڻ اهم ذريعو آهن. == تاريخ == [[فائل:IVC-major-sites-2.jpg|thumb|upright=1.25|پاڪستان، هندستان ۽ افغانستان ۾ سنڌو تهذيب جا اهم ماڳ {{Circa|2600}}–1900 ق.م]] {{Main|سنڌو تهذيب|سنڌ جي تاريخ}} [[سنڌو تهذيب]] جا اهم شهر، جهڙوڪ [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]]، تقريباً 3300 ق.م جا آهن، جيڪي قديم دنيا جي وڏين انساني آبادين جي نمائندگي ڪن ٿا. سنڌو تهذيب اتر-اوڀر افغانستان کان وٺي [[پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان]] تائين پکڙيل هئي،<ref>{{cite book |title=Daily Life in the Indus Valley Civilization |page=6 |first=Brian |last=Williams |publisher=Raintree |url=[https://books.google.com/books?id=ArReCgAAQBAJ](https://books.google.com/books?id=ArReCgAAQBAJ) |year=2016 |isbn=978-1406298574 }}</ref> جنهن جي اوڀر واري حد [[درياهه جهلم]] کان وٺي مٿئين ستلج تي واقع [[روپڙ]] تائين هئي. ساحلي آباديون پاڪستان-[[ايران]] سرحد تي [[ستڪاگين دڙو]] کان وٺي جديد [[گجرات]]، هندستان جي علائقي [[ڪڇ]] تائين پکڙيل هيون. اتر افغانستان ۾ [[آمو درياه]] تي شارٽوگئي نالي هڪ سنڌو ماڳ موجود آهي، جڏهن ته سنڌو ماڳ [[عالمگير پور]]، جيڪو [[هندن درياه]] تي واقع آهي، دهليءَ کان صرف {{cvt|28|km|0}} پري آهي. هن وقت تائين 1,052 کان وڌيڪ شهر ۽ آباديون دريافت ٿيون آهن، جيڪي گهڻو ڪري [[گھاگر-هاڪڙو درياه]] ۽ ان جي معاون ندين جي علائقي ۾ آهن. انهن آبادين ۾ هڙپو ۽ موهن جو دڙو، گڏوگڏ [[لوٿل]]، [[دھولاويرا]]، [[گنيري والا]]، ۽ [[راخي ڳڙهي]] اهم شهري مرڪز هئا. سنڌو درياه ۽ ان جي معاون ندين تي صرف 40 سنڌو ماڳ دريافت ٿيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Malik |first=Dr Malti |url=[https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12](https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12) |title=History of India |date=1943 |publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd |isbn=978-81-7335-498-4 |page=12 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=3 July 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12](https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12) |url-status=live }}</ref> پر، اها ڳالهه قابلِ ذڪر آهي ته دريافت ٿيل [[سنڌو لکت|سنڌو لکت وارين مهرن ۽ لکيل شين]] جي اڪثريت سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود ماڳن تان ملي آهي.{{efn|مختلف هڙپائي ماڳن تان مليل سنڌو لکت وارين شين ۽ مهرن جو تعداد: موهن جو دڙو مان 1540، هڙپو مان 985، چانهون جو دڙو مان 66، لوٿل مان 165، ڪالي بنگان مان 99، بناوالي مان 7، عراق جي شهر اور (Ur) مان 6، سرڪوٽڙا مان 5، ۽ چندي گڙهه مان 4.}}<ref>[[Iravatham Mahadevan]], 1977, [[https://archive.org/details/masi77indusscripttextsconcordancestablesiravathammahadevanalt_443_h](https://archive.org/details/masi77indusscripttextsconcordancestablesiravathammahadevanalt_443_h) ''The Indus Script: Text, Concordance and Tables''], pp. 6–7</ref><ref>[[Upinder Singh]], 2008, [[https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA169](https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA169) ''A History of Ancient and Early Medieval India From the Stone Age to the 12th Century''] {{Webarchive |url=[https://web.archive.org/web/20221129142938/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&lpg=PA211&pg=PA169](https://web.archive.org/web/20221129142938/https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&lpg=PA211&pg=PA169) |date=29 November 2022 }}, p. 169</ref> ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته ابتدائي [[هند-آريائي]] ماڻهن جي [[گندھارا قبر تهذيب]] جون آباديون 1700 ق.م کان 600 ق.م تائين [[گندھارا]] ۾ تڏهن وڌيون ويجهيون، جڏهن موهن جو دڙو ۽ هڙپو اڳي ئي متروڪ ٿي چڪا هئا.{{cn|date=December 2024}} [[رگ ويد]] ۾ [[رگ ويد جون نديون|ڪيترن ئي درياهن]] جو ذڪر آهي، جنهن ۾ هڪ جو نالو "سنڌو" آهي. رگ ويد واري "سنڌو" کي موجوده سنڌو درياه سمجهيو وڃي ٿو. ان جو ذڪر متن ۾ 176 ڀيرا آيو آهي، جنهن مان 94 ڀيرا جمع جي صورت ۾ آهي، ۽ اڪثر ڪري عام "درياهه" جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيو آهي. رگ ويد ۾، خاص طور تي بعد وارن مذهبي گيتن ۾، لفظ جي معنيٰ کي محدود ڪري خاص طور تي سنڌو درياه لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي؛ مثال طور، ''[[ندِي اِستُوتي سُوڪتا]]'' جي گيت ۾ ذڪر ڪيل درياهن جي فهرست ۾. رگ ويد جي گيتن ۾ [[برهمپترا]] کان سواءِ ٻين تمام درياهن لاءِ مونث جنس استعمال ڪئي وئي آهي. لفظ [[انڊيا جي نالي جو بنياد|"انڊيا"]] سنڌو درياه (Indus River) مان نڪتل آهي. قديم زماني ۾، "انڊيا" مان مراد شروعاتي طور تي سنڌو درياه جي اوڀر واري ڪناري سان لڳندڙ علائقا هئا، جتي هاڻي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] واقع آهن، پر 300 ق.م تائين، يوناني لکندڙن بشمول [[هيروڊوٽس]] ۽ [[ميگاستينيز]] هي اصطلاح پوري ننڍي کنڊ لاءِ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪو اوڀر طرف گهڻو پري تائين پکڙيل آهي.<ref>[[Henry Yule]]: [[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:191.hobson](https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:191.hobson){{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''India, Indies'']. In ''[[Hobson-Jobson]]: A glossary of colloquial Anglo-Indian words and phrases, and of kindred terms, etymological, historical, geographical and discursive.'' New ed. edited by William Crooke, B.A. London: J. Murray, 1903</ref><ref>{{cite web |url=[http://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan](http://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan) |title=Was the Ramayana actually set in and around today's Afghanistan? |date=26 April 2015 |access-date=16 June 2015 |archive-date=6 November 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20191106083141/https://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan](https://web.archive.org/web/20191106083141/https://scroll.in/article/723351/was-the-ramayana-actually-set-in-and-around-todays-afghanistan) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جو هيٺيون وهڪرو [[ايراني پليٽو]] ۽ [[برصغير|هندستاني ننڍي کنڊ]] جي وچ ۾ هڪ قدرتي حد بنائي ٿو؛ هن خطي ۾ پاڪستاني صوبا [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پنجاب]] ۽ [[سنڌ]]، گڏوگڏ افغانستان ۽ هندستان جا ڪجهه حصا شامل آهن. سنڌو ماٿري کي فتح ڪندڙ پهرين اولهه يوريشيائي سلطنت [[هخامنشي سلطنت|پارسي سلطنت]] هئي، جيڪا [[دارا اعظم]] جي دور ۾ هئي. سندس دور ۾ يوناني سياح [[سڪيلڪس]] کي سنڌو درياه جي وهڪري کي ڳولڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو هو. ان کان پوءِ [[سڪندر اعظم]] جي حملي آور فوجن هن درياه کي پار ڪيو. جڏهن سندس [[قديم مقدونيه|مقدوني]] فوجن درياه جي اولهندي ڪناري کي فتح ڪري ان کي [[قديم يونان|يوناني]] دنيا سان ملايو، تڏهن هنن درياه جي ڏاکڻي رستي تان واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن سان سڪندر جي ايشيائي مهم جو خاتمو ٿيو. سڪندر جي ايڊمرل [[نيارڪس]] سنڌو ڊيلٽا کان [[فارس جي نار]] تائين دريافت لاءِ سفر ڪيو، جيستائين هو [[درياهه دجله]] تائين پهتو. سنڌو ماٿري بعد ۾ [[موريا سلطنت]]، [[ڪشن سلطنت]]، [[هند-يوناني بادشاهت]]، [[انڊو-سڪيٿين]] ۽ [[هفتاليون|هفتالين]] (Huna) جي قبضي ۾ رهي. صدين تائين [[محمد بن قاسم]]، [[سلطان محمود غزنوي|محمود غزنوي]]، [[شهاب الدين غوري|محمد غوري]]، [[امير تيمور|تيمور]] ۽ [[ظهير الدين بابر|بابر]] جي مسلمان فوجن سنڌ ۽ [[پنجاب]] تي حملي لاءِ هن درياه کي پار ڪيو، جيڪو ننڍي کنڊ ۾ داخل ٿيڻ لاءِ هڪ اهم رستو هو. == ڊيگهه، ماخذ ۽ وهڪرو (تفصيلي رستو) == سنڌو ندي (Indus River) دنيا جي وڏين ۽ تاريخي ندين مان هڪ آهي، جنهن جي ڪُل ڊيگهه لڳ ڀڳ 1800 ميل بيان ڪئي وڃي ٿي<ref name="رڪ "/>. هن نديءَ جو ماخذ هماليه جبلستان ۾ واقع سنگي ڪباب جي برفاني ڌارا آهي، جيڪو ٿٻيٽ (تبت) جي علائقي ۾ منسرور ڍنڍ کان لڳ ڀڳ 30 ميل پري واقع آهي. سنگي ڪباب مان نڪرندڙ هي برفاني وهڪرو آهستي آهستي هڪ عظيم درياهي نظام جي صورت اختيار ڪري ٿو<ref name=" رڪ"/>. سنڌو ندي پنهنجي مٿئين وهڪري ۾ والاريل ڪشمير مان گذري ٿي، جتان اها آزاد ڪشمير ۾ داخل ٿئي ٿي، پوءِ خيبر پختون خواهه ۽ پنجاب جي علائقن مان وهي ٿي. پنجاب ۾ هي ندي اهم ڀرتي ڪندڙ ندين—جهڙوڪ جهلم، چناب، راوي ۽ ستلج—جو پاڻي پاڻ ۾ سمائي ٿي، جنهن کان پوءِ پنهنجي مڪمل قوت سان ڏکڻ طرف وڌي ٿي. سنڌو ندي سنڌ صوبي ۾ ڪشمور وٽان داخل ٿئي ٿي ۽ صوبي جي زرخيز ميدانن کي سرسبز ۽ آباد ڪندي آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿي<ref name="رڪ "/>. سنڌو سڀيتا جي قديم تهذيبي دور ۾، موجوده سنڌ جي حدن اندر سنڌو ندي هڪ کان وڌيڪ شاخن ۾ وهندي هئي. ان دور ۾ نديءَ جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهي، لوهم جو دڙو، لوهري ۽ آمري جي ڀرسان لنگهي، حيدرآباد جي علائقي مان گذرندي سڌي طرح سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندي هئي<ref name=" رڪ"/>. ساڳئي وقت هاڪڙو درياهه کي به سنڌو ندي مان پاڻي ٻن اهم هنڌن تان ملندو هو: هڪ ڪشمور واري شاخ مان ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان. هي درياهي ورهاست ۽ شاخن جو نظام سنڌو ماٿريءَ جي زرعي، معاشي ۽ شهري ترقيءَ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪندو رهيو<ref name=" رڪ">{Citation |title=سنڌو سڀيتا جي اوسر (رڪ سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288 |date=2017-09-12 }} |accessdate=2016-09-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912115540/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=288%7Curl%3D }}</ref> [[فائل:Attock 1861-600x423.jpg|تصغیر|500px|1861 ۾ تيار ڪيل درياء سنڌ مٿان اٽڪ جي مقام لڳ ٻيڙين واري پل۔]] == سنڌو درياءَ جي سڀيتا ۽ قديم شاخون == [[سنڌو]] سڀيتا جي مٿي ڄاڻايل تهذيبي دؤر ۾ موجوده سنڌ ۾ سنڌو ندي ٻن حصن ۾ وهندي هئي. ان جي اولهه واري شاخ ليمون جوڻيجي کان اولهه طرف وهندي لوهم جو دڙي، لوهري، آمري جي ڀرسان لنگهندي، حيدرآباد وٽان ٿيندي وڃي سمنڊ ۾ پوندي هئي. هاڪڙو کي سنڌوندي مان پاڻي ٻن هنڌن تان ملندو هو. هڪ ڪشمور واري شاخ ۽ ٻيو سکر واري شاخ مان.<ref name="رڪ "/> == بئراج، پلون، بچاءُ بند ۽ ڊيم == {{Main|پاڪستان ۾ بئراجن ۽ هيڊ ورڪس جي فهرست|پاڪستان ۾ ڊيمن ۽ ذخيرن جي فهرست}} پاڪستان ۾ هن وقت سنڌو درياه تي ڇهه [[بئراج]] آهن: [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] (جنهن کي غلام محمد بئراج به چيو ويندو آهي)، [[تونسا بئراج]]، [[چشما بئراج]] ۽ [[جناح بئراج]]. هڪ نئون بئراج جنهن کي "'''[[سنڌ بئراج]]'''" جو نالو ڏنو ويو آهي، سنڌو درياه تي آخري بئراج طور منصوبا بندي هيٺ آهي.<ref>{{cite news |title=PM okays Indus river barrage to mitigate water woes |url=[https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes](https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes) |access-date=8 August 2019 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092150/https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes](https://web.archive.org/web/20240817092150/https://www.dawn.com/news/1498684/pm-okays-indus-river-barrage-to-mitigate-water-woes) |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Center announces Rs125bn Sindh barrage project |url=[https://www.dawn.com/news/1501344](https://www.dawn.com/news/1501344) |access-date=24 August 2019 |archive-date=24 August 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190824040713/https://www.dawn.com/news/1501344](https://web.archive.org/web/20190824040713/https://www.dawn.com/news/1501344) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه تي ڪيتريون ئي پلون پڻ آهن، جهڙوڪ دادو-مورو پل، لاڙڪاڻو-خيرپور سنڌو درياه پل، ٺٽو-سجاول پل، [[سر آغا خان پل|جهرڪ-ملا ڪاتيار پل]] ۽ تازو منصوبا بندي ڪيل ڪنڌڪوٽ-گهوٽڪي پل.<ref>{{cite news |title=Government to launch Kandhkot-Ghotki bridge over River Indus next month: Sindh CM |url=[http://tribune.com.pk/story/1133677/government-launch-kandhkot-ghotki-bridge-river-indus-next-month-cm/](http://tribune.com.pk/story/1133677/government-launch-kandhkot-ghotki-bridge-river-indus-next-month-cm/) |access-date=1 August 2016 |agency=[[The Express Tribune]] }}{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌ صوبي ۾ سنڌو درياه جي پوري کاٻي ڪناري کي درياهي ٻوڏ کان بچائڻ لاءِ اٽڪل 600 ڪلوميٽر ڊگها بچاءُ بند (levees) تعمير ڪيا ويا آهن. ساڄي ڪناري واري پاسي به [[گڊو بئراج]] کان [[منڇر ڍنڍ]] تائين بچاءُ بند ٻڌل آهن.<ref>{{cite web |url=[https://www.thethirdpole.net/en/2019/07/12/restore-pakistans-rivers-handle-floods-droughts-and-climate-change/](https://www.thethirdpole.net/en/2019/07/12/restore-pakistans-rivers-handle-floods-droughts-and-climate-change/) |title=Restore Pakistan's rivers, handle floods, droughts and climate change |date=23 August 2016 |access-date=29 July 2019 }}</ref> انهن بچاءُ بندن جي تعمير جي نتيجي ۾، گذريل 20 سالن دوران درياه جي تهه ۾ لٽ جو مقدار تيزيءَ سان وڌيو آهي (aggradation)، جنهن جي ڪري بئراجن کان مٿئين وهڪري ۾ گهارا لڳڻ ۽ وڏن علائقن جي ٻڏڻ جا واقعا پيش اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=[http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf](http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf) |title=Pakistan: Getting More from Water (see Page 50) |publisher=World Bank |access-date=29 March 2019 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20190330181855/http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf](https://web.archive.org/web/20190330181855/http://documents.worldbank.org/curated/en/251191548275645649/pdf/133964-WP-PUBLIC-ADD-SERIES-22-1-2019-18-56-25-W.pdf) |url-status=live }}</ref> پاڪستان ۾ [[ترٻيلا ڊيم]] سنڌو درياه تي تعمير ٿيل آهي، جڏهن ته تڪراري [[ڪالاباغ ڊيم]] پڻ سنڌو درياه تي تجويز ڪيل آهي. ان کان علاوه پاڪستان منڊا ڊيم پڻ تعمير ڪري رهيو آهي. ==ٻيلا ۽ دريائي جيوت== سنڌو ميدان ۾ درياهه کان پري نه، ڪنڊيدار وڻن جهڙوڪ ايڪيشيا، جهنگلي ٻوٽن ۽ جڙي ٻوٽين (جهڙوڪ پوپي، ويچ، ٿِسل ۽ چِڪ ويڊ) جا جهنگ ملن ٿا. درياهه جي ويجهو اوچي گھاس جا کليل علائقا آهن، جڏهن ته واهن ۽ نالن جي ڪنارن تي اڪثر تمر (tamarisk) جا وڻ ۽ گهاٽو جهنگ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بهرحال، ڪٿي به مڪمل قدرتي ٻيلو موجود ناهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سنڌو درياهه مڇين جي لحاظ کان وچولي درجي تائين مالا مال آهي. سڀ کان مشهور مڇي هلسا (hilsa) آهي، جيڪا درياهه ۾ ملندڙ سڀ کان اهم خوراڪي مڇي سمجهي وڃي ٿي. سنڌ ۾ ٺٽو، ڪوٽڙي ۽ سکر اهم مڇيگيري مرڪز آهن. سوات ۽ هزارا جي علائقن جي وچ ۾ درياهه ٽراوٽ مڇي لاءِ مشهور آهي. ڊيمن ۽ بئراجن جي ذخيرن ۾ مڇي پالڻ پڻ اهميت اختيار ڪري چڪو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سنڌو درياهه جي ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي جانور پڻ رهن ٿا، جن ۾ مگرمڇ، گهڙيال (مگرمڇ جهڙا رينگڻ وارا جانور)، اژدها (پائيٿن) ۽ جهنگلي سؤر شامل آهن. سنڌو درياهه پاڻ به حياتياتي اهميت جو حامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو سنڌو درياهي ڊالفن جو قدرتي مسڪن آهي. هي تازو پاڻيءَ ۾ رهندڙ ڊالفن شڪار، آلودگي ۽ ڊيمَن ۽ بيراجن جي تعمير سبب سخت خطري ۾ آهي، جنهن ڪري ان جي قدرتي رهائش گهڻي حد تائين متاثر ٿي آهي<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>.سنڌوءَ جي ڇوڙ واري علائقي وٽ—سامونڊي ڪناري سان لڳ ڀڳ 150 ميل (240 ڪلوميٽر) تائين—ڪيتريون ئي سامونڊي ناريون ۽ گهٽ اوچائيءَ وارو سمنڊ موجود آهي. هي علائقو سامونڊي مڇين سان ڀرپور آهي، جن مان اهم شڪار پامفريٽ ۽ جهينگا (prawns) آهن، جيڪي نومبر کان مارچ تائين پڪڙيا وڃن ٿا. ڪراچي جي بندرگاهه ڀرسان هڪ جديد فِش هاربر تعمير ڪيو ويو آهي، جتي ٿڌي ذخيريداري ۽ مارڪيٽنگ جون سهولتون موجود آهن. جهينگن جي برآمدي واپار ۾ واڌ ٿي آهي، ۽ سامونڊي مڇي پاڪستان جي مختلف حصن ۾ مارڪيٽ ڪئي وڃي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. == جهنگلي جيوت == [[فائل:Fishermen on the Indus.jpeg|upright=1.25|thumb|سنڌو درياه تي مهاڻا، تقريباً 1905ع]] سڪندر اعظم جي مهم واري دور جا سنڌو ماٿري جا احوال هن خطي ۾ گهاٽن ٻيلن جي موجودگي ڏانهن اشارو ڪن ٿا. مغل شهنشاهه [[بابر]] پنهنجي يادگيرين ([[تزڪ بابري]]) ۾ درياه جي ڪناري گينڊن سان مقابلي جو ذڪر ڪيو آهي. [[شوالڪ جبل|شوالڪ جي پهاڙن]] جي ماحوليات ۾ انساني مداخلت ۽ وڻن جي وڏي پيماني تي واڍي جي ڪري نباتات ۽ واڌ ويجھ جي حالتن ۾ سخت گهٽتائي آئي آهي. سنڌو ماٿري جا علائقا گهٽ نباتات سان گڏ خشڪ آهن. زراعت جو گهڻو دارومدار [[آبپاشي]] جي نظام تي آهي. سنڌو درياه ۽ ان جي پاڻي واري علائقي (watershed) ۾ وسيع حياتياتي تنوع (biodiversity) موجود آهي. هي تقريباً 25 جل ٿلي (amphibian) نسلن جو گهر آهي.<ref name="World' top 10 rivers at risk">{{cite web |title=Indus River |url=[http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf](http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf) |work=World' top 10 rivers at risk |publisher=WWF |access-date=11 July 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20121004084045/http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf](https://web.archive.org/web/20121004084045/http://www.unwater.org/downloads/worldstop10riversatriskfinalmarch13_1.pdf) |archive-date=4 October 2012 }}</ref> === ٿڻائتا جانور === [[سنڌو درياه جي ٻولهڻ]] (''Platanista indicus minor'') صرف سنڌو درياه ۾ ملي ٿي. هيءَ [[ڏکڻ ايشيائي ندي جي ٻولهڻ]] جو هڪ ذيلي نسل آهي. ماضيءَ ۾ سنڌو درياه جي ٻولهڻ ان جي معاون ندين ۾ به ملي سگهندي هئي. [[ورلڊ وائلڊ لائيف فنڊ]] (WWF) موجب، هي سڀ کان وڌيڪ خطري هيٺ آيل جاندارن ([[cetacea]]ns) مان هڪ آهي، جنهن جو تعداد هاڻي صرف 1,816 جي لڳ ڀڳ بچيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Indus River Dolphin {{!}} Species {{!}} WWF |url=[https://www.worldwildlife.org/species/indus-river-dolphin](https://www.worldwildlife.org/species/indus-river-dolphin) |access-date=29 January 2023 |website=World Wildlife Fund |language=en }}</ref> ڊيم ۽ نهرن جي تعمير سبب رهائش جي تباهي، مڇي مارڻ جي ڄارن ۾ ڦاسڻ، ۽ صنعتي گندي پاڻي جي آلودگي ان لاءِ وڏو خطرو آهن.<ref>{{Cite web |last=Fisheries |first=NOAA |date=15 September 2022 |title=Indus River Dolphin {{!}} NOAA Fisheries |url=[https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin](https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin) |access-date=29 January 2023 |website=NOAA |language=en |archive-date=26 June 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210626085750/https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin](https://web.archive.org/web/20210626085750/https://www.fisheries.noaa.gov/species/indus-river-dolphin) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جي بيسن ۾ لُڌڙن جا ٻه نسل مليا آهن: اتر-اوڀر وارن مٿانهن علائقن ۾ [[يوريشيائي لڌڙو]] ۽ درياه جي ٻين حصن ۾ [[ليسي کل وارو لڌڙو]]. سنڌو درياه ۾ ملندڙ ليسي کل وارا لڌڙا هڪ اهڙي ذيلي نسل جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪو ٻئي ڪٿي به نٿو ملي، جنهن کي سنڌي لڌڙو (''Lutrogale perspicillata sindica'') چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |author1=Khan, W.A. |author2=Bhagat, H.B. |year=2010 |title=Otter Conservation in Pakistan |journal=IUCN Otter Spec. Group Bull. |volume=27 |issue=2 |pages=89–92 }}</ref> === مڇيون === سنڌو درياه جي بيسن ۾ مڇين جي وڏي تنوع موجود آهي، جيڪو مٺي پاڻي جي مڇين جي 180 کان وڌيڪ نسلن جو گهر آهي،<ref name="Mirza, Z.S.-2014">{{cite journal |author1=Mirza, M.R. |author2=Mirza, Z.S. |year=2014 |title=Longitudinal Zonation in the Fish Fauna of the Indus River in Pakistan |journal=Biologia (Pakistan) |volume=60 |issue=1 |pages=149–152 }}</ref> جنهن ۾ 22 اهڙا نسل آهن جيڪي ٻئي ڪٿي به نٿا ملن.<ref name="World' top 10 rivers at risk"/> مڇي هن خطي جي قديم ثقافتن ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، بشمول قديم سنڌو ماٿري جي تهذيب، جتي مڇين جون تصويرون عام هيون. [[سنڌو لکت]] ۾ مڇي جي هڪ نشاني عام طور تي استعمال ٿيندي هئي، جنهن جو مطلب شايد صرف "مڇي" يا ستارن يا ديوتائن ڏانهن اشارو هوندو هو.<ref>{{cite book |author=Sparavigna, A. |year=2008 |title=Icons and signs from the ancient Harappa |publisher=Dipartimento di Fisica, Politecnico di Torino }}</ref> سنڌو درياه جي مٿانهين حصي ۾ مڇين جا ڪجهه نسل ملن ٿا جهڙوڪ: ''[[Diptychus]]''، ''[[Ptychobarbus]]''، برفاني مڇي ([[Schizothorax]]) ۽ ٻيا. هيٺئين وهڪري ۾ ماهيگيرن جي پسنديده مڇي گولڊن مهار سير (''[[Tor putitora]]'') پڻ ملي ٿي. [[ٽرٻيلا ڊيم]]، [[درياهه ڪابل]] ۽ سنڌو درياه جي سنگم، [[اٽڪ]] ۽ [[پشاور]] کان پوءِ مڇين جي تنوع ۾ تمام گهڻو اضافو ٿئي ٿو، جنهن ۾ ڪيپرينائڊس (cyprinids)، لڌڙا مڇيون (loaches)، ۽ ڪيٽ فش (catfish) جا ڪيترائي نسل شامل آهن.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> جڏهن درياه [[پنجاب جي ميدان]] مان گذري ٿو، ته وهڪرو سست ٿي وڃي ٿو ۽ وڏا ڪارپ (carp) عام ٿي وڃن ٿا. سنڌوءَ جي هيٺئين ميداني حصي ۾ پهچندي برفاني مڇي غائب ٿي وڃي ٿي ۽ مهار سير گهٽجي وڃي ٿي.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> هيٺئين سنڌو واري حصي ۾ ملندڙ خاص مڇين ۾ [[پلو|پلي مڇي]] (''Tenualosa ilisha'')، [[ڪُڙھو]] (''Labeo catla'')، ۽ [[روهو]] (''Labeo rohita'') شامل آهن.<ref name="Mirza, Z.S.-2014"/> درياه جو آخري حصو ۽ ان جو ڊيلٽا مٺي پاڻي سان گڏوگڏ کاري پاڻي ۽ سامونڊي مڇين جو به گهر آهي، جنهن ۾ پاپليٽ (pomfret) ۽ جهنگا (prawns) شامل آهن. درياه جي [[پلو|پلو مڇي]] (Palla fish) درياه جي ڪناري رهندڙ ماڻهن لاءِ هڪ خاص سوغات آهي. درياه ۾ مڇين جو تعداد ڪافي بهتر آهي، جتي [[سکر]]، [[ٺٽو]] ۽ [[ڪوٽڙي]] مڇي ماري جا وڏا مرڪز آهن—جيڪي سڀ سنڌ جي هيٺئين وهڪري ۾ واقع آهن. نتيجي طور، ڊيم سازي ۽ آبپاشي جي ڪري مڇي پالڻ (fish farming) هڪ اهم معاشي سرگرمي بڻجي وئي آهي. == معيشت == [[فائل:Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|thumb|400px|سنڌو درياه جي ڪناري سان [[سکر]] جو خوبصورت منظر]] سنڌو درياه [[پنجاب]] ۽ سنڌ جي ميداني علائقن لاءِ پاڻي جي وسيلن جو سڀ کان اهم ذريعو آهي – هي پاڪستان ۾ زراعت ۽ اناج جي پيداوار لاءِ ڪرنگهي جي هڏي جي حيثيت رکي ٿو. هي درياه ان ڪري به وڌيڪ اهم آهي جو سنڌو ماٿري جي هيٺئين حصي ۾ برسات تمام گهٽ پوي ٿي. [[نهر|آبپاشي جي نهرن]] جو بنياد پهريان [[سنڌو تهذيب]] جي ماڻهن وڌو، ۽ پوءِ [[ڪشن سلطنت]] ۽ [[مغليه سلطنت]] جي انجنيئرن ان تي ڪم ڪيو. جديد آبپاشي نظام 1850ع ۾ [[برٽش ايسٽ انڊيا ڪمپني]] متعارف ڪرايو – جنهن تحت پراڻن واهن جي بحالي سان گڏ جديد نهرن جي تعمير ڪئي وئي. انگريزن جي نگرانيءَ ۾ دنيا جي پيچيده ترين آبپاشي نيٽ ورڪن مان هڪ تيار ڪيو ويو. [[گڊو بئراج]] {{cvt|1350|m}} ڊگهو آهي – جيڪو [[سکر]]، [[جڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[ضلعو قلات|قلات]] کي سيراب ڪري ٿو. جڏهن ته [[سکر بئراج]] {{cvt|20000|km2}} کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ، [[سنڌ طاس معاهدو|1960ع ۾ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ پاڻي جي ورهاست جو هڪ معاهدو]] ٿيو، جنهن اها ضمانت ڏني ته پاڪستان سنڌو درياه ۽ ان جي ٻن معاون ندين [[درياهه جهلم]] ۽ [[درياهه چناب]] مان هندستان جي ڪنٽرول کان آزاد پاڻي حاصل ڪندو.<ref>{{cite web |url=[http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0003769](http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0003769) |title=Tarabela Dam |publisher=structurae.the cat in the hat |access-date=9 July 2007 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110629115912/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0003769](https://web.archive.org/web/20110629115912/http://en.structurae.de/structures/data/index.cfm?id=s0003769) |url-status=live }}</ref> [[انڊس بيسن پراجيڪٽ]] بنيادي طور تي ٻن وڏن ڊيمن جي تعمير تي مشتمل هو: هڪ [[منگلا ڊيم]] جيڪو درياه جهلم تي تعمير ٿيو ۽ ٻيو [[ترٻيلا ڊيم]] جيڪو سنڌو درياه تي تعمير ڪيو ويو، گڏوگڏ انهن سان لاڳاپيل ننڍا ڊيم پڻ تعمير ڪيا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=[https://www.britannica.com/eb/topic-286834/Indus-Basin-project](https://www.britannica.com/eb/topic-286834/Indus-Basin-project) |title=Indus Basin Project |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 July 2007 }}</ref> پاڪستان جي واٽر اينڊ پاور ڊولپمينٽ اٿارٽي (WAPDA) چشما-جهلم لنڪ ڪينال جي تعمير ڪئي – جيڪو سنڌو ۽ جهلم درياهن جي پاڻي کي پاڻ ۾ ملائي ٿو – جنهن سان [[بهاولپور]] ۽ [[ملتان]] جي علائقن تائين پاڻي جي فراهمي ممڪن بڻائي وئي. پاڪستان [[راولپنڊي]] جي ويجهو '''ترٻيلا ڊيم''' تعمير ڪيو – جيڪو {{convert|2743|m|sigfig=3}} ڊگهو ۽ {{convert|143|m|sigfig=2}} اوچو آهي، ۽ ان جو ذخيرو {{convert|80|km|adj=on|sigfig=2}} ڊگهو آهي. هي ڊيم ڊيرا اسماعيل خان جي ويجهو [[چشما بئراج]] کي آبپاشي ۽ سيلاب جي بچاءَ لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ [[ڊيرا غازي خان]] جي ويجهو [[تونسا بئراج]] کي پڻ، جيڪو 100,000 ڪلوواٽ بجلي پڻ پيدا ڪري ٿو. [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ويجهو [[ڪوٽڙي بئراج]] {{convert|915|m|ft|sigfig=2}} ڊگهو آهي ۽ ڪراچي لاءِ پاڻي جي اضافي فراهمي کي يقيني بڻائي ٿو. معاون ندين کي سنڌو درياه سان ڳنڍڻ جي ڪري [[خيبر پختونخوا]] جي علائقي [[پشاور]] جي ماٿري تائين پاڻي جا وسيلا پهچايا ويا آهن. اهي وسيع آبپاشي ۽ ڊيم منصوبا پاڪستان جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ فصلن جهڙوڪ ڪپهه، [[ڪمند]] ۽ ڪڻڪ جي پيداوار لاءِ بنياد فراهم ڪن ٿا. ان کان علاوه اهي ڊيم وڏين صنعتن ۽ شهري مرڪزن لاءِ بجلي پڻ پيدا ڪن ٿا. == ماڻهو == [[فائل:Mohana Community of indus river.jpg|thumb|[[ڪوٽ اڌو]] ويجهو هڪ [[مهاڻا (برادري)|مهاڻي]] خاندان جي بيڙي (گهر)؛ مهاڻا قبيلي جا ماڻهو سنڌو درياه ۽ سنڌ توڻي ڏکڻ پنجاب جي لاڳاپيل آبي ذخيرن تي رهن ٿا.<ref>{{cite web |last=Caron |first=Sarah |url=[https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana](https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana) |work=Le Figaro Magazine |title=The Last Mohana People |access-date=19 April 2023 |archive-date=19 April 2023 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20230419014108/https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana](https://web.archive.org/web/20230419014108/https://www.visapourlimage.com/en/festival/exhibitions/les-derniers-des-mohana) |url-status=live }}</ref>]] سنڌو درياه هندن لاءِ هڪ مقدس درياه آهي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=[https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945](https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945) |title=The Indian Encyclopaedia: Hinayana-India (Central India) |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-267-6 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090252/https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945](https://web.archive.org/web/20240817090252/https://books.google.com/books?id=__uUoaurFisC&pg=PA2945) |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Basu |first=Baman Das |url=[https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9](https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9) |title=The Sacred books of the Hindus |date=2007 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-307-0533-0 |language=en |access-date=26 October 2020 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090125/https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9](https://web.archive.org/web/20240817090125/https://books.google.com/books?id=1fok0UPbkZsC&pg=PA9) |url-status=live }}</ref> سنڌو درياه جي ڪنارن تي هر سال [[گُرو پورنيما]] جي موقعي تي [[سنڌو درشن فيسٽيول]] ملهايو ويندو آهي.<ref>{{Cite news |title=Corona effect: Only Sindhis allowed for Sindhu Darshan Fest |language=en |url=[https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest](https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest) |access-date=24 October 2020 |archive-date=24 October 2020 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20201024093711/https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest](https://web.archive.org/web/20201024093711/https://www.freepressjournal.in/indore/corona-effect-only-sindhis-allowed-for-sindhu-darshan-fest) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌو ماٿري (پاڪستان ۽ اتر-اولهه هندستان) جي نسلي گروهن ۾ ٻين ڏکڻ ايشيائي ماڻهن جي مقابلي ۾ ANI (يا مغربي يوريشيائي) نسل جي ملاوٽ وڌيڪ مقدار ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ [[مغربي اسٽيپي ريڍارن]] (Western Steppe Herders) جو حصو پڻ شامل آهي. جينياتي ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اولهه کان لڳاتار ۽ ڪيترن ئي لهرن ۾ هجرت جا سلسلا جاري رهيا آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Pathak |first1=Ajai K. |last2=Kadian |first2=Anurag |last3=Kushniarevich |first3=Alena |last4=Montinaro |first4=Francesco |last5=Mondal |first5=Mayukh |last6=Ongaro |first6=Linda |last7=Singh |first7=Manvendra |last8=Kumar |first8=Pramod |last9=Rai |first9=Niraj|last10=Parik|first10=Jüri |last11=Metspalu |first11=Ene |date=6 December 2018 |title=The Genetic Ancestry of Modern Indus Valley Populations from Northwest India |journal=The American Journal of Human Genetics |language=en |volume=103 |issue=6 |pages=918–929 |doi=10.1016/j.ajhg.2018.10.022 |pmid=30526867 |issn=0002-9297 |doi-access=free |pmc=6288199 }}</ref> == جديد مسئلا == === سنڌو ڊيلٽا === {{Main|سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا}} اصل ۾، سنڌو ڊيلٽا کي سنڌو درياه جو تقريباً سمورو پاڻي ملندو هو، جنهن جو ساليانو وهڪرو اٽڪل {{convert|180|e9m3|e9yd3}} هوندو هو ۽ ان سان گڏ {{convert|400|e6tonnes|e6LT}} لٽ (مٽي) اچي نڪرندي هئي.<ref>{{cite news |title=Indus Delta, Pakistan: economic costs of reduction in freshwater flow |url=[http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf](http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf) |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] |date=May 2003 |access-date=9 July 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20111116084702/http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf](https://web.archive.org/web/20111116084702/http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy05indus.pdf) |archive-date=16 November 2011 }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي کان وٺي، درياه تي ڊيم، بئراج ۽ آبپاشي جا ڪم شروع ڪيا ويا. سنڌو طاس جو آبپاشي نظام دنيا ۾ ڪٿي به "گذريل 140 سالن دوران تيار ڪيل سڀ کان وڏو گڏيل آبپاشي نظام" آهي.<ref>{{cite web |author=Sarfraz Khan Quresh |title=Water, Growth and Poverty in Pakistan |url=[http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf](http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf) |publisher=[[World Bank]] |date=March 2005 |access-date=9 July 2018 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160303224449/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf](https://web.archive.org/web/20160303224449/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2010/02/01/000333037_20100201014523/Rendered/PDF/529140WP0Box341University0Press2006.pdf) |url-status=live }}</ref> جنهن جي نتيجي ۾ پاڻي جي وهڪري ۾ گهٽتائي آئي ۽ 2018ع تائين، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ پاڻي جو ساليانو سراسري وهڪرو {{convert|33|e9m3|e9yd3}} رهجي ويو،<ref>{{cite news |title=Pakistan's water economy: getting the balance right |url=[https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/](https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/) |date=July 2018 |access-date=28 July 2018 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180728190855/https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/](https://web.archive.org/web/20180728190855/https://tribune.com.pk/story/1767800/6-pakistans-water-economy-getting-balance-right/) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ۽ ساليانو خارج ٿيندڙ لٽ جو مقدار {{convert|100|e6tonnes|e6LT}} اندازو لڳايو ويو. نتيجي طور، [[2010ع ۾ پاڪستان ۾ ٻوڏ|2010ع واري ٻوڏ]] کي ڊيلٽا جي ماحولياتي نظام ۽ آباديءَ لاءِ "سٺي خبر" قرار ڏنو ويو ڇاڪاڻ ته اها گهربل مٺو پاڻي کڻي آئي هئي.<ref>{{cite news |first=Declan |last=Walsh |title=Pakistan floods: The Indus delta |url=[https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video](https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video) |newspaper=[[The Guardian]] |date=21 October 2010 |access-date=9 July 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817090053/https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video](https://web.archive.org/web/20240817090053/https://www.theguardian.com/world/video/2010/oct/11/pakistan-floods-indus-river-delta-video) |url-status=live }}</ref> درياهي طاس جي پاڻي جو وڌيڪ استعمال هاڻي معاشي طور تي فائديمند ناهي رهيو.<ref>{{cite web |url=[https://www.researchgate.net/publication/237403006](https://www.researchgate.net/publication/237403006) |title=River basin development phases and implications of closure |last1=Keller |first1=Jack |last2=Keller |first2=Andrew |last3=Davids |first3=Grant |date=January 1998 |access-date=25 September 2020 }}</ref> مٺي پاڻي جي گهٽ آمد، ٻيلن جي واڍي، صنعتي آلودگي ۽ '''گلوبل وارمنگ''' سبب سنڌو ڊيلٽا جي نباتات ۽ جهنگلي جيوت کي خطرا درپيش آهن. ڊيمن جي تعمير سنڌو درياه جي ٻولهڻ جي ڊيلٽا واري آبادي کي مٿئين وهڪري وارن حصن کان الڳ ڪري ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |title=Indus River Delta |url=[http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm](http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm) |publisher=[[World Wildlife Fund]] |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120123192924/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm](https://web.archive.org/web/20120123192924/http://wwf.panda.org/about_our_earth/ecoregions/indus_river_delta.cfm) |archive-date=23 January 2012 }}</ref> آبپاشي لاءِ درياه جي پاڻي جو وڏي پيماني تي رخ موڙڻ سان ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا آهن. واهن جي ناقص سار سنڀال سبب لٽ جي جمع ٿيڻ زرعي پيداوار کي متاثر ڪيو آهي. آبپاشي پاڻ زمين جي لوڻياٺ (salinization) ۾ اضافو ڪري رهي آهي، جنهن سان فصلن جي پيداوار گهٽجي رهي آهي ۽ ڪجهه حالتن ۾ زمين کي پوکي جي قابل نه بڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=[http://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/](http://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/) |title=Technology Breakthroughs for Global Water Security: A Deep Dive into South Asia |access-date=24 December 2018 |date=12 September 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092238/https://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/](https://web.archive.org/web/20240817092238/https://transformativetechnologies.org/insights/water-security/technology-breakthroughs-for-global-water-security-a-deep-dive-into-south-asia/) |url-status=live }}</ref> === درياه تي موسمياتي تبديلين جا اثر === [[تبيت جو پليٽو]] دنيا ۾ برف جو ٽيون نمبر وڏو ذخيرو رکي ٿو. چين جي موسمياتي کاتي جي اڳوڻي سربراهه، چن داهي (Qin Dahe)، چيو آهي ته برف پگهرڻ جي تيز رفتار ۽ گرم گرمي پد مختصر مدي لاءِ زراعت ۽ سياحت لاءِ سٺو ٿي سگهي ٿو، پر هن سخت خبرداري ڏني آهي: > "تبيت جا گليشيئر دنيا جي ڪنهن به ٻئي حصي جي مقابلي ۾ وڌيڪ تيزيءَ سان پٺتي هٽي رهيا آهن... مختصر مدي ۾، هي ڍنڍن کي ڦهلائيندو ۽ ٻوڏون ۽ گپ آڻيندو... ڊگهي مدي ۾، اهي گليشيئر سنڌو درياه جي زندگي آهن. هڪ دفعو اهي ختم ٿي ويا ته پاڪستان ۾ پاڻي جي فراهمي خطري ۾ پئجي ويندي."<ref>{{cite web |url=[suspicious link removed] |title=Global warming benefits to Tibet: Chinese official. Reported 18 August 2009 |work=Google News |date=17 August 2009 |access-date=4 December 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100123192540/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ](https://web.archive.org/web/20100123192540/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5g1eE4Xw3njaW1MKpJRYOch4hOdLQ) |archive-date=23 January 2010 |df=dmy-all }}</ref> ورلڊ بئنڪ جي سينيئر واٽر ايڊوائيزر ڊيوڊ گري چيو آهي ته، "اسان کي سخت ڊپ آهي ته '''موسمياتي تبديلي''' (climate change) جي نتيجي ۾ گليشيئر پگهرڻ سبب سنڌو جو وهڪرو 50 سيڪڙو تائين گهٽجي سگهي ٿو. ان جو مطلب ان آباديءَ لاءِ ڇا هوندو جيڪا ريگستان ۾ رهي ٿي، جتي درياه کانسواءِ زندگي ناهي؟" آمريڪي سفارتڪار [[رچرڊ هولبروڪ]] 2010ع ۾ وفات کان ڪجهه وقت اڳ چيو هو ته، کيس يقين آهي ته سنڌو درياه ۾ پاڻي جي سطح جو گهٽ ٿيڻ "ٽين عالمي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿو."<ref>{{cite book |last1=Farrow |first1=Ronan |title=War on Peace: The End of Diplomacy and the Decline of American Influence |url=https://archive.org/details/waronpeaceendofd0000farr |date=2018 |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0393652109 }}</ref> === گندگي === ڪيترن ئي سالن کان سنڌو درياه جي ڪنارن تي موجود فيڪٽرين درياه جي پاڻي ۽ ماحول ۾ آلودگي جي سطح کي وڌائي ڇڏيو آهي. پاڻي ۾ آلودگي جي ڪري ناياب سنڌو ٻولهڻ جي موت جا واقعا پڻ رپورٽ ٿيا آهن. سنڌ جي ماحولياتي تحفظ واري اداري ([[Sindh Environmental Protection Agency]]) درياه جي چوڌاري آلودگي پکيڙيندڙ فيڪٽرين کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو آهي.<ref>{{cite news |title=SEPA orders polluting factory to stop production |url=[http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm](http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm) |access-date=28 June 2012 |newspaper=Dawn |date=3 December 2008 |archive-date=1 November 2013 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20131101112712/http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm](https://web.archive.org/web/20131101112712/http://archives.dawn.com/2008/12/03/local8.htm) |url-status=live }}</ref> سنڌو ٻولهڻ جي موت جو هڪ سبب ماهيگيرن پاران مڇيون مارڻ لاءِ زهر جو استعمال پڻ ٻڌايو وڃي ٿو.<ref>{{cite news |title=Fishing poison killing Indus dolphins, PA told |url=[http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told](http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told) |access-date=27 April 2016 |newspaper=Dawn |date=8 March 2012 |archive-date=9 May 2016 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20160509170544/http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told](https://web.archive.org/web/20160509170544/http://www.dawn.com/news/701129/fishing-poison-killing-indus-dolphins-pa-told) |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، حڪومت [[گڊو بئراج]] کان [[سکر]] تائين مڇي مارڻ تي پابندي لڳائي ڇڏي هئي.<ref>{{cite news |title=Threat to dolphin: Govt bans fishing between Guddu and Sukkur |url=[http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/](http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/) |access-date=28 June 2012 |newspaper=The Express Tribune |date=9 March 2012 |archive-date=21 May 2012 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20120521005236/http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/](https://web.archive.org/web/20120521005236/http://tribune.com.pk/story/347500/threat-to-dolphin-govt-bans-fishing-between-guddu-and-sukkur/) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌو درياه دنيا جي انهن 10 درياهن مان ٻئي نمبر تي آهي جيڪي سمنڊ تائين پهچندڙ تقريباً 90 سيڪڙو پلاسٽڪ آلودگي جا ذميوار آهن. رڳو درياه يانگزي سنڌو درياه کان وڌيڪ پلاسٽڪ کڻي وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Almost all plastic in the ocean comes from just 10 rivers – 30.11.2017 |website=DW.COM |url=[https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484](https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484) |ref={{sfnref | DW.COM}} |access-date=22 August 2018 |quote=about 90 per cent of all the plastic that reaches the world's oceans gets flushed through just 10 rivers... |archive-date=22 August 2018 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20180822181401/https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484](https://web.archive.org/web/20180822181401/https://www.dw.com/en/almost-all-plastic-in-the-ocean-comes-from-just-10-rivers/a-41581484) |url-status=live }}</ref> === 2010ع واري ٻوڏ === [[فائل:Indus flooding 2010 en.svg|upright=1.25|thumb|right|26 آگسٽ 2010ع تائين متاثر علائقا]] {{Main|2010ع ۾ پاڪستان ۾ ٻوڏ}} سنڌو درياه ۾ اڪثر وچولي کان سخت ٻوڏون اينديون رهن ٿيون.<ref>{{cite news |url=[https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf](https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf) |title=Indus Basin Floods |publisher=Asian Development Bank |date=2013 |access-date=20 November 2018 |archive-date=17 August 2024 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20240817092132/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf](https://web.archive.org/web/20240817092132/https://www.adb.org/sites/default/files/publication/30431/indus-basin-floods.pdf) |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2010ع ۾ معمول کان وڌيڪ برساتن کانپوءِ درياه سنڌوءَ پنهنجا ڪنارا ٻوڙي ڇڏيا. آگسٽ ۾ [[سکر]] ويجهو درياه ۾ لڳل گهاري سبب ڪيترائي ڳوٺ ٻڏي ويا.<ref>{{cite news |last=Bodeen |first=Christopher |title=Asia flooding plunges millions into misery |url=[suspicious link removed] |archive-url=[https://archive.today/20100904101109/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jLQ5AssQ1MzPfWcFQRV8ZeJhjctQD9HFBA400](https://archive.today/20100904101109/http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5jLQ5AssQ1MzPfWcFQRV8ZeJhjctQD9HFBA400) |url-status=dead |archive-date=4 September 2010 |access-date=8 August 2010 |agency=Associated Press |date=8 August 2010 }}</ref> هن ٻوڏ سبب پنجاب ۽ سنڌ ۾ لکين ايڪڙن تي بيٺل فصل تباهه ٿي ويا، 2000 کان وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا ۽ لکين گهر تباهه ٿيا.<ref>{{cite news |url=[https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989](https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989) |title=BBC News – Pakistan floods: World Bank to lend $900m for recovery |work=bbc.co.uk |date=17 August 2010 |access-date=24 August 2010 |archive-date=25 August 2010 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100825043604/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989](https://web.archive.org/web/20100825043604/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-10994989) |url-status=live }}</ref> === 2011ع واري ٻوڏ === {{Main|2011ع ۾ سنڌ ۾ ٻوڏ}} 2011ع واري ٻوڏ آگسٽ جي وچ ۾ شروع ٿي، جيڪا سنڌ، مشرقي بلوچستان ۽ ڏکڻ پنجاب ۾ تيز برساتن جو نتيجو هئي.<ref>{{cite news |url=[https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154](https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154) |title=Pakistan floods: Oxfam launches emergency aid response |access-date=15 September 2011 |newspaper=BBC World News South Asia |date=14 September 2011 |archive-date=15 September 2011 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20110915182610/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154](https://web.archive.org/web/20110915182610/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-14923154) |url-status=live }}</ref> هن ٻوڏ ۾ اٽڪل 434 شهري فوت ٿيا ۽ 5.3 ملين ماڻهو متاثر ٿيا.<ref name="The Express Tribune-2011">{{cite news |url=[http://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials/](http://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials/) |title=Floods worsen, 270 killed: officials |work=The Express Tribune |date=13 September 2011 |access-date=13 September 2011 |archive-date=15 May 2021 |archive-url=[https://web.archive.org/web/20210515045633/https://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials](https://web.archive.org/web/20210515045633/https://tribune.com.pk/story/251425/floods-worsen-270-killed-officials) |url-status=live }}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> سنڌ جي 16 ضلعن ۾ تمام گهڻي تباهي ٿي ۽ لکين ايڪڙ زرعي زمين پاڻي هيٺ اچي وئي. == سنسڪرتي اصل، لفظي معنيٰ ۽ اصطلاحي تبديليون == === سنڌو لفظ جو مطلب === سنڌي مؤرخن مطابق سنسڪرت ۾ ”سنڌو“ جو بنيادي مطلب ”سمنڊ“ يا ”وڏو درياهه“ آهي<ref name=" سيد"/><ref name="عرساڻي "/>.جي.ايم سيد مطابق آڳاٽي دور ۾ ڪابل ندي، گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون سمجهيون وينديون هيون، ۽ ڇاڪاڻ⁠تہ سنڌو رواجي ندين جي ڀيٽ ۾ تمام وڏي وهڪري واري ندي رهي آهي، تنهنڪري آڳاٽن لوڪن وٽ هن نالي جي چونڊ هڪ فطري ۽ معنوي جواز رکي ٿي.<ref name="سيد ">{{cite book |last= جي ايم سيد|first= |title=سنڌوءَ جي ساڃاهه |language=sd}}</ref> لفظ ”سنڌو“ بابت اٽيمولوجي (لفظي/ڌاتوي) تشريح ۾ ٻن راين جو ذڪر ملي ٿو: (1) سنسڪرت لفظ ”سيند“ (Sind) کي ڌاتو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”وهڻ“ آهي<ref name=" بدر"/><ref name=" عرساڻي"/>؛ (2) ٻي راءِ موجب ”سڌ“ (Sidh) کي ڌاتو قرار ڏنو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب ”رکي وٺڻ“ يا ”بچاءُ ڪرڻ“ آهي. عالمن جي نظر ۾ پهريون مفهوم (وهڻ) وڌيڪ مناسب ۽ قابلِ قبول قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="بدر ">{{cite book |last=ابڙو |first=بدر |title=سنڌوءَ جو سفر |language=sd}}</ref> تاريخي لسانيات ۾ اهو به بيان ڪيو وڃي ٿو ته قديم ايرانين وٽ ”سنڌو“ جو اچار ڦري ”هندو“ ٿيو، يعني ”س“ جي جاءِ تي ”هه“ اچي ويو. قديم ايراني، [[سنڌو ماٿري]] (سنڌ ۽ [[پنجاب]]) کان گهڻو پري نه ويا؛ انهن علائقن ۾ آرين کي رهندي ڏسي ”هندو-آسٿان“ جهڙا نالا رائج ٿيا، جيڪي پوءِ ارتقا ڪندي ”[[هندستان]]“ تائين پهتا. اهڙي ريت قديم ايرانين وسيلي قديم يونانين کي هندستان بابت ڄاڻ ملي، ۽ سڪندراعظم سان گڏ ايندڙ تاريخ نويسن سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن کي اچار ڦيرائي ”انڊو“ سڏيو ۽ سنڌونديءَ کي ”انڊوس“؛ پوءِ لئٽن ٻوليءَ ۾ اهي اچار ڦري ”[[انڊس]]“ ۽ ”انڊيا“ بڻجي ويا. ”سنڌو/هندو“ لفظ جو اصل مفهوم ”سنڌونديءَ جي ڪناري رهندڙ“ سان وابسته سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن⁠تہ ڪجهه تاريخدانن ان جي معنيٰ کي ڦيرائي ”ڪارو“ يا ”چور“ به ظاهر ڪيو آهي. ساڳيءَ طرح ”هندستان“ جو اصل مطلب ”سنڌوندي وارو ملڪ“ بيان ڪيو وڃي ٿو؛ پر پوءِ جڏهن مسلمانن جون حڪومتون قائم ٿيون ته ڪيترن علائقن ۾ ”هندستان“ جو مفهومي استعمال ڦري ”برهمڻي ڌرم کي مڃيندڙ“ جهڙي اصطلاحي معنيٰ ڏانهن به ويو. اهڙي طرح وقت سان گڏ ڪيترن لفظن جا اصل مطلب ڪمزور پيا ۽ نوان مفاهيم رائج ٿيندا ويا؛ ۽ عربن کي ”هند“ بابت ڄاڻ پڻ قديم ايرانين جي معرفت پهتي. محمد اسماعيل عرساڻي مطابق تاريخي طور سنڌو نديءَ کي اڳي ”مهراڻ“ جي نالي سان به سڏيو ويندو هو، جيڪو نالو سٿين يا تاتارين ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ ”مهارڻو“ لفظ پڻ موجود آهي، جنهن ۾ ”مها“ جي معنيٰ وڏو، ۽ ”ارڻو“ جي معنيٰ جل يا سمنڊ آهي، يعني ”وڏو سمنڊ“. عام طور سمنڊ جو پاڻي کارو هوندو آهي، پر سنڌو نديءَ جو پاڻي مٺو رهيو آهي، جنهن سبب هن نديءَ لاءِ ”مهراڻ“ جو نالو رائج ٿيو.<ref name="عرساڻي ">{{cite book |last=عرساڻي |first=محمد اسماعيل |title=سير ريگستان |edition=1976 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> === لسانياتي/اصطلاحي بحث === ڀاشا ۾ شبدن جو ارٿ ھجي ٿو ۽ شبد پنهنجي سنسڪرتي سان جُڙيل ھجن ٿا. اسان جي مُوڙھ مَتِيَن توپ دانشورن کي ڪير سمجھائي جن سنڌو ندي (Sindhu Nadi/ Indus river) کي پِيءُ يا ديوتا سڏڻ شروع ڪيو آهن. سنڌو ندي ماءُ يا ديوي ٿي سگهي ٿي، پيءُ يا ديوتا نه. اھا ڀرانتي رڳو ان ڪري ٿي آهي ته سنڌي ڀاشا ۾ سنڌو ھڪ نَدِي آهي ۽ نَدِي شبد استريلنگ (مونث) آهي. دريا فارسي شبد آهي ۽ پُلنگ (مذڪر) آهي. تنهن ڪري سنڌو کي دريا جي بدران سنڌو ندي چوڻ کپي. == تاريخي وهڪري جي تبديليون ۽ شهري اثر == === سنڌو جي وهڪري جي تبديلي === [[سنڌو]]، [[حيدرآباد]] جي اوسي پاسي گذريل صديءَ جي پوئين اڌ ۾ رسي آهي. سڪندر جي حملي کان هزار سال پوءِ، جڏهن عربن [[سنڌ]] کي فتح ڪيو، ته سنڌو ان وقت گهڻو اوڀر طرف ڇوڙ واري علائقي جي مٿيئن راڄڌاني ڀرسان وهندي هئي. ميان غلام محمد ڪلهوڙي جي دور سان واڳيل جيڪي دلچسپ واقعا آهن، تن ۾ سنڌو درياهه جي وهڪري جي تبديلي اهم آهي. جيڪا 59 – 1758ع ۾ آئي. اڳين صدي دوران سنڌوءَ درياهه جو مکيه وهڪرو ته پنهنجو اصلي پيٽ ڇڏي پورو هڪ سئو ميل پنهنجو رخ مٽائي ويو، ۽ ساڳئي وقت ريڻ وارو وهڪرو به سُڪي ويو، جيڪو سنڌو جي هاڻوڪي وهڪري کان پورا ستر ميل پري هو. سنڌو درياهه پنجويهه ڊگريون، ۽ چاليهه فوٽ ڊگهائي ۽ اٺهٺ ڊگريون ۽ ايڪٽيهه فوٽ ويڪرائي ڦاڪ وٽان هڪدم وڪڙ ڪري، اولهه ڏانهن وهڻ لڳو ۽ ڏکڻ – اوڀر ڏانهن وهندڙ اڳيون وهڪرو بند ٿي ويو. رخ بدلائڻ کان اڳ ۾ نصرپور واري وهڪري ۾ ٿورن سالن تائين پاڻي هوريان هوريان گهٽبو ويو ۽ نيٺ بند ٿي ويو. انهي ڏس ۾ سر رچرڊ برٽن پنهنجي ڪتاب '''هسٽري آف سنڌ''' ۾ لکي ٿو ته: ” سنڌو درياهه جي درياهي وهڪري جي تبديلي بابت جڏهن حيدرآباد جي هڪ جهونڙيءَ کان پڇيم، تڏهن وراڻيائين ته ”سندس پيءُ جي ڏينهن ۾ گدو بندر ڪوٽڙي جي سامهون درياهه تانگهو ٿي ويندو هو.“ ڪئپٽن برٽن کي هي ڄاڻ 1884ع ۾ ملي. انهي ڳالهه جي ليکي سان اُن جهونڙي جو پيءُ ارڙهين صديءَ جي پوئين اڌ جي حقيقتن کان ضرور واقف هوندو. لڳي ٿو ته ان زماني ۾ نصرپور وارو وهڪرو هوريان هوريان سُڪندو پئي ويو ۽ اولهه واري نئين وهڪري ۾ هوريا هوريان پاڻي وڌيو پئي. تنهنڪري امڪان آهي، ته ڪنهن موسم ۾ درياهه تانگهو ٿي ويندو هوندو ۽ پوڙهيءَ جي بيان ڪيل حقيقت بلڪل صحيح آهي<ref name="برٽن">هسٽري آف سنڌ؛ ليکڪ: رچرڊ برٽن</ref>. هن وڏي تبديليءَ [[سنڌو]] درياهه کي، اولاهين ٽڪرائي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي ۾ آڻي بيهاريو. سندس ڇڏيل ۽ هاڻوڪي وهڪري جي وچ ۾ ستر ملين جي وٿي آهي. تڏهن کان وٺي هاڻوڪي دور تائين درياهه ڪنارو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ ۾ پيو آهي. مٿيون جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو ۽ لهوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙي ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياهه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانهي<ref name=" حسين"/>. ريڻ وهڪري جي سڪي وڃڻ جي ڪري، سندس پاڻي تي آباد ٿيندڙ علائقي کي ڏاڍو هاڃو رسيو، پر ڦليلي ڦاٽ جي پاڻي ان برپٽ واري جُوءِ کي سائو ستابو ڪري ڪجهه پورائو ڪيو. هيءَ ڇاڙهه حيدرآباد کان ڏهه ميل اُتر سنڌوءَ مان ڇڄندي هئي ۽ گنجي ٽڪر جي اوڀارين ڪڇ ڏئي سنڌو جو پراڻو پيٽ اُڪري، وڃي ريڻ واري ڇڏيل وهڪري ۾ پوندي هئي ۽ ڪيترن ميلن جي پنڌ تائين اُن جي پراڻي پيٽ مان به وهندي هئي. جنهن ماڳ وٽان ڦليلي ڦاٽ درياهه جي مکيه وهڪري کان ڇڄي ڌار ٿئي ٿو، اتان ئي سنڌوءَ جي ڇوڙ واري ٽڪنڊي جي شروعات سمجهڻ گهرجي. ڇو ته وهڪرو درياهه کان ڇڄڻ کان پوءِ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ تائين وري ڪٿي به سنڌو سان ڪونه ٿو ملي. جڏهن ته وچ تي ڪٿي کيس گونيءَ جي نالي سان به سڏيو وڃي ٿو. سندس روپ آبپاشيءَ جي هڪ وڏي واهه جهڙو هوندو آهي. ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي رڳو ڦليلي جي هتان وهڻ ڪارڻ [[حيدرآباد]] جي قلعي اڏڻ جو خيال آيو هو. انهي کان اڳ ۾ هن 60- 1762ع ۾ شاهپور جو بنياد رکيو هو. کيس اهو خيال هوندو هو، ته راڄڌاني اهڙي جاءِ تي قائم ڪئي وڃي، جتي درياهه جي ٻوڏ کان بچاءُ هجي. سندس ڀاءُ مرادياب خان، مراد آباد نالي هڪ راڄڌاني جو بنياد رکيو هو، پر درياهه ان کي ٻوڙي پائي کڻي ويو هو، تنهنڪري کيس ڊپ ٿي بيٺو. هن سوچيو ته راڄڌاني ڪنهن محفوظ ماڳ تي هجڻ گهُرجي. مٿيون مراد آباد جو شهر نصرپور ڀرسان هو، جيڪو 57- 1756ع واري ٻوڏ ۾ لڙهي ويو. مرادياب خان ۽ سندس ٻن پُٽن ٻيڙي ۾ چڙهي نڪري جان بچائي هئي. پوءِ اُتر ۾ سڪرنڊ جي پرڳڻي ۾ وڃي نئين راڄڌانيءَ جو بنياد رکيو هئائين. جنهن جو نالو هن احمد آباد رکيو هو. امڪان اُهو آهي ته هيءَ ٻوڏ هن علائقي ۾ وڏين درياهي تبديلين ڪري آئي، يا ٿي سگهي ٿو، ته هن وڏي ٻوڏ ڪري مٿيون درياهي تبديليون اچي ويون هيون.<ref name=" حسين"/> عطا محمد ڀنڀرو، تيرون ڪوٽ ۽ مورخن جا مونجهار ۾ لکي ٿو ته نيرون ([[حيدرآباد]]) جي ماڳن وٽ ڪونه هو، ڇو ته [[حيدرآباد]] وارو ماڳ نصرپور واري سنڌوءَ جي وهڪري کان ويهارو ميل اولهه ۾ آهي، ۽ حيدرآباد ۽ نصرپور جي وچ تي ڦليلي ڦاٽ کان سواءِ ٻيو ڪو درياهي وهڪرو به موجود ڪونه هو. جيڪو 1758ع کان اڳ جو وهڪرو هجي. ٻين لفظن ۾ ائين کڻي چئجي، ته نصرپور وارو درياهه جو صفا پويون وهڪرو هو، جيڪو هيٺ هلي ٻه درياهي جي صورت ۾ وهندو هو، جن مان اولاهين کي ڪلري ۽ اوڀارين کي بگهاڙ سڏيندا هئا. جنرل هيگ جي نقشن ۾ ديبل بندر، ڪلري- بگهاڙ ڦاٽن جي سنگم واري ٿاڪ تي چار ميل هيٺ ڏيکاريل آهي<ref name=" حسين" >{{Citation |title= [ڪتاب: حيدرآباد جي تاريخ، ليکڪ؛ حسين بادشاهه]-Sindhi Adabi Board Online Library (History) |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/history/Book15/Book_page2.html |accessdate=2016-09-23 |archive-date=2018-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180506013655/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book15/Book_page2.html |dead-url=yes }}</ref> == ارضييات == [[فائل:Indus Nanga Parbat Himalayas from Khyber Pakhtunkhwa.webm|right|thumb|280px|سنڌو درياه اڳئين حصي ۾ ۽ [[نانگا پربت]] جي چوٽي، هماليه جي اولهندي [[Syntaxis (geology)|گڏيل موڙ]] جي صورت ۾ پس منظر ۾ نظر اچي رهي آهي.{{efn|پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي تاريخي ڳوٺ [[سوال ڍير]] جي مٿان هوائي جهاز تان ورتل منظر.}}]] [[فائل:Indus river near Leh.jpg|upright=1.25|thumb|[[ليه]]، [[لداخ]] ويجهو سنڌو درياه جو هڪ منظر]] سنڌو درياه هڪ [[Antecedent drainage stream|قديم درياه]] (antecedent river) آهي، جنهن جو مطلب آهي ته هي هماليه جبلن جي وجود ۾ اچڻ کان اڳ به موجود هو ۽ جئين جئين جبل مٿي اڀرندا ويا، هن پنهنجو رستو [[Entrenched river|گهاٽو]] ڪيو. سنڌو درياه پنهنجي گپ ۽ لٽ ذريعي سمنڊ جي اندر سنڌو فين (Indus submarine fan) کي هٿي ڏئي ٿو، جيڪو دنيا ۾ رسوبيات (sediment) جو ٻيو نمبر وڏو جسم آهي.<ref>{{cite journal |vauthors=Clift P, Gaedicke C, Edwards R, Lee JI, Hildebrand P, Amjad S, White RS, Schlüter HU |title=The stratigraphic evolution of the Indus Fan and the history of sedimentation in the Arabian Sea |url=https://archive.org/details/marine-geophysical-researches_2002_23_3/page/223 |year=2002 |journal=Marine Geophysical Researches |volume=23 |issue=3 |pages=223–245 |doi=10.1023/A:1023627123093 |bibcode=2002MarGR..23..223C |s2cid=129735252 }}</ref> هي تقريباً 50 لک ڪعب ڪلوميٽر مادي تي مشتمل آهي جيڪو جبلن جي لهرجڻ (erosion) سبب هتي پهتو آهي. جديد درياهي رسوبيات جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته اتر پاڪستان ۽ هندستان ۾ واقع [[قراقرم|قراقرم جا جبل]] هن مادي جو سڀ کان وڏو ذريعو آهن، جڏهن ته ان کان پوءِ هماليه مان پنجاب جي وڏن درياهن (جهلم، راوي، چناب، بياس ۽ ستلج) ذريعي مواد پهچي ٿو. عربي سمنڊ جي رسوبيات جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنجاهه لک سال اڳ سنڌو درياه انهن [[پنجاب]] جي درياهن سان ڳنڍيل نه هو، جيڪي ان وقت اوڀر طرف وهندي [[گنگا ندي|گنگا]] ۾ شامل ٿيندا هئا ۽ ان کان پوءِ سنڌو درياه انهن کي پاڻ ۾ ملائي ڇڏيو.<ref>{{cite journal |last=Clift |first=Peter D. |author2=Blusztajn, Jerzy |date=15 December 2005 |title=Reorganization of the western Himalayan river system after five million years ago |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-15_438_7070/page/1001 |journal=Nature |volume=438 |pages=1001–1003 |doi=10.1038/nature04379 |pmid=16355221 |issue=7070 |bibcode=2005Natur.438.1001C |s2cid=4427250 }}</ref> اڳوڻي تحقيق موجب اولهه تبيت جي واري ۽ لٽ 4.5 ڪروڙ سال اڳ به عربي سمنڊ تائين پهچي رهي هئي، جنهن مان ان وقت به هڪ قديم سنڌو درياه جي وجود جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite journal |last=Clift |first=Peter D. |author2=Shimizu, N. |author3=Layne, G.D. |author4=Blusztajn, J.S. |author5=Gaedicke, C. |author6=Schlüter, H.-U. |author7=Clark, M.K. |author8=Amjad, S. |author7-link=Marin Clark |date=August 2001 |title=Development of the Indus Fan and its significance for the erosional history of the Western Himalaya and Karakoram |url=https://archive.org/details/sim_geological-society-of-america-bulletin_2001-08_113_8/page/1039 |journal=GSA Bulletin |volume=113 |issue=8 |pages=1039–1051 |doi=10.1130/0016-7606(2001)113<1039:DOTIFA>2.0.CO;2 |bibcode=2001GSAB..113.1039C }}</ref> انهي قديم سنڌو درياه جو ڊيلٽا بعد ۾ پاڪ-افغان سرحد تي واقع [[ڪٽواز بيسن]] ۾ دريافت ڪيو ويو آهي. [[نانگا پربت]] واري علائقي ۾، سنڌو درياه پاران ڪيل وڏي پيماني تي لهرجڻ (erosion) جي ڪري زمين جي هيٺين پردن جا پٿر سطح تي اچي ويا آهن.<ref>{{cite journal |last=Zeitler |first=Peter K. |author2=Koons, Peter O. |author3=Bishop, Michael P. |author4=Chamberlain, C. Page |author5=Craw, David |author6=Edwards, Michael A. |author7=Hamidullah, Syed |author8=Jam, Qasim M. |author9=Kahn, M. Asif|author10= Khattak, M. Umar Khan |author11=Kidd, William S. F. |author12=Mackie, Randall L. |author13=Meltzer, Anne S. |author14=Park, Stephen K. |author15=Pecher, Arnaud |author16=Poage, Michael A. |author17=Sarker, Golam |author18=Schneider, David A. |author19=Seeber, Leonardo|author20= Shroder, John F. |date=October 2001 |title=Crustal reworking at Nanga Parbat, Pakistan: Metamorphic consequences of thermal-mechanical coupling facilitated by erosion |journal=Tectonics |volume=20 |issue=5 |pages=712–728 |doi=10.1029/2000TC001243 |bibcode=2001Tecto..20..712Z |doi-access=free }}</ref> نومبر 2011ع ۾ سيٽلائيٽ تصويرن مان معلوم ٿيو ته سنڌو درياه (ٻوڏ جي صورت ۾) ٻيهر هندستان ۾ داخل ٿيڻ لڳو ۽ [[رڻ ڪڇ|ڪڇ جي رڻ]] ۽ احمد آباد ويجهو هڪ ڍنڍ [[نل سروور پکين جي پناهگاهه|نل سروور]] کي پاڻي پهچائڻ لڳو.<ref name="Indus re"/> تمام گهڻي برساتن جي ڪري درياهي طاس سان گڏ [[منڇر ڍنڍ]]، حمل ڍنڍ ۽ [[ڪينجهر ڍنڍ]] (جيڪي سڀ موجوده پاڪستان ۾ آهن) ٻڏي ويا هئا. اها صورتحال انهي وقت کان ٻه صديون پوءِ پيدا ٿي جڏهن سنڌو درياه [[1819ع ۾ ڪڇ جو زلزلو|1819ع جي ڪڇ واري زلزلي]] کانپوءِ پنهنجو رخ اولهه طرف موڙي ڇڏيو هو. === معاون نديون === {{Div col|colwidth=15em}} * [[گار ندي]] (Gar River) * [[گلگت درياه]] * [[گومل درياه]] * [[هارو درياه]] * [[هنزا درياه]] * [[درياهه ڪابل]] * [[ڪنڙ درياه]] * [[ڪرم درياه]] * [[پنجند]] ** [[درياهه چناب]] *** [[درياهه جهلم]] *** [[درياهه راوي]] ** [[درياهه ستلج]] *** [[بِياس درياه]] * [[شيوڪ درياه]] * [[سوان درياه]] * [[دراص درياه]] (يا شنگو درياه) * [[سوات درياه]] * [[زانسڪار درياه]] * [[لوني درياه]] * [[ژوب درياه]] {{div end}} {{wide image|Indus river basin without boundaries of disputed regions.png|400px|سنڌوءَ جو حوض}} ساڄي ڪناري جون نديوُن گهڻو ڪري هندوڪش، قراقرم ۽ سليمان جبلن مان نڪري سنڌو ۾ شامل ٿين ٿيون. کاٻي ڪناري جون نديوُن بنيادي طور پنجاب جي پنجن دريائن واري نظام سان لاڳاپيل آهن. [[درياءِ چترال]] ۽ [[درياءِ سوات]] عملي طور [[درياءِ ڪابل]] وسيلي سنڌو ۾ شامل ٿين ٿا، پر هائڊروگرافڪ نظام ۾ انهن کي سنڌو ساڄي ڪپ واري دريائي ٽربييوٽرين. ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌو درياهي نظام سنڌو درياهه ۽ ان جي وڏين ڀرتي ڪندڙ ندين تي مشتمل آهي، جن ۾ ساڄي ڪناري کان ڪابل ندي ۽ ڪرم ندي، جڏهن ⁠تہ کاٻي ڪناري کان راوي ندي، جھلم ندي، چناب ندي، ستلج ندي ۽ بياس ندي شامل آهن. ساڄي ڪناري واريون نديون (ڪابل ۽ ڪُرّم) سنڌو سان جبلن مان نڪرڻ کان ٿوري ئي دير بعد ملي وڃن ٿيون، جڏهن⁠ تہ کاٻي ڪناري واريون نديون هيٺئين ميداني علائقن ۾ سنڌو سان سنگم ڪن ٿيون. بياس درياھ مڪمل طور ڀارت ۾ واقع آهي، جڏهن ⁠تہ راوي ۽ ستلج جا مٿيان وهڪرا به ڀارت ۾ آهن؛ ان جي ابتڙ، چناب ۽ جهلم جا وڏا حصا تڪراري ڪشمير واري علائقي ۾ واقع آهن<ref>{{cite encyclopedia |title=Indus River |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Indus-River |access-date=8 March 2025}}</ref>. سڄي سنڌو درياهي حوض جو ڪُل رقبو لڳ ڀڳ 384,000 چورس ميل آهي، جنهن مان تقريباً 204,000 چورس ميل پاڪستان ۾ واقع آهي. ان کان علاوه لڳ ڀڳ 29,000 چورس ميل اهڙو علائقو پڻ آهي جيڪو جغرافيائي طور سنڌو حوض کان ٻاهر آهي، پر پنهنجي پاڻيءَ جي ضرورتن ۽ آبپاشيءَ لاءِ سنڌو درياهي نظام تي ڀاڙيندو آهي.<ref>{{cite web |title=Indus Basin Overview |website=Pakistan Water and Power Development Authority |url=https://www.wapda.gov.pk |access-date=8 March 2025}}</ref> سنڌو جي پاڻيءَ کان سواءِ پاڪستان ۾ زراعت انتهائي غير يقيني ٿئي ها، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ۾ قدرتي برسات تمام محدود آهي. اڄ به، جڏهن پاڪستان تيزيءَ سان صنعتي ترقي ڪري رهيو آهي، پاڻيءَ جا وسيلا اهم حيثيت رکن ٿا، ڇو⁠تہ ملڪ جي صنعتن جو وڏو حصو زرعي پيداوار کي خام مال طور استعمال ڪري ٿو<ref>{{cite web |title=Pakistan Water Resources |publisher=Food and Agriculture Organization (FAO) |url=https://www.fao.org |access- date=8 March 2025}}</ref>. پاڪستان ۾ سنڌو حوض جو تقريباً سڄو علائقو سالياني طور 15 انچن کان گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو؛ ان مان لڳ ڀڳ 60٪ علائقو 10 انچن کان گهٽ ۽ تقريباً 16٪ علائقو 5 انچن کان به گهٽ برسات حاصل ڪري ٿو. برسات سڄي سال ۾ يڪسان نه پوي ٿي، بلڪه اها گهڻي ڀاڱي مانسون جي موسم دوران مرڪوز رهي ٿي <ref>{{cite encyclopedia |title=Pakistan – Climate |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Pakistan/Climate |access-date=8 March 2025}}</ref>. == انڊس ٽڪور (ڊيلٽا)== {{اصل مضمون|سنڌو ٽِڪور}} ڊاڪٽر ايم ايم اشفاق پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته، سنڌو درياءَ جو ڊيلٽا (Indus delta) جيڪو ڪنهن زماني ۾ جهازرانيءَ واري ڊيلٽا هئي اڄ اهو ان حوالي سان دفن ٿيل ڊيلٽا ٿي چڪو آهي. سنڌو درياءَ جي ديلٽا سنڌي جي تهذيب جي شروعات کان وٺي گذريل صدي تائين، سنڌ ۽ پري پري جي ملڪن مصر، حجاز، سمير، ايران، اوڀر آفريڪا، مها راشٽر، شريلنڪا ۽ چين سان گڏيل واپار جو مرڪز رهي آهي. انڊس ڊيلٽا جي هاڻوڪي زميني پٽي 16,000 چورس ميل يعني 41,440 چورس ڪلوميٽرز جي رقبي تائين پکڙيل آهي. ڊيلٽا جي هيءَ پٽي سمنڊ سان 130 ميل يعني 210 ڪلوميٽرز تائين پکڙي پئي آهي. سنڌو دريا 3000 ڪلوميٽر جو سفر ڪندي ڏکڻ سنڌ تائين اچي ٿو، پر اها ٻي ڳالهه ته هاڻي سنڌو درياءَ ۾ رڳو 350 ملين ايڪڙ فٽ (ايم اي ايف) پاڻي اچي ٿو<ref>{{[http://www.dawnnews.tv/news/1052929/27feb2017-barbadi-indus-delta-ka-muqaddar-kiyun-bani-abubaker-shaikh-aa-bm بربادی انڈس ڈیلٹا کا مقدر کیوں بنی؟ - Pakistan - Dawn News]}}</ref>. == مذهبي ۽ ادبي حوالا == === رگ ويد ۾ سنڌو ندي شڪتيءَ جو ذڪر === رگوید جو ھي منتر، سنڌو ندي شڪتي بيان ڪري ٿو؛ سنسڪرت ۾؛ {{quote|त्वं न इन्द्रा भरँ ओजो नृम्णं शतक्रतो विचर्षणो۔ आ वीरं पृतनाषहम्..... ऋग्वेद ८/८७/१० ھندي ۾ हे बहु कर्म करने वाले, विशेषरूप से देखने वाले, शक्तियुक्त एवं सेना को पराजित करने वाले इंद्रा! हम तुमसे शक्ति और बल मांगते हैं। ऋग्वेद ८/८७/१० سنڌي ۾ ترجمو؛ اي اندر ديوتا! تون جيڪو اڻ ڳڻيا ڪَرِمَ ڪرڻ وارو آهين، وِشيش (خاص) رُوپ جي دِرشٽي (نظر) رکڻ وارو آھين، شڪتي شالِي آهين ۽ سينائُن کي پِراجِت (شڪست) ڪرڻ وارو آهين، اسين تو کان شَڪتِي ۽ ٻَلُ گهرون ٿا.| <ref>رگويد منڊل 8 سُوڪت87 منتر 10 تحقيق ۽ تدوين؛ نور محمد شيدي</ref>|}} == سياحت == [[سياحت لداخ|لداخ]] ۾ موجود [[سياحت لداخ#سنڌو|ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون]]، سنڌو درياه ۽ [[سرسوتي درياه]] ([[گھاگر-هاڪڙو درياه]]) جي ڪنارن تي [[سنڌو تهذيب|سنڌو-سرسوتي ماٿري جي تهذيب]] جا ماڳ، [[سنڌ ساگر دوآب]]، [[سنڌو نديءَ جو ڊيلٽا]]، مختلف ڊيم جهڙوڪ [[باگليهار ڊيم]]، هر سال [[ليه]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[سنڌو درشن فيسٽيول]]،<ref>{{cite web |url=[http://www.ladakhs.com/ladakh-festival.php](http://www.ladakhs.com/ladakh-festival.php) |title=The Summit Adventure ladakh |website=[www.ladakhs.com](https://www.google.com/search?q=https://www.ladakhs.com) |url-status=dead |archive-url=[https://web.archive.org/web/20100405032344/http://ladakhs.com/ladakh-festival.php](https://web.archive.org/web/20100405032344/http://ladakhs.com/ladakh-festival.php) |archive-date=5 April 2010 }}</ref> ۽ هر 12 سالن کانپوءِ [[نمو]] (Nimoo) وٽ سنڌو ۽ [[زانسڪار درياه]] جي ميلاپ واري هنڌ ملهائيندڙ "سنڌو پشڪرم" ميلو (جيڪو 12 ڏينهن تائين جاري رهندو آهي)، سياحت لاءِ بهترين موقعا فراهم ڪن ٿا.<ref>[[https://www.clickatrip.in/tours/sindhu-river-pushkara-holy-bath-100107](https://www.clickatrip.in/tours/sindhu-river-pushkara-holy-bath-100107){{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}Sindhu Pushkaram festival], accessed 27 July 2023.</ref> === گيلري === <gallery widths="200px" heights="160px"> File:River Indus at Kotri Barrage Jamshoro.webm|ڪوٽڙي بئراج، ڄامشورو، سنڌ وٽ سنڌو درياه جو وڊيو. File:Lansdowne, Sukkur.jpg|لينسڊائون پل ۽ ايوب پل جيڪي سنڌ جي شهرن روهڙي ۽ سکر کي ملائين ٿيون. File:Frozen Indus, Near Nyoma.jpg|نيوما ويجهو ڄميل سنڌو درياه (سياري ۾). File:Indus at Skardu (1).jpg|اسڪردو وٽ سنڌو درياه جو منظر. File:Indus River Dera Ismail Khan.jpg|ڊيرا اسماعيل خان ويجهو سنڌو درياه. File:Indus Valley near Leh.jpg|ليه (Leh) ويجهو سنڌو درياه. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ٽِڪور]] * [[وادي سنڌ جي تهذيب]] {{وادي سنڌ جي تهذيب}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌو درياھ]] [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:دریاھہ ۽ نديون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جا دریاھہ]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:وادي سنڌ جي تهذيب]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] 962tgc4p7swgh86zzfwqxwg6g7cqz9f 0 2275 421129 344265 2026-10-12T20:08:18Z Intisar Ali 8681 421129 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جون دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ لساني ۽ ثقافتي برادريون}} {{Infobox ethnic group | group = دراوڙ | native_name = Dravidian peoples | image = Dravidian map.svg | image_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست | population = لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ دراوڙي ٻولين جا ڳالهائيندڙ | regions = [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ ايشيائي مهاجر برادريون | languages = [[دراوڙي ٻوليون]] | religions = [[هندومت]]، [[دراوڙ لوڪ مذهب]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم]] ۽ ٻيا | related_groups = ڏکڻ ايشيا جون ٻيون لساني ۽ ثقافتي برادريون }} '''دراوڙ''' ({{lang-en|Dravidian peoples}})، يا '''دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو'''، [[ڏکڻ ايشيا]] جون مختلف لساني ۽ ثقافتي برادريون آهن، جن جون مادري ٻوليون [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکن ٿيون. اهي بنيادي طور [[ڏکڻ هندستان]] ۽ [[سري لنڪا]] ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سندن ٻيون برادريون وچ هندستان، اڀرندي هندستان، [[بلوچستان]]، نيپال ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ ملن ٿيون. دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ نسلي گروهه جي قطعي آدمشماري نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙن جي وڏين لساني برادرين ۾ [[تيلگو ماڻهو|تيلگو]]، [[تامل ماڻهو|تامل]]، [[ڪناڙي ماڻهو|ڪناڙي]]، [[مليالي ماڻهو|مليالي]]، [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪورک ماڻهو|ڪورک]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] شامل آهن. انهن برادرين جون ٻوليون هڪ ئي لساني خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر انهن جي تاريخ، ثقافت، مذهب، علائقائي سڃاڻپ ۽ سماجي روايتن ۾ نمايان فرق موجود آهن.<ref name="Krishnamurti2003">{{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}}</ref> دراوڙي ٻولين جي قدامت، سندن اصل وطن ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان سندن ممڪن تعلق بابت لسانيات، آثار قديمه ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۾ تحقيق جاري آهي. ڪيترن محققن سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي قديم دراوڙي ٻوليءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر [[سنڌو لکت]] جي اڃا تائين عام طور قبوليل پڙهڻي نه ٿيڻ سبب ان نظريي کي قطعي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Parpola2015">{{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ '''دراوڙ''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دراوِڙ'' (Drāviḍa) سان آهي. تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب هن لفظ جو تعلق ''تامل'' يا ''تمِل'' نالي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين ۾ ''دامِل''، ''داميلا'' ۽ ''ڌاميلا'' جهڙيون صورتون ملن ٿيون، جيڪي ڏکڻ هندستان ۽ سري لنڪا جي تامل آباديءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Zvelebil1990">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=Dravidian Linguistics: An Introduction |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |year=1990}}</ref> سنسڪرت جي تاريخي ادب ۾ ''دراوِڙ'' جو استعمال ڪڏهن ڏکڻ هندستان جي جاگرافيائي علائقي ۽ ڪڏهن اتان جي ماڻهن لاءِ ڪيو ويو. اوڻويهين صديءَ ۾ لسانيات جي ماهر [[رابرٽ ڪالڊويل]] دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس ۾ هن اصطلاح کي هڪ مستقل لساني خاندان جي نالي طور مشهور ڪيو.<ref name="Caldwell1856">{{cite book |last=Caldwell |first=Robert |title=A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages |year=1856 |publisher=Harrison |location=London}}</ref> موجوده لسانيات ۾ ''دراوڙي'' لفظ جو بنيادي مطلب ٻولين جي هڪ خاندان سان لاڳاپيل هجڻ آهي؛ ان مان ڪنهن شخص جي هڪ مخصوص نسل، جسماني بناوت يا جينياتي اصليت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == دراوڙي ٻوليون == {{Main|دراوڙي ٻوليون}} [[File:Dravidian subgroups.png|thumb|250px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي چئن اهم شاخن جي ورهاست.]] دراوڙي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جي اهم ٻولي خاندانن مان هڪ آهن. انهن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ [[تولو ٻولي|تولو]]، [[گونڊي ٻولي|گونڊي]]، [[ڪورک ٻولي|ڪورک]]، [[مالتو ٻولي|مالتو]]، [[ڪوئي ٻولي|ڪوئي]] ۽ [[بروهي ٻولي|بروهي]] پڻ هن خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين جي درجابنديءَ ۾ عام طور چار وڏيون شاخون ڄاڻايون وينديون آهن: اتر دراوڙي، وچ دراوڙي، ڏکڻ-وچ دراوڙي ۽ ڏکڻ دراوڙي. انهن شاخن جي اندروني ارتقائي لاڳاپن بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جديد تقابلي لساني تحقيق پڻ انهن وڏين شاخن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪري ٿي، پر سندن پاڻ ۾ تعلق جي مڪمل ترتيب اڃا بحث هيٺ آهي.<ref name="Kolipakam2018">{{cite journal |last=Kolipakam |first=Vishnupriya |title=A Bayesian phylogenetic study of the Dravidian language family |journal=Royal Society Open Science |year=2018 |volume=5 |issue=3 |pages=171504 |doi=10.1098/rsos.171504 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5882685/}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #A8799A; background:#FFF9FC; text-align:right;" |+ style="background:#965B80; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | دراوڙي ٻولين جون اهم شاخون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | شاخ ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | نمايان ٻوليون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | اهم علائقا |- | style="background:#FCEAF2;" | '''اتر دراوڙي''' | [[بروهي ٻولي|بروهي]]، ڪورک، مالتو | بلوچستان، جهارکنڊ، اوڙيسا ۽ ڀرپاسي جا علائقا |- | style="background:#F8EAF8;" | '''وچ دراوڙي''' | ڪولامي، پارجي ۽ گڊبا جون ڪي ٻوليون | وچ ۽ اوڀر هندستان |- | style="background:#FCEAF2;" | '''ڏکڻ-وچ دراوڙي''' | تيلگو، گونڊي، ڪوئي، ڪووي | آنڌرا پرديش، تلنگانا ۽ وچ هندستان |- | style="background:#F8EAF8;" | '''ڏکڻ دراوڙي''' | تامل، ڪناڙي، مليالم، تولو، ڪوڊوا | تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، ڪيرالا ۽ سري لنڪا |} === دراوڙي ٻولين جون لساني خاصيتون === دراوڙي ٻولين جي هڪ نمايان خصوصيت سندن '''جوڙيندڙ يا الحاقي بناوت''' (Agglutinative morphology) آهي. اهڙي بناوت ۾ لفظ جي بنيادي صورت سان مختلف پڇاڙيون ملائي زماني، حالت، عدد، شخص يا ٻين گرامري معنائن جو اظهار ڪيو ويندو آهي. انهن ٻولين ۾ ڪيترائي گرامري لاڳاپا لفظن جي پڇاڙين ذريعي ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين ۾ عام جملي جي ترتيب فاعل، مفعول ۽ فعل هوندي آهي. ڪيترين ٻولين ۾ مڙيل زبان سان ادا ٿيندڙ آواز (Retroflex consonants) پڻ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن مان ڪجهه خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ به ملن ٿيون، جن جو هڪ سبب مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ برادرين جو ڊگهي عرصي تائين باهمي رابطو آهي. === سنڌي ۽ دراوڙي ٻولين جو تعلق === [[سنڌي ٻولي]] بنيادي طور [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي ٻولي آهي. ٻنهي ٻولين جو هڪ ئي علائقي ۾ استعمال ۽ مختلف دورن ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ جا سماجي لاڳاپا لساني رابطن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ هندستان جي قديم ٻولين، ڪولن، دراوڙن ۽ آريائن بابت ان وقت جي لساني ۽ تاريخي نظرين جو جائزو ورتو آهي. سندس بحث مان ان دور جي سنڌي لساني تاريخ نويسيءَ جي فڪري پسمنظر کي سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به قديم لفظن جي هڪجهڙائيءَ مان سڌي نسلي نسبت ثابت ڪرڻ يا سنڌيءَ کي دراوڙي خاندان جي ٻولي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="AdvaniHistory">{{cite book |last=Advani |first=Bherumal Mehrchand |author-link=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |pages=15–20 |language=sd}}</ref> == اصل ۽ قديم تاريخ == === اصل وطن بابت نظريا === دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي قديم اصل وطن بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن انهن ٻولين جي شروعات هندستان جي اندر سمجهي آهي، جڏهن تہ ٻين سندن قديم تاريخ کي ايران جي مٿانهين پٽ، ايلام يا اولهه ايشيا جي آباديءَ جي قديم لڏپلاڻ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. انهن مان ڪنهن به هڪ نظريي کي سمورن محققن جي قطعي اتفاق حاصل ناهي.<ref name="Krishnamurti2003"/><ref name="Parpola2015"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه مؤرخن دراوڙن کي ''ڀونوچ سمنڊ واري نسل'' سان منسوب ڪيو ۽ سندن اصل وطن ليبيا، اولهه ايشيا يا ڏکڻ هندستان ڄاڻايو. اهڙا خيال ان وقت جي نسلي درجابنديءَ تي ٻڌل هئا. جديد علم بشريات ۽ آباديءَ جي جينياتي تحقيق موجب ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي نسب کي هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن بابت هڪ جدا بحث ڪيو آهي. ڪتاب جي صفحي 15 تي هو قديم هندستان ۾ ڪولن ۽ دراوڙن جي آبادڪاريءَ بابت پنهنجي دور جي تاريخدانن جا نظريا بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ڪن عالمن جو خيال هو تہ ڪول ۽ دراوڙ هڪ ئي زماني ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا، جڏهن تہ ٻين موجب ڪول اڳ ۾ موجود هئا ۽ دراوڙ پوءِ آيا.<ref name="AdvaniHistory"/> صفحي 16 تي آڏواڻي دراوڙن جي اصل بابت ٻن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ نظريي موجب سندن تعلق ڏکڻ هندستان سان هو، جڏهن تہ ٻئي موجب اهي ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي هندستان پهتا. هو انهن نظرين جي سلسلي ۾ پنهنجي دور جي تاريخدانن ۽ لسانيات جي ماهرن جا حوالا پڻ ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي هن بيان کي سندس زماني جي تاريخي تحقيق جي نمائندگي طور ڏسڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي پکيڙ، قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ جينياتي تاريخ کي الڳ الڳ شاهدين جي بنياد تي جانچيو ويندو آهي. === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان ممڪن تعلق === {{Main|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو لکت}} [[File:Dancing girl.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسيءَ جو مشهور مجسمو، جنهن کي عام طور ''ناچڻي ڇوڪري'' چيو وڃي ٿو.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن جو شهري عروج لڳ ڀڳ 2600 کان 1900 ق.م. تائين رهيو، قديم ڏکڻ ايشيا جي وڏين تهذيبن مان هڪ هئي. [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] ان جا مشهور آثار قديمه جا ماڳ آهن. سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اِراوتم مهاديوان]] ۽ [[آسڪو پارپولا]] جهڙن محققن سنڌو لکت جي نشانين ۽ قديم دراوڙي لفظن ۾ ممڪن لاڳاپا ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. پارپولا جي تحقيق ۾ قديم دراوڙي ٻوليءَ کي سنڌو تهذيب جي ممڪن ٻولين مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/> بهرحال، سنڌو لکت اڃا تائين قطعي طور پڙهي نه وئي آهي. تنهنڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي دراوڙ سڏڻ، يا سندن ٻوليءَ کي يقيني طور دراوڙي قرار ڏيڻ، موجوده شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي. === قديم آباديءَ جي جينياتي تاريخ === قديم ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن هزارن سالن جي لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ جو نتيجو آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ ۽ ڏکڻ ايشيا جي بعد وارين آبادين جي وچ ۾ اهم جينياتي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن هڪ مخصوص قديم ٻوليءَ جي سڌي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmid=31488661 |pmc=6822619}}</ref> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي تاريخ ۽ دراوڙي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو ويندو آهي. 5xkywxlfu8g71dihadbpd4g2slhzcsk 421130 421129 2026-10-12T20:09:38Z Intisar Ali 8681 421130 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جون دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ لساني ۽ ثقافتي برادريون}} {{Infobox ethnic group | group = دراوڙ | native_name = Dravidian peoples | image = Dravidian map.svg | image_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست | population = لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ دراوڙي ٻولين جا ڳالهائيندڙ | regions = [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ ايشيائي مهاجر برادريون | languages = [[دراوڙي ٻوليون]] | religions = [[هندومت]]، [[دراوڙ لوڪ مذهب]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم]] ۽ ٻيا | related_groups = ڏکڻ ايشيا جون ٻيون لساني ۽ ثقافتي برادريون }} '''دراوڙ''' ({{lang-en|Dravidian peoples}})، يا '''دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو'''، [[ڏکڻ ايشيا]] جون مختلف لساني ۽ ثقافتي برادريون آهن، جن جون مادري ٻوليون [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکن ٿيون. اهي بنيادي طور [[ڏکڻ هندستان]] ۽ [[سري لنڪا]] ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سندن ٻيون برادريون وچ هندستان، اڀرندي هندستان، [[بلوچستان]]، نيپال ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ ملن ٿيون. دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ نسلي گروهه جي قطعي آدمشماري نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙن جي وڏين لساني برادرين ۾ [[تيلگو ماڻهو|تيلگو]]، [[تامل ماڻهو|تامل]]، [[ڪناڙي ماڻهو|ڪناڙي]]، [[مليالي ماڻهو|مليالي]]، [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪورک ماڻهو|ڪورک]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] شامل آهن. انهن برادرين جون ٻوليون هڪ ئي لساني خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر انهن جي تاريخ، ثقافت، مذهب، علائقائي سڃاڻپ ۽ سماجي روايتن ۾ نمايان فرق موجود آهن.<ref name="Krishnamurti2003">{{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}}</ref> دراوڙي ٻولين جي قدامت، سندن اصل وطن ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان سندن ممڪن تعلق بابت لسانيات، آثار قديمه ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۾ تحقيق جاري آهي. ڪيترن محققن سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي قديم دراوڙي ٻوليءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر [[سنڌو لکت]] جي اڃا تائين عام طور قبوليل پڙهڻي نه ٿيڻ سبب ان نظريي کي قطعي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Parpola2015">{{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ '''دراوڙ''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دراوِڙ'' (Drāviḍa) سان آهي. تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب هن لفظ جو تعلق ''تامل'' يا ''تمِل'' نالي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين ۾ ''دامِل''، ''داميلا'' ۽ ''ڌاميلا'' جهڙيون صورتون ملن ٿيون، جيڪي ڏکڻ هندستان ۽ سري لنڪا جي تامل آباديءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Zvelebil1990">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=Dravidian Linguistics: An Introduction |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |year=1990}}</ref> سنسڪرت جي تاريخي ادب ۾ ''دراوِڙ'' جو استعمال ڪڏهن ڏکڻ هندستان جي جاگرافيائي علائقي ۽ ڪڏهن اتان جي ماڻهن لاءِ ڪيو ويو. اوڻويهين صديءَ ۾ لسانيات جي ماهر [[رابرٽ ڪالڊويل]] دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس ۾ هن اصطلاح کي هڪ مستقل لساني خاندان جي نالي طور مشهور ڪيو.<ref name="Caldwell1856">{{cite book |last=Caldwell |first=Robert |title=A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages |year=1856 |publisher=Harrison |location=London}}</ref> موجوده لسانيات ۾ ''دراوڙي'' لفظ جو بنيادي مطلب ٻولين جي هڪ خاندان سان لاڳاپيل هجڻ آهي؛ ان مان ڪنهن شخص جي هڪ مخصوص نسل، جسماني بناوت يا جينياتي اصليت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == دراوڙي ٻوليون == {{Main|دراوڙي ٻوليون}} [[File:Dravidian subgroups.png|thumb|250px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي چئن اهم شاخن جي ورهاست.]] دراوڙي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جي اهم ٻولي خاندانن مان هڪ آهن. انهن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ [[تولو ٻولي|تولو]]، [[گونڊي ٻولي|گونڊي]]، [[ڪورک ٻولي|ڪورک]]، [[مالتو ٻولي|مالتو]]، [[ڪوئي ٻولي|ڪوئي]] ۽ [[بروهي ٻولي|بروهي]] پڻ هن خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين جي درجابنديءَ ۾ عام طور چار وڏيون شاخون ڄاڻايون وينديون آهن: اتر دراوڙي، وچ دراوڙي، ڏکڻ-وچ دراوڙي ۽ ڏکڻ دراوڙي. انهن شاخن جي اندروني ارتقائي لاڳاپن بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جديد تقابلي لساني تحقيق پڻ انهن وڏين شاخن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪري ٿي، پر سندن پاڻ ۾ تعلق جي مڪمل ترتيب اڃا بحث هيٺ آهي.<ref name="Kolipakam2018">{{cite journal |last=Kolipakam |first=Vishnupriya |title=A Bayesian phylogenetic study of the Dravidian language family |journal=Royal Society Open Science |year=2018 |volume=5 |issue=3 |pages=171504 |doi=10.1098/rsos.171504 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5882685/}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #A8799A; background:#FFF9FC; text-align:right;" |+ style="background:#965B80; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | دراوڙي ٻولين جون اهم شاخون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | شاخ ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | نمايان ٻوليون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | اهم علائقا |- | style="background:#FCEAF2;" | '''اتر دراوڙي''' | [[بروهي ٻولي|بروهي]]، ڪورک، مالتو | بلوچستان، جهارکنڊ، اوڙيسا ۽ ڀرپاسي جا علائقا |- | style="background:#F8EAF8;" | '''وچ دراوڙي''' | ڪولامي، پارجي ۽ گڊبا جون ڪي ٻوليون | وچ ۽ اوڀر هندستان |- | style="background:#FCEAF2;" | '''ڏکڻ-وچ دراوڙي''' | تيلگو، گونڊي، ڪوئي، ڪووي | آنڌرا پرديش، تلنگانا ۽ وچ هندستان |- | style="background:#F8EAF8;" | '''ڏکڻ دراوڙي''' | تامل، ڪناڙي، مليالم، تولو، ڪوڊوا | تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، ڪيرالا ۽ سري لنڪا |} === دراوڙي ٻولين جون لساني خاصيتون === دراوڙي ٻولين جي هڪ نمايان خصوصيت سندن '''جوڙيندڙ يا الحاقي بناوت''' (Agglutinative morphology) آهي. اهڙي بناوت ۾ لفظ جي بنيادي صورت سان مختلف پڇاڙيون ملائي زماني، حالت، عدد، شخص يا ٻين گرامري معنائن جو اظهار ڪيو ويندو آهي. انهن ٻولين ۾ ڪيترائي گرامري لاڳاپا لفظن جي پڇاڙين ذريعي ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين ۾ عام جملي جي ترتيب فاعل، مفعول ۽ فعل هوندي آهي. ڪيترين ٻولين ۾ مڙيل زبان سان ادا ٿيندڙ آواز (Retroflex consonants) پڻ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن مان ڪجهه خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ به ملن ٿيون، جن جو هڪ سبب مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ برادرين جو ڊگهي عرصي تائين باهمي رابطو آهي. === سنڌي ۽ دراوڙي ٻولين جو تعلق === [[سنڌي ٻولي]] بنيادي طور [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي ٻولي آهي. ٻنهي ٻولين جو هڪ ئي علائقي ۾ استعمال ۽ مختلف دورن ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ جا سماجي لاڳاپا لساني رابطن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ هندستان جي قديم ٻولين، ڪولن، دراوڙن ۽ آريائن بابت ان وقت جي لساني ۽ تاريخي نظرين جو جائزو ورتو آهي. سندس بحث مان ان دور جي سنڌي لساني تاريخ نويسيءَ جي فڪري پسمنظر کي سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به قديم لفظن جي هڪجهڙائيءَ مان سڌي نسلي نسبت ثابت ڪرڻ يا سنڌيءَ کي دراوڙي خاندان جي ٻولي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="AdvaniHistory">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |author-link=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |pages=15–20 |language=sd}}</ref> == اصل ۽ قديم تاريخ == === اصل وطن بابت نظريا === دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي قديم اصل وطن بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن انهن ٻولين جي شروعات هندستان جي اندر سمجهي آهي، جڏهن تہ ٻين سندن قديم تاريخ کي ايران جي مٿانهين پٽ، ايلام يا اولهه ايشيا جي آباديءَ جي قديم لڏپلاڻ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. انهن مان ڪنهن به هڪ نظريي کي سمورن محققن جي قطعي اتفاق حاصل ناهي.<ref name="Krishnamurti2003"/><ref name="Parpola2015"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه مؤرخن دراوڙن کي ''ڀونوچ سمنڊ واري نسل'' سان منسوب ڪيو ۽ سندن اصل وطن ليبيا، اولهه ايشيا يا ڏکڻ هندستان ڄاڻايو. اهڙا خيال ان وقت جي نسلي درجابنديءَ تي ٻڌل هئا. جديد علم بشريات ۽ آباديءَ جي جينياتي تحقيق موجب ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي نسب کي هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن بابت هڪ جدا بحث ڪيو آهي. ڪتاب جي صفحي 15 تي هو قديم هندستان ۾ ڪولن ۽ دراوڙن جي آبادڪاريءَ بابت پنهنجي دور جي تاريخدانن جا نظريا بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ڪن عالمن جو خيال هو تہ ڪول ۽ دراوڙ هڪ ئي زماني ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا، جڏهن تہ ٻين موجب ڪول اڳ ۾ موجود هئا ۽ دراوڙ پوءِ آيا.<ref name="AdvaniHistory"/> صفحي 16 تي آڏواڻي دراوڙن جي اصل بابت ٻن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ نظريي موجب سندن تعلق ڏکڻ هندستان سان هو، جڏهن تہ ٻئي موجب اهي ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي هندستان پهتا. هو انهن نظرين جي سلسلي ۾ پنهنجي دور جي تاريخدانن ۽ لسانيات جي ماهرن جا حوالا پڻ ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي هن بيان کي سندس زماني جي تاريخي تحقيق جي نمائندگي طور ڏسڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي پکيڙ، قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ جينياتي تاريخ کي الڳ الڳ شاهدين جي بنياد تي جانچيو ويندو آهي. === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان ممڪن تعلق === {{Main|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو لکت}} [[File:Dancing girl.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسيءَ جو مشهور مجسمو، جنهن کي عام طور ''ناچڻي ڇوڪري'' چيو وڃي ٿو.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن جو شهري عروج لڳ ڀڳ 2600 کان 1900 ق.م. تائين رهيو، قديم ڏکڻ ايشيا جي وڏين تهذيبن مان هڪ هئي. [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] ان جا مشهور آثار قديمه جا ماڳ آهن. سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اِراوتم مهاديوان]] ۽ [[آسڪو پارپولا]] جهڙن محققن سنڌو لکت جي نشانين ۽ قديم دراوڙي لفظن ۾ ممڪن لاڳاپا ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. پارپولا جي تحقيق ۾ قديم دراوڙي ٻوليءَ کي سنڌو تهذيب جي ممڪن ٻولين مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/> بهرحال، سنڌو لکت اڃا تائين قطعي طور پڙهي نه وئي آهي. تنهنڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي دراوڙ سڏڻ، يا سندن ٻوليءَ کي يقيني طور دراوڙي قرار ڏيڻ، موجوده شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي. === قديم آباديءَ جي جينياتي تاريخ === قديم ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن هزارن سالن جي لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ جو نتيجو آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ ۽ ڏکڻ ايشيا جي بعد وارين آبادين جي وچ ۾ اهم جينياتي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن هڪ مخصوص قديم ٻوليءَ جي سڌي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmid=31488661 |pmc=6822619}}</ref> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي تاريخ ۽ دراوڙي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو ويندو آهي. 5gvandm3i0fnir72ydxtj0x74sxl83f 421131 421130 2026-10-12T20:10:59Z Intisar Ali 8681 421131 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جون دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ لساني ۽ ثقافتي برادريون}} {{Infobox ethnic group | group = دراوڙ | native_name = Dravidian peoples | image = Dravidian map.svg | image_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست | population = لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ دراوڙي ٻولين جا ڳالهائيندڙ | regions = [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ ايشيائي مهاجر برادريون | languages = [[دراوڙي ٻوليون]] | religions = [[هندومت]]، [[دراوڙ لوڪ مذهب]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم]] ۽ ٻيا | related_groups = ڏکڻ ايشيا جون ٻيون لساني ۽ ثقافتي برادريون }} '''دراوڙ''' ({{lang-en|Dravidian peoples}})، يا '''دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو'''، [[ڏکڻ ايشيا]] جون مختلف لساني ۽ ثقافتي برادريون آهن، جن جون مادري ٻوليون [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکن ٿيون. اهي بنيادي طور [[ڏکڻ هندستان]] ۽ [[سري لنڪا]] ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سندن ٻيون برادريون وچ هندستان، اڀرندي هندستان، [[بلوچستان]]، نيپال ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ ملن ٿيون. دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ نسلي گروهه جي قطعي آدمشماري نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙن جي وڏين لساني برادرين ۾ [[تيلگو ماڻهو|تيلگو]]، [[تامل ماڻهو|تامل]]، [[ڪناڙي ماڻهو|ڪناڙي]]، [[مليالي ماڻهو|مليالي]]، [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪورک ماڻهو|ڪورک]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] شامل آهن. انهن برادرين جون ٻوليون هڪ ئي لساني خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر انهن جي تاريخ، ثقافت، مذهب، علائقائي سڃاڻپ ۽ سماجي روايتن ۾ نمايان فرق موجود آهن.<ref name="Krishnamurti2003">{{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}}</ref> دراوڙي ٻولين جي قدامت، سندن اصل وطن ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان سندن ممڪن تعلق بابت لسانيات، آثار قديمه ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۾ تحقيق جاري آهي. ڪيترن محققن سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي قديم دراوڙي ٻوليءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر [[سنڌو لکت]] جي اڃا تائين عام طور قبوليل پڙهڻي نه ٿيڻ سبب ان نظريي کي قطعي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Parpola2015">{{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ '''دراوڙ''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دراوِڙ'' (Drāviḍa) سان آهي. تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب هن لفظ جو تعلق ''تامل'' يا ''تمِل'' نالي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين ۾ ''دامِل''، ''داميلا'' ۽ ''ڌاميلا'' جهڙيون صورتون ملن ٿيون، جيڪي ڏکڻ هندستان ۽ سري لنڪا جي تامل آباديءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Zvelebil1990">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=Dravidian Linguistics: An Introduction |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |year=1990}}</ref> سنسڪرت جي تاريخي ادب ۾ ''دراوِڙ'' جو استعمال ڪڏهن ڏکڻ هندستان جي جاگرافيائي علائقي ۽ ڪڏهن اتان جي ماڻهن لاءِ ڪيو ويو. اوڻويهين صديءَ ۾ لسانيات جي ماهر [[رابرٽ ڪالڊويل]] دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس ۾ هن اصطلاح کي هڪ مستقل لساني خاندان جي نالي طور مشهور ڪيو.<ref name="Caldwell1856">{{cite book |last=Caldwell |first=Robert |title=A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages |year=1856 |publisher=Harrison |location=London}}</ref> موجوده لسانيات ۾ ''دراوڙي'' لفظ جو بنيادي مطلب ٻولين جي هڪ خاندان سان لاڳاپيل هجڻ آهي؛ ان مان ڪنهن شخص جي هڪ مخصوص نسل، جسماني بناوت يا جينياتي اصليت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == دراوڙي ٻوليون == {{Main|دراوڙي ٻوليون}} [[File:Dravidian subgroups.png|thumb|250px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي چئن اهم شاخن جي ورهاست.]] دراوڙي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جي اهم ٻولي خاندانن مان هڪ آهن. انهن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ [[تولو ٻولي|تولو]]، [[گونڊي ٻولي|گونڊي]]، [[ڪورک ٻولي|ڪورک]]، [[مالتو ٻولي|مالتو]]، [[ڪوئي ٻولي|ڪوئي]] ۽ [[بروهي ٻولي|بروهي]] پڻ هن خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين جي درجابنديءَ ۾ عام طور چار وڏيون شاخون ڄاڻايون وينديون آهن: اتر دراوڙي، وچ دراوڙي، ڏکڻ-وچ دراوڙي ۽ ڏکڻ دراوڙي. انهن شاخن جي اندروني ارتقائي لاڳاپن بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جديد تقابلي لساني تحقيق پڻ انهن وڏين شاخن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪري ٿي، پر سندن پاڻ ۾ تعلق جي مڪمل ترتيب اڃا بحث هيٺ آهي.<ref name="Kolipakam2018">{{cite journal |last=Kolipakam |first=Vishnupriya |title=A Bayesian phylogenetic study of the Dravidian language family |journal=Royal Society Open Science |year=2018 |volume=5 |issue=3 |pages=171504 |doi=10.1098/rsos.171504 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5882685/}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #A8799A; background:#FFF9FC; text-align:right;" |+ style="background:#965B80; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | دراوڙي ٻولين جون اهم شاخون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | شاخ ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | نمايان ٻوليون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | اهم علائقا |- | style="background:#FCEAF2;" | '''اتر دراوڙي''' | [[بروهي ٻولي|بروهي]]، ڪورک، مالتو | بلوچستان، جهارکنڊ، اوڙيسا ۽ ڀرپاسي جا علائقا |- | style="background:#F8EAF8;" | '''وچ دراوڙي''' | ڪولامي، پارجي ۽ گڊبا جون ڪي ٻوليون | وچ ۽ اوڀر هندستان |- | style="background:#FCEAF2;" | '''ڏکڻ-وچ دراوڙي''' | تيلگو، گونڊي، ڪوئي، ڪووي | آنڌرا پرديش، تلنگانا ۽ وچ هندستان |- | style="background:#F8EAF8;" | '''ڏکڻ دراوڙي''' | تامل، ڪناڙي، مليالم، تولو، ڪوڊوا | تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، ڪيرالا ۽ سري لنڪا |} === دراوڙي ٻولين جون لساني خاصيتون === دراوڙي ٻولين جي هڪ نمايان خصوصيت سندن '''جوڙيندڙ يا الحاقي بناوت''' (Agglutinative morphology) آهي. اهڙي بناوت ۾ لفظ جي بنيادي صورت سان مختلف پڇاڙيون ملائي زماني، حالت، عدد، شخص يا ٻين گرامري معنائن جو اظهار ڪيو ويندو آهي. انهن ٻولين ۾ ڪيترائي گرامري لاڳاپا لفظن جي پڇاڙين ذريعي ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين ۾ عام جملي جي ترتيب فاعل، مفعول ۽ فعل هوندي آهي. ڪيترين ٻولين ۾ مڙيل زبان سان ادا ٿيندڙ آواز (Retroflex consonants) پڻ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن مان ڪجهه خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ به ملن ٿيون، جن جو هڪ سبب مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ برادرين جو ڊگهي عرصي تائين باهمي رابطو آهي. === سنڌي ۽ دراوڙي ٻولين جو تعلق === [[سنڌي ٻولي]] بنيادي طور [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي ٻولي آهي. ٻنهي ٻولين جو هڪ ئي علائقي ۾ استعمال ۽ مختلف دورن ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ جا سماجي لاڳاپا لساني رابطن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ هندستان جي قديم ٻولين، ڪولن، دراوڙن ۽ آريائن بابت ان وقت جي لساني ۽ تاريخي نظرين جو جائزو ورتو آهي. سندس بحث مان ان دور جي سنڌي لساني تاريخ نويسيءَ جي فڪري پسمنظر کي سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به قديم لفظن جي هڪجهڙائيءَ مان سڌي نسلي نسبت ثابت ڪرڻ يا سنڌيءَ کي دراوڙي خاندان جي ٻولي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="AdvaniHistory">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مھرچند |author-link=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |pages=15–20 |language=sd}}</ref> == اصل ۽ قديم تاريخ == === اصل وطن بابت نظريا === دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي قديم اصل وطن بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن انهن ٻولين جي شروعات هندستان جي اندر سمجهي آهي، جڏهن تہ ٻين سندن قديم تاريخ کي ايران جي مٿانهين پٽ، ايلام يا اولهه ايشيا جي آباديءَ جي قديم لڏپلاڻ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. انهن مان ڪنهن به هڪ نظريي کي سمورن محققن جي قطعي اتفاق حاصل ناهي.<ref name="Krishnamurti2003"/><ref name="Parpola2015"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه مؤرخن دراوڙن کي ''ڀونوچ سمنڊ واري نسل'' سان منسوب ڪيو ۽ سندن اصل وطن ليبيا، اولهه ايشيا يا ڏکڻ هندستان ڄاڻايو. اهڙا خيال ان وقت جي نسلي درجابنديءَ تي ٻڌل هئا. جديد علم بشريات ۽ آباديءَ جي جينياتي تحقيق موجب ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي نسب کي هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن بابت هڪ جدا بحث ڪيو آهي. ڪتاب جي صفحي 15 تي هو قديم هندستان ۾ ڪولن ۽ دراوڙن جي آبادڪاريءَ بابت پنهنجي دور جي تاريخدانن جا نظريا بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ڪن عالمن جو خيال هو تہ ڪول ۽ دراوڙ هڪ ئي زماني ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا، جڏهن تہ ٻين موجب ڪول اڳ ۾ موجود هئا ۽ دراوڙ پوءِ آيا.<ref name="AdvaniHistory"/> صفحي 16 تي آڏواڻي دراوڙن جي اصل بابت ٻن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ نظريي موجب سندن تعلق ڏکڻ هندستان سان هو، جڏهن تہ ٻئي موجب اهي ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي هندستان پهتا. هو انهن نظرين جي سلسلي ۾ پنهنجي دور جي تاريخدانن ۽ لسانيات جي ماهرن جا حوالا پڻ ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي هن بيان کي سندس زماني جي تاريخي تحقيق جي نمائندگي طور ڏسڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي پکيڙ، قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ جينياتي تاريخ کي الڳ الڳ شاهدين جي بنياد تي جانچيو ويندو آهي. === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان ممڪن تعلق === {{Main|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو لکت}} [[File:Dancing girl.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسيءَ جو مشهور مجسمو، جنهن کي عام طور ''ناچڻي ڇوڪري'' چيو وڃي ٿو.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن جو شهري عروج لڳ ڀڳ 2600 کان 1900 ق.م. تائين رهيو، قديم ڏکڻ ايشيا جي وڏين تهذيبن مان هڪ هئي. [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] ان جا مشهور آثار قديمه جا ماڳ آهن. سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اِراوتم مهاديوان]] ۽ [[آسڪو پارپولا]] جهڙن محققن سنڌو لکت جي نشانين ۽ قديم دراوڙي لفظن ۾ ممڪن لاڳاپا ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. پارپولا جي تحقيق ۾ قديم دراوڙي ٻوليءَ کي سنڌو تهذيب جي ممڪن ٻولين مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/> بهرحال، سنڌو لکت اڃا تائين قطعي طور پڙهي نه وئي آهي. تنهنڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي دراوڙ سڏڻ، يا سندن ٻوليءَ کي يقيني طور دراوڙي قرار ڏيڻ، موجوده شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي. === قديم آباديءَ جي جينياتي تاريخ === قديم ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن هزارن سالن جي لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ جو نتيجو آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ ۽ ڏکڻ ايشيا جي بعد وارين آبادين جي وچ ۾ اهم جينياتي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن هڪ مخصوص قديم ٻوليءَ جي سڌي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmid=31488661 |pmc=6822619}}</ref> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي تاريخ ۽ دراوڙي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو ويندو آهي. o6hl5aa4a32zho7o20gq1etsytny3nq 421132 421131 2026-10-12T20:12:05Z Intisar Ali 8681 421132 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جون دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ لساني ۽ ثقافتي برادريون}} {{Infobox ethnic group | group = دراوڙ | native_name = Dravidian peoples | image = Dravidian map.svg | image_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست | population = لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ دراوڙي ٻولين جا ڳالهائيندڙ | regions = [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ ايشيائي مهاجر برادريون | languages = [[دراوڙي ٻوليون]] | religions = [[هندومت]]، [[دراوڙ لوڪ مذهب]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم]] ۽ ٻيا | related_groups = ڏکڻ ايشيا جون ٻيون لساني ۽ ثقافتي برادريون }} '''دراوڙ''' ({{lang-en|Dravidian peoples}})، يا '''دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو'''، [[ڏکڻ ايشيا]] جون مختلف لساني ۽ ثقافتي برادريون آهن، جن جون مادري ٻوليون [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکن ٿيون. اهي بنيادي طور [[ڏکڻ هندستان]] ۽ [[سري لنڪا]] ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سندن ٻيون برادريون وچ هندستان، اڀرندي هندستان، [[بلوچستان]]، نيپال ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ ملن ٿيون. دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ نسلي گروهه جي قطعي آدمشماري نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙن جي وڏين لساني برادرين ۾ [[تيلگو ماڻهو|تيلگو]]، [[تامل ماڻهو|تامل]]، [[ڪناڙي ماڻهو|ڪناڙي]]، [[مليالي ماڻهو|مليالي]]، [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪورک ماڻهو|ڪورک]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] شامل آهن. انهن برادرين جون ٻوليون هڪ ئي لساني خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر انهن جي تاريخ، ثقافت، مذهب، علائقائي سڃاڻپ ۽ سماجي روايتن ۾ نمايان فرق موجود آهن.<ref name="Krishnamurti2003">{{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}}</ref> دراوڙي ٻولين جي قدامت، سندن اصل وطن ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان سندن ممڪن تعلق بابت لسانيات، آثار قديمه ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۾ تحقيق جاري آهي. ڪيترن محققن سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي قديم دراوڙي ٻوليءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر [[سنڌو لکت]] جي اڃا تائين عام طور قبوليل پڙهڻي نه ٿيڻ سبب ان نظريي کي قطعي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Parpola2015">{{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ '''دراوڙ''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دراوِڙ'' (Drāviḍa) سان آهي. تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب هن لفظ جو تعلق ''تامل'' يا ''تمِل'' نالي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين ۾ ''دامِل''، ''داميلا'' ۽ ''ڌاميلا'' جهڙيون صورتون ملن ٿيون، جيڪي ڏکڻ هندستان ۽ سري لنڪا جي تامل آباديءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Zvelebil1990">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=Dravidian Linguistics: An Introduction |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |year=1990}}</ref> سنسڪرت جي تاريخي ادب ۾ ''دراوِڙ'' جو استعمال ڪڏهن ڏکڻ هندستان جي جاگرافيائي علائقي ۽ ڪڏهن اتان جي ماڻهن لاءِ ڪيو ويو. اوڻويهين صديءَ ۾ لسانيات جي ماهر [[رابرٽ ڪالڊويل]] دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس ۾ هن اصطلاح کي هڪ مستقل لساني خاندان جي نالي طور مشهور ڪيو.<ref name="Caldwell1856">{{cite book |last=Caldwell |first=Robert |title=A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages |year=1856 |publisher=Harrison |location=London}}</ref> موجوده لسانيات ۾ ''دراوڙي'' لفظ جو بنيادي مطلب ٻولين جي هڪ خاندان سان لاڳاپيل هجڻ آهي؛ ان مان ڪنهن شخص جي هڪ مخصوص نسل، جسماني بناوت يا جينياتي اصليت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == دراوڙي ٻوليون == {{Main|دراوڙي ٻوليون}} [[File:Dravidian subgroups.png|thumb|250px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي چئن اهم شاخن جي ورهاست.]] دراوڙي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جي اهم ٻولي خاندانن مان هڪ آهن. انهن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ [[تولو ٻولي|تولو]]، [[گونڊي ٻولي|گونڊي]]، [[ڪورک ٻولي|ڪورک]]، [[مالتو ٻولي|مالتو]]، [[ڪوئي ٻولي|ڪوئي]] ۽ [[بروهي ٻولي|بروهي]] پڻ هن خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين جي درجابنديءَ ۾ عام طور چار وڏيون شاخون ڄاڻايون وينديون آهن: اتر دراوڙي، وچ دراوڙي، ڏکڻ-وچ دراوڙي ۽ ڏکڻ دراوڙي. انهن شاخن جي اندروني ارتقائي لاڳاپن بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جديد تقابلي لساني تحقيق پڻ انهن وڏين شاخن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪري ٿي، پر سندن پاڻ ۾ تعلق جي مڪمل ترتيب اڃا بحث هيٺ آهي.<ref name="Kolipakam2018">{{cite journal |last=Kolipakam |first=Vishnupriya |title=A Bayesian phylogenetic study of the Dravidian language family |journal=Royal Society Open Science |year=2018 |volume=5 |issue=3 |pages=171504 |doi=10.1098/rsos.171504 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5882685/}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #A8799A; background:#FFF9FC; text-align:right;" |+ style="background:#965B80; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | دراوڙي ٻولين جون اهم شاخون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | شاخ ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | نمايان ٻوليون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | اهم علائقا |- | style="background:#FCEAF2;" | '''اتر دراوڙي''' | [[بروهي ٻولي|بروهي]]، ڪورک، مالتو | بلوچستان، جهارکنڊ، اوڙيسا ۽ ڀرپاسي جا علائقا |- | style="background:#F8EAF8;" | '''وچ دراوڙي''' | ڪولامي، پارجي ۽ گڊبا جون ڪي ٻوليون | وچ ۽ اوڀر هندستان |- | style="background:#FCEAF2;" | '''ڏکڻ-وچ دراوڙي''' | تيلگو، گونڊي، ڪوئي، ڪووي | آنڌرا پرديش، تلنگانا ۽ وچ هندستان |- | style="background:#F8EAF8;" | '''ڏکڻ دراوڙي''' | تامل، ڪناڙي، مليالم، تولو، ڪوڊوا | تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، ڪيرالا ۽ سري لنڪا |} === دراوڙي ٻولين جون لساني خاصيتون === دراوڙي ٻولين جي هڪ نمايان خصوصيت سندن '''جوڙيندڙ يا الحاقي بناوت''' (Agglutinative morphology) آهي. اهڙي بناوت ۾ لفظ جي بنيادي صورت سان مختلف پڇاڙيون ملائي زماني، حالت، عدد، شخص يا ٻين گرامري معنائن جو اظهار ڪيو ويندو آهي. انهن ٻولين ۾ ڪيترائي گرامري لاڳاپا لفظن جي پڇاڙين ذريعي ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين ۾ عام جملي جي ترتيب فاعل، مفعول ۽ فعل هوندي آهي. ڪيترين ٻولين ۾ مڙيل زبان سان ادا ٿيندڙ آواز (Retroflex consonants) پڻ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن مان ڪجهه خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ به ملن ٿيون، جن جو هڪ سبب مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ برادرين جو ڊگهي عرصي تائين باهمي رابطو آهي. === سنڌي ۽ دراوڙي ٻولين جو تعلق === [[سنڌي ٻولي]] بنيادي طور [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي ٻولي آهي. ٻنهي ٻولين جو هڪ ئي علائقي ۾ استعمال ۽ مختلف دورن ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ جا سماجي لاڳاپا لساني رابطن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ هندستان جي قديم ٻولين، ڪولن، دراوڙن ۽ آريائن بابت ان وقت جي لساني ۽ تاريخي نظرين جو جائزو ورتو آهي. سندس بحث مان ان دور جي سنڌي لساني تاريخ نويسيءَ جي فڪري پسمنظر کي سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به قديم لفظن جي هڪجهڙائيءَ مان سڌي نسلي نسبت ثابت ڪرڻ يا سنڌيءَ کي دراوڙي خاندان جي ٻولي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="AdvaniHistory">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مھرچند |author-link=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |pages=15–20 |language=sd}}</ref> == اصل ۽ قديم تاريخ == === اصل وطن بابت نظريا === دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي قديم اصل وطن بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن انهن ٻولين جي شروعات هندستان جي اندر سمجهي آهي، جڏهن تہ ٻين سندن قديم تاريخ کي ايران جي مٿانهين پٽ، ايلام يا اولهه ايشيا جي آباديءَ جي قديم لڏپلاڻ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. انهن مان ڪنهن به هڪ نظريي کي سمورن محققن جي قطعي اتفاق حاصل ناهي.<ref name="Krishnamurti2003"/><ref name="Parpola2015"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه مؤرخن دراوڙن کي ''ڀونوچ سمنڊ واري نسل'' سان منسوب ڪيو ۽ سندن اصل وطن ليبيا، اولهه ايشيا يا ڏکڻ هندستان ڄاڻايو. اهڙا خيال ان وقت جي نسلي درجابنديءَ تي ٻڌل هئا. جديد علم بشريات ۽ آباديءَ جي جينياتي تحقيق موجب ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي نسب کي هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن بابت هڪ جدا بحث ڪيو آهي. ڪتاب جي صفحي 15 تي هو قديم هندستان ۾ ڪولن ۽ دراوڙن جي آبادڪاريءَ بابت پنهنجي دور جي تاريخدانن جا نظريا بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ڪن عالمن جو خيال هو تہ ڪول ۽ دراوڙ هڪ ئي زماني ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا، جڏهن تہ ٻين موجب ڪول اڳ ۾ موجود هئا ۽ دراوڙ پوءِ آيا.<ref name="AdvaniHistory"/> صفحي 16 تي آڏواڻي دراوڙن جي اصل بابت ٻن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ نظريي موجب سندن تعلق ڏکڻ هندستان سان هو، جڏهن تہ ٻئي موجب اهي ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي هندستان پهتا. هو انهن نظرين جي سلسلي ۾ پنهنجي دور جي تاريخدانن ۽ لسانيات جي ماهرن جا حوالا پڻ ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي هن بيان کي سندس زماني جي تاريخي تحقيق جي نمائندگي طور ڏسڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي پکيڙ، قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ جينياتي تاريخ کي الڳ الڳ شاهدين جي بنياد تي جانچيو ويندو آهي. === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان ممڪن تعلق === {{Main|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو لکت}} [[File:Dancing girl.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسيءَ جو مشهور مجسمو، جنهن کي عام طور ''ناچڻي ڇوڪري'' چيو وڃي ٿو.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن جو شهري عروج لڳ ڀڳ 2600 کان 1900 ق.م. تائين رهيو، قديم ڏکڻ ايشيا جي وڏين تهذيبن مان هڪ هئي. [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] ان جا مشهور آثار قديمه جا ماڳ آهن. سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اِراوتم مهاديوان]] ۽ [[آسڪو پارپولا]] جهڙن محققن سنڌو لکت جي نشانين ۽ قديم دراوڙي لفظن ۾ ممڪن لاڳاپا ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. پارپولا جي تحقيق ۾ قديم دراوڙي ٻوليءَ کي سنڌو تهذيب جي ممڪن ٻولين مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/> بهرحال، سنڌو لکت اڃا تائين قطعي طور پڙهي نه وئي آهي. تنهنڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي دراوڙ سڏڻ، يا سندن ٻوليءَ کي يقيني طور دراوڙي قرار ڏيڻ، موجوده شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي. === قديم آباديءَ جي جينياتي تاريخ === قديم ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن هزارن سالن جي لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ جو نتيجو آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ ۽ ڏکڻ ايشيا جي بعد وارين آبادين جي وچ ۾ اهم جينياتي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن هڪ مخصوص قديم ٻوليءَ جي سڌي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmid=31488661 |pmc=6822619}}</ref> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي تاريخ ۽ دراوڙي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو ويندو آهي. == دراوڙ ۽ سنڌ == === سنڌ ۾ دراوڙن جي ممڪن قديم موجودگي === سنڌ جي قديم آباديءَ، ٻولين ۽ تهذيبي ارتقا بابت تحقيق ۾ [[دراوڙ]]ن جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ٻوليءَ بابت پيش ڪيل هڪ اهم نظريي موجب ان جا گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه رهواسي قديم دراوڙي ٻولي ڳالهائيندا هئا. هن نظريي جي حمايت ۾ قديم دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس، سنڌو لکت جي نشانين ۽ ڏکڻ ايشيا جي تاريخي لساني رابطن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/><ref name="Mukhopadhyay2021">{{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w |url=https://www.nature.com/articles/s41599-021-00868-w}}</ref> ان جي باوجود سنڌ ۾ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙن جي قديم موجودگيءَ جو صحيح زمانو، سندن آباديءَ جي پکيڙ ۽ سنڌو تهذيب جي ٻين ممڪن ٻولين سان سندن تعلق اڃا مڪمل طور معلوم ناهي. آثار قديمه مان مليل عمارتون، مهرون، مجسما ۽ انساني باقيات ڪنهن مخصوص ٻوليءَ جي قطعي سڃاڻپ لاءِ ڪافي ناهن. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن کي سنڌ جي قديم تاريخ سان ڳنڍيندي مختلف عالمن جا نظريا پيش ڪيا آهن. هن موهن جي دڙي، بلوچستان جي بروهين، قديم هندستان جي آبادين ۽ دراوڙن جي لڏپلاڻ بابت پنهنجي زماني جي تحقيق کي بيان ڪيو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> === موهن جو دڙو ۽ دراوڙي نظريو === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|250px|[[موهن جو دڙو]]، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو اهم آثار قديمه وارو ماڳ.]] [[موهن جو دڙو]] سنڌ جي قديم شهري تاريخ جو اهم مرڪز آهي. هن ماڳ مان مليل آثار سنڌو تهذيب جي شهرسازي، پاڻيءَ جي نيڪال، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت معلومات مهيا ڪن ٿا. موهن جي دڙي مان مليل مهرن تي مختصر نشانين جي صورت ۾ هڪ لکت موجود آهي، جنهن کي [[سنڌو لکت]] چيو وڃي ٿو. ان لکت جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا آهن، جن مان دراوڙي نظريو هڪ اهم تحقيقي موقف آهي. [[آسڪو پارپولا]] ۽ ٻين محققن سنڌو لکت جي ڪجهه نشانين کي قديم دراوڙي لفظن ۽ معنائن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٻئي طرف لسانيات جي ماهر ٽي. بَرو (T. Burrow) اهڙين پڙهڻين جي لساني بنيادن تي تنقيدي جائزو ورتو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ دراوڙي نظريو علمي تحقيق جو موضوع آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل پڙهڻي.<ref name="Burrow1969">{{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}}</ref><ref name="Parpola2015"/> سنڌو لکت جي قطعي پڙهڻي نه ٿيڻ ڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي هڪ ئي لساني يا نسلي برادريءَ سان منسوب ڪرڻ درست ناهي. === ڀيرومل آڏواڻي ۽ موهن جي دڙي جا رهواسي === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 16 ۽ 17 تي دراوڙن جي اصل وطن ۽ قديم سنڌ سان سندن ممڪن تعلق بابت بحث ڪيو آهي. هن پنهنجي دور جي عالمن جي حوالن سان بيان ڪيو تہ دراوڙن جي قديم لڏپلاڻ بابت مختلف رايا موجود هئا. آڏواڻيءَ جي بيان ۾ هڪ راءِ موجب دراوڙ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي سنڌو ماٿريءَ ۾ پهتا. ٻي راءِ موجب دراوڙ هندستان جي قديم آبادين مان هئا. هن بحث ۾ آڏواڻيءَ ڊاڪٽر ايس. ڪي. چئٽرجي ۽ سر جان مارشل جي تحقيق جا حوالا ڏنا آهن.<ref name="AdvaniHistory"/> انهن نظرين جي تاريخي اهميت اها آهي تہ اهي ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي قديم تاريخ بابت رائج علمي خيالن کي ظاهر ڪن ٿا. جديد تحقيق ۾ لڏپلاڻ، ٻولي ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ بابت وڌيڪ پيچيده تصوير سامهون آئي آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> == بروهي ۽ دراوڙي ٻوليون == {{Main|بروهي ٻولي|بروهي ماڻهو}} [[بروهي ٻولي]] پاڪستان جي [[بلوچستان]] صوبي ۾ ڳالهائجندڙ دراوڙي ٻولي آهي. اها دراوڙي خاندان جي اترين شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏين دراوڙي ٻولين کان جاگرافيائي طور پري واقع آهي. بروهي ٻوليءَ جي اها جاگرافيائي حيثيت دراوڙي ٻولين جي قديم پکيڙ بابت تحقيق ۾ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="Elfenbein1989">{{cite encyclopedia |last=Elfenbein |first=Josef |title=Brahui |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |pages=433–443 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/brahui/}}</ref> بروهي ڳالهائيندڙن جي اهم آبادين ۾ [[قلات]]، [[خضدار]]، [[مستونگ]]، [[نوشڪي]] ۽ بلوچستان جا ٻيا علائقا شامل آهن. بروهي ڳالهائيندڙ افغانستان ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهي ٻوليءَ جي اصل بابت اختلاف === بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ موجودگيءَ بابت ٻن وڏن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هڪ نظريي موجب بروهي قديم زماني ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي وڏي پکيڙ جي باقيات آهي. ٻئي نظريي موجب بروهي ڳالهائيندڙ نسبتاً پوءِ جي زماني ۾ هندستان جي ٻين علائقن مان بلوچستان پهتا. لسانيات جي ماهر [[جوزف ايلفنباين]] بروهي ٻوليءَ جي تاريخي ماخذن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ پاڙيسري ٻولين جي اثرن جو تفصيلي جائزو ورتو. سندس تحقيق موجب بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ قديم ترين موجودگيءَ بابت يقيني تاريخي شاهد محدود آهن، تنهنڪري ان جي موجوده جاگرافيائي حيثيت مان ڪنهن هڪ قديم لڏپلاڻ کي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهيءَ تي سنڌي ۽ ٻين ٻولين جا اثر === بروهي ٻوليءَ تي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ هند-آريائي ٻولين جا اثر پيا آهن. ايلفنباين جي لساني تحقيق موجب بروهي لغت ۾ سنڌي ۽ سرائڪي جهڙين هند-آريائي ٻولين سان تاريخي رابطن جا نشان موجود آهن. بلوچيءَ جو اثر بروهيءَ جي لفظن کان سواءِ آوازن، صرف ۽ نحو تي پڻ پيو آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> بروهي ۽ سنڌيءَ جي وچ ۾ لساني رابطن جي موجودگي ٻنهي ٻولين کي هڪ ئي خاندان جو حصو نٿي بڻائي. سنڌي هند-آريائي ٻولي آهي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي خاندان سان تعلق رکي ٿي. === ڀيرومل جو بروهين بابت بيان === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب جي صفحي 17 تي بلوچستان جي بروهين جي ٻوليءَ جي بناوت کي دراوڙي ٻولين سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب بروهي ٻوليءَ جي گرامري بناوت ۽ ٻين دراوڙي ٻولين ۾ مشابهت موجود آهي. هو انهيءَ مشابهت جي بنياد تي بروهين جي قديم تاريخ بابت پنهنجي دور ۾ پيش ڪيل مختلف نظرين جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> بروهي ٻوليءَ جي دراوڙي خاندان سان نسبت جديد لساني تحقيق ۾ قبول ٿيل آهي؛ البت ان جي ڳالهائيندڙن جي قديم لڏپلاڻ جو رستو ۽ زمانو اڃا بحث هيٺ آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> == سنڌ جون برادريون ۽ دراوڙي نسبت بابت روايتون == === اوڏ برادري === [[اوڏ]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ روايتي برادري آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ مٽيءَ جي ڪم، کوٽائي، اڏاوت ۽ ٻين محنت ڪش پيشن سان پڻ ڳنڍيل رهي آهي. سنڌ ۾ اوڏ برادريءَ جي موجودگي قديم ۽ جديد سماجي تاريخ جي مطالعي جو هڪ موضوع آهي. سنڌ جي ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ اوڏن کي دراوڙن سان منسوب ڪيو ويو آهي. اهڙي نسبت کي تاريخي روايت يا قديم مؤرخن جي راءِ طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن برادريءَ جي روايتي پيشي يا نالي جي مشابهت مان ان جي قديم لساني يا جينياتي نسبت قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. اوڏ برادريءَ جي دراوڙي اصل بابت حتمي نتيجي لاءِ سندن تاريخي ٻولي، قديم دستاويزن، لڏپلاڻ ۽ برادريءَ جي سماجي تاريخ بابت مخصوص تحقيق گهربل آهي. === مهاڻا، ماڃر ۽ ماڱر === [[مهاڻا]] سنڌ جي درياهي، ڍنڍن ۽ سامونڊي علائقن سان لاڳاپيل روايتي برادرين مان آهن. مڇي مارڻ، ٻيڙيون هلائڻ ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل روزگار سندن تاريخي زندگيءَ جا اهم حصا رهيا آهن. سنڌ جي ادبي ۽ مقامي روايتن ۾ ''ماڃر'' ۽ ''ماڱر'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. انهن لفظن جو استعمال ڪڏهن ڪنهن علائقي، ڪڏهن پيشه ورانه سڃاڻپ ۽ ڪڏهن برادريءَ جي نالي سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ مهاڻن يا ماڃرن کي قديم دراوڙي آباديءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. تنهن هوندي به لفظن جي صوتياتي مشابهت يا هڪجهڙي پيشي جي بنياد تي ڪنهن برادريءَ جو دراوڙي اصل ثابت ڪرڻ مناسب ناهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ موجود اهڙن لفظن جي بڻ بنياد بابت نتيجو ڪڍڻ لاءِ تاريخي لغتن، قديم دستاويزن ۽ تقابلي لساني تحقيق جي ضرورت آهي. === سنڌي لوڪ ادب ۾ مهاڻا === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي درياهي زندگي، مهاڻن، مڇي ماريندڙن ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل برادرين جو ذڪر ملي ٿو. ''سر ڪاموڏ'' ۾ نوري ڄام تماچيءَ جي روايت ذريعي مهاڻن جي زندگيءَ ۽ سماجي حيثيت کي ادبي اظهار ملي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ادبي ماخذ آهي، پر ان مان مهاڻن جي ڪنهن مخصوص قديم نسلي يا لساني اصل بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == قديم دراوڙن بابت تاريخي نسلي نظريا == === ڀونوچ سمنڊ وارو نظريو === اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه يورپي ۽ ڏکڻ ايشيائي مؤرخن دراوڙن جي اصل بابت ڀونوچ سمنڊ سان لاڳاپيل نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين موجب قديم زماني ۾ اولهه ايشيا ۽ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ ڏکڻ ايشيا ڏانهن ٿي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙن نظرين جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان ۾ دراوڙن جي ممڪن لڏپلاڻ لاءِ بلوچستان ۽ سنڌو ماٿريءَ جو رستو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> جديد علم بشريات ۾ پراڻي دور جون ''ڀونوچ سمنڊ وارو نسل'' ۽ اهڙيون ٻيون جسماني بنيادن تي قائم نسلي درجابنديون معتبر جينياتي آبادي گروهن جي برابر نٿيون سمجهيون وڃن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ مان ڪنهن هڪ مخصوص جسماني يا جينياتي نسل سان تعلق لازم نٿو اچي. === قديم آباديءَ جو باهمي ميلاپ === ڏکڻ ايشيا جي قديم آباديءَ جي تاريخ مختلف زمانن ۾ ٿيل لڏپلاڻ ۽ مقامي آبادين جي باهمي ميلاپ سان ٺهي آهي. جديد قديم ڊي اين اي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۽ بعد ۾ ڏکڻ ايشيا جي آبادين جي ٺهڻ ۾ ڪيترن مختلف قديم آبادي گروهن جو حصو رهيو آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> انهيءَ تحقيق مان دراوڙي ٻولين جي تاريخ بابت اهم پسمنظر ملي ٿو، پر قديم ڊي اين اي پاڻ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائجندڙ ٻولي نٿو ٻڌائي. ان ڪري جينياتي تحقيق کي آثار قديمه، تاريخي لسانيات ۽ لکتن جي تحقيق سان گڏ پڙهڻ ضروري آهي. 002g9xvmrm2myifp3yg41bfqqcwb9hw 421133 421132 2026-10-12T20:16:53Z Intisar Ali 8681 421133 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جون دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ لساني ۽ ثقافتي برادريون}} {{Infobox ethnic group | group = دراوڙ | native_name = Dravidian peoples | image = Dravidian map.svg | image_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست | population = لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ دراوڙي ٻولين جا ڳالهائيندڙ | regions = [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ ايشيائي مهاجر برادريون | languages = [[دراوڙي ٻوليون]] | religions = [[هندومت]]، [[دراوڙ لوڪ مذهب]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم]] ۽ ٻيا | related_groups = ڏکڻ ايشيا جون ٻيون لساني ۽ ثقافتي برادريون }} '''دراوڙ''' ({{lang-en|Dravidian peoples}})، يا '''دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو'''، [[ڏکڻ ايشيا]] جون مختلف لساني ۽ ثقافتي برادريون آهن، جن جون مادري ٻوليون [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکن ٿيون. اهي بنيادي طور [[ڏکڻ هندستان]] ۽ [[سري لنڪا]] ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سندن ٻيون برادريون وچ هندستان، اڀرندي هندستان، [[بلوچستان]]، نيپال ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ ملن ٿيون. دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ نسلي گروهه جي قطعي آدمشماري نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙن جي وڏين لساني برادرين ۾ [[تيلگو ماڻهو|تيلگو]]، [[تامل ماڻهو|تامل]]، [[ڪناڙي ماڻهو|ڪناڙي]]، [[مليالي ماڻهو|مليالي]]، [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪورک ماڻهو|ڪورک]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] شامل آهن. انهن برادرين جون ٻوليون هڪ ئي لساني خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر انهن جي تاريخ، ثقافت، مذهب، علائقائي سڃاڻپ ۽ سماجي روايتن ۾ نمايان فرق موجود آهن.<ref name="Krishnamurti2003">{{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}}</ref> دراوڙي ٻولين جي قدامت، سندن اصل وطن ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان سندن ممڪن تعلق بابت لسانيات، آثار قديمه ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۾ تحقيق جاري آهي. ڪيترن محققن سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي قديم دراوڙي ٻوليءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر [[سنڌو لکت]] جي اڃا تائين عام طور قبوليل پڙهڻي نه ٿيڻ سبب ان نظريي کي قطعي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Parpola2015">{{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ '''دراوڙ''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دراوِڙ'' (Drāviḍa) سان آهي. تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب هن لفظ جو تعلق ''تامل'' يا ''تمِل'' نالي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين ۾ ''دامِل''، ''داميلا'' ۽ ''ڌاميلا'' جهڙيون صورتون ملن ٿيون، جيڪي ڏکڻ هندستان ۽ سري لنڪا جي تامل آباديءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Zvelebil1990">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=Dravidian Linguistics: An Introduction |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |year=1990}}</ref> سنسڪرت جي تاريخي ادب ۾ ''دراوِڙ'' جو استعمال ڪڏهن ڏکڻ هندستان جي جاگرافيائي علائقي ۽ ڪڏهن اتان جي ماڻهن لاءِ ڪيو ويو. اوڻويهين صديءَ ۾ لسانيات جي ماهر [[رابرٽ ڪالڊويل]] دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس ۾ هن اصطلاح کي هڪ مستقل لساني خاندان جي نالي طور مشهور ڪيو.<ref name="Caldwell1856">{{cite book |last=Caldwell |first=Robert |title=A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages |year=1856 |publisher=Harrison |location=London}}</ref> موجوده لسانيات ۾ ''دراوڙي'' لفظ جو بنيادي مطلب ٻولين جي هڪ خاندان سان لاڳاپيل هجڻ آهي؛ ان مان ڪنهن شخص جي هڪ مخصوص نسل، جسماني بناوت يا جينياتي اصليت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == دراوڙي ٻوليون == {{Main|دراوڙي ٻوليون}} [[File:Dravidian subgroups.png|thumb|250px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي چئن اهم شاخن جي ورهاست.]] دراوڙي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جي اهم ٻولي خاندانن مان هڪ آهن. انهن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ [[تولو ٻولي|تولو]]، [[گونڊي ٻولي|گونڊي]]، [[ڪورک ٻولي|ڪورک]]، [[مالتو ٻولي|مالتو]]، [[ڪوئي ٻولي|ڪوئي]] ۽ [[بروهي ٻولي|بروهي]] پڻ هن خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين جي درجابنديءَ ۾ عام طور چار وڏيون شاخون ڄاڻايون وينديون آهن: اتر دراوڙي، وچ دراوڙي، ڏکڻ-وچ دراوڙي ۽ ڏکڻ دراوڙي. انهن شاخن جي اندروني ارتقائي لاڳاپن بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جديد تقابلي لساني تحقيق پڻ انهن وڏين شاخن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪري ٿي، پر سندن پاڻ ۾ تعلق جي مڪمل ترتيب اڃا بحث هيٺ آهي.<ref name="Kolipakam2018">{{cite journal |last=Kolipakam |first=Vishnupriya |title=A Bayesian phylogenetic study of the Dravidian language family |journal=Royal Society Open Science |year=2018 |volume=5 |issue=3 |pages=171504 |doi=10.1098/rsos.171504 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5882685/}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #A8799A; background:#FFF9FC; text-align:right;" |+ style="background:#965B80; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | دراوڙي ٻولين جون اهم شاخون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | شاخ ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | نمايان ٻوليون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | اهم علائقا |- | style="background:#FCEAF2;" | '''اتر دراوڙي''' | [[بروهي ٻولي|بروهي]]، ڪورک، مالتو | بلوچستان، جهارکنڊ، اوڙيسا ۽ ڀرپاسي جا علائقا |- | style="background:#F8EAF8;" | '''وچ دراوڙي''' | ڪولامي، پارجي ۽ گڊبا جون ڪي ٻوليون | وچ ۽ اوڀر هندستان |- | style="background:#FCEAF2;" | '''ڏکڻ-وچ دراوڙي''' | تيلگو، گونڊي، ڪوئي، ڪووي | آنڌرا پرديش، تلنگانا ۽ وچ هندستان |- | style="background:#F8EAF8;" | '''ڏکڻ دراوڙي''' | تامل، ڪناڙي، مليالم، تولو، ڪوڊوا | تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، ڪيرالا ۽ سري لنڪا |} === دراوڙي ٻولين جون لساني خاصيتون === دراوڙي ٻولين جي هڪ نمايان خصوصيت سندن '''جوڙيندڙ يا الحاقي بناوت''' (Agglutinative morphology) آهي. اهڙي بناوت ۾ لفظ جي بنيادي صورت سان مختلف پڇاڙيون ملائي زماني، حالت، عدد، شخص يا ٻين گرامري معنائن جو اظهار ڪيو ويندو آهي. انهن ٻولين ۾ ڪيترائي گرامري لاڳاپا لفظن جي پڇاڙين ذريعي ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين ۾ عام جملي جي ترتيب فاعل، مفعول ۽ فعل هوندي آهي. ڪيترين ٻولين ۾ مڙيل زبان سان ادا ٿيندڙ آواز (Retroflex consonants) پڻ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن مان ڪجهه خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ به ملن ٿيون، جن جو هڪ سبب مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ برادرين جو ڊگهي عرصي تائين باهمي رابطو آهي. === سنڌي ۽ دراوڙي ٻولين جو تعلق === [[سنڌي ٻولي]] بنيادي طور [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي ٻولي آهي. ٻنهي ٻولين جو هڪ ئي علائقي ۾ استعمال ۽ مختلف دورن ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ جا سماجي لاڳاپا لساني رابطن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ هندستان جي قديم ٻولين، ڪولن، دراوڙن ۽ آريائن بابت ان وقت جي لساني ۽ تاريخي نظرين جو جائزو ورتو آهي. سندس بحث مان ان دور جي سنڌي لساني تاريخ نويسيءَ جي فڪري پسمنظر کي سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به قديم لفظن جي هڪجهڙائيءَ مان سڌي نسلي نسبت ثابت ڪرڻ يا سنڌيءَ کي دراوڙي خاندان جي ٻولي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="AdvaniHistory">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مھرچند |author-link=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |pages=15–20 |language=sd}}</ref> == اصل ۽ قديم تاريخ == === اصل وطن بابت نظريا === دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي قديم اصل وطن بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن انهن ٻولين جي شروعات هندستان جي اندر سمجهي آهي، جڏهن تہ ٻين سندن قديم تاريخ کي ايران جي مٿانهين پٽ، ايلام يا اولهه ايشيا جي آباديءَ جي قديم لڏپلاڻ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. انهن مان ڪنهن به هڪ نظريي کي سمورن محققن جي قطعي اتفاق حاصل ناهي.<ref name="Krishnamurti2003"/><ref name="Parpola2015"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه مؤرخن دراوڙن کي ''ڀونوچ سمنڊ واري نسل'' سان منسوب ڪيو ۽ سندن اصل وطن ليبيا، اولهه ايشيا يا ڏکڻ هندستان ڄاڻايو. اهڙا خيال ان وقت جي نسلي درجابنديءَ تي ٻڌل هئا. جديد علم بشريات ۽ آباديءَ جي جينياتي تحقيق موجب ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي نسب کي هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن بابت هڪ جدا بحث ڪيو آهي. ڪتاب جي صفحي 15 تي هو قديم هندستان ۾ ڪولن ۽ دراوڙن جي آبادڪاريءَ بابت پنهنجي دور جي تاريخدانن جا نظريا بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ڪن عالمن جو خيال هو تہ ڪول ۽ دراوڙ هڪ ئي زماني ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا، جڏهن تہ ٻين موجب ڪول اڳ ۾ موجود هئا ۽ دراوڙ پوءِ آيا.<ref name="AdvaniHistory"/> صفحي 16 تي آڏواڻي دراوڙن جي اصل بابت ٻن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ نظريي موجب سندن تعلق ڏکڻ هندستان سان هو، جڏهن تہ ٻئي موجب اهي ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي هندستان پهتا. هو انهن نظرين جي سلسلي ۾ پنهنجي دور جي تاريخدانن ۽ لسانيات جي ماهرن جا حوالا پڻ ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي هن بيان کي سندس زماني جي تاريخي تحقيق جي نمائندگي طور ڏسڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي پکيڙ، قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ جينياتي تاريخ کي الڳ الڳ شاهدين جي بنياد تي جانچيو ويندو آهي. === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان ممڪن تعلق === {{Main|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو لکت}} [[File:Dancing girl.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسيءَ جو مشهور مجسمو، جنهن کي عام طور ''ناچڻي ڇوڪري'' چيو وڃي ٿو.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن جو شهري عروج لڳ ڀڳ 2600 کان 1900 ق.م. تائين رهيو، قديم ڏکڻ ايشيا جي وڏين تهذيبن مان هڪ هئي. [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] ان جا مشهور آثار قديمه جا ماڳ آهن. سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اِراوتم مهاديوان]] ۽ [[آسڪو پارپولا]] جهڙن محققن سنڌو لکت جي نشانين ۽ قديم دراوڙي لفظن ۾ ممڪن لاڳاپا ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. پارپولا جي تحقيق ۾ قديم دراوڙي ٻوليءَ کي سنڌو تهذيب جي ممڪن ٻولين مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/> بهرحال، سنڌو لکت اڃا تائين قطعي طور پڙهي نه وئي آهي. تنهنڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي دراوڙ سڏڻ، يا سندن ٻوليءَ کي يقيني طور دراوڙي قرار ڏيڻ، موجوده شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي. === قديم آباديءَ جي جينياتي تاريخ === قديم ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن هزارن سالن جي لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ جو نتيجو آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ ۽ ڏکڻ ايشيا جي بعد وارين آبادين جي وچ ۾ اهم جينياتي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن هڪ مخصوص قديم ٻوليءَ جي سڌي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmid=31488661 |pmc=6822619}}</ref> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي تاريخ ۽ دراوڙي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو ويندو آهي. == دراوڙ ۽ سنڌ == === سنڌ ۾ دراوڙن جي ممڪن قديم موجودگي === سنڌ جي قديم آباديءَ، ٻولين ۽ تهذيبي ارتقا بابت تحقيق ۾ [[دراوڙ]]ن جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ٻوليءَ بابت پيش ڪيل هڪ اهم نظريي موجب ان جا گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه رهواسي قديم دراوڙي ٻولي ڳالهائيندا هئا. هن نظريي جي حمايت ۾ قديم دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس، سنڌو لکت جي نشانين ۽ ڏکڻ ايشيا جي تاريخي لساني رابطن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/><ref name="Mukhopadhyay2021">{{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w |url=https://www.nature.com/articles/s41599-021-00868-w}}</ref> ان جي باوجود سنڌ ۾ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙن جي قديم موجودگيءَ جو صحيح زمانو، سندن آباديءَ جي پکيڙ ۽ سنڌو تهذيب جي ٻين ممڪن ٻولين سان سندن تعلق اڃا مڪمل طور معلوم ناهي. آثار قديمه مان مليل عمارتون، مهرون، مجسما ۽ انساني باقيات ڪنهن مخصوص ٻوليءَ جي قطعي سڃاڻپ لاءِ ڪافي ناهن. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن کي سنڌ جي قديم تاريخ سان ڳنڍيندي مختلف عالمن جا نظريا پيش ڪيا آهن. هن موهن جي دڙي، بلوچستان جي بروهين، قديم هندستان جي آبادين ۽ دراوڙن جي لڏپلاڻ بابت پنهنجي زماني جي تحقيق کي بيان ڪيو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> === موهن جو دڙو ۽ دراوڙي نظريو === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|250px|[[موهن جو دڙو]]، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو اهم آثار قديمه وارو ماڳ.]] [[موهن جو دڙو]] سنڌ جي قديم شهري تاريخ جو اهم مرڪز آهي. هن ماڳ مان مليل آثار سنڌو تهذيب جي شهرسازي، پاڻيءَ جي نيڪال، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت معلومات مهيا ڪن ٿا. موهن جي دڙي مان مليل مهرن تي مختصر نشانين جي صورت ۾ هڪ لکت موجود آهي، جنهن کي [[سنڌو لکت]] چيو وڃي ٿو. ان لکت جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا آهن، جن مان دراوڙي نظريو هڪ اهم تحقيقي موقف آهي. [[آسڪو پارپولا]] ۽ ٻين محققن سنڌو لکت جي ڪجهه نشانين کي قديم دراوڙي لفظن ۽ معنائن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٻئي طرف لسانيات جي ماهر ٽي. بَرو (T. Burrow) اهڙين پڙهڻين جي لساني بنيادن تي تنقيدي جائزو ورتو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ دراوڙي نظريو علمي تحقيق جو موضوع آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل پڙهڻي.<ref name="Burrow1969">{{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}}</ref><ref name="Parpola2015"/> سنڌو لکت جي قطعي پڙهڻي نه ٿيڻ ڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي هڪ ئي لساني يا نسلي برادريءَ سان منسوب ڪرڻ درست ناهي. === ڀيرومل آڏواڻي ۽ موهن جي دڙي جا رهواسي === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 16 ۽ 17 تي دراوڙن جي اصل وطن ۽ قديم سنڌ سان سندن ممڪن تعلق بابت بحث ڪيو آهي. هن پنهنجي دور جي عالمن جي حوالن سان بيان ڪيو تہ دراوڙن جي قديم لڏپلاڻ بابت مختلف رايا موجود هئا. آڏواڻيءَ جي بيان ۾ هڪ راءِ موجب دراوڙ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي سنڌو ماٿريءَ ۾ پهتا. ٻي راءِ موجب دراوڙ هندستان جي قديم آبادين مان هئا. هن بحث ۾ آڏواڻيءَ ڊاڪٽر ايس. ڪي. چئٽرجي ۽ سر جان مارشل جي تحقيق جا حوالا ڏنا آهن.<ref name="AdvaniHistory"/> انهن نظرين جي تاريخي اهميت اها آهي تہ اهي ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي قديم تاريخ بابت رائج علمي خيالن کي ظاهر ڪن ٿا. جديد تحقيق ۾ لڏپلاڻ، ٻولي ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ بابت وڌيڪ پيچيده تصوير سامهون آئي آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> == بروهي ۽ دراوڙي ٻوليون == {{Main|بروهي ٻولي|بروهي ماڻهو}} [[بروهي ٻولي]] پاڪستان جي [[بلوچستان]] صوبي ۾ ڳالهائجندڙ دراوڙي ٻولي آهي. اها دراوڙي خاندان جي اترين شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏين دراوڙي ٻولين کان جاگرافيائي طور پري واقع آهي. بروهي ٻوليءَ جي اها جاگرافيائي حيثيت دراوڙي ٻولين جي قديم پکيڙ بابت تحقيق ۾ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="Elfenbein1989">{{cite encyclopedia |last=Elfenbein |first=Josef |title=Brahui |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |pages=433–443 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/brahui/}}</ref> بروهي ڳالهائيندڙن جي اهم آبادين ۾ [[قلات]]، [[خضدار]]، [[مستونگ]]، [[نوشڪي]] ۽ بلوچستان جا ٻيا علائقا شامل آهن. بروهي ڳالهائيندڙ افغانستان ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهي ٻوليءَ جي اصل بابت اختلاف === بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ موجودگيءَ بابت ٻن وڏن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هڪ نظريي موجب بروهي قديم زماني ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي وڏي پکيڙ جي باقيات آهي. ٻئي نظريي موجب بروهي ڳالهائيندڙ نسبتاً پوءِ جي زماني ۾ هندستان جي ٻين علائقن مان بلوچستان پهتا. لسانيات جي ماهر [[جوزف ايلفنباين]] بروهي ٻوليءَ جي تاريخي ماخذن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ پاڙيسري ٻولين جي اثرن جو تفصيلي جائزو ورتو. سندس تحقيق موجب بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ قديم ترين موجودگيءَ بابت يقيني تاريخي شاهد محدود آهن، تنهنڪري ان جي موجوده جاگرافيائي حيثيت مان ڪنهن هڪ قديم لڏپلاڻ کي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهيءَ تي سنڌي ۽ ٻين ٻولين جا اثر === بروهي ٻوليءَ تي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ هند-آريائي ٻولين جا اثر پيا آهن. ايلفنباين جي لساني تحقيق موجب بروهي لغت ۾ سنڌي ۽ سرائڪي جهڙين هند-آريائي ٻولين سان تاريخي رابطن جا نشان موجود آهن. بلوچيءَ جو اثر بروهيءَ جي لفظن کان سواءِ آوازن، صرف ۽ نحو تي پڻ پيو آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> بروهي ۽ سنڌيءَ جي وچ ۾ لساني رابطن جي موجودگي ٻنهي ٻولين کي هڪ ئي خاندان جو حصو نٿي بڻائي. سنڌي هند-آريائي ٻولي آهي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي خاندان سان تعلق رکي ٿي. === ڀيرومل جو بروهين بابت بيان === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب جي صفحي 17 تي بلوچستان جي بروهين جي ٻوليءَ جي بناوت کي دراوڙي ٻولين سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب بروهي ٻوليءَ جي گرامري بناوت ۽ ٻين دراوڙي ٻولين ۾ مشابهت موجود آهي. هو انهيءَ مشابهت جي بنياد تي بروهين جي قديم تاريخ بابت پنهنجي دور ۾ پيش ڪيل مختلف نظرين جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> بروهي ٻوليءَ جي دراوڙي خاندان سان نسبت جديد لساني تحقيق ۾ قبول ٿيل آهي؛ البت ان جي ڳالهائيندڙن جي قديم لڏپلاڻ جو رستو ۽ زمانو اڃا بحث هيٺ آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> == سنڌ جون برادريون ۽ دراوڙي نسبت بابت روايتون == === اوڏ برادري === [[اوڏ]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ روايتي برادري آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ مٽيءَ جي ڪم، کوٽائي، اڏاوت ۽ ٻين محنت ڪش پيشن سان پڻ ڳنڍيل رهي آهي. سنڌ ۾ اوڏ برادريءَ جي موجودگي قديم ۽ جديد سماجي تاريخ جي مطالعي جو هڪ موضوع آهي. سنڌ جي ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ اوڏن کي دراوڙن سان منسوب ڪيو ويو آهي. اهڙي نسبت کي تاريخي روايت يا قديم مؤرخن جي راءِ طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن برادريءَ جي روايتي پيشي يا نالي جي مشابهت مان ان جي قديم لساني يا جينياتي نسبت قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. اوڏ برادريءَ جي دراوڙي اصل بابت حتمي نتيجي لاءِ سندن تاريخي ٻولي، قديم دستاويزن، لڏپلاڻ ۽ برادريءَ جي سماجي تاريخ بابت مخصوص تحقيق گهربل آهي. === مهاڻا، ماڃر ۽ ماڱر === [[مهاڻا]] سنڌ جي درياهي، ڍنڍن ۽ سامونڊي علائقن سان لاڳاپيل روايتي برادرين مان آهن. مڇي مارڻ، ٻيڙيون هلائڻ ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل روزگار سندن تاريخي زندگيءَ جا اهم حصا رهيا آهن. سنڌ جي ادبي ۽ مقامي روايتن ۾ ''ماڃر'' ۽ ''ماڱر'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. انهن لفظن جو استعمال ڪڏهن ڪنهن علائقي، ڪڏهن پيشه ورانه سڃاڻپ ۽ ڪڏهن برادريءَ جي نالي سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ مهاڻن يا ماڃرن کي قديم دراوڙي آباديءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. تنهن هوندي به لفظن جي صوتياتي مشابهت يا هڪجهڙي پيشي جي بنياد تي ڪنهن برادريءَ جو دراوڙي اصل ثابت ڪرڻ مناسب ناهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ موجود اهڙن لفظن جي بڻ بنياد بابت نتيجو ڪڍڻ لاءِ تاريخي لغتن، قديم دستاويزن ۽ تقابلي لساني تحقيق جي ضرورت آهي. === سنڌي لوڪ ادب ۾ مهاڻا === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي درياهي زندگي، مهاڻن، مڇي ماريندڙن ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل برادرين جو ذڪر ملي ٿو. ''سر ڪاموڏ'' ۾ نوري ڄام تماچيءَ جي روايت ذريعي مهاڻن جي زندگيءَ ۽ سماجي حيثيت کي ادبي اظهار ملي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ادبي ماخذ آهي، پر ان مان مهاڻن جي ڪنهن مخصوص قديم نسلي يا لساني اصل بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == قديم دراوڙن بابت تاريخي نسلي نظريا == === ڀونوچ سمنڊ وارو نظريو === اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه يورپي ۽ ڏکڻ ايشيائي مؤرخن دراوڙن جي اصل بابت ڀونوچ سمنڊ سان لاڳاپيل نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين موجب قديم زماني ۾ اولهه ايشيا ۽ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ ڏکڻ ايشيا ڏانهن ٿي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙن نظرين جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان ۾ دراوڙن جي ممڪن لڏپلاڻ لاءِ بلوچستان ۽ سنڌو ماٿريءَ جو رستو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> جديد علم بشريات ۾ پراڻي دور جون ''ڀونوچ سمنڊ وارو نسل'' ۽ اهڙيون ٻيون جسماني بنيادن تي قائم نسلي درجابنديون معتبر جينياتي آبادي گروهن جي برابر نٿيون سمجهيون وڃن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ مان ڪنهن هڪ مخصوص جسماني يا جينياتي نسل سان تعلق لازم نٿو اچي. === قديم آباديءَ جو باهمي ميلاپ === ڏکڻ ايشيا جي قديم آباديءَ جي تاريخ مختلف زمانن ۾ ٿيل لڏپلاڻ ۽ مقامي آبادين جي باهمي ميلاپ سان ٺهي آهي. جديد قديم ڊي اين اي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۽ بعد ۾ ڏکڻ ايشيا جي آبادين جي ٺهڻ ۾ ڪيترن مختلف قديم آبادي گروهن جو حصو رهيو آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> انهيءَ تحقيق مان دراوڙي ٻولين جي تاريخ بابت اهم پسمنظر ملي ٿو، پر قديم ڊي اين اي پاڻ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائجندڙ ٻولي نٿو ٻڌائي. ان ڪري جينياتي تحقيق کي آثار قديمه، تاريخي لسانيات ۽ لکتن جي تحقيق سان گڏ پڙهڻ ضروري آهي. == دراوڙن ۽ هند-آريائن جا لاڳاپا == === قديم هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي رابطا === [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولين جي ڳالهائيندڙن جا تاريخي لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي لساني ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم موضوع آهن. [[رگ ويد]] جي دور کان وٺي بعد واري ويدي ادب، سنسڪرت، پراڪرت ۽ جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا لساني عنصر ملن ٿا، جن کي ڪجهه محققن دراوڙي ۽ ٻين مقامي ٻولين جي اثر سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> قديم ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جي وچ ۾ واپار، رهائش، شاديون، مذهبي رسمون ۽ سماجي رابطن سبب لفظن ۽ لساني خاصيتن جي ڏي وٺ ٿي. انهيءَ عمل ۾ دراوڙي ٻولين ۽ هند-آريائي ٻولين ٻنهي هڪ ٻئي تي اثر وڌا. دراوڙي ٻولين جي تاريخ کي رڳو آريائن سان جنگ يا نسلي مخالفت جي صورت ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم ڏکڻ ايشيا جي سماجي تاريخ ۾ لڏپلاڻ، آباديءَ جو ميلاپ، ٻولين جي تبديلي ۽ ثقافتي تسلسل جا ڪيترائي عمل شامل هئا.<ref name="Narasimhan2019"/> === رگ ويد ۾ داس ۽ دسيو === [[رگ ويد]] ۾ ''داس'' (Dāsa) ۽ ''دسيو'' (Dasyu) جهڙا لفظ مختلف هنڌن تي ملن ٿا. انهن اصطلاحن جي معنائن ۽ تاريخي پسمنظر بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه پراڻن مؤرخن انهن کي آريائن کان اڳ هندستان ۾ رهندڙ آبادين سان ڳنڍيو، جڏهن تہ ٻين انهن لفظن کي مذهبي، سياسي يا سماجي مخالفن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح سمجهيو آهي. ويدي ادب ۾ ''داس'' ۽ ''دسيو'' جي استعمال کي ڪنهن هڪ مخصوص نسلي يا لساني گروهه سان قطعي طور منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي. خاص طور انهن لفظن مان سڌو اهو نتيجو ڪڍڻ تہ اهي سڀئي ماڻهو دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندا هئا، تاريخي ۽ لساني شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي.<ref name="JamisonBrereton2014">{{cite book |last1=Jamison |first1=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199370184}}</ref> === ڀيرومل آڏواڻيءَ جي تشريح === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 17 کان 19 تي دراوڙن، آريائن ۽ قديم هندستان جي آبادين بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان ۾ ''داس'' ۽ ''دسيو'' جي تشريح پڻ شامل آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻي پنهنجي دور جي تاريخي ۽ لساني نظرين جي روشنيءَ ۾ انهن لفظن جي اصل ۽ قديم آبادين سان سندن ممڪن تعلق تي بحث ڪري ٿو. هو لفظ ''اناس'' (Anāsa) جي تشريح جو ذڪر پڻ ڪري ٿو، جنهن کي ڪجهه پراڻن عالمن جسماني بناوت سان ڳنڍيو هو. جديد ويدي لسانيات ۾ ''اناس'' جي صحيح معنيٰ ۽ ان جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن. ان ڪري ان لفظ کي ڪنهن مخصوص قوم جي جسماني بناوت جو قطعي ثبوت سمجهڻ مناسب ناهي. آڏواڻيءَ جي بيان جي اهميت ان ۾ آهي تہ اهو ويهين صديءَ جي شروعاتي لساني ۽ تاريخي تحقيق جي سنڌي زبان ۾ تشريح پيش ڪري ٿو؛ پر سندس دور جي نسلي درجابندين کي جديد علم بشريات جي متفقه نتيجن طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === دراوڙن ۽ آريائن جي باهمي اثرن جو تاريخي پسمنظر === ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ ۾ هند-آريائي ۽ دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جي وچ ۾ رابطا ڊگهي عرصي تائين جاري رهيا. ان عمل ۾ مذهبي اصطلاحن، زرعي لفظن، روزمره جي لغت، سماجي روايتن ۽ ٻولين جي بناوت ۾ مختلف اثر ظاهر ٿيا. انهن رابطن جو مطالعو قديم هندستان کي ٻن مڪمل طور جدا ۽ هڪ ٻئي کان اڻ لاڳاپيل نسلن جي تاريخ سمجهڻ بدران هڪ گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي خطي جي تاريخ طور سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. == هند-آريائي ٻولين تي دراوڙي اثر == === آوازن ۽ صوتيات تي اثر === [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۾ زبان کي پوئتي موڙي ادا ٿيندڙ آوازن، يعني ''Retroflex consonants''، جي تاريخ بابت مختلف لساني نظريا پيش ڪيا ويا آهن. انهن آوازن جي موجودگيءَ کي ڪجهه محققن دراوڙي ۽ ٻين قديم ڏکڻ ايشيائي ٻولين سان رابطن جو نتيجو سمجهيو آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> سنڌي، پنجابي، هندي، مراٺي ۽ ٻين هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آواز ملن ٿا، پر ڪنهن هڪ آواز جي موجودگي پاڻمرادو ان ڳالهه جو ثبوت ناهي تہ اهو لازمي طور دراوڙي ٻوليءَ مان ورتو ويو آهي. صوتياتي اثر جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي ۽ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي. === لفظن جي ڏي وٺ === قديم سنسڪرت ۽ بعد وارين هند-آريائي ٻولين ۾ ڪجهه لفظن لاءِ دراوڙي بڻ بنياد تجويز ڪيو ويو آهي. اهڙن لفظن بابت تقابلي لسانيات ۾ آواز جي تاريخي تبديلي، لفظ جي پراڻي صورت، معنيٰ ۽ جاگرافيائي پکيڙ جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح دراوڙي ٻولين ۾ پڻ سنسڪرت، پراڪرت ۽ ٻين هند-آريائي ٻولين جا ڪيترائي لفظ داخل ٿيا. اهو ٻطرفو اثر ڏکڻ ايشيا جي لساني تاريخ جي اهم خصوصيت آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> === گرامري بناوت ۽ جملي جي ترتيب === دراوڙي ٻولين ۾ عام طور فاعل، مفعول ۽ فعل واري جملي جي ترتيب ملندي آهي. اهڙي ترتيب ڪيترين هند-آريائي ٻولين ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي خاندانن ۾ ٻيون به ڪجهه مشترڪ لساني خاصيتون ملن ٿيون. بهرحال، انهن مان هر مشابهت کي سڌو لساني اڌار يا اثر جو نتيجو سمجهڻ درست ناهي. ڪي خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي وسيع لساني علائقي ۾ گڏيل طور پيدا يا برقرار رهيون آهن. == ڏکڻ هندستان جون دراوڙي بادشاهتون == دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ علائقن ۾ قديم ۽ وچئين دور ۾ ڪيتريون بادشاهتون ۽ سياسي حڪومتون قائم ٿيون. انهن ۾ [[چولا سلطنت|چولا]]، [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]]، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[پلوا گهراڻو|پلوا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا]] ۽ [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] نمايان آهن. انهن حڪومتن جي تاريخ مختلف ٻولين، علائقائي ثقافتن ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. سڀني کي هڪ ئي سياسي يا نسلي وحدت جو حصو سمجهڻ درست ناهي. === چولا سلطنت === [[File:Brihadeeswarar Temple.jpg|thumb|250px|[[برهديشور مندر]]، تنجاوور؛ چولا دور جي دراوڙي طرز تعمير جو مشهور مثال.]] چولا سلطنت ڏکڻ هندستان جي اهم تاريخي حڪومتن مان هڪ هئي. نائين صدي عيسويءَ کان پوءِ چولا حڪمرانن تامل علائقي ۾ هڪ طاقتور سلطنت قائم ڪئي، جنهن جو سياسي ۽ سامونڊي اثر ڏکڻ هندستان ۽ ڀرپاسي جي علائقن تائين پکڙيو. [[راجاراجا چولا پهريون]] ۽ [[راجيندرا چولا پهريون]] چولا تاريخ جا مشهور حڪمران هئا. سندن دور ۾ مندرن جي تعمير، واپار، انتظامي تنظيم ۽ سامونڊي سرگرمين کي خاص ترقي ملي. تنجاوور جو [[برهديشور مندر]] چولا دور جي فن تعمير جو نمايان مثال آهي. ان سان گڏ گنگئيڪونڊچولاپورم ۽ داراسورم جا مندر پڻ چولا فن تعمير جي اهم يادگارن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="UNESCOChola">{{cite web |title=Great Living Chola Temples |url=https://whc.unesco.org/en/list/250/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> === پانڊيا ۽ چيرا === [[پانڊيا گهراڻو]] قديم تامل علائقي جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ان جو مرڪز مختلف دورن ۾ [[مدورائي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا رهيا. پانڊيا حڪمرانن جي تاريخ تامل ادب، مذهبي ادارن، واپار ۽ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي رابطن سان ڳنڍيل آهي. [[چيرا گهراڻو]] موجوده ڪيرالا ۽ اولهه تامل علائقن جي قديم تاريخ سان تعلق رکي ٿو. چيرا حڪمرانن جي دور ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن ۽ پرڏيهي واپار کي اهميت حاصل هئي. === پلوا ۽ چالوڪيا === [[پلوا گهراڻو|پلوا]] حڪمرانن ڏکڻ هندستان ۾ خاص طور ڪانچيپورم ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ حڪومت ڪئي. سندن دور ۾ پٿر مان تراشيل مندرن ۽ مذهبي عمارتن جي تعمير کي ترقي ملي. [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمرانن دکن جي مختلف علائقن ۾ حڪومت ڪئي. سندن دور جي تعميراتي روايتن ۾ ڏکڻ ۽ اتر هندستان جي مختلف طرز تعمير جا اثر ملن ٿا. === وجيانگر سلطنت === [[وجيانگر سلطنت]] چوڏهين صدي عيسويءَ ۾ قائم ٿي ۽ ڏکڻ هندستان جي تاريخ ۾ هڪ اهم سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي قوت بڻجي اڀري. هن سلطنت ۾ تيلگو، ڪناڙي، تامل ۽ ٻين ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جو حصو هو. وجيانگر جي درٻار، مندرن، شهرن ۽ واپاري مرڪزن ڏکڻ هندستان جي ثقافتي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #6689A8; background:#F8FBFF;" |+ style="background:#234F79; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ علائقن جون اهم تاريخي حڪومتون ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | حڪومت يا گهراڻو ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | اهم علائقو ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | تاريخي خصوصيت |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چولا سلطنت]] | تامل ناڊو ۽ ڏکڻ هندستان | سامونڊي واپار، مندر، انتظام ۽ فن تعمير |- | style="background:#F0F7FF;" | [[پانڊيا گهراڻو]] | مدورائي ۽ ڏکڻ تامل علائقو | تامل ادب، واپار ۽ مذهبي ادارا |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چيرا گهراڻو]] | ڪيرالا ۽ اولهه تامل علائقو | سامونڊي بندرگاهه ۽ پرڏيهي واپار |- | style="background:#F0F7FF;" | [[پلوا گهراڻو]] | ڪانچيپورم ۽ ڀرپاسي | پٿر مان تراشيل مندر ۽ تعميراتي هنر |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چالوڪيا گهراڻو]] | دکن ۽ ڪرناٽڪ | علائقائي حڪومت ۽ مندرن جي تعمير |- | style="background:#F0F7FF;" | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | دکن | سياسي طاقت، ادب ۽ فن تعمير |- | style="background:#EAF3FC;" | [[ڪاڪتيا گهراڻو]] | تلنگانا ۽ ڀرپاسي | قلعا، مندر ۽ آبپاشيءَ جا نظام |- | style="background:#F0F7FF;" | [[وجيانگر سلطنت]] | ڏکڻ هندستان | گهڻ لساني سلطنت، واپار، ادب ۽ مندر |} == دراوڙي ثقافت == === مذهبي روايتون === دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون مذهبي طور هڪجهڙيون ناهن. انهن ۾ هندومت، اسلام، عيسائيت، ٻڌمت، جين ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار شامل آهن. ڏکڻ هندستان جي قديم تامل ادب ۾ مقامي ديوتائن، فطري علائقن، مذهبي رسمن ۽ سماجي روايتن جو ذڪر ملي ٿو. [[مرگن]]، [[شِو]] ۽ ٻين ديوتائن سان لاڳاپيل مذهبي روايتون ڏکڻ هندستان جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن مذهبي روايتن جي ارتقا ڪيترن صدين جي سماجي ۽ ثقافتي رابطن جو نتيجو آهي. ڪنهن هڪ مذهبي رسم کي سڀني دراوڙي برادرين جي اصل ۽ گڏيل مذهب جو قطعي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === سنگم ادب === [[سنگم ادب]] قديم تامل شاعريءَ ۽ ادبي روايتن جو اهم مجموعو آهي. ان ۾ جنگ، محبت، واپار، حڪمرانن، سماجي زندگي ۽ فطري ماحول بابت شاعري شامل آهي. قديم تامل ادب ۾ مختلف فطري علائقن جي بنياد تي انساني زندگيءَ ۽ احساسن جي تشريح ڪئي وئي آهي. جبلن، ٻيلن، زرعي ميدانن، سامونڊي ڪنارن ۽ خشڪ علائقن کي شاعريءَ ۾ جدا معنوي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سنگم ادب قديم ڏکڻ هندستان جي سماجي تاريخ ۽ تامل ثقافت کي سمجهڻ لاءِ اهم ادبي ماخذ آهي. === دراوڙي طرز تعمير === {{Main|دراوڙي طرز تعمير}} [[File:Nataraja01.jpg|thumb|180px|[[نٽراج]]، شِو جي ناچ واري صورت؛ ڏکڻ هندستان جي ڌاتوءَ واري مجسمه سازيءَ جو مشهور موضوع.]] دراوڙي طرز تعمير خاص طور ڏکڻ هندستان جي مندرن سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ مندر جي مرڪزي عبادتگاهه، ان جي مٿان اڏيل ''وِمان''، داخلي برج ''گوپورم''، ٿنڀن وارا هال ۽ مذهبي صحن اهم عنصر آهن. چولا دور جا مندر هن طرز تعمير جي نمايان مثالن ۾ شامل آهن. گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي اداري [[يونيسڪو]] تنجاوور، گنگئيڪونڊچولاپورم ۽ داراسورم جي ٽن مندرن کي عالمي ورثي ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="UNESCOChola"/> === موسيقي ۽ ناچ === ڏکڻ هندستان جي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[ڪرناٽڪ موسيقي]] اهم حيثيت رکي ٿي. هن موسيقيءَ جي روايت تامل، تيلگو، ڪناڙي ۽ مليالم ڳالهائيندڙ علائقن ۾ ترقي ڪئي. ڏکڻ هندستان جي مشهور ناچن ۾ [[ڀارت ناٽيم]]، [[ڪچيپوڙي]] ۽ ٻين علائقائي ناچن جا نالا شامل آهن. اهي ناچ مختلف تاريخي ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن ۽ وقت سان گڏ انهن جي پيشڪش ۾ تبديليون آيون آهن. === جنگي هنر ۽ روايتي راندون === ڏکڻ هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[ڪلاريپياٽو]] ۽ [[سلمبم]] جهڙا روايتي جنگي هنر مشهور آهن. ڪلاريپياٽو خاص طور ڪيرالا سان، جڏهن تہ سلمبم تامل ثقافتي علائقن سان لاڳاپيل آهي. انهن جنگي هنرن کي سمورين دراوڙي برادرين جي هڪجهڙي تاريخي روايت قرار ڏيڻ بدران انهن جي مخصوص علائقائي ۽ ثقافتي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. == موجوده دراوڙي برادريون == دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو بنيادي طور [[ڏکڻ ايشيا]] جا رهواسي آهن. سندن سڀ کان وڏيون آباديون [[ڀارت]] جي ڏاکڻين رياستن، [[سري لنڪا]] ۽ ڀارت جي وچين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ رهن ٿيون. [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان]] صوبي ۽ [[سنڌ]] ۾ پڻ دراوڙي خاندان جي [[بروهي ٻولي]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آباد آهن.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر هي انگ مختلف آدمشمارين، ٻوليءَ جي تعريفن ۽ ڳڻپ جي سالن موجب بدلجي سگهي ٿو. هيءَ آبادي هڪ ئي قوم، نسل، مذهب يا سياسي سڃاڻپ جي نمائندگي نٿي ڪري. === تيلگو === [[تيلگو ماڻهو]] دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ وڏين برادرين مان آهن. سندن بنيادي علائقا [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا]] آهن. [[تيلگو ٻولي]] ڏکڻ هندستان جي اهم ادبي ۽ سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. === تامل === [[تامل ماڻهو]] بنيادي طور [[تامل ناڊو]] ۽ [[سري لنڪا]] جي اترين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ آباد آهن. تامل ٻوليءَ جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] خاص اهميت رکي ٿو. تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون مهاجر برادريون ملائيشيا، سنگاپور ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ موجود آهن. === ڪناڙي === [[ڪناڙي ماڻهو]] بنيادي طور [[ڪرناٽڪ]] جا رهواسي آهن. [[ڪناڙي ٻولي]] جي پنهنجي ادبي، مذهبي ۽ تاريخي روايت آهي. ڪرناٽڪ جي مختلف علائقن ۾ ڪناڙيءَ سان گڏ ٻيون دراوڙي ۽ هند-آريائي ٻوليون پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون. === مليالي === [[مليالي ماڻهو]] بنيادي طور [[ڪيرالا]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. سندن اهم ٻولي [[مليالم]] آهي. مليالم ادب، سامونڊي واپار ۽ ڪيرالا جون مذهبي ۽ ثقافتي روايتون ڏکڻ هندستان جي تاريخ جو اهم حصو آهن. === گونڊ === [[گونڊ ماڻهو]] وچ هندستان جي وڏين آديواسي برادرين مان آهن. سندن آبادي [[مڌيا پرديش]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[مهاراشٽر]]، [[تلنگانا]] ۽ ٻين رياستن ۾ ملي ٿي. گونڊي ٻولي دراوڙي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، پر سڀئي گونڊ ماڻهو اڄ گونڊي نٿا ڳالهائين. === ڪُروخ يا اورائون === [[ڪروخ ماڻهو|ڪُروخ]] يا [[اورائون ماڻهو|اورائون]] برادريون خاص طور جهارکنڊ، ڇتيس ڳڙهه، اوڊيشا ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ آباد آهن. سندن ڪُروخ ٻولي دراوڙي ٻولين جي اترئين گروهه سان لاڳاپيل آهي. === بروهي === [[بروهي ماڻهو]] پاڪستان ۾ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ اهم برادري آهن. سندن ٻولي، [[بروهي ٻولي|بروهي]]، دراوڙي خاندان جي اترئين شاخ سان تعلق رکي ٿي. بروهي ڳالهائيندڙ خاص طور بلوچستان ۾ ۽ ڪجهه تعداد ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ آباد آهن. بروهي ٻوليءَ جو دراوڙي خاندان سان تعلق تقابلي لسانيات جي بنياد تي تسليم ٿيل آهي؛ البت بلوچستان ۾ هن ٻوليءَ جي پهچڻ جو زمانو ۽ تاريخي رستو اڃا تحقيق جا موضوع آهن.<ref name="BritannicaDravidian">{{cite web |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Dravidian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> === ٻيون دراوڙي برادريون === دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ٻين برادرين ۾ [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪوڊاوا ماڻهو|ڪوڊاوا]]، [[ٽوڊا ماڻهو|ٽوڊا]]، [[ايرولا ماڻهو|ايرولا]]، [[خوند ماڻهو|خوند]]، [[ڪويا ماڻهو|ڪويا]] ۽ ٻين ڪيترين علائقائي برادرين جا نالا شامل آهن. انهن جون ٻوليون، سماجي روايتون ۽ ثقافتي سڃاڻپون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. == دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست == [[File:Dravidian map.svg|thumb|300px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست.]] دراوڙي ٻولين جي وڏي اڪثريت ڏکڻ هندستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. تيلگو، تامل، ڪناڙي ۽ مليالم سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن واريون دراوڙي ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ وچ هندستان ۾ گونڊي، ڪُروخ، ڪُئي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ موجود آهن. اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ بروهي ٻوليءَ جي موجودگي دراوڙي ٻولين جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. ان جي موجوده جاگرافيائي اڪيلائيءَ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني وضاحتون پيش ڪيون ويون آهن. === ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر === ڏکڻ ايشيا مان لڏپلاڻ سبب دراوڙي ٻولين جون برادريون دنيا جي ٻين حصن ۾ پڻ قائم ٿيون آهن. تامل، تيلگو، مليالم ۽ ڪناڙي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ اوڀر ايشيا، نار وارن ملڪن، آفريڪا، يورپ، اتر آمريڪا ۽ آسٽريليا ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه مهاجر آبادين جي تاريخ ڪيترين صدين تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ ٻيون جديد دور جي روزگار، تعليم ۽ واپار سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جو نتيجو آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #467CA5; background:#FFFFFF;" |+ style="background:#174B75; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;" | دراوڙي خاندان جون اهم ٻوليون ۽ سندن علائقا ! style="background:#D9EAF8;" | ٻولي ! style="background:#D9EAF8;" | اهم علائقو ! style="background:#D9EAF8;" | لساني شاخ ! style="background:#D9EAF8;" | خصوصيت |- | style="background:#EAF4FF;" | [[تامل ٻولي|تامل]] | تامل ناڊو، سري لنڪا | ڏاکڻي | قديم ادبي روايت |- | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | آنڌرا پرديش، تلنگانا | ڏکڻ-وچئين | وڏي ڳالهائيندڙ آبادي |- | style="background:#EAF4FF;" | [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] | ڪرناٽڪ | ڏاکڻي | تاريخي ادبي ۽ ڪتبن جي روايت |- | [[مليالم]] | ڪيرالا | ڏاکڻي | وسيع جديد ادبي روايت |- | style="background:#EAF4FF;" | [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] | وچ هندستان | ڏکڻ-وچئين | ڪيترائي علائقائي لهجا |- | [[تولو ٻولي|تولو]] | سامونڊي ڪرناٽڪ ۽ ڪيرالا | ڏاکڻي | علائقائي ادبي ۽ زباني روايتون |- | style="background:#EAF4FF;" | [[ڪروخ ٻولي|ڪُروخ]] | جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي | اترئين | اورائون برادريءَ جي اهم ٻولي |- | [[مالتو ٻولي|مالتو]] | اوڀر هندستان | اترئين | دراوڙي خاندان جي اترئين شاخ |- | style="background:#EAF4FF;" | [[بروهي ٻولي|بروهي]] | بلوچستان، سنڌ ۽ ڀرپاسي | اترئين | پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ دراوڙي ٻولي |} == سنڌ ۽ بلوچستان ۾ دراوڙي ٻولين جو پسمنظر == === سنڌو ماٿريءَ جي قديم ٻولي === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|280px|[[موهن جو دڙو]] جا آثار؛ سنڌو تهذيب جي قديم ٻوليءَ جي سڃاڻپ اڃا قطعي طور ثابت نه ٿي آهي.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي شهرن مان مليل مهرن، تختين ۽ ٻين شين تي مختصر نشان ۽ تحريرون موجود آهن. انهن نشانن کي عام طور [[سنڌو لکت]] چيو ويندو آهي. سنڌو لکت جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اسڪو پرپولا]] ۽ [[ايراوتھم مهاديون]] سميت ڪجهه محققن ان کي قديم دراوڙي ٻولين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٻين محققن انهن نتيجن تي اعتراض ڪيا آهن يا متبادل تشريحون پيش ڪيون آهن. سنڌو لکت اڃا تائين اهڙي نموني پڙهي نه وئي آهي، جنهن کي ماهرن جي وسيع قبوليت حاصل هجي. انهيءَ ڪري سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي يقيني طور پروٽو-دراوڙي قرار ڏيڻ ممڪن ناهي.<ref name="Burrow1969">{{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}}</ref><ref name="Mukhopadhyay2021">{{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w |url=https://www.nature.com/articles/s41599-021-00868-w}}</ref> === موهن جي دڙي جي آثارن جي تشريح === [[File:Dancing girl of Mohenjo-daro.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل مشهور ڪانسيءَ جو مجسمو. هيءَ سنڌو تهذيب جي فن جو نمونو آهي؛ ان مان مجسمي ۾ ڏيکاريل شخص جي ٻولي يا نسلي سڃاڻپ ثابت نٿي ٿئي.]] [[موهن جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. اتان مليل عمارتون، مهرون، ٿانوَ، زيور ۽ مجسما قديم شهري زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. ويهين صديءَ جي شروعاتي تحقيق ۾ کوپڙين ۽ جسماني بناوت جي بنياد تي قديم آبادين کي مختلف نسلي درجن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. اهڙيون درجابنديون جديد علم بشريات ۾ ڪيترين حدن ۽ مسئلن سبب احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. قديم آثارن مان ڪنهن شخص جي ٻوليءَ جي سڃاڻپ صرف سندس جسماني بناوت يا مجسمي جي صورت مان ثابت نٿي ڪري سگهجي. === ڀيرومل آڏواڻيءَ جا تاريخي رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنڌ جي قديم آبادين، دراوڙن، آريائن ۽ ٻولين جي لاڳاپن بابت پنهنجي دور جي محققن جا مختلف رايا بيان ڪيا آهن. ڪتاب جي موڪليل صفحن 15 کان 20 ۾ دراوڙن جي اصل وطن، هندستان ۾ سندن موجودگي، لفظ ''دراوڙ'' جي بڻ بنياد، آريائن سان لاڳاپن ۽ سنڌ ۾ سندن ممڪن تاريخي اثرن جو ذڪر آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي بحث ۾ سر جان مارشل ۽ ٻين قديم محققن جا حوالا پڻ اچن ٿا. انهن بيانن کي تاريخ نگاريءَ جي هڪ اهم مرحلي طور سمجهڻ گهرجي، جڏهن تہ سندن هر نتيجي کي جديد تحقيق سان ثابت ٿيل حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === بروهي ٻوليءَ جي اهميت === [[بروهي ٻولي]] جو دراوڙي خاندان سان تعلق تقابلي لسانيات جو هڪ اهم نتيجو آهي. اها ٻولي پاڪستان جي بلوچستان صوبي ۾ خاص طور ڳالهائي وڃي ٿي ۽ سنڌ ۾ پڻ ان جا ڳالهائيندڙ موجود آهن. بروهي ٻوليءَ جي جاگرافيائي حيثيت سبب ڪجهه محققن اهو خيال پيش ڪيو آهي تہ دراوڙي ٻوليون ڪنهن زماني ۾ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڌيڪ پکڙيل هيون. ٻين محققن بروهي ڳالهائيندڙن جي نسبتاً بعد واري لڏپلاڻ جي امڪان تي پڻ بحث ڪيو آهي. موجوده لساني شاهدين مان بروهي ٻوليءَ جو دراوڙي هجڻ ثابت ٿئي ٿو، پر ان مان اڪيلو اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ موهن جي دڙي جا سڀئي رهواسي بروهي يا ڪنهن ٻي مخصوص دراوڙي ٻوليءَ جا ڳالهائيندڙ هئا.<ref name="BritannicaDravidian"/> === سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپا === [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي خاندان جي ٻولي آهي. سنڌيءَ جي صوتياتي، لغوي ۽ گرامري تاريخ جي مطالعي ۾ قديم ڏکڻ ايشيائي ٻولين جي ممڪن اثرن تي بحث ڪيو ويو آهي. ڪنهن سنڌي لفظ کي دراوڙي بڻ جو قرار ڏيڻ لاءِ ان جي پراڻي صورت، آواز جي تبديلي، تاريخي استعمال ۽ ٻين ٻولين سان تقابلي لاڳاپن جو ثبوت ضروري آهي. رڳو ٻن لفظن جي ظاهري مشابهت سندن گڏيل اصل جو ڪافي ثبوت ناهي. === سنڌ جي ذاتين بابت تاريخي دعوائون === سنڌ جي ڪجهه برادرين، جهڙوڪ [[اوڏ]]، [[مهاڻا]] ۽ ٻين مقامي گروهن کي پراڻن مؤرخن دراوڙن سان ڳنڍيو آهي. اهڙيون نسبتُون سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن جي مطالعي لاءِ اهم ٿي سگهن ٿيون. تنهن هوندي بہ ڪنهن موجوده برادريءَ کي صرف ذات جي نالي، روايتي پيشي يا لوڪ روايت جي بنياد تي قديم دراوڙن جو سڌو نسلي اولاد قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ان ڪري اهڙين دعوائن کي لاڳاپيل مؤرخ يا ڪتاب ڏانهن منسوب ڪري پيش ڪرڻ گهرجي، نه تہ سڀني محققن جي تسليم ٿيل حقيقت طور. == تاريخي نظرين جو تنقيدي جائزو == دراوڙن جي تاريخ بابت اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ پيش ڪيل ڪيترائي نظريا ان دور جي علم بشريات، لسانيات ۽ آثارِ قديمه جي محدود ڄاڻ تي ٻڌل هئا. جديد تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، نسل ۽ جينياتي ورثي کي هڪ ٻئي کان جدا تصورن طور ڏٺو ويندو آهي. ڪنهن ٻوليءَ جي ڳالهائيندڙ سڀني ماڻهن جو هڪ ئي نسل يا هڪ ئي قديم وطن هجڻ ضروري ناهي. دراوڙي ٻولين جي اصل، سندن قديم جاگرافيائي پکيڙ، سنڌو تهذيب سان ممڪن لاڳاپي ۽ هند-آريائي ٻولين سان رابطن بابت تحقيق جاري آهي. انهن سوالن ۾ تصديق ٿيل لساني نتيجن ۽ اڃا تحقيق هيٺ مفروضن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[پروٽو-دراوڙي ٻولي]] * [[بروهي ٻولي]] * [[بروهي ماڻهو]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[سنڌو لکت]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] * [[سنگم ادب]] * [[دراوڙي طرز تعمير]] * [[چولا سلطنت]] * [[دراوڙي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}} * {{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}} * {{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=Deciphering the Indus Script |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521430791}} * {{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}} * {{cite book |last=Southworth |first=Franklin C. |title=Linguistic Archaeology of South Asia |publisher=RoutledgeCurzon |year=2005 |isbn=9780415333238}} * {{cite book |last1=Burrow |first1=Thomas |last2=Emeneau |first2=Murray B. |title=A Dravidian Etymological Dictionary |edition=2nd |publisher=Clarendon Press |year=1984 |isbn=9780198643265}} * {{cite book |last1=Jamison |first1=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199370184}} * {{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}} * {{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w}} * {{cite web |title=Dravidian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages |website=Encyclopaedia Britannica}} * {{cite web |title=Great Living Chola Temples |url=https://whc.unesco.org/en/list/250/ |website=UNESCO World Heritage Centre}} * ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ''، خاص طور صفحا 15–20. ڇاپي ۽ اشاعت جا تفصيل اصل ڪتاب مطابق مڪمل ڪيا وڃن. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages دراوڙي ٻوليون — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Linguistic_maps_of_Dravidian_languages دراوڙي ٻولين جا نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://whc.unesco.org/en/list/250/ چولا دور جا عالمي ورثي وارا مندر — يونيسڪو] [[زمرو:دراوڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا نسلي لساني گروهه]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:ڀارت جا ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستان جا نسلي لساني گروهه]] kcj20fxccgu2m2jatkv6nk1i8i5ltxp 421134 421133 2026-10-12T20:20:14Z Intisar Ali 8681 421134 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ ايشيا جون دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ لساني ۽ ثقافتي برادريون}} {{Infobox ethnic group | group = دراوڙ | native_name = Dravidian peoples | image = Dravidian map.svg | image_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست | population = لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ دراوڙي ٻولين جا ڳالهائيندڙ | regions = [[ڀارت]]، [[سري لنڪا]]، [[پاڪستان]]، [[نيپال]] ۽ ڏکڻ ايشيائي مهاجر برادريون | languages = [[دراوڙي ٻوليون]] | religions = [[هندومت]]، [[دراوڙ لوڪ مذهب]]، [[عيسائيت]]، [[اسلام]]، [[ٻڌمت]]، [[جين ڌرم]] ۽ ٻيا | related_groups = ڏکڻ ايشيا جون ٻيون لساني ۽ ثقافتي برادريون }} '''دراوڙ''' ({{lang-en|Dravidian peoples}})، يا '''دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو'''، [[ڏکڻ ايشيا]] جون مختلف لساني ۽ ثقافتي برادريون آهن، جن جون مادري ٻوليون [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولين جي خاندان]] سان تعلق رکن ٿيون. اهي بنيادي طور [[ڏکڻ هندستان]] ۽ [[سري لنڪا]] ۾ آباد آهن، جڏهن تہ سندن ٻيون برادريون وچ هندستان، اڀرندي هندستان، [[بلوچستان]]، نيپال ۽ ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر پڻ ملن ٿيون. دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙن جو مجموعي انگ لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر ان کي ڪنهن هڪ نسلي گروهه جي قطعي آدمشماري نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙن جي وڏين لساني برادرين ۾ [[تيلگو ماڻهو|تيلگو]]، [[تامل ماڻهو|تامل]]، [[ڪناڙي ماڻهو|ڪناڙي]]، [[مليالي ماڻهو|مليالي]]، [[گونڊ ماڻهو|گونڊ]]، [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪورک ماڻهو|ڪورک]] ۽ [[بروهي ماڻهو|بروهي]] شامل آهن. انهن برادرين جون ٻوليون هڪ ئي لساني خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر انهن جي تاريخ، ثقافت، مذهب، علائقائي سڃاڻپ ۽ سماجي روايتن ۾ نمايان فرق موجود آهن.<ref name="Krishnamurti2003">{{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}}</ref> دراوڙي ٻولين جي قدامت، سندن اصل وطن ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] سان سندن ممڪن تعلق بابت لسانيات، آثار قديمه ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۾ تحقيق جاري آهي. ڪيترن محققن سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي قديم دراوڙي ٻوليءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر [[سنڌو لکت]] جي اڃا تائين عام طور قبوليل پڙهڻي نه ٿيڻ سبب ان نظريي کي قطعي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="Parpola2015">{{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}}</ref> == نالي جي بڻ بنياد == لفظ '''دراوڙ''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دراوِڙ'' (Drāviḍa) سان آهي. تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب هن لفظ جو تعلق ''تامل'' يا ''تمِل'' نالي سان پڻ ڄاڻايو ويو آهي. پراڪرت ۽ ٻين قديم ٻولين ۾ ''دامِل''، ''داميلا'' ۽ ''ڌاميلا'' جهڙيون صورتون ملن ٿيون، جيڪي ڏکڻ هندستان ۽ سري لنڪا جي تامل آباديءَ جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هيون.<ref name="Zvelebil1990">{{cite book |last=Zvelebil |first=Kamil |title=Dravidian Linguistics: An Introduction |publisher=Pondicherry Institute of Linguistics and Culture |year=1990}}</ref> سنسڪرت جي تاريخي ادب ۾ ''دراوِڙ'' جو استعمال ڪڏهن ڏکڻ هندستان جي جاگرافيائي علائقي ۽ ڪڏهن اتان جي ماڻهن لاءِ ڪيو ويو. اوڻويهين صديءَ ۾ لسانيات جي ماهر [[رابرٽ ڪالڊويل]] دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس ۾ هن اصطلاح کي هڪ مستقل لساني خاندان جي نالي طور مشهور ڪيو.<ref name="Caldwell1856">{{cite book |last=Caldwell |first=Robert |title=A Comparative Grammar of the Dravidian or South-Indian Family of Languages |year=1856 |publisher=Harrison |location=London}}</ref> موجوده لسانيات ۾ ''دراوڙي'' لفظ جو بنيادي مطلب ٻولين جي هڪ خاندان سان لاڳاپيل هجڻ آهي؛ ان مان ڪنهن شخص جي هڪ مخصوص نسل، جسماني بناوت يا جينياتي اصليت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == دراوڙي ٻوليون == {{Main|دراوڙي ٻوليون}} [[File:Dravidian subgroups.png|thumb|250px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي چئن اهم شاخن جي ورهاست.]] دراوڙي ٻوليون ڏکڻ ايشيا جي اهم ٻولي خاندانن مان هڪ آهن. انهن ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائجندڙ ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ [[تولو ٻولي|تولو]]، [[گونڊي ٻولي|گونڊي]]، [[ڪورک ٻولي|ڪورک]]، [[مالتو ٻولي|مالتو]]، [[ڪوئي ٻولي|ڪوئي]] ۽ [[بروهي ٻولي|بروهي]] پڻ هن خاندان سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين جي درجابنديءَ ۾ عام طور چار وڏيون شاخون ڄاڻايون وينديون آهن: اتر دراوڙي، وچ دراوڙي، ڏکڻ-وچ دراوڙي ۽ ڏکڻ دراوڙي. انهن شاخن جي اندروني ارتقائي لاڳاپن بابت ڪجهه اختلاف موجود آهن. جديد تقابلي لساني تحقيق پڻ انهن وڏين شاخن جي موجودگيءَ جي حمايت ڪري ٿي، پر سندن پاڻ ۾ تعلق جي مڪمل ترتيب اڃا بحث هيٺ آهي.<ref name="Kolipakam2018">{{cite journal |last=Kolipakam |first=Vishnupriya |title=A Bayesian phylogenetic study of the Dravidian language family |journal=Royal Society Open Science |year=2018 |volume=5 |issue=3 |pages=171504 |doi=10.1098/rsos.171504 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5882685/}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #A8799A; background:#FFF9FC; text-align:right;" |+ style="background:#965B80; color:white; padding:10px; font-size:110%;" | دراوڙي ٻولين جون اهم شاخون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | شاخ ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | نمايان ٻوليون ! style="background:#F2D5E6; color:#572D49;" | اهم علائقا |- | style="background:#FCEAF2;" | '''اتر دراوڙي''' | [[بروهي ٻولي|بروهي]]، ڪورک، مالتو | بلوچستان، جهارکنڊ، اوڙيسا ۽ ڀرپاسي جا علائقا |- | style="background:#F8EAF8;" | '''وچ دراوڙي''' | ڪولامي، پارجي ۽ گڊبا جون ڪي ٻوليون | وچ ۽ اوڀر هندستان |- | style="background:#FCEAF2;" | '''ڏکڻ-وچ دراوڙي''' | تيلگو، گونڊي، ڪوئي، ڪووي | آنڌرا پرديش، تلنگانا ۽ وچ هندستان |- | style="background:#F8EAF8;" | '''ڏکڻ دراوڙي''' | تامل، ڪناڙي، مليالم، تولو، ڪوڊوا | تامل ناڊو، ڪرناٽڪ، ڪيرالا ۽ سري لنڪا |} === دراوڙي ٻولين جون لساني خاصيتون === دراوڙي ٻولين جي هڪ نمايان خصوصيت سندن '''جوڙيندڙ يا الحاقي بناوت''' (Agglutinative morphology) آهي. اهڙي بناوت ۾ لفظ جي بنيادي صورت سان مختلف پڇاڙيون ملائي زماني، حالت، عدد، شخص يا ٻين گرامري معنائن جو اظهار ڪيو ويندو آهي. انهن ٻولين ۾ ڪيترائي گرامري لاڳاپا لفظن جي پڇاڙين ذريعي ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Krishnamurti2003"/> دراوڙي ٻولين ۾ عام جملي جي ترتيب فاعل، مفعول ۽ فعل هوندي آهي. ڪيترين ٻولين ۾ مڙيل زبان سان ادا ٿيندڙ آواز (Retroflex consonants) پڻ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن مان ڪجهه خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي ٻين ٻولين ۾ به ملن ٿيون، جن جو هڪ سبب مختلف ٻولي ڳالهائيندڙ برادرين جو ڊگهي عرصي تائين باهمي رابطو آهي. === سنڌي ۽ دراوڙي ٻولين جو تعلق === [[سنڌي ٻولي]] بنيادي طور [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي ٻولي آهي. ٻنهي ٻولين جو هڪ ئي علائقي ۾ استعمال ۽ مختلف دورن ۾ سنڌ، بلوچستان ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ جا سماجي لاڳاپا لساني رابطن جي مطالعي لاءِ اهم آهن. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ هندستان جي قديم ٻولين، ڪولن، دراوڙن ۽ آريائن بابت ان وقت جي لساني ۽ تاريخي نظرين جو جائزو ورتو آهي. سندس بحث مان ان دور جي سنڌي لساني تاريخ نويسيءَ جي فڪري پسمنظر کي سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به قديم لفظن جي هڪجهڙائيءَ مان سڌي نسلي نسبت ثابت ڪرڻ يا سنڌيءَ کي دراوڙي خاندان جي ٻولي قرار ڏيڻ درست نه ٿيندو.<ref name="AdvaniHistory">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مھرچند |author-link=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |pages=15–20 |language=sd}}</ref> == اصل ۽ قديم تاريخ == === اصل وطن بابت نظريا === دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جي قديم اصل وطن بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن انهن ٻولين جي شروعات هندستان جي اندر سمجهي آهي، جڏهن تہ ٻين سندن قديم تاريخ کي ايران جي مٿانهين پٽ، ايلام يا اولهه ايشيا جي آباديءَ جي قديم لڏپلاڻ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. انهن مان ڪنهن به هڪ نظريي کي سمورن محققن جي قطعي اتفاق حاصل ناهي.<ref name="Krishnamurti2003"/><ref name="Parpola2015"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه مؤرخن دراوڙن کي ''ڀونوچ سمنڊ واري نسل'' سان منسوب ڪيو ۽ سندن اصل وطن ليبيا، اولهه ايشيا يا ڏکڻ هندستان ڄاڻايو. اهڙا خيال ان وقت جي نسلي درجابنديءَ تي ٻڌل هئا. جديد علم بشريات ۽ آباديءَ جي جينياتي تحقيق موجب ٻولي، ثقافت ۽ جينياتي نسب کي هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. === ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان === [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن بابت هڪ جدا بحث ڪيو آهي. ڪتاب جي صفحي 15 تي هو قديم هندستان ۾ ڪولن ۽ دراوڙن جي آبادڪاريءَ بابت پنهنجي دور جي تاريخدانن جا نظريا بيان ڪري ٿو. سندس بيان موجب ڪن عالمن جو خيال هو تہ ڪول ۽ دراوڙ هڪ ئي زماني ۾ هندستان جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا، جڏهن تہ ٻين موجب ڪول اڳ ۾ موجود هئا ۽ دراوڙ پوءِ آيا.<ref name="AdvaniHistory"/> صفحي 16 تي آڏواڻي دراوڙن جي اصل بابت ٻن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪري ٿو. هڪ نظريي موجب سندن تعلق ڏکڻ هندستان سان هو، جڏهن تہ ٻئي موجب اهي ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي هندستان پهتا. هو انهن نظرين جي سلسلي ۾ پنهنجي دور جي تاريخدانن ۽ لسانيات جي ماهرن جا حوالا پڻ ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي هن بيان کي سندس زماني جي تاريخي تحقيق جي نمائندگي طور ڏسڻ گهرجي. جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي پکيڙ، قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ جينياتي تاريخ کي الڳ الڳ شاهدين جي بنياد تي جانچيو ويندو آهي. === سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سان ممڪن تعلق === {{Main|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب|سنڌو لکت}} [[File:Dancing girl.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل ڪانسيءَ جو مشهور مجسمو، جنهن کي عام طور ''ناچڻي ڇوڪري'' چيو وڃي ٿو.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]]، جنهن جو شهري عروج لڳ ڀڳ 2600 کان 1900 ق.م. تائين رهيو، قديم ڏکڻ ايشيا جي وڏين تهذيبن مان هڪ هئي. [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙپا]] ان جا مشهور آثار قديمه جا ماڳ آهن. سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ بابت ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اِراوتم مهاديوان]] ۽ [[آسڪو پارپولا]] جهڙن محققن سنڌو لکت جي نشانين ۽ قديم دراوڙي لفظن ۾ ممڪن لاڳاپا ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي. پارپولا جي تحقيق ۾ قديم دراوڙي ٻوليءَ کي سنڌو تهذيب جي ممڪن ٻولين مان هڪ سمجهيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/> بهرحال، سنڌو لکت اڃا تائين قطعي طور پڙهي نه وئي آهي. تنهنڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي دراوڙ سڏڻ، يا سندن ٻوليءَ کي يقيني طور دراوڙي قرار ڏيڻ، موجوده شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي. === قديم آباديءَ جي جينياتي تاريخ === قديم ڊي اين اي تي ٻڌل تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن هزارن سالن جي لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادي گروهن جي باهمي ميلاپ جو نتيجو آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ ۽ ڏکڻ ايشيا جي بعد وارين آبادين جي وچ ۾ اهم جينياتي لاڳاپا موجود آهن، پر انهن مان ڪنهن هڪ مخصوص قديم ٻوليءَ جي سڌي سڃاڻپ نٿي ڪري سگهجي.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |title=The formation of human populations in South and Central Asia |journal=Science |year=2019 |volume=365 |issue=6457 |pages=eaat7487 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmid=31488661 |pmc=6822619}}</ref> انهيءَ ڪري جديد تحقيق ۾ دراوڙي ٻولين جي تاريخ ۽ دراوڙي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ کي هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ تحقيقي موضوع سمجهيو ويندو آهي. == دراوڙ ۽ سنڌ == === سنڌ ۾ دراوڙن جي ممڪن قديم موجودگي === سنڌ جي قديم آباديءَ، ٻولين ۽ تهذيبي ارتقا بابت تحقيق ۾ [[دراوڙ]]ن جو ذڪر خاص اهميت رکي ٿو. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي ٻوليءَ بابت پيش ڪيل هڪ اهم نظريي موجب ان جا گهٽ ۾ گهٽ ڪجهه رهواسي قديم دراوڙي ٻولي ڳالهائيندا هئا. هن نظريي جي حمايت ۾ قديم دراوڙي ٻولين جي تقابلي اڀياس، سنڌو لکت جي نشانين ۽ ڏکڻ ايشيا جي تاريخي لساني رابطن کي پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Parpola2015"/><ref name="Mukhopadhyay2021">{{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w |url=https://www.nature.com/articles/s41599-021-00868-w}}</ref> ان جي باوجود سنڌ ۾ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙن جي قديم موجودگيءَ جو صحيح زمانو، سندن آباديءَ جي پکيڙ ۽ سنڌو تهذيب جي ٻين ممڪن ٻولين سان سندن تعلق اڃا مڪمل طور معلوم ناهي. آثار قديمه مان مليل عمارتون، مهرون، مجسما ۽ انساني باقيات ڪنهن مخصوص ٻوليءَ جي قطعي سڃاڻپ لاءِ ڪافي ناهن. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ دراوڙن کي سنڌ جي قديم تاريخ سان ڳنڍيندي مختلف عالمن جا نظريا پيش ڪيا آهن. هن موهن جي دڙي، بلوچستان جي بروهين، قديم هندستان جي آبادين ۽ دراوڙن جي لڏپلاڻ بابت پنهنجي زماني جي تحقيق کي بيان ڪيو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> === موهن جو دڙو ۽ دراوڙي نظريو === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|250px|[[موهن جو دڙو]]، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جو اهم آثار قديمه وارو ماڳ.]] [[موهن جو دڙو]] سنڌ جي قديم شهري تاريخ جو اهم مرڪز آهي. هن ماڳ مان مليل آثار سنڌو تهذيب جي شهرسازي، پاڻيءَ جي نيڪال، واپار، دستڪاري ۽ سماجي تنظيم بابت معلومات مهيا ڪن ٿا. موهن جي دڙي مان مليل مهرن تي مختصر نشانين جي صورت ۾ هڪ لکت موجود آهي، جنهن کي [[سنڌو لکت]] چيو وڃي ٿو. ان لکت جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا آهن، جن مان دراوڙي نظريو هڪ اهم تحقيقي موقف آهي. [[آسڪو پارپولا]] ۽ ٻين محققن سنڌو لکت جي ڪجهه نشانين کي قديم دراوڙي لفظن ۽ معنائن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٻئي طرف لسانيات جي ماهر ٽي. بَرو (T. Burrow) اهڙين پڙهڻين جي لساني بنيادن تي تنقيدي جائزو ورتو. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ دراوڙي نظريو علمي تحقيق جو موضوع آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل پڙهڻي.<ref name="Burrow1969">{{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}}</ref><ref name="Parpola2015"/> سنڌو لکت جي قطعي پڙهڻي نه ٿيڻ ڪري موهن جي دڙي جي سڀني رهاڪن کي هڪ ئي لساني يا نسلي برادريءَ سان منسوب ڪرڻ درست ناهي. === ڀيرومل آڏواڻي ۽ موهن جي دڙي جا رهواسي === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 16 ۽ 17 تي دراوڙن جي اصل وطن ۽ قديم سنڌ سان سندن ممڪن تعلق بابت بحث ڪيو آهي. هن پنهنجي دور جي عالمن جي حوالن سان بيان ڪيو تہ دراوڙن جي قديم لڏپلاڻ بابت مختلف رايا موجود هئا. آڏواڻيءَ جي بيان ۾ هڪ راءِ موجب دراوڙ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان بلوچستان جي رستي سنڌو ماٿريءَ ۾ پهتا. ٻي راءِ موجب دراوڙ هندستان جي قديم آبادين مان هئا. هن بحث ۾ آڏواڻيءَ ڊاڪٽر ايس. ڪي. چئٽرجي ۽ سر جان مارشل جي تحقيق جا حوالا ڏنا آهن.<ref name="AdvaniHistory"/> انهن نظرين جي تاريخي اهميت اها آهي تہ اهي ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ سنڌ جي قديم تاريخ بابت رائج علمي خيالن کي ظاهر ڪن ٿا. جديد تحقيق ۾ لڏپلاڻ، ٻولي ۽ آباديءَ جي جينياتي تاريخ بابت وڌيڪ پيچيده تصوير سامهون آئي آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> == بروهي ۽ دراوڙي ٻوليون == {{Main|بروهي ٻولي|بروهي ماڻهو}} [[بروهي ٻولي]] پاڪستان جي [[بلوچستان]] صوبي ۾ ڳالهائجندڙ دراوڙي ٻولي آهي. اها دراوڙي خاندان جي اترين شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ڏکڻ هندستان جي وڏين دراوڙي ٻولين کان جاگرافيائي طور پري واقع آهي. بروهي ٻوليءَ جي اها جاگرافيائي حيثيت دراوڙي ٻولين جي قديم پکيڙ بابت تحقيق ۾ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="Elfenbein1989">{{cite encyclopedia |last=Elfenbein |first=Josef |title=Brahui |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=4 |pages=433–443 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/brahui/}}</ref> بروهي ڳالهائيندڙن جي اهم آبادين ۾ [[قلات]]، [[خضدار]]، [[مستونگ]]، [[نوشڪي]] ۽ بلوچستان جا ٻيا علائقا شامل آهن. بروهي ڳالهائيندڙ افغانستان ۽ ايران جي ڪجهه علائقن ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهي ٻوليءَ جي اصل بابت اختلاف === بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ موجودگيءَ بابت ٻن وڏن تاريخي نظرين جو ذڪر ڪيو ويندو آهي. هڪ نظريي موجب بروهي قديم زماني ۾ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي وڏي پکيڙ جي باقيات آهي. ٻئي نظريي موجب بروهي ڳالهائيندڙ نسبتاً پوءِ جي زماني ۾ هندستان جي ٻين علائقن مان بلوچستان پهتا. لسانيات جي ماهر [[جوزف ايلفنباين]] بروهي ٻوليءَ جي تاريخي ماخذن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ پاڙيسري ٻولين جي اثرن جو تفصيلي جائزو ورتو. سندس تحقيق موجب بروهي ٻوليءَ جي بلوچستان ۾ قديم ترين موجودگيءَ بابت يقيني تاريخي شاهد محدود آهن، تنهنڪري ان جي موجوده جاگرافيائي حيثيت مان ڪنهن هڪ قديم لڏپلاڻ کي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Elfenbein1989"/> === بروهيءَ تي سنڌي ۽ ٻين ٻولين جا اثر === بروهي ٻوليءَ تي [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ هند-آريائي ٻولين جا اثر پيا آهن. ايلفنباين جي لساني تحقيق موجب بروهي لغت ۾ سنڌي ۽ سرائڪي جهڙين هند-آريائي ٻولين سان تاريخي رابطن جا نشان موجود آهن. بلوچيءَ جو اثر بروهيءَ جي لفظن کان سواءِ آوازن، صرف ۽ نحو تي پڻ پيو آهي.<ref name="Elfenbein1989"/> بروهي ۽ سنڌيءَ جي وچ ۾ لساني رابطن جي موجودگي ٻنهي ٻولين کي هڪ ئي خاندان جو حصو نٿي بڻائي. سنڌي هند-آريائي ٻولي آهي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي خاندان سان تعلق رکي ٿي. === ڀيرومل جو بروهين بابت بيان === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب جي صفحي 17 تي بلوچستان جي بروهين جي ٻوليءَ جي بناوت کي دراوڙي ٻولين سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان موجب بروهي ٻوليءَ جي گرامري بناوت ۽ ٻين دراوڙي ٻولين ۾ مشابهت موجود آهي. هو انهيءَ مشابهت جي بنياد تي بروهين جي قديم تاريخ بابت پنهنجي دور ۾ پيش ڪيل مختلف نظرين جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="AdvaniHistory"/> بروهي ٻوليءَ جي دراوڙي خاندان سان نسبت جديد لساني تحقيق ۾ قبول ٿيل آهي؛ البت ان جي ڳالهائيندڙن جي قديم لڏپلاڻ جو رستو ۽ زمانو اڃا بحث هيٺ آهن.<ref name="Elfenbein1989"/> == سنڌ جون برادريون ۽ دراوڙي نسبت بابت روايتون == === اوڏ برادري === [[اوڏ]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ روايتي برادري آهي، جنهن جي تاريخي سڃاڻپ مٽيءَ جي ڪم، کوٽائي، اڏاوت ۽ ٻين محنت ڪش پيشن سان پڻ ڳنڍيل رهي آهي. سنڌ ۾ اوڏ برادريءَ جي موجودگي قديم ۽ جديد سماجي تاريخ جي مطالعي جو هڪ موضوع آهي. سنڌ جي ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ اوڏن کي دراوڙن سان منسوب ڪيو ويو آهي. اهڙي نسبت کي تاريخي روايت يا قديم مؤرخن جي راءِ طور بيان ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن برادريءَ جي روايتي پيشي يا نالي جي مشابهت مان ان جي قديم لساني يا جينياتي نسبت قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. اوڏ برادريءَ جي دراوڙي اصل بابت حتمي نتيجي لاءِ سندن تاريخي ٻولي، قديم دستاويزن، لڏپلاڻ ۽ برادريءَ جي سماجي تاريخ بابت مخصوص تحقيق گهربل آهي. === مهاڻا، ماڃر ۽ ماڱر === [[مھاڻا]] سنڌ جي درياهي، ڍنڍن ۽ سامونڊي علائقن سان لاڳاپيل روايتي برادرين مان آهن. مڇي مارڻ، ٻيڙيون هلائڻ ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل روزگار سندن تاريخي زندگيءَ جا اهم حصا رهيا آهن. سنڌ جي ادبي ۽ مقامي روايتن ۾ ''ماڃر'' ۽ ''ماڱر'' جهڙا لفظ پڻ ملن ٿا. انهن لفظن جو استعمال ڪڏهن ڪنهن علائقي، ڪڏهن پيشه ورانه سڃاڻپ ۽ ڪڏهن برادريءَ جي نالي سان لاڳاپيل آهي. ڪجهه پراڻن تاريخي بيانن ۾ مهاڻن يا ماڃرن کي قديم دراوڙي آباديءَ سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. تنهن هوندي به لفظن جي صوتياتي مشابهت يا هڪجهڙي پيشي جي بنياد تي ڪنهن برادريءَ جو دراوڙي اصل ثابت ڪرڻ مناسب ناهي. سنڌي ٻوليءَ ۾ موجود اهڙن لفظن جي بڻ بنياد بابت نتيجو ڪڍڻ لاءِ تاريخي لغتن، قديم دستاويزن ۽ تقابلي لساني تحقيق جي ضرورت آهي. === سنڌي لوڪ ادب ۾ مهاڻا === [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ سنڌ جي درياهي زندگي، مهاڻن، مڇي ماريندڙن ۽ پاڻيءَ سان لاڳاپيل برادرين جو ذڪر ملي ٿو. ''سر ڪاموڏ'' ۾ نوري ڄام تماچيءَ جي روايت ذريعي مهاڻن جي زندگيءَ ۽ سماجي حيثيت کي ادبي اظهار ملي ٿو. شاهه لطيف جي شاعري سنڌ جي سماجي ۽ ثقافتي تاريخ لاءِ اهم ادبي ماخذ آهي، پر ان مان مهاڻن جي ڪنهن مخصوص قديم نسلي يا لساني اصل بابت قطعي نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي. == قديم دراوڙن بابت تاريخي نسلي نظريا == === ڀونوچ سمنڊ وارو نظريو === اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪجهه يورپي ۽ ڏکڻ ايشيائي مؤرخن دراوڙن جي اصل بابت ڀونوچ سمنڊ سان لاڳاپيل نظريا پيش ڪيا. انهن نظرين موجب قديم زماني ۾ اولهه ايشيا ۽ ڀونوچ سمنڊ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان ماڻهن جي لڏپلاڻ ڏکڻ ايشيا ڏانهن ٿي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ اهڙن نظرين جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان ۾ دراوڙن جي ممڪن لڏپلاڻ لاءِ بلوچستان ۽ سنڌو ماٿريءَ جو رستو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> جديد علم بشريات ۾ پراڻي دور جون ''ڀونوچ سمنڊ وارو نسل'' ۽ اهڙيون ٻيون جسماني بنيادن تي قائم نسلي درجابنديون معتبر جينياتي آبادي گروهن جي برابر نٿيون سمجهيون وڃن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ مان ڪنهن هڪ مخصوص جسماني يا جينياتي نسل سان تعلق لازم نٿو اچي. === قديم آباديءَ جو باهمي ميلاپ === ڏکڻ ايشيا جي قديم آباديءَ جي تاريخ مختلف زمانن ۾ ٿيل لڏپلاڻ ۽ مقامي آبادين جي باهمي ميلاپ سان ٺهي آهي. جديد قديم ڊي اين اي تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديءَ جي جينياتي تاريخ ۽ بعد ۾ ڏکڻ ايشيا جي آبادين جي ٺهڻ ۾ ڪيترن مختلف قديم آبادي گروهن جو حصو رهيو آهي.<ref name="Narasimhan2019"/> انهيءَ تحقيق مان دراوڙي ٻولين جي تاريخ بابت اهم پسمنظر ملي ٿو، پر قديم ڊي اين اي پاڻ ڪنهن ماڻهوءَ جي ڳالهائجندڙ ٻولي نٿو ٻڌائي. ان ڪري جينياتي تحقيق کي آثار قديمه، تاريخي لسانيات ۽ لکتن جي تحقيق سان گڏ پڙهڻ ضروري آهي. == دراوڙن ۽ هند-آريائن جا لاڳاپا == === قديم هندستان ۾ لساني ۽ ثقافتي رابطا === [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي]] ۽ [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي]] ٻولين جي ڳالهائيندڙن جا تاريخي لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي لساني ۽ ثقافتي تاريخ جو اهم موضوع آهن. [[رگ ويد]] جي دور کان وٺي بعد واري ويدي ادب، سنسڪرت، پراڪرت ۽ جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا لساني عنصر ملن ٿا، جن کي ڪجهه محققن دراوڙي ۽ ٻين مقامي ٻولين جي اثر سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> قديم ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جي وچ ۾ واپار، رهائش، شاديون، مذهبي رسمون ۽ سماجي رابطن سبب لفظن ۽ لساني خاصيتن جي ڏي وٺ ٿي. انهيءَ عمل ۾ دراوڙي ٻولين ۽ هند-آريائي ٻولين ٻنهي هڪ ٻئي تي اثر وڌا. دراوڙي ٻولين جي تاريخ کي رڳو آريائن سان جنگ يا نسلي مخالفت جي صورت ۾ بيان ڪرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم ڏکڻ ايشيا جي سماجي تاريخ ۾ لڏپلاڻ، آباديءَ جو ميلاپ، ٻولين جي تبديلي ۽ ثقافتي تسلسل جا ڪيترائي عمل شامل هئا.<ref name="Narasimhan2019"/> === رگ ويد ۾ داس ۽ دسيو === [[رگ ويد]] ۾ ''داس'' (Dāsa) ۽ ''دسيو'' (Dasyu) جهڙا لفظ مختلف هنڌن تي ملن ٿا. انهن اصطلاحن جي معنائن ۽ تاريخي پسمنظر بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه پراڻن مؤرخن انهن کي آريائن کان اڳ هندستان ۾ رهندڙ آبادين سان ڳنڍيو، جڏهن تہ ٻين انهن لفظن کي مذهبي، سياسي يا سماجي مخالفن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح سمجهيو آهي. ويدي ادب ۾ ''داس'' ۽ ''دسيو'' جي استعمال کي ڪنهن هڪ مخصوص نسلي يا لساني گروهه سان قطعي طور منسوب ڪرڻ ممڪن ناهي. خاص طور انهن لفظن مان سڌو اهو نتيجو ڪڍڻ تہ اهي سڀئي ماڻهو دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندا هئا، تاريخي ۽ لساني شاهدين کان وڌيڪ مضبوط دعويٰ ٿيندي.<ref name="JamisonBrereton2014">{{cite book |last1=Jamison |first1=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199370184}}</ref> === ڀيرومل آڏواڻيءَ جي تشريح === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 17 کان 19 تي دراوڙن، آريائن ۽ قديم هندستان جي آبادين بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان ۾ ''داس'' ۽ ''دسيو'' جي تشريح پڻ شامل آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻي پنهنجي دور جي تاريخي ۽ لساني نظرين جي روشنيءَ ۾ انهن لفظن جي اصل ۽ قديم آبادين سان سندن ممڪن تعلق تي بحث ڪري ٿو. هو لفظ ''اناس'' (Anāsa) جي تشريح جو ذڪر پڻ ڪري ٿو، جنهن کي ڪجهه پراڻن عالمن جسماني بناوت سان ڳنڍيو هو. جديد ويدي لسانيات ۾ ''اناس'' جي صحيح معنيٰ ۽ ان جي استعمال بابت اختلاف موجود آهن. ان ڪري ان لفظ کي ڪنهن مخصوص قوم جي جسماني بناوت جو قطعي ثبوت سمجهڻ مناسب ناهي. آڏواڻيءَ جي بيان جي اهميت ان ۾ آهي تہ اهو ويهين صديءَ جي شروعاتي لساني ۽ تاريخي تحقيق جي سنڌي زبان ۾ تشريح پيش ڪري ٿو؛ پر سندس دور جي نسلي درجابندين کي جديد علم بشريات جي متفقه نتيجن طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === دراوڙن ۽ آريائن جي باهمي اثرن جو تاريخي پسمنظر === ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ ۾ هند-آريائي ۽ دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جي وچ ۾ رابطا ڊگهي عرصي تائين جاري رهيا. ان عمل ۾ مذهبي اصطلاحن، زرعي لفظن، روزمره جي لغت، سماجي روايتن ۽ ٻولين جي بناوت ۾ مختلف اثر ظاهر ٿيا. انهن رابطن جو مطالعو قديم هندستان کي ٻن مڪمل طور جدا ۽ هڪ ٻئي کان اڻ لاڳاپيل نسلن جي تاريخ سمجهڻ بدران هڪ گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي خطي جي تاريخ طور سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. == هند-آريائي ٻولين تي دراوڙي اثر == === آوازن ۽ صوتيات تي اثر === [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۾ زبان کي پوئتي موڙي ادا ٿيندڙ آوازن، يعني ''Retroflex consonants''، جي تاريخ بابت مختلف لساني نظريا پيش ڪيا ويا آهن. انهن آوازن جي موجودگيءَ کي ڪجهه محققن دراوڙي ۽ ٻين قديم ڏکڻ ايشيائي ٻولين سان رابطن جو نتيجو سمجهيو آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> سنڌي، پنجابي، هندي، مراٺي ۽ ٻين هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آواز ملن ٿا، پر ڪنهن هڪ آواز جي موجودگي پاڻمرادو ان ڳالهه جو ثبوت ناهي تہ اهو لازمي طور دراوڙي ٻوليءَ مان ورتو ويو آهي. صوتياتي اثر جي سڃاڻپ لاءِ تاريخي ۽ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي. === لفظن جي ڏي وٺ === قديم سنسڪرت ۽ بعد وارين هند-آريائي ٻولين ۾ ڪجهه لفظن لاءِ دراوڙي بڻ بنياد تجويز ڪيو ويو آهي. اهڙن لفظن بابت تقابلي لسانيات ۾ آواز جي تاريخي تبديلي، لفظ جي پراڻي صورت، معنيٰ ۽ جاگرافيائي پکيڙ جو جائزو ورتو ويندو آهي. اهڙيءَ طرح دراوڙي ٻولين ۾ پڻ سنسڪرت، پراڪرت ۽ ٻين هند-آريائي ٻولين جا ڪيترائي لفظ داخل ٿيا. اهو ٻطرفو اثر ڏکڻ ايشيا جي لساني تاريخ جي اهم خصوصيت آهي.<ref name="Krishnamurti2003"/> === گرامري بناوت ۽ جملي جي ترتيب === دراوڙي ٻولين ۾ عام طور فاعل، مفعول ۽ فعل واري جملي جي ترتيب ملندي آهي. اهڙي ترتيب ڪيترين هند-آريائي ٻولين ۾ پڻ موجود آهي. ٻنهي خاندانن ۾ ٻيون به ڪجهه مشترڪ لساني خاصيتون ملن ٿيون. بهرحال، انهن مان هر مشابهت کي سڌو لساني اڌار يا اثر جو نتيجو سمجهڻ درست ناهي. ڪي خاصيتون ڏکڻ ايشيا جي وسيع لساني علائقي ۾ گڏيل طور پيدا يا برقرار رهيون آهن. == ڏکڻ هندستان جون دراوڙي بادشاهتون == دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ علائقن ۾ قديم ۽ وچئين دور ۾ ڪيتريون بادشاهتون ۽ سياسي حڪومتون قائم ٿيون. انهن ۾ [[چولا سلطنت|چولا]]، [[پانڊيا گهراڻو|پانڊيا]]، [[چيرا گهراڻو|چيرا]]، [[پلوا گهراڻو|پلوا]]، [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو|راشٽرڪوٽ]]، [[ڪاڪتيا گهراڻو|ڪاڪتيا]] ۽ [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] نمايان آهن. انهن حڪومتن جي تاريخ مختلف ٻولين، علائقائي ثقافتن ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. سڀني کي هڪ ئي سياسي يا نسلي وحدت جو حصو سمجهڻ درست ناهي. === چولا سلطنت === [[File:Brihadeeswarar Temple.jpg|thumb|250px|[[برهديشور مندر]]، تنجاوور؛ چولا دور جي دراوڙي طرز تعمير جو مشهور مثال.]] چولا سلطنت ڏکڻ هندستان جي اهم تاريخي حڪومتن مان هڪ هئي. نائين صدي عيسويءَ کان پوءِ چولا حڪمرانن تامل علائقي ۾ هڪ طاقتور سلطنت قائم ڪئي، جنهن جو سياسي ۽ سامونڊي اثر ڏکڻ هندستان ۽ ڀرپاسي جي علائقن تائين پکڙيو. [[راجاراجا چولا پهريون]] ۽ [[راجيندرا چولا پهريون]] چولا تاريخ جا مشهور حڪمران هئا. سندن دور ۾ مندرن جي تعمير، واپار، انتظامي تنظيم ۽ سامونڊي سرگرمين کي خاص ترقي ملي. تنجاوور جو [[برهديشور مندر]] چولا دور جي فن تعمير جو نمايان مثال آهي. ان سان گڏ گنگئيڪونڊچولاپورم ۽ داراسورم جا مندر پڻ چولا فن تعمير جي اهم يادگارن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="UNESCOChola">{{cite web |title=Great Living Chola Temples |url=https://whc.unesco.org/en/list/250/ |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |language=en}}</ref> === پانڊيا ۽ چيرا === [[پانڊيا گهراڻو]] قديم تامل علائقي جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ان جو مرڪز مختلف دورن ۾ [[مدورائي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا رهيا. پانڊيا حڪمرانن جي تاريخ تامل ادب، مذهبي ادارن، واپار ۽ ڏکڻ هندستان جي سامونڊي رابطن سان ڳنڍيل آهي. [[چيرا گهراڻو]] موجوده ڪيرالا ۽ اولهه تامل علائقن جي قديم تاريخ سان تعلق رکي ٿو. چيرا حڪمرانن جي دور ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي بندرگاهن ۽ پرڏيهي واپار کي اهميت حاصل هئي. === پلوا ۽ چالوڪيا === [[پلوا گهراڻو|پلوا]] حڪمرانن ڏکڻ هندستان ۾ خاص طور ڪانچيپورم ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ حڪومت ڪئي. سندن دور ۾ پٿر مان تراشيل مندرن ۽ مذهبي عمارتن جي تعمير کي ترقي ملي. [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا]] حڪمرانن دکن جي مختلف علائقن ۾ حڪومت ڪئي. سندن دور جي تعميراتي روايتن ۾ ڏکڻ ۽ اتر هندستان جي مختلف طرز تعمير جا اثر ملن ٿا. === وجيانگر سلطنت === [[وجيانگر سلطنت]] چوڏهين صدي عيسويءَ ۾ قائم ٿي ۽ ڏکڻ هندستان جي تاريخ ۾ هڪ اهم سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي قوت بڻجي اڀري. هن سلطنت ۾ تيلگو، ڪناڙي، تامل ۽ ٻين ٻولين جي ڳالهائيندڙ آبادين جو حصو هو. وجيانگر جي درٻار، مندرن، شهرن ۽ واپاري مرڪزن ڏکڻ هندستان جي ثقافتي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #6689A8; background:#F8FBFF;" |+ style="background:#234F79; color:white; padding:10px; font-size:115%;" | دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ علائقن جون اهم تاريخي حڪومتون ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | حڪومت يا گهراڻو ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | اهم علائقو ! style="background:#D8E9F8; color:#173D61;" | تاريخي خصوصيت |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چولا سلطنت]] | تامل ناڊو ۽ ڏکڻ هندستان | سامونڊي واپار، مندر، انتظام ۽ فن تعمير |- | style="background:#F0F7FF;" | [[پانڊيا گهراڻو]] | مدورائي ۽ ڏکڻ تامل علائقو | تامل ادب، واپار ۽ مذهبي ادارا |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چيرا گهراڻو]] | ڪيرالا ۽ اولهه تامل علائقو | سامونڊي بندرگاهه ۽ پرڏيهي واپار |- | style="background:#F0F7FF;" | [[پلوا گهراڻو]] | ڪانچيپورم ۽ ڀرپاسي | پٿر مان تراشيل مندر ۽ تعميراتي هنر |- | style="background:#EAF3FC;" | [[چالوڪيا گهراڻو]] | دکن ۽ ڪرناٽڪ | علائقائي حڪومت ۽ مندرن جي تعمير |- | style="background:#F0F7FF;" | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | دکن | سياسي طاقت، ادب ۽ فن تعمير |- | style="background:#EAF3FC;" | [[ڪاڪتيا گهراڻو]] | تلنگانا ۽ ڀرپاسي | قلعا، مندر ۽ آبپاشيءَ جا نظام |- | style="background:#F0F7FF;" | [[وجيانگر سلطنت]] | ڏکڻ هندستان | گهڻ لساني سلطنت، واپار، ادب ۽ مندر |} == دراوڙي ثقافت == === مذهبي روايتون === دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون مذهبي طور هڪجهڙيون ناهن. انهن ۾ هندومت، اسلام، عيسائيت، ٻڌمت، جين ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتن جا پيروڪار شامل آهن. ڏکڻ هندستان جي قديم تامل ادب ۾ مقامي ديوتائن، فطري علائقن، مذهبي رسمن ۽ سماجي روايتن جو ذڪر ملي ٿو. [[مرگن]]، [[شِو]] ۽ ٻين ديوتائن سان لاڳاپيل مذهبي روايتون ڏکڻ هندستان جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن مذهبي روايتن جي ارتقا ڪيترن صدين جي سماجي ۽ ثقافتي رابطن جو نتيجو آهي. ڪنهن هڪ مذهبي رسم کي سڀني دراوڙي برادرين جي اصل ۽ گڏيل مذهب جو قطعي ثبوت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === سنگم ادب === [[سنگم ادب]] قديم تامل شاعريءَ ۽ ادبي روايتن جو اهم مجموعو آهي. ان ۾ جنگ، محبت، واپار، حڪمرانن، سماجي زندگي ۽ فطري ماحول بابت شاعري شامل آهي. قديم تامل ادب ۾ مختلف فطري علائقن جي بنياد تي انساني زندگيءَ ۽ احساسن جي تشريح ڪئي وئي آهي. جبلن، ٻيلن، زرعي ميدانن، سامونڊي ڪنارن ۽ خشڪ علائقن کي شاعريءَ ۾ جدا معنوي ۽ ثقافتي حيثيت حاصل آهي. سنگم ادب قديم ڏکڻ هندستان جي سماجي تاريخ ۽ تامل ثقافت کي سمجهڻ لاءِ اهم ادبي ماخذ آهي. === دراوڙي طرز تعمير === {{Main|دراوڙي طرز تعمير}} [[File:Nataraja01.jpg|thumb|180px|[[نٽراج]]، شِو جي ناچ واري صورت؛ ڏکڻ هندستان جي ڌاتوءَ واري مجسمه سازيءَ جو مشهور موضوع.]] دراوڙي طرز تعمير خاص طور ڏکڻ هندستان جي مندرن سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ مندر جي مرڪزي عبادتگاهه، ان جي مٿان اڏيل ''وِمان''، داخلي برج ''گوپورم''، ٿنڀن وارا هال ۽ مذهبي صحن اهم عنصر آهن. چولا دور جا مندر هن طرز تعمير جي نمايان مثالن ۾ شامل آهن. گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي اداري [[يونيسڪو]] تنجاوور، گنگئيڪونڊچولاپورم ۽ داراسورم جي ٽن مندرن کي عالمي ورثي ۾ شامل ڪيو آهي.<ref name="UNESCOChola"/> === موسيقي ۽ ناچ === ڏکڻ هندستان جي موسيقيءَ جي تاريخ ۾ [[ڪرناٽڪ موسيقي]] اهم حيثيت رکي ٿي. هن موسيقيءَ جي روايت تامل، تيلگو، ڪناڙي ۽ مليالم ڳالهائيندڙ علائقن ۾ ترقي ڪئي. ڏکڻ هندستان جي مشهور ناچن ۾ [[ڀارت ناٽيم]]، [[ڪچيپوڙي]] ۽ ٻين علائقائي ناچن جا نالا شامل آهن. اهي ناچ مختلف تاريخي ۽ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهن ۽ وقت سان گڏ انهن جي پيشڪش ۾ تبديليون آيون آهن. === جنگي هنر ۽ روايتي راندون === ڏکڻ هندستان جي ڪجهه علائقن ۾ [[ڪلاريپياٽو]] ۽ [[سلمبم]] جهڙا روايتي جنگي هنر مشهور آهن. ڪلاريپياٽو خاص طور ڪيرالا سان، جڏهن تہ سلمبم تامل ثقافتي علائقن سان لاڳاپيل آهي. انهن جنگي هنرن کي سمورين دراوڙي برادرين جي هڪجهڙي تاريخي روايت قرار ڏيڻ بدران انهن جي مخصوص علائقائي ۽ ثقافتي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. == موجوده دراوڙي برادريون == دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهو بنيادي طور [[ڏکڻ ايشيا]] جا رهواسي آهن. سندن سڀ کان وڏيون آباديون [[ڀارت]] جي ڏاکڻين رياستن، [[سري لنڪا]] ۽ ڀارت جي وچين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ رهن ٿيون. [[پاڪستان]] جي [[بلوچستان]] صوبي ۽ [[سنڌ]] ۾ پڻ دراوڙي خاندان جي [[بروهي ٻولي]] ڳالهائيندڙ ماڻهو آباد آهن.<ref name="Steever2019">{{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}}</ref> دراوڙي ٻولين جي ڳالهائيندڙن جو مجموعي تعداد لڳ ڀڳ 25 ڪروڙ ڄاڻايو ويندو آهي، پر هي انگ مختلف آدمشمارين، ٻوليءَ جي تعريفن ۽ ڳڻپ جي سالن موجب بدلجي سگهي ٿو. هيءَ آبادي هڪ ئي قوم، نسل، مذهب يا سياسي سڃاڻپ جي نمائندگي نٿي ڪري. === تيلگو === [[تيلگو ماڻهو]] دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ وڏين برادرين مان آهن. سندن بنيادي علائقا [[آنڌرا پرديش]] ۽ [[تلنگانا]] آهن. [[تيلگو ٻولي]] ڏکڻ هندستان جي اهم ادبي ۽ سرڪاري ٻولين مان هڪ آهي. === تامل === [[تامل ماڻهو]] بنيادي طور [[تامل ناڊو]] ۽ [[سري لنڪا]] جي اترين ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ آباد آهن. تامل ٻوليءَ جي قديم ادبي روايت ۾ [[سنگم ادب]] خاص اهميت رکي ٿو. تامل ڳالهائيندڙن جون وڏيون مهاجر برادريون ملائيشيا، سنگاپور ۽ ٻين ملڪن ۾ پڻ موجود آهن. === ڪناڙي === [[ڪناڙي ماڻهو]] بنيادي طور [[ڪرناٽڪ]] جا رهواسي آهن. [[ڪناڙي ٻولي]] جي پنهنجي ادبي، مذهبي ۽ تاريخي روايت آهي. ڪرناٽڪ جي مختلف علائقن ۾ ڪناڙيءَ سان گڏ ٻيون دراوڙي ۽ هند-آريائي ٻوليون پڻ ڳالهايون وڃن ٿيون. === مليالي === [[مليالي ماڻهو]] بنيادي طور [[ڪيرالا]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. سندن اهم ٻولي [[مليالم]] آهي. مليالم ادب، سامونڊي واپار ۽ ڪيرالا جون مذهبي ۽ ثقافتي روايتون ڏکڻ هندستان جي تاريخ جو اهم حصو آهن. === گونڊ === [[گونڊ ماڻهو]] وچ هندستان جي وڏين آديواسي برادرين مان آهن. سندن آبادي [[مڌيا پرديش]]، [[ڇتيس ڳڙهه]]، [[مهاراشٽر]]، [[تلنگانا]] ۽ ٻين رياستن ۾ ملي ٿي. گونڊي ٻولي دراوڙي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، پر سڀئي گونڊ ماڻهو اڄ گونڊي نٿا ڳالهائين. === ڪُروخ يا اورائون === [[ڪروخ ماڻهو|ڪُروخ]] يا [[اورائون ماڻهو|اورائون]] برادريون خاص طور جهارکنڊ، ڇتيس ڳڙهه، اوڊيشا ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ آباد آهن. سندن ڪُروخ ٻولي دراوڙي ٻولين جي اترئين گروهه سان لاڳاپيل آهي. === بروهي === [[بروهي ماڻهو]] پاڪستان ۾ دراوڙي ٻولي ڳالهائيندڙ اهم برادري آهن. سندن ٻولي، [[بروهي ٻولي|بروهي]]، دراوڙي خاندان جي اترئين شاخ سان تعلق رکي ٿي. بروهي ڳالهائيندڙ خاص طور بلوچستان ۾ ۽ ڪجهه تعداد ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ آباد آهن. بروهي ٻوليءَ جو دراوڙي خاندان سان تعلق تقابلي لسانيات جي بنياد تي تسليم ٿيل آهي؛ البت بلوچستان ۾ هن ٻوليءَ جي پهچڻ جو زمانو ۽ تاريخي رستو اڃا تحقيق جا موضوع آهن.<ref name="BritannicaDravidian">{{cite web |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=Dravidian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages |website=Encyclopaedia Britannica |language=en}}</ref> === ٻيون دراوڙي برادريون === دراوڙي ٻوليون ڳالهائيندڙ ٻين برادرين ۾ [[تولو ماڻهو|تولو]]، [[ڪوڊاوا ماڻهو|ڪوڊاوا]]، [[ٽوڊا ماڻهو|ٽوڊا]]، [[ايرولا ماڻهو|ايرولا]]، [[خوند ماڻهو|خوند]]، [[ڪويا ماڻهو|ڪويا]] ۽ ٻين ڪيترين علائقائي برادرين جا نالا شامل آهن. انهن جون ٻوليون، سماجي روايتون ۽ ثقافتي سڃاڻپون هڪ ٻئي کان مختلف آهن. == دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست == [[File:Dravidian map.svg|thumb|300px|ڏکڻ ايشيا ۾ دراوڙي ٻولين جي جاگرافيائي ورهاست.]] دراوڙي ٻولين جي وڏي اڪثريت ڏکڻ هندستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. تيلگو، تامل، ڪناڙي ۽ مليالم سڀ کان وڌيڪ ڳالهائيندڙن واريون دراوڙي ٻوليون آهن. انهن کان سواءِ وچ هندستان ۾ گونڊي، ڪُروخ، ڪُئي ۽ ٻين ٻولين جا ڳالهائيندڙ موجود آهن. اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ بروهي ٻوليءَ جي موجودگي دراوڙي ٻولين جي تاريخي جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ خاص اهميت رکي ٿي. ان جي موجوده جاگرافيائي اڪيلائيءَ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني وضاحتون پيش ڪيون ويون آهن. === ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر === ڏکڻ ايشيا مان لڏپلاڻ سبب دراوڙي ٻولين جون برادريون دنيا جي ٻين حصن ۾ پڻ قائم ٿيون آهن. تامل، تيلگو، مليالم ۽ ڪناڙي ڳالهائيندڙ ماڻهو ڏکڻ اوڀر ايشيا، نار وارن ملڪن، آفريڪا، يورپ، اتر آمريڪا ۽ آسٽريليا ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه مهاجر آبادين جي تاريخ ڪيترين صدين تي پکڙيل آهي، جڏهن تہ ٻيون جديد دور جي روزگار، تعليم ۽ واپار سان لاڳاپيل لڏپلاڻ جو نتيجو آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border:2px solid #467CA5; background:#FFFFFF;" |+ style="background:#174B75; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;" | دراوڙي خاندان جون اهم ٻوليون ۽ سندن علائقا ! style="background:#D9EAF8;" | ٻولي ! style="background:#D9EAF8;" | اهم علائقو ! style="background:#D9EAF8;" | لساني شاخ ! style="background:#D9EAF8;" | خصوصيت |- | style="background:#EAF4FF;" | [[تامل ٻولي|تامل]] | تامل ناڊو، سري لنڪا | ڏاکڻي | قديم ادبي روايت |- | [[تيلگو ٻولي|تيلگو]] | آنڌرا پرديش، تلنگانا | ڏکڻ-وچئين | وڏي ڳالهائيندڙ آبادي |- | style="background:#EAF4FF;" | [[ڪناڙي ٻولي|ڪناڙي]] | ڪرناٽڪ | ڏاکڻي | تاريخي ادبي ۽ ڪتبن جي روايت |- | [[مليالم]] | ڪيرالا | ڏاکڻي | وسيع جديد ادبي روايت |- | style="background:#EAF4FF;" | [[گونڊي ٻولي|گونڊي]] | وچ هندستان | ڏکڻ-وچئين | ڪيترائي علائقائي لهجا |- | [[تولو ٻولي|تولو]] | سامونڊي ڪرناٽڪ ۽ ڪيرالا | ڏاکڻي | علائقائي ادبي ۽ زباني روايتون |- | style="background:#EAF4FF;" | [[ڪروخ ٻولي|ڪُروخ]] | جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي | اترئين | اورائون برادريءَ جي اهم ٻولي |- | [[مالتو ٻولي|مالتو]] | اوڀر هندستان | اترئين | دراوڙي خاندان جي اترئين شاخ |- | style="background:#EAF4FF;" | [[بروهي ٻولي|بروهي]] | بلوچستان، سنڌ ۽ ڀرپاسي | اترئين | پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ دراوڙي ٻولي |} == سنڌ ۽ بلوچستان ۾ دراوڙي ٻولين جو پسمنظر == === سنڌو ماٿريءَ جي قديم ٻولي === [[File:Mohenjo-daro.jpg|thumb|280px|[[موهن جو دڙو]] جا آثار؛ سنڌو تهذيب جي قديم ٻوليءَ جي سڃاڻپ اڃا قطعي طور ثابت نه ٿي آهي.]] [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي شهرن مان مليل مهرن، تختين ۽ ٻين شين تي مختصر نشان ۽ تحريرون موجود آهن. انهن نشانن کي عام طور [[سنڌو لکت]] چيو ويندو آهي. سنڌو لکت جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. [[هينري هيراس]]، [[اسڪو پرپولا]] ۽ [[ايراوتھم مهاديون]] سميت ڪجهه محققن ان کي قديم دراوڙي ٻولين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. ٻين محققن انهن نتيجن تي اعتراض ڪيا آهن يا متبادل تشريحون پيش ڪيون آهن. سنڌو لکت اڃا تائين اهڙي نموني پڙهي نه وئي آهي، جنهن کي ماهرن جي وسيع قبوليت حاصل هجي. انهيءَ ڪري سنڌو تهذيب جي ٻوليءَ کي يقيني طور پروٽو-دراوڙي قرار ڏيڻ ممڪن ناهي.<ref name="Burrow1969">{{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}}</ref><ref name="Mukhopadhyay2021">{{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w |url=https://www.nature.com/articles/s41599-021-00868-w}}</ref> === موهن جي دڙي جي آثارن جي تشريح === [[File:Dancing girl of Mohenjo-daro.jpg|thumb|180px|موهن جي دڙي مان مليل مشهور ڪانسيءَ جو مجسمو. هيءَ سنڌو تهذيب جي فن جو نمونو آهي؛ ان مان مجسمي ۾ ڏيکاريل شخص جي ٻولي يا نسلي سڃاڻپ ثابت نٿي ٿئي.]] [[موهن جو دڙو]] سنڌو تهذيب جو اهم آثارِ قديمه وارو ماڳ آهي. اتان مليل عمارتون، مهرون، ٿانوَ، زيور ۽ مجسما قديم شهري زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. ويهين صديءَ جي شروعاتي تحقيق ۾ کوپڙين ۽ جسماني بناوت جي بنياد تي قديم آبادين کي مختلف نسلي درجن ۾ ورهائڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. اهڙيون درجابنديون جديد علم بشريات ۾ ڪيترين حدن ۽ مسئلن سبب احتياط سان استعمال ڪيون وڃن ٿيون. قديم آثارن مان ڪنهن شخص جي ٻوليءَ جي سڃاڻپ صرف سندس جسماني بناوت يا مجسمي جي صورت مان ثابت نٿي ڪري سگهجي. === ڀيرومل آڏواڻيءَ جا تاريخي رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنڌ جي قديم آبادين، دراوڙن، آريائن ۽ ٻولين جي لاڳاپن بابت پنهنجي دور جي محققن جا مختلف رايا بيان ڪيا آهن. ڪتاب جي موڪليل صفحن 15 کان 20 ۾ دراوڙن جي اصل وطن، هندستان ۾ سندن موجودگي، لفظ ''دراوڙ'' جي بڻ بنياد، آريائن سان لاڳاپن ۽ سنڌ ۾ سندن ممڪن تاريخي اثرن جو ذڪر آهي.<ref name="AdvaniHistory"/> آڏواڻيءَ جي بحث ۾ سر جان مارشل ۽ ٻين قديم محققن جا حوالا پڻ اچن ٿا. انهن بيانن کي تاريخ نگاريءَ جي هڪ اهم مرحلي طور سمجهڻ گهرجي، جڏهن تہ سندن هر نتيجي کي جديد تحقيق سان ثابت ٿيل حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === بروهي ٻوليءَ جي اهميت === [[بروهي ٻولي]] جو دراوڙي خاندان سان تعلق تقابلي لسانيات جو هڪ اهم نتيجو آهي. اها ٻولي پاڪستان جي بلوچستان صوبي ۾ خاص طور ڳالهائي وڃي ٿي ۽ سنڌ ۾ پڻ ان جا ڳالهائيندڙ موجود آهن. بروهي ٻوليءَ جي جاگرافيائي حيثيت سبب ڪجهه محققن اهو خيال پيش ڪيو آهي تہ دراوڙي ٻوليون ڪنهن زماني ۾ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا ۾ وڌيڪ پکڙيل هيون. ٻين محققن بروهي ڳالهائيندڙن جي نسبتاً بعد واري لڏپلاڻ جي امڪان تي پڻ بحث ڪيو آهي. موجوده لساني شاهدين مان بروهي ٻوليءَ جو دراوڙي هجڻ ثابت ٿئي ٿو، پر ان مان اڪيلو اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ موهن جي دڙي جا سڀئي رهواسي بروهي يا ڪنهن ٻي مخصوص دراوڙي ٻوليءَ جا ڳالهائيندڙ هئا.<ref name="BritannicaDravidian"/> === سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپا === [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، جڏهن تہ بروهي دراوڙي خاندان جي ٻولي آهي. سنڌيءَ جي صوتياتي، لغوي ۽ گرامري تاريخ جي مطالعي ۾ قديم ڏکڻ ايشيائي ٻولين جي ممڪن اثرن تي بحث ڪيو ويو آهي. ڪنهن سنڌي لفظ کي دراوڙي بڻ جو قرار ڏيڻ لاءِ ان جي پراڻي صورت، آواز جي تبديلي، تاريخي استعمال ۽ ٻين ٻولين سان تقابلي لاڳاپن جو ثبوت ضروري آهي. رڳو ٻن لفظن جي ظاهري مشابهت سندن گڏيل اصل جو ڪافي ثبوت ناهي. === سنڌ جي ذاتين بابت تاريخي دعوائون === سنڌ جي ڪجهه برادرين، جهڙوڪ [[اوڏ]]، [[مهاڻا]] ۽ ٻين مقامي گروهن کي پراڻن مؤرخن دراوڙن سان ڳنڍيو آهي. اهڙيون نسبتُون سنڌ جي تاريخي ۽ لوڪ روايتن جي مطالعي لاءِ اهم ٿي سگهن ٿيون. تنهن هوندي بہ ڪنهن موجوده برادريءَ کي صرف ذات جي نالي، روايتي پيشي يا لوڪ روايت جي بنياد تي قديم دراوڙن جو سڌو نسلي اولاد قرار ڏيڻ لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن. ان ڪري اهڙين دعوائن کي لاڳاپيل مؤرخ يا ڪتاب ڏانهن منسوب ڪري پيش ڪرڻ گهرجي، نه تہ سڀني محققن جي تسليم ٿيل حقيقت طور. == تاريخي نظرين جو تنقيدي جائزو == دراوڙن جي تاريخ بابت اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ پيش ڪيل ڪيترائي نظريا ان دور جي علم بشريات، لسانيات ۽ آثارِ قديمه جي محدود ڄاڻ تي ٻڌل هئا. جديد تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، نسل ۽ جينياتي ورثي کي هڪ ٻئي کان جدا تصورن طور ڏٺو ويندو آهي. ڪنهن ٻوليءَ جي ڳالهائيندڙ سڀني ماڻهن جو هڪ ئي نسل يا هڪ ئي قديم وطن هجڻ ضروري ناهي. دراوڙي ٻولين جي اصل، سندن قديم جاگرافيائي پکيڙ، سنڌو تهذيب سان ممڪن لاڳاپي ۽ هند-آريائي ٻولين سان رابطن بابت تحقيق جاري آهي. انهن سوالن ۾ تصديق ٿيل لساني نتيجن ۽ اڃا تحقيق هيٺ مفروضن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[پروٽو-دراوڙي ٻولي]] * [[بروهي ٻولي]] * [[بروهي ماڻهو]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[سنڌو لکت]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] * [[سنگم ادب]] * [[دراوڙي طرز تعمير]] * [[چولا سلطنت]] * [[دراوڙي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=Krishnamurti |first=Bhadriraju |title=The Dravidian Languages |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521771115}} * {{cite book |editor-last=Steever |editor-first=Sanford B. |title=The Dravidian Languages |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=9781315722580 |doi=10.4324/9781315722580}} * {{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=Deciphering the Indus Script |publisher=Cambridge University Press |year=1994 |isbn=9780521430791}} * {{cite book |last=Parpola |first=Asko |title=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and the Indus Civilization |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=9780190226923}} * {{cite book |last=Southworth |first=Franklin C. |title=Linguistic Archaeology of South Asia |publisher=RoutledgeCurzon |year=2005 |isbn=9780415333238}} * {{cite book |last1=Burrow |first1=Thomas |last2=Emeneau |first2=Murray B. |title=A Dravidian Etymological Dictionary |edition=2nd |publisher=Clarendon Press |year=1984 |isbn=9780198643265}} * {{cite book |last1=Jamison |first1=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199370184}} * {{cite journal |last=Burrow |first=T. |title=Dravidian and the Decipherment of the Indus Script |journal=Antiquity |year=1969 |volume=43 |issue=172 |pages=274–278 |doi=10.1017/S0003598X00040709}} * {{cite journal |last=Mukhopadhyay |first=Bahata Ansumali |title=Ancestral Dravidian languages in Indus Civilization: ultraconserved Dravidian tooth-word reveals deep linguistic ancestry and supports genetics |journal=Humanities and Social Sciences Communications |year=2021 |volume=8 |article-number=193 |doi=10.1057/s41599-021-00868-w}} * {{cite web |title=Dravidian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages |website=Encyclopaedia Britannica}} * {{cite web |title=Great Living Chola Temples |url=https://whc.unesco.org/en/list/250/ |website=UNESCO World Heritage Centre}} * ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ''، خاص طور صفحا 15–20. ڇاپي ۽ اشاعت جا تفصيل اصل ڪتاب مطابق مڪمل ڪيا وڃن. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/topic/Dravidian-languages دراوڙي ٻوليون — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Linguistic_maps_of_Dravidian_languages دراوڙي ٻولين جا نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://whc.unesco.org/en/list/250/ چولا دور جا عالمي ورثي وارا مندر — يونيسڪو] [[زمرو:دراوڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا نسلي لساني گروهه]] [[زمرو:دراوڙي ٻوليون]] [[زمرو:ڀارت جا ماڻهو]] [[زمرو:پاڪستان جا نسلي لساني گروهه]] mdrmdzub5xzelftn3kysxzkl8yw8pwg 0 2598 421165 418189 2026-10-12T23:15:10Z Intisar Ali 8681 421165 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}} {{Infobox historic site | name = اروڙ | native_name = اروڙ | other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor | image = Sukkur 4.jpg | caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار | pushpin_map = Sindh#Pakistan | coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} | location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | region = اتر سنڌ | type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر | epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور | cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون | dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو | built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل | abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال | condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون | notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو. }} '''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.<ref name="maclean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en }}</ref><ref name="hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}</ref> قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.<ref name="aror-university">{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}</ref><ref name="dawn-aror">{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}</ref> [[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name="cunningham">{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}</ref><ref name="mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}</ref> اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="sindhiana-aror"/><ref>{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}</ref> اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.<ref name="sindhiana-aror"/> [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.<ref name="tarikh-masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي. اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.<ref name="sindhiana-aror"/> [[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.<ref name="qaleech-aror">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ == اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.<ref name="maclean"/><ref name="cunningham"/> ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="maclean"/> [[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="malhotra">{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}</ref><ref name="thakur">{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}</ref> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ اروڙ جي تاريخي نالن ۽ انهن جي مختلف صورتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي کي سنڌ جي قديم سياسي تاريخ ۽ سنڌو درياهه جي جاگرافيائي صورتحال جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. هن اروڙ بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪيون آهن، جن ۾ شهر جي قدامت، قديم تختگاهه واري حيثيت ۽ ان جي نالن بابت اختلاف شامل آهن.<ref name="ShidaiAror">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=29–34}}</ref> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ پڻ ''الرور'' جي نالي بابت بحث ملي ٿو. ان ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ جيڪڏهن لفظ جي شروعات ۾ موجود ''ال'' عربي حرفِ تعريف هجي تہ اصل نالو ''رور'' ٿي سگهي ٿو. انهيءَ تشريح جي بنياد تي روهڙيءَ جي نالي سان پڻ هڪ ممڪن تاريخي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، هيءَ هڪ لساني تجويز آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل اشتقاق.<ref name="SukkurGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind: B Volume III, Sukkur District |publisher=Government of Bombay |year=1919 |chapter=Places of Interest |page=41 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf |language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/><ref name="handbook">{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}</ref> قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="hughes"/> == تاريخ == === قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم === [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي. [[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.<ref name="cunningham"/> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.<ref name="jannat-sindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}</ref><ref name="cunningham"/> === راءِ گهراڻي جو دور === سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي. انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="maclean"/> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="jannat-sindh"/> === برهمڻ گهراڻي جو دور === ''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.<ref name="tuhfat-ul-kiram">{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}</ref><ref name="chachnama">{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> ''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="tuhfat-ul-kiram"/> برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.<ref name="maclean"/><ref name="chachnama"/> === عربن جي سنڌ تي فتح === 93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.<ref name="chachnama"/><ref name="maclean"/> سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي. عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.<ref name="maclean"/> === عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي === اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.<ref name="maclean"/> اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="dawn-aror"/> <ref name="dawn-urdu">{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}</ref> اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="sindhiana-aror">{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}</ref> === عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر === عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن. مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="jannat-sindh"/> ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.<ref name="jannat-sindh"/> === درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال === اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="handbook"/><ref name="dawn-aror"/> قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي. ==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ==== اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي. سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="sindhi-dictionary-aror">{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="jannat-sindh"/> === سما ۽ ارغون دور === سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.<ref name="qaleech">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.<ref name="qaleech"/><ref name="masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.<ref name="qaleech"/> === مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو === سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="aror-mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}</ref> ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.<ref name="aror-mazhar"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="aror-historical-sources">{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}</ref> == قديم آثار == === شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار === اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو. قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="hughes"/><ref name="ottomano">{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}</ref> === قديم مسجد === اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="dawn-aror"/><ref name="dawn-urdu"/> مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن. === ڪالڪا ديويءَ جو مندر === [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن. مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.<ref name="dawn-aror"/> === چٽن شاهه جي ٽڪري === اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو. ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="dawn-aror"/> == آثارِ قديمه جي تحقيق == === ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر === برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/> اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="cunningham"/> === ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ === ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي. === ريڊيو ڪاربان تاريخبندي === 1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو. هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون == [[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. === ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) === 1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا. انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. === اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) === [[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي. مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا. مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. === ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) === 1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا. انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي. === پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) === پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا. رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي. کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو. رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. === سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت === انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي. == سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت == قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي. اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.<ref name="cunningham"/><ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت تاريخي روايتون == === دلوراءِ جي روايت === سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === زلزلي جي روايت === 962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.<ref name="handbook"/> جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. === اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند === [[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="sehito-aror">{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}</ref> سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sehito-aror"/> انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="sehito-aror"/> بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي. == تاريخي اهميت == اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن. شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو. == اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#24476c;color:white;" | ماخذ ! style="background:#24476c;color:white;" | مصنف ! style="background:#24476c;color:white;" | اهميت |- | style="background:#edf3fa;" | [[چچ نامو]] | علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن | راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون |- | style="background:#e9f5f0;" | [[تاريخ معصومي]] | [[مير محمد معصوم بکري]] | سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال |- | style="background:#fff4df;" | [[تاريخ طاهري]] | مير طاهر محمد نسياني | سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات |- | style="background:#f2ebf8;" | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | [[يوسف ميرڪ]] | مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال |- | style="background:#edf3fa;" | ''The Ancient Geography of India'' | اليگزينڊر ڪننگهام | اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو |- | style="background:#e9f5f0;" | ''A Gazetteer of the Province of Sind'' | اي. ڊبليو. هيوز | اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ |- | style="background:#fff4df;" | ''Religion and Society in Arab Sind'' | ڊيرل اين. ميڪلين | عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ |- | style="background:#f2ebf8;" | ''Ancient Sindh''، جلد 4 | اوٽومانو ۽ بياجي | اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي |} == پڻ ڏسو == * [[روهڙي]] * [[بکر قلعو]] * [[راء گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}} * {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}} * {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان] * [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي] * [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Authority control}} [[زمرو:اروڙ]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:روهڙي]] [[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]] [[زمرو:قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] 6mocpex8gjxq97hzed3xsd8dj0q9dfh 421166 421165 2026-10-12T23:15:37Z Intisar Ali 8681 421166 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}} {{Infobox historic site | name = اروڙ | native_name = اروڙ | other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor | image = Sukkur 4.jpg | caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار | pushpin_map = Sindh#Pakistan | coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} | location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | region = اتر سنڌ | type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر | epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور | cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون | dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو | built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل | abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال | condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون | notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو. }} '''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.<ref name="maclean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en }}</ref><ref name="hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}</ref> قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.<ref name="aror-university">{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}</ref><ref name="dawn-aror">{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}</ref> [[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name="cunningham">{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}</ref><ref name="mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}</ref> اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="sindhiana-aror"/><ref>{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}</ref> اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.<ref name="sindhiana-aror"/> [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.<ref name="tarikh-masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي. اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.<ref name="sindhiana-aror"/> [[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.<ref name="qaleech-aror">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ == اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.<ref name="maclean"/><ref name="cunningham"/> ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="maclean"/> [[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="malhotra">{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}</ref><ref name="thakur">{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}</ref> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ اروڙ جي تاريخي نالن ۽ انهن جي مختلف صورتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي کي سنڌ جي قديم سياسي تاريخ ۽ سنڌو درياهه جي جاگرافيائي صورتحال جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. هن اروڙ بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪيون آهن، جن ۾ شهر جي قدامت، قديم تختگاهه واري حيثيت ۽ ان جي نالن بابت اختلاف شامل آهن.<ref name="ShidaiAror">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=29–34}}</ref> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ پڻ ''الرور'' جي نالي بابت بحث ملي ٿو. ان ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ جيڪڏهن لفظ جي شروعات ۾ موجود ''ال'' عربي حرفِ تعريف هجي تہ اصل نالو ''رور'' ٿي سگهي ٿو. انهيءَ تشريح جي بنياد تي روهڙيءَ جي نالي سان پڻ هڪ ممڪن تاريخي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، هيءَ هڪ لساني تجويز آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل اشتقاق.<ref name="SukkurGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind: B Volume III, Sukkur District |publisher=Government of Bombay |year=1919 |chapter=Places of Interest |page=41 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf |language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/><ref name="handbook">{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}</ref> قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="hughes"/> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي کنڊرن کي اوچي پٿريلي زمين تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان موجود آهن، جن کي سنڌو درياهه جي قديم وهڪري ۽ اوڀر ناري جي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. هيءَ جاگرافيائي بيهڪ قديم زماني ۾ شهر جي آمدرفت، آبپاشي، واپار ۽ دفاعي اهميت کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="SukkurGazetteer"/> == تاريخ == === قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم === [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي. [[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.<ref name="cunningham"/> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.<ref name="jannat-sindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}</ref><ref name="cunningham"/> === راءِ گهراڻي جو دور === سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي. انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="maclean"/> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="jannat-sindh"/> === برهمڻ گهراڻي جو دور === ''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.<ref name="tuhfat-ul-kiram">{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}</ref><ref name="chachnama">{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> ''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="tuhfat-ul-kiram"/> برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.<ref name="maclean"/><ref name="chachnama"/> === عربن جي سنڌ تي فتح === 93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.<ref name="chachnama"/><ref name="maclean"/> سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي. عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.<ref name="maclean"/> === عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي === اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.<ref name="maclean"/> اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="dawn-aror"/> <ref name="dawn-urdu">{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}</ref> اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="sindhiana-aror">{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}</ref> === عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر === عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن. مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="jannat-sindh"/> ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.<ref name="jannat-sindh"/> === درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال === اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="handbook"/><ref name="dawn-aror"/> قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي. ==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ==== اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي. سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="sindhi-dictionary-aror">{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="jannat-sindh"/> === سما ۽ ارغون دور === سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.<ref name="qaleech">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.<ref name="qaleech"/><ref name="masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.<ref name="qaleech"/> === مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو === سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="aror-mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}</ref> ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.<ref name="aror-mazhar"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="aror-historical-sources">{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}</ref> == قديم آثار == === شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار === اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو. قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="hughes"/><ref name="ottomano">{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}</ref> === قديم مسجد === اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="dawn-aror"/><ref name="dawn-urdu"/> مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن. === ڪالڪا ديويءَ جو مندر === [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن. مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.<ref name="dawn-aror"/> === چٽن شاهه جي ٽڪري === اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو. ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="dawn-aror"/> == آثارِ قديمه جي تحقيق == === ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر === برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/> اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="cunningham"/> === ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ === ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي. === ريڊيو ڪاربان تاريخبندي === 1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو. هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون == [[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. === ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) === 1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا. انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. === اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) === [[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي. مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا. مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. === ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) === 1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا. انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي. === پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) === پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا. رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي. کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو. رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. === سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت === انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي. == سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت == قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي. اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.<ref name="cunningham"/><ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت تاريخي روايتون == === دلوراءِ جي روايت === سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === زلزلي جي روايت === 962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.<ref name="handbook"/> جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. === اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند === [[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="sehito-aror">{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}</ref> سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sehito-aror"/> انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="sehito-aror"/> بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي. == تاريخي اهميت == اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن. شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو. == اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#24476c;color:white;" | ماخذ ! style="background:#24476c;color:white;" | مصنف ! style="background:#24476c;color:white;" | اهميت |- | style="background:#edf3fa;" | [[چچ نامو]] | علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن | راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون |- | style="background:#e9f5f0;" | [[تاريخ معصومي]] | [[مير محمد معصوم بکري]] | سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال |- | style="background:#fff4df;" | [[تاريخ طاهري]] | مير طاهر محمد نسياني | سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات |- | style="background:#f2ebf8;" | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | [[يوسف ميرڪ]] | مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال |- | style="background:#edf3fa;" | ''The Ancient Geography of India'' | اليگزينڊر ڪننگهام | اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو |- | style="background:#e9f5f0;" | ''A Gazetteer of the Province of Sind'' | اي. ڊبليو. هيوز | اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ |- | style="background:#fff4df;" | ''Religion and Society in Arab Sind'' | ڊيرل اين. ميڪلين | عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ |- | style="background:#f2ebf8;" | ''Ancient Sindh''، جلد 4 | اوٽومانو ۽ بياجي | اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي |} == پڻ ڏسو == * [[روهڙي]] * [[بکر قلعو]] * [[راء گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}} * {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}} * {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان] * [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي] * [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Authority control}} [[زمرو:اروڙ]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:روهڙي]] [[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]] [[زمرو:قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] lkxxk41r2ykxil0xmhj5jzhz38mr3ew 421167 421166 2026-10-12T23:18:15Z Intisar Ali 8681 421167 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}} {{Infobox historic site | name = اروڙ | native_name = اروڙ | other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor | image = Sukkur 4.jpg | caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار | pushpin_map = Sindh#Pakistan | coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} | location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | region = اتر سنڌ | type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر | epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور | cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون | dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو | built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل | abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال | condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون | notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو. }} '''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.<ref name="maclean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en }}</ref><ref name="hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}</ref> قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.<ref name="aror-university">{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}</ref><ref name="dawn-aror">{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}</ref> [[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name="cunningham">{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}</ref><ref name="mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}</ref> اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="sindhiana-aror"/><ref>{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}</ref> اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.<ref name="sindhiana-aror"/> [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.<ref name="tarikh-masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي. اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.<ref name="sindhiana-aror"/> [[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.<ref name="qaleech-aror">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ == اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.<ref name="maclean"/><ref name="cunningham"/> ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="maclean"/> [[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="malhotra">{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}</ref><ref name="thakur">{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}</ref> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ اروڙ جي تاريخي نالن ۽ انهن جي مختلف صورتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي کي سنڌ جي قديم سياسي تاريخ ۽ سنڌو درياهه جي جاگرافيائي صورتحال جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. هن اروڙ بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪيون آهن، جن ۾ شهر جي قدامت، قديم تختگاهه واري حيثيت ۽ ان جي نالن بابت اختلاف شامل آهن.<ref name="ShidaiAror">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=29–34}}</ref> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ پڻ ''الرور'' جي نالي بابت بحث ملي ٿو. ان ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ جيڪڏهن لفظ جي شروعات ۾ موجود ''ال'' عربي حرفِ تعريف هجي تہ اصل نالو ''رور'' ٿي سگهي ٿو. انهيءَ تشريح جي بنياد تي روهڙيءَ جي نالي سان پڻ هڪ ممڪن تاريخي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، هيءَ هڪ لساني تجويز آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل اشتقاق.<ref name="SukkurGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind: B Volume III, Sukkur District |publisher=Government of Bombay |year=1919 |chapter=Places of Interest |page=41 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf |language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/><ref name="handbook">{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}</ref> قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="hughes"/> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي کنڊرن کي اوچي پٿريلي زمين تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان موجود آهن، جن کي سنڌو درياهه جي قديم وهڪري ۽ اوڀر ناري جي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. هيءَ جاگرافيائي بيهڪ قديم زماني ۾ شهر جي آمدرفت، آبپاشي، واپار ۽ دفاعي اهميت کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="SukkurGazetteer"/> == تاريخ == === قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم === [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي. [[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.<ref name="cunningham"/> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.<ref name="jannat-sindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}</ref><ref name="cunningham"/> === راءِ گهراڻي جو دور === سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي. انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="maclean"/> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="jannat-sindh"/> === برهمڻ گهراڻي جو دور === ''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.<ref name="tuhfat-ul-kiram">{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}</ref><ref name="chachnama">{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> ''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="tuhfat-ul-kiram"/> برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.<ref name="maclean"/><ref name="chachnama"/> === عربن جي سنڌ تي فتح === 93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.<ref name="chachnama"/><ref name="maclean"/> سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي. عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.<ref name="maclean"/> === عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي === اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.<ref name="maclean"/> اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="dawn-aror"/> <ref name="dawn-urdu">{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}</ref> اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="sindhiana-aror">{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}</ref> === عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر === عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن. مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="jannat-sindh"/> ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.<ref name="jannat-sindh"/> === درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال === اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="handbook"/><ref name="dawn-aror"/> قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي. سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي زوال بابت هڪ ٻيو زماني جو اندازو پڻ پيش ڪيو ويو آهي. ان موجب اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سبب شهر جي جاگرافيائي ۽ اقتصادي اهميت متاثر ٿيڻ شروع ٿي. ساڳئي تاريخي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ هڪدم مڪمل طور ويران نه ٿيو، پر ڪجهه صدين تائين آباديءَ جا نشان برقرار رهيا. انهيءَ ڪري شهر جي زوال کي هڪ ئي قدرتي آفت جو نتيجو سمجهڻ بدران ڊگهي عرصي واري درياهي، معاشي ۽ سياسي تبديليءَ جي عمل طور ڏسڻ مناسب آهي.<ref name="SukkurGazetteer"/> مولائي شيدائي پڻ اروڙ جي تاريخي زوال کي سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ علائقي جي بدلجندڙ سياسي حالتن جي پسمنظر ۾ بيان ڪيو آهي. سندس بحث مان اروڙ جي تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سنڌ جي حڪومتي مرڪزن جي تبديليءَ بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="ShidaiAror"/> ==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ==== اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي. سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="sindhi-dictionary-aror">{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="jannat-sindh"/> === سما ۽ ارغون دور === سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.<ref name="qaleech">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.<ref name="qaleech"/><ref name="masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.<ref name="qaleech"/> === مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو === سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="aror-mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}</ref> ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.<ref name="aror-mazhar"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="aror-historical-sources">{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}</ref> == قديم آثار == === شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار === اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو. قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="hughes"/><ref name="ottomano">{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}</ref> === قديم مسجد === اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="dawn-aror"/><ref name="dawn-urdu"/> مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن. === ڪالڪا ديويءَ جو مندر === [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن. مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.<ref name="dawn-aror"/> === چٽن شاهه جي ٽڪري === اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو. ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="dawn-aror"/> == آثارِ قديمه جي تحقيق == === ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر === برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/> اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="cunningham"/> === ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ === ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي. === ريڊيو ڪاربان تاريخبندي === 1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو. هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون == [[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. === ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) === 1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا. انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. === اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) === [[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي. مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا. مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. === ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) === 1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا. انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي. === پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) === پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا. رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي. کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو. رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. === سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت === انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي. == سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت == قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي. اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.<ref name="cunningham"/><ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت تاريخي روايتون == === دلوراءِ جي روايت === سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === زلزلي جي روايت === 962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.<ref name="handbook"/> جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. === اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند === [[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="sehito-aror">{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}</ref> سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sehito-aror"/> انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="sehito-aror"/> بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي. == تاريخي اهميت == اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن. شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو. == اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#24476c;color:white;" | ماخذ ! style="background:#24476c;color:white;" | مصنف ! style="background:#24476c;color:white;" | اهميت |- | style="background:#edf3fa;" | [[چچ نامو]] | علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن | راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون |- | style="background:#e9f5f0;" | [[تاريخ معصومي]] | [[مير محمد معصوم بکري]] | سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال |- | style="background:#fff4df;" | [[تاريخ طاهري]] | مير طاهر محمد نسياني | سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات |- | style="background:#f2ebf8;" | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | [[يوسف ميرڪ]] | مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال |- | style="background:#edf3fa;" | ''The Ancient Geography of India'' | اليگزينڊر ڪننگهام | اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو |- | style="background:#e9f5f0;" | ''A Gazetteer of the Province of Sind'' | اي. ڊبليو. هيوز | اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ |- | style="background:#fff4df;" | ''Religion and Society in Arab Sind'' | ڊيرل اين. ميڪلين | عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ |- | style="background:#f2ebf8;" | ''Ancient Sindh''، جلد 4 | اوٽومانو ۽ بياجي | اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي |} == پڻ ڏسو == * [[روهڙي]] * [[بکر قلعو]] * [[راء گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}} * {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}} * {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان] * [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي] * [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Authority control}} [[زمرو:اروڙ]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:روهڙي]] [[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]] [[زمرو:قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] 4nro0rvy74s35w7m1xlu0jctbgiurqx 421168 421167 2026-10-12T23:19:23Z Intisar Ali 8681 421168 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}} {{Infobox historic site | name = اروڙ | native_name = اروڙ | other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor | image = Sukkur 4.jpg | caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار | pushpin_map = Sindh#Pakistan | coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} | location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | region = اتر سنڌ | type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر | epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور | cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون | dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو | built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل | abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال | condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون | notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو. }} '''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.<ref name="maclean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en }}</ref><ref name="hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}</ref> قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.<ref name="aror-university">{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}</ref><ref name="dawn-aror">{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}</ref> [[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name="cunningham">{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}</ref><ref name="mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}</ref> اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="sindhiana-aror"/><ref>{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}</ref> اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.<ref name="sindhiana-aror"/> [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.<ref name="tarikh-masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي. اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.<ref name="sindhiana-aror"/> [[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.<ref name="qaleech-aror">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ == اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.<ref name="maclean"/><ref name="cunningham"/> ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="maclean"/> [[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="malhotra">{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}</ref><ref name="thakur">{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}</ref> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ اروڙ جي تاريخي نالن ۽ انهن جي مختلف صورتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي کي سنڌ جي قديم سياسي تاريخ ۽ سنڌو درياهه جي جاگرافيائي صورتحال جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. هن اروڙ بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪيون آهن، جن ۾ شهر جي قدامت، قديم تختگاهه واري حيثيت ۽ ان جي نالن بابت اختلاف شامل آهن.<ref name="ShidaiAror">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=29–34}}</ref> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ پڻ ''الرور'' جي نالي بابت بحث ملي ٿو. ان ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ جيڪڏهن لفظ جي شروعات ۾ موجود ''ال'' عربي حرفِ تعريف هجي تہ اصل نالو ''رور'' ٿي سگهي ٿو. انهيءَ تشريح جي بنياد تي روهڙيءَ جي نالي سان پڻ هڪ ممڪن تاريخي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، هيءَ هڪ لساني تجويز آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل اشتقاق.<ref name="SukkurGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind: B Volume III, Sukkur District |publisher=Government of Bombay |year=1919 |chapter=Places of Interest |page=41 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf |language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/><ref name="handbook">{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}</ref> قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="hughes"/> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي کنڊرن کي اوچي پٿريلي زمين تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان موجود آهن، جن کي سنڌو درياهه جي قديم وهڪري ۽ اوڀر ناري جي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. هيءَ جاگرافيائي بيهڪ قديم زماني ۾ شهر جي آمدرفت، آبپاشي، واپار ۽ دفاعي اهميت کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="SukkurGazetteer"/> == تاريخ == === قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم === [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي. [[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.<ref name="cunningham"/> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.<ref name="jannat-sindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}</ref><ref name="cunningham"/> === راءِ گهراڻي جو دور === سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي. انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="maclean"/> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="jannat-sindh"/> === برهمڻ گهراڻي جو دور === ''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.<ref name="tuhfat-ul-kiram">{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}</ref><ref name="chachnama">{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> ''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="tuhfat-ul-kiram"/> برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.<ref name="maclean"/><ref name="chachnama"/> === عربن جي سنڌ تي فتح === 93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.<ref name="chachnama"/><ref name="maclean"/> سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي. عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.<ref name="maclean"/> === عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي === اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.<ref name="maclean"/> اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="dawn-aror"/> <ref name="dawn-urdu">{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}</ref> اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="sindhiana-aror">{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}</ref> === عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر === عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن. مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="jannat-sindh"/> ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.<ref name="jannat-sindh"/> === درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال === اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="handbook"/><ref name="dawn-aror"/> قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي. سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي زوال بابت هڪ ٻيو زماني جو اندازو پڻ پيش ڪيو ويو آهي. ان موجب اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سبب شهر جي جاگرافيائي ۽ اقتصادي اهميت متاثر ٿيڻ شروع ٿي. ساڳئي تاريخي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ هڪدم مڪمل طور ويران نه ٿيو، پر ڪجهه صدين تائين آباديءَ جا نشان برقرار رهيا. انهيءَ ڪري شهر جي زوال کي هڪ ئي قدرتي آفت جو نتيجو سمجهڻ بدران ڊگهي عرصي واري درياهي، معاشي ۽ سياسي تبديليءَ جي عمل طور ڏسڻ مناسب آهي.<ref name="SukkurGazetteer"/> مولائي شيدائي پڻ اروڙ جي تاريخي زوال کي سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ علائقي جي بدلجندڙ سياسي حالتن جي پسمنظر ۾ بيان ڪيو آهي. سندس بحث مان اروڙ جي تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سنڌ جي حڪومتي مرڪزن جي تبديليءَ بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="ShidaiAror"/> ==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ==== اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي. سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="sindhi-dictionary-aror">{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="jannat-sindh"/> === سما ۽ ارغون دور === سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.<ref name="qaleech">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.<ref name="qaleech"/><ref name="masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.<ref name="qaleech"/> === مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو === سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="aror-mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}</ref> ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.<ref name="aror-mazhar"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="aror-historical-sources">{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}</ref> == قديم آثار == سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي قديم آباديءَ سان لاڳاپيل سرن، سڪن، پراڻن اڏاوتي ڍانچن ۽ مذهبي عمارتن جي باقيات جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان منسوب هڪ مسجد ۽ مقامي بزرگن جي مزارن جو پڻ بيان موجود آهي. اهي تاريخي بيان شهر جي مختلف آبادياتي ۽ تعميراتي دورن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.<ref name="SukkurGazetteer"/> آثارِ قديمه جي محقق [[مستور فاطمه بخاري]] پنهنجي ڪتاب ''The Archaeological Site of Aror'' ۾ اروڙ جي تاريخ، قديم آثارن ۽ اڳوڻن محققن جي مطالعي جو جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق اروڙ جي تاريخي ماڳ کي آثارِ قديمه جي نقطه نظر کان سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BukhariAror">{{cite book |last=Bukhari |first=Mastoor Fatima |title=The Archaeological Site of Aror |year=1991 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Archaeological_Site_of_Aror-Mastoor_Fatima_Bukhari-1991-Complete.pdf |language=en}}</ref> === شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار === اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو. قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="hughes"/><ref name="ottomano">{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}</ref> === قديم مسجد === اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="dawn-aror"/><ref name="dawn-urdu"/> مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن. === ڪالڪا ديويءَ جو مندر === [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن. مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.<ref name="dawn-aror"/> === چٽن شاهه جي ٽڪري === اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو. ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="dawn-aror"/> == آثارِ قديمه جي تحقيق == === ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر === برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/> اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="cunningham"/> === ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ === ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي. === ريڊيو ڪاربان تاريخبندي === 1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو. هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون == [[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. === ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) === 1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا. انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. === اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) === [[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي. مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا. مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. === ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) === 1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا. انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي. === پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) === پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا. رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي. کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو. رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. === سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت === انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي. == سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت == قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي. اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.<ref name="cunningham"/><ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت تاريخي روايتون == === دلوراءِ جي روايت === سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === زلزلي جي روايت === 962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.<ref name="handbook"/> جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. === اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند === [[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="sehito-aror">{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}</ref> سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sehito-aror"/> انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="sehito-aror"/> بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي. == تاريخي اهميت == اروڙ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن سان قديم سياسي حڪومتون، عربن جي فتح، مذهبي تبديليون، واپار ۽ درياهي جاگرافيءَ جا ڪيترائي موضوع لاڳاپيل آهن. شهر جي اهميت رڳو راڄڌاني رهڻ تائين محدود نه آهي؛ ان جي آثارن ۽ تاريخي ماخذن وسيلي سنڌ جي قديم شهري زندگي، مذهبي تنوع ۽ انتظامي تسلسل جو مطالعو پڻ ڪري سگهجي ٿو. == اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#24476c;color:white;" | ماخذ ! style="background:#24476c;color:white;" | مصنف ! style="background:#24476c;color:white;" | اهميت |- | style="background:#edf3fa;" | [[چچ نامو]] | علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن | راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون |- | style="background:#e9f5f0;" | [[تاريخ معصومي]] | [[مير محمد معصوم بکري]] | سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال |- | style="background:#fff4df;" | [[تاريخ طاهري]] | مير طاهر محمد نسياني | سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات |- | style="background:#f2ebf8;" | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | [[يوسف ميرڪ]] | مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال |- | style="background:#edf3fa;" | ''The Ancient Geography of India'' | اليگزينڊر ڪننگهام | اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو |- | style="background:#e9f5f0;" | ''A Gazetteer of the Province of Sind'' | اي. ڊبليو. هيوز | اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ |- | style="background:#fff4df;" | ''Religion and Society in Arab Sind'' | ڊيرل اين. ميڪلين | عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ |- | style="background:#f2ebf8;" | ''Ancient Sindh''، جلد 4 | اوٽومانو ۽ بياجي | اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي |} == پڻ ڏسو == * [[روهڙي]] * [[بکر قلعو]] * [[راء گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}} * {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}} * {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان] * [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي] * [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Authority control}} [[زمرو:اروڙ]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:روهڙي]] [[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]] [[زمرو:قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] k8a3cp0mrfm4lkjc2nke2dhx7mdn998 421169 421168 2026-10-12T23:19:51Z Intisar Ali 8681 421169 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي قديم راڄڌاني ۽ سکر ضلعي ۾ آثارِ قديمه جو ماڳ}} {{Infobox historic site | name = اروڙ | native_name = اروڙ | other_name = الور، الرور، اروڙ ڪوٽ، Aror، Alor | image = Sukkur 4.jpg | caption = اروڙ جي قديم مسجد جا آثار | pushpin_map = Sindh#Pakistan | coordinates = {{coord|27.65|68.9833|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} | location = [[روهڙي]] جي ڏکڻ-اوڀر ۾، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | region = اتر سنڌ | type = قديم تختگاهه ۽ ڦٽل تاريخي شهر | epochs = راءِ گهراڻو، برهمڻ گهراڻو، عرب، سما، ارغون ۽ مغل دور | cultures = قديم سنڌي، هندو، ٻڌ ۽ اسلامي ثقافتون | dependency_of = سنڌ جون تاريخي حڪومتون؛ بعد ۾ بکر جو انتظامي علائقو | built = تعمير جي شروعاتي تاريخ اڻڄاتل | abandoned = وچئين دور ۾ بتدريج زوال | condition = کنڊر ۽ ڪجهه باقي تاريخي عمارتون | notes = اروڙ سنڌ جي تاريخي گاديءَ وارن شهرن مان هڪ هو. }} '''اروڙ'''، (انگريزي: ''Aror'') جنهن کي '''الور'''، '''الرور''' ۽ '''اروڙ ڪوٽ''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[سنڌ]] جو هڪ قديم تاريخي شهر ۽ موجوده [[سکر ضلعو|سکر ضلعي]] ۾ [[روهڙي]] جي ڀرسان واقع آثارِ قديمه جو ماڳ آهي. هي شهر [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي راڄڌاني رهيو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فتح وقت به اروڙ سياسي ۽ انتظامي لحاظ کان اهم مرڪز هو.<ref name="maclean">{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |isbn=9789004085510 |language=en }}</ref><ref name="hughes">{{cite book |last=Hughes |first=Albert William |title=A Gazetteer of the Province of Sind |edition=2 |publisher=G. Bell and Sons |location=London |year=1876 |page=677 |url=https://doi.org/10.5281/zenodo.5913696 |language=en}}</ref> قديم شهر جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل، يعني اٺ ڪلوميٽر، اوڀر يا ڏکڻ-اوڀر طرف موجود آهن. اروڙ جي ڀرسان چُن جي پٿر جون ٽڪريون، پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان، مسجدن جا کنڊر، مذهبي ماڳ ۽ قديم آباديءَ جا دڙا موجود آهن.<ref name="aror-university">{{cite web |title=History of Sukkur |url=https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ |website=Aror University of Art, Architecture, Design and Heritage |language=en}}</ref><ref name="dawn-aror">{{cite news |last=Soomro |first=Farooq |title=Where the city of Aror once stood in glory |url=https://www.dawn.com/news/1152687 |work=Dawn |date=23 December 2014 |language=en}}</ref> [[چچ نامو]]، [[تاريخ معصومي]]، [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي تصنيفن ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي سياسي، سماجي ۽ جاگرافيائي تاريخ جي سلسلي ۾ ملي ٿو. قديم يوناني، عربي ۽ فارسي ماخذن ۾ شهر جي سڃاڻپ ۽ نالي بابت مختلف رايا موجود آهن.<ref name="cunningham">{{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |location=London |year=1871 |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Ancient_Geography_of_India |language=en}}</ref><ref name="mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |language=sd}}</ref> اروڙ جي قديم تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. انهن موجب شهر ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتن جو اثر رهيو، جڏهن ته ڀرپاسي جي علائقي ۾ [[نئين پٿر جو دور|نئين پٿر جي دور]] سان لاڳاپيل آثارن جو پڻ ذڪر ملي ٿو. ڪن تاريخي بيانن ۾ اروڙ کي [[چندرونسي گهراڻو|چندر ونسي]] راجائن سان منسوب ڪيو ويو آهي ۽ سندن حڪومت جو عرصو 450ع کان 642ع تائين ڄاڻايو ويو آهي. انهن روايتن ۾ چندر ونسي حڪمرانن جي نسبت 1100 ق.م. تائين پڻ پهچائي وئي آهي، پر اهڙين قديم تاريخن جي قطعي تصديق موجود نه آهي. [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم دوران ذڪر ٿيل مقامي حڪمران [[ميوسيڪئنس]] (Musicanus) جي گاديءَ جي سڃاڻپ پڻ ڪن مؤرخن اروڙ سان ڪئي آهي. اهڙيءَ طرح راءِ سهاسيءَ جي دور ۾ نيمروز جي هڪ ايراني حڪمران جي حملي جو ذڪر به تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. قديم زماني ۾ اروڙ [[سنڌو درياهه]] جي هڪ پراڻي وهڪري جي ڪناري تي آباد هو ۽ سياسي مرڪز سان گڏ واپار ۽ آمدرفت جي لحاظ کان پڻ اهميت رکندو هو. شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت ۽ قلعو موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. [[سنڌ تي عربن جا حملا|عربن جي سنڌ تي فتح]] وقت به اروڙ هڪ اهم شهر هو. عرب دور ۾ سياسي مرڪزن جي تبديليءَ باوجود هن شهر جي تجارتي ۽ آباديءَ واري اهميت ڪجهه عرصي تائين برقرار رهي. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]] ۽ [[ابن حوقل]] جهڙن عرب جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ اروڙ يا الرور جو ذڪر ملي ٿو. شهر ۾ موجود هڪ قديم مسجد کي روايتي طور [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="sindhiana-aror"/><ref>{{cite web |title=اروڙ تاريخ جي آئيني ۾ |url=http://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |archive-date=2021-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415050933/https://altafshaikh.com.pk/%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AC%D9%8A-%D8%A2%D8%A6%D9%8A%D9%86%D9%8A-%DB%BE/ |access-date=2019-12-17}}</ref> اروڙ جي بنياد پوڻ جي صحيح تاريخ معلوم نه آهي. ڪن تاريخي اندازن موجب شهر جي شروعات پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ ٿي، پر ان بابت قطعي آثارِ قديمه جي شاهدي گهربل آهي. [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ اروڙ کي مهراڻ جي ڪناري تي آباد هڪ خوشحال شهر طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ شاهي محل، باغ، وڻ، چشما ۽ واهه موجود هئا.<ref name="sindhiana-aror"/> [[تاريخ معصومي]] موجب پڻ اروڙ هڪ وڏو ۽ آباد شهر هو، جتي بلند عمارتون، مضبوط محل ۽ ميويدار باغ موجود هئا.<ref name="tarikh-masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جي اهم سياسي مرڪزن مان هو. [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم دوران شهر عربن جي قبضي ۾ آيو. تاريخي روايت موجب محمد بن قاسم اروڙ جي انتظام لاءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي مقرر ڪيو ۽ پوءِ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. بعد ۾ کيس عراق ڏانهن واپس وڃڻ جو حڪم مليو. سنڌ جي لوڪ روايتن ۾ [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران کي اروڙ جي تباهيءَ سان منسوب ڪيو ويندو آهي، پر انهيءَ روايت جي تاريخي حيثيت غيريقيني آهي. اروڙ جي زوال جو هڪ اهم سبب سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کي سمجهيو وڃي ٿو. مختلف تاريخي بيانن ۾ انهيءَ تبديليءَ جو زمانو مختلف ڄاڻايو ويو آهي. درياهه کان پري ٿيڻ سبب شهر جي واپاري ۽ مواصلاتي اهميت گهٽجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. وقت گذرڻ سان قديم تختگاهه ۽ قلعو ويران ٿي ويا ۽ پراڻي شهر جي جاءِ تي هڪ ننڍڙي آبادي باقي رهي.<ref name="sindhiana-aror"/> [[سما گهراڻو|سما دور]] جي هڪ روايت موجب، جڏهن مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، تڏهن سيد ابوالغيث جي سفارش تي کين معافي ڏني وئي ۽ اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو. بعد ۾ [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي تعمير لاءِ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون استعمال ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو. 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] جو حاڪم هو.<ref name="qaleech-aror">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> == نالو ۽ تاريخي سڃاڻپ == اروڙ جي نالي جون مختلف صورتون تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿيون. عربي جاگرافي نويسن جي لکڻين ۾ شهر جو نالو ''الرور'' يا ''رور'' جي صورت ۾ آيو آهي، جڏهن ته سنڌي ۽ فارسي تاريخي روايتن ۾ ''اروڙ'' ۽ ''الور'' جا نالا عام آهن.<ref name="maclean"/><ref name="cunningham"/> ڪجهه مؤرخن اروڙ کي قديم ''رورُڪا'' (Roruka) سان لاڳاپيل سمجهيو آهي، جنهن جو ذڪر ٻڌ مت جي قديم روايتن ۾ ملي ٿو. اهڙي سڃاڻپ قديم [[سووير]] علائقي جي جاگرافي ۽ سنڌو ماٿريءَ جي واپاري مرڪزن جي مطالعي سان لاڳاپيل آهي. بهرحال، مختلف دورن جي نالن کي هڪ ئي ماڳ سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جي شاهديءَ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="maclean"/> [[اروڙا]] برادريءَ جي تاريخي نسبت پڻ اروڙ سان بيان ڪئي ويندي آهي. برادريءَ جي اصل بابت سماجي ۽ نسلي تاريخ جي مطالعي ۾ اروڙ کي سندن روايتي آبائي ماڳ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="malhotra">{{cite book |last=Malhotra |first=Anshu |title=Gender, Caste, and Religious Identities: Restructuring Class in Colonial Punjab |publisher=Oxford University Press |year=2002 |isbn=9780195656480 |language=en}}</ref><ref name="thakur">{{cite book |last=Thakur |first=U. T. |title=Sindhi Culture |publisher=University of Bombay |year=1959 |page=58 |language=en}}</ref> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ اروڙ جي تاريخي نالن ۽ انهن جي مختلف صورتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي نالي کي سنڌ جي قديم سياسي تاريخ ۽ سنڌو درياهه جي جاگرافيائي صورتحال جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي. هن اروڙ بابت مختلف تاريخي روايتون گڏ ڪيون آهن، جن ۾ شهر جي قدامت، قديم تختگاهه واري حيثيت ۽ ان جي نالن بابت اختلاف شامل آهن.<ref name="ShidaiAror">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=29–34}}</ref> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ پڻ ''الرور'' جي نالي بابت بحث ملي ٿو. ان ۾ اهو امڪان پيش ڪيو ويو آهي تہ جيڪڏهن لفظ جي شروعات ۾ موجود ''ال'' عربي حرفِ تعريف هجي تہ اصل نالو ''رور'' ٿي سگهي ٿو. انهيءَ تشريح جي بنياد تي روهڙيءَ جي نالي سان پڻ هڪ ممڪن تاريخي تعلق بيان ڪيو ويو آهي. بهرحال، هيءَ هڪ لساني تجويز آهي، نه ڪي قطعي طور ثابت ٿيل اشتقاق.<ref name="SukkurGazetteer">{{cite book |title=Gazetteer of the Province of Sind: B Volume III, Sukkur District |publisher=Government of Bombay |year=1919 |chapter=Places of Interest |page=41 |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/files/Books/157.pdf |language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == اروڙ جو قديم ماڳ روهڙيءَ جي اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر ۾، سکر ضلعي جي ٽڪريائتي علائقي ۾ واقع آهي. اڻويهين صديءَ جي برطانوي گزيٽيئرن ۾ هن کي سنڌ جي اڳوڻي گادي ۽ روهڙيءَ جي ڀرسان هڪ تاريخي ماڳ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/><ref name="handbook">{{cite book |title=Handbook of the Punjab, Western Rajputana, Kashmir, and Upper Sindh |publisher=John Murray |location=London |year=1883 |page=293 |url=https://archive.org/details/bub_gb_IMMzAAAAMAAJ |language=en}}</ref> قديم اروڙ جي اهميت جو هڪ وڏو سبب سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان ان جو لاڳاپو هو. پراڻن درياهي پيٽن ۽ ٽڪرين جي وچ ۾ شهر جي بيهڪ ان کي دفاعي ۽ واپاري فائدا فراهم ڪندي هئي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين سان شهر جي معاشي ۽ مواصلاتي اهميت متاثر ٿيڻ بابت ڪيترن مؤرخن لکيو آهي.<ref name="cunningham"/><ref name="hughes"/> سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي کنڊرن کي اوچي پٿريلي زمين تي پکڙيل ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ڀرپاسي ۾ پراڻن درياهي وهڪرن جا نشان موجود آهن، جن کي سنڌو درياهه جي قديم وهڪري ۽ اوڀر ناري جي علائقي سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي. هيءَ جاگرافيائي بيهڪ قديم زماني ۾ شهر جي آمدرفت، آبپاشي، واپار ۽ دفاعي اهميت کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي.<ref name="SukkurGazetteer"/> == تاريخ == === قديم دور ۽ سڪندر اعظم جي مهم === [[سڪندر اعظم]] جي سنڌو ماٿريءَ ۾ فوجي مهم دوران يوناني مؤرخن ''ميوسيڪئنس'' (Musicanus) نالي هڪ مقامي حڪمران يا سندس ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني تاريخي بيانن ۾ انهيءَ ملڪ کي آباد، زرخيز ۽ زرعي پيداوار جي لحاظ کان اهم علائقو ڄاڻايو ويو آهي. سڪندر اعظم جي سنڌو ماٿريءَ واري مهم عام طور 326–325 ق.م. سان لاڳاپيل آهي. [[اليگزينڊر ڪننگهام]] پنهنجي ڪتاب ''The Ancient Geography of India'' ۾ ميوسيڪئنس جي گاديءَ جي سڃاڻپ [[اروڙ]] سان ڪئي آهي. سندس خيال موجب سنڌ جي قديم تختگاهه جي جاگرافيائي حيثيت ۽ يوناني بيانن ۾ ڄاڻايل زرخيز علائقي ۾ مناسبت موجود آهي. تنهن هوندي به ڪننگهام انهيءَ سڃاڻپ جي حمايت ۾ قطعي فاصلاتي ۽ جاگرافيائي ثبوتن جي کوٽ پڻ تسليم ڪئي آهي. ان ڪري اروڙ کي ميوسيڪئنس جي گادي قرار ڏيڻ هڪ تاريخي نظريو آهي، نه ڪي مڪمل طور ثابت ٿيل حقيقت.<ref name="cunningham"/> [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي سنڌ جي قديم ۽ خوشحال تختگاهن مان شمار ڪيو آهي. سندس بيان موجب شهر جي ڀرپاسي وارين ٽڪرين ۾ سون ۽ چانديءَ جي کاڻين جو ذڪر ملي ٿو. هن چيني سياح [[شوانزانگ|هوئن ٽسانگ]] سان منسوب نالو «پيشان پوپولو» ۽ ڪننگهام جو ڄاڻايل نالو «رور پورا» يا «روڙانگر» پڻ نقل ڪيو آهي. اهي نالا ۽ انهن جي اروڙ سان سڃاڻپ تاريخي ۽ جاگرافيائي تحقيق جي موضوعن مان آهن.<ref name="jannat-sindh">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |chapter=باب ٻيون |edition=2 |year=2006 |orig-year=2000 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |location=ڪراچي |language=sd}}</ref><ref name="cunningham"/> === راءِ گهراڻي جو دور === سنڌ جي قديم تاريخي روايتن موجب اروڙ [[راء گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ هو. هن گهراڻي جي حڪمرانن بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' ۽ ان تي ٻڌل بعد وارين تاريخي تصنيفن مان ملي ٿي. انهن روايتن ۾ سنڌ جي حڪومت، شاهي درٻار، علائقائي انتظام، مذهبي برادرين ۽ مختلف شهرن جي سياسي حيثيت جو ذڪر آهي. [[ڊيرل اين. ميڪلين]] پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ سنڌ جي عرب فتح کان اڳ ۽ پوءِ جي سماجي ۽ مذهبي حالتن جو جائزو ورتو آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ''چچ نامي'' جا بيان تاريخي تحقيق لاءِ اهم آهن، پر انهن ۾ ڄاڻايل سمورن واقعن ۽ تاريخن کي آزاد ثبوت سان تصديق ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="maclean"/> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ کي قديم هندستان جي مشهور شهرن سان ڀيٽي ٿو. سندس بيان موجب شهر جي چوڌاري مضبوط حفاظتي ڀت موجود هئي، جڏهن ته اندر شاهي محل، باغ ۽ مذهبي عمارتون هيون. هن شهر ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اهم عبادتگاهه جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="jannat-sindh"/> === برهمڻ گهراڻي جو دور === ''چچ نامي'' موجب [[چچ]]، [[راءِ سهاسي ٻيون|راءِ سهاسي ٻئي]] جي درٻار سان لاڳاپيل هو ۽ پنهنجي انتظامي صلاحيتن سبب اهم عهدي تائين پهتو. بعد ۾ هن سنڌ جي حڪومت حاصل ڪئي، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جي حڪمرانيءَ جي شروعات ٿي. [[مير علي شير قانع ٺٽوي]] جي تاريخي تصنيف ''[[تحفته الڪرام]]'' ۾ پڻ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جو احوال ملي ٿو. انهيءَ روايت موجب چچ جو تعلق اروڙ سان هو ۽ هو راءِ سهاسي ٻئي جي درٻار ۾ ملازم هو. درٻار ۾ اثر رسوخ حاصل ڪرڻ کان پوءِ سندس تعلق راڻي سونهن ديويءَ سان جڙيو ۽ آخرڪار هو سنڌ جي حڪومت تي قابض ٿيو. هي بيان روايتي تاريخ نگاريءَ جو حصو آهي؛ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ جي واقعن، راجا جي موت ۽ انهن جي صحيح ترتيب بابت تاريخي ذريعن جو تنقيدي مقابلو ضروري آهي.<ref name="tuhfat-ul-kiram">{{cite book |last=قانع ٺٽوي |first=مير علي شير |title=تحفته الڪرام |language=fa}}</ref><ref name="chachnama">{{cite book |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd}}</ref> ''تحفته الڪرام'' ۾ برهمڻ گهراڻي کان اڳ اروڙ ۾ هندو راجائن جي حڪومت جو عرصو 130 سال ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي تاريخي روايت ۾ چچ جي اقتدار حاصل ڪرڻ کي ستين صدي عيسويءَ جي شروعات سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. انهن تاريخن کي روايتي بيانن جي حيثيت سان ڏسڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته مختلف تاريخي ڪتابن ۾ حڪمرانن جي دورن ۽ واقعن جي ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="tuhfat-ul-kiram"/> برهمڻ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن جي سنڌ تي فوجي مهم ۽ ڏاهر جي حڪومت جي خاتمي بابت تاريخي بيانن ۾ اروڙ جو ذڪر نمايان طور ملي ٿو.<ref name="maclean"/><ref name="chachnama"/> === عربن جي سنڌ تي فتح === 93هه/711–712ع جي دور ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[اموي خلافت|اموي]] فوجن سنڌ جي مختلف علائقن تي قبضو ڪيو. اروڙ جي فتح ۽ شهر جي انتظام بابت ''چچ نامي'' ۾ تفصيلي روايت موجود آهي.<ref name="chachnama"/><ref name="maclean"/> سنڌ جي تاريخي روايتن موجب محمد بن قاسم اروڙ جي فتح کان پوءِ [[ابو عاف بن قيس اسدي]] کي شهر جي انتظامي ذميواري سونپي ۽ پاڻ [[ملتان]] ڏانهن روانو ٿيو. انهيءَ شخص جي نالي جي پڙهڻي ۽ سندس مقرريءَ جي تفصيل لاءِ ''چچ نامي'' جي مختلف نسخن جو مقابلو ضروري آهي. عربن جي دور ۾ سنڌ جي سياسي، انتظامي ۽ مذهبي مرڪزن ۾ تبديليون آيون. [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] بعد ۾ هڪ اهم اسلامي سياسي مرڪز بڻيو، جڏهن ته اروڙ جي اڳوڻي گاديءَ واري حيثيت تاريخي روايتن ۽ جاگرافيائي تصنيفن ۾ برقرار رهي.<ref name="maclean"/> === عرب دور ۾ مذهبي ۽ سماجي زندگي === اروڙ جي قديم تاريخ ۾ هندو ۽ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] مذهبي روايتن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. عرب فتح جي زماني ۾ سنڌ جي سماجي جوڙجڪ، ٻڌ برادرين، برهمڻ طبقي ۽ مقامي انتظام جي تعلق بابت ڊيرل اين. ميڪلين پنهنجي ڪتاب ''Religion and Society in Arab Sind'' ۾ بحث ڪيو آهي.<ref name="maclean"/> اروڙ جي مذهبي تاريخ سان هڪ قديم مسجد پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن کي مقامي روايتن ۾ محمد بن قاسم جي دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان مسجد جي تعمير بابت مختلف رايا موجود آهن. ڪن تاريخي ۽ آثارِ قديمه سان لاڳاپيل بيانن ۾ ان کي [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي. پراڻي شهر ۾ موجود مختلف مسجدن جي آثارن کي هڪ ئي عمارت سمجهڻ بدران سندن الڳ تعميراتي تاريخن جو جائزو وٺڻ ضروري آهي.<ref name="dawn-aror"/> <ref name="dawn-urdu">{{cite news |title=اروڑ: سندھ کی قدیم تخت گاہ |url=https://www.dawnnews.tv/news/1094795 |work=Dawn News Urdu |language=ur}}</ref> اروڙ جي تاريخي ۽ مذهبي ماڳن ۾ [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] پڻ شامل آهي. ان کان سواءِ مقامي روايتن ۾ شاهه شڪر گنج جي مزار جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي [[لعل شهباز قلندر]] جو همعصر ڄاڻايو ويو آهي. هڪ ٻي مزار شيخ مخدوم قطب سان منسوب آهي، جنهن کي مخدوم جهانيان جو مريد چيو وڃي ٿو. شيخ مخدوم قطب جي مزار ڀرسان هڪ ننڍڙي مسجد جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي تعمير بابت مغل دور سان لاڳاپيل هڪ روايت موجود آهي. انهن نسبتُن جي تاريخي تصديق لاءِ الڳ تحقيقي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="sindhiana-aror">{{cite web |title=اروڙ الور |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اروڙ%20الور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615200512/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99%20%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1 |access-date=2020-06-15}}</ref> === عرب جاگرافي نويسن وٽ اروڙ جو ذڪر === عرب جاگرافي نويسن جي تصنيفن ۾ اروڙ جو نالو مختلف صورتن ۾ ملي ٿو. [[ابن خردازبه]]، [[ابو الحسن مسعودي|مسعودي]]، [[ابن حوقل]] ۽ [[محمد الادريسي|شريف ادريسي]] جي لکڻين ۽ نقشن ۾ هن شهر لاءِ «رور» ۽ «الرور» جهڙيون صورتون استعمال ٿيل آهن. مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ ڄاڻايو آهي ته ابن خردازبه نائين صدي عيسويءَ ۾ هن شهر کي «رور» سڏيو، جڏهن ته مسعوديءَ ڏهين صديءَ ۾ «الرور» جو نالو استعمال ڪيو. ابن حوقل جي جاگرافيائي نقشن ۽ شريف ادريسيءَ جي بيانن ۾ پڻ انهيءَ نالي جون صورتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي شهر جي هندي نالي «اروڙ» کي مقامي حڪمران خاندان سان منسوب ڪيو آهي، پر انهيءَ لساني نسبت کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="jannat-sindh"/> ڪجهه مقامي تاريخي لکڻين ۾ «الرور» جي شروعاتي «ال» کي عربي حرف تعريف سمجهي باقي «رور» کي اصل نالو قرار ڏنو ويو آهي. انهيءَ بنياد تي اروڙ، رور ۽ [[روهڙي]] جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. عربن وٽ «لوهري» نالي جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو. بهرحال، انهن نالن جي هڪٻئي مان نڪرڻ ۽ اروڙ جي رهواسين جي روهڙيءَ ڏانهن لڏپلاڻ بابت پيش ڪيل وضاحتون لساني ۽ تاريخي تحقيق جون محتاج آهن.<ref name="jannat-sindh"/> === درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ شهر جو زوال === اروڙ جي زوال بابت مشهور تاريخي وضاحتن مان هڪ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديلي آهي. ڪيترين روايتن ۾ ڏهين صدي عيسويءَ دوران درياهه جي رخ مٽائڻ کي شهر جي واپاري ۽ سياسي اهميت گهٽجڻ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڪتابن ۾ 962ع جي لڳ ڀڳ هڪ زلزلي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ۽ اروڙ جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي. ڪن بيانن ۾ 341هه جو سال پڻ ڏنل آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 952–953ع سان ٺهڪي اچي ٿو. انهن تاريخن ۾ اختلاف سبب زلزلي جي صحيح زماني، ان جي نوعيت ۽ درياهي تبديليءَ سان سڌي سببائتي تعلق کي قطعي طور طئي ٿيل نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="handbook"/><ref name="dawn-aror"/> قديم تاريخي روايتن ۾ اروڙ جي تباهيءَ کي [[دلوراءِ]] نالي هڪ حڪمران جي ظلم سان پڻ منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ روايت موجب سندس دور ۾ شهر تباهه ٿيو، پر اهڙي وضاحت تاريخي ۽ لوڪ روايتن سان لاڳاپيل آهي؛ ان کي شهر جي زوال جو ثابت ٿيل سبب قرار نٿو ڏئي سگهجي. درياهه جي وهڪري ۾ تبديليءَ کان پوءِ به پراڻن وهڪرن ۽ ڍورن ۾ ڪجهه عرصي تائين پاڻي موجود رهڻ جو امڪان هو، جنهن سبب ڀرپاسي جون آباديون مڪمل طور ختم نه ٿيون. شهر جي زوال کي سمجهڻ لاءِ درياهي وهڪرن جي ڊگهي عرصي واري تبديلي، علائقائي واپار، زرعي وسيلن ۽ نون سياسي مرڪزن جي اڀار کي گڏ ڏسڻ مناسب آهي. سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي زوال بابت هڪ ٻيو زماني جو اندازو پڻ پيش ڪيو ويو آهي. ان موجب اٺين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي اچڻ سبب شهر جي جاگرافيائي ۽ اقتصادي اهميت متاثر ٿيڻ شروع ٿي. ساڳئي تاريخي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ هڪدم مڪمل طور ويران نه ٿيو، پر ڪجهه صدين تائين آباديءَ جا نشان برقرار رهيا. انهيءَ ڪري شهر جي زوال کي هڪ ئي قدرتي آفت جو نتيجو سمجهڻ بدران ڊگهي عرصي واري درياهي، معاشي ۽ سياسي تبديليءَ جي عمل طور ڏسڻ مناسب آهي.<ref name="SukkurGazetteer"/> مولائي شيدائي پڻ اروڙ جي تاريخي زوال کي سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن ۽ علائقي جي بدلجندڙ سياسي حالتن جي پسمنظر ۾ بيان ڪيو آهي. سندس بحث مان اروڙ جي تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سنڌ جي حڪومتي مرڪزن جي تبديليءَ بابت معلومات ملي ٿي.<ref name="ShidaiAror"/> ==== اروڙ ۽ هاڪڙي جو قديم وهڪرو ==== اروڙ جي قديم جاگرافيءَ جو تعلق [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]]، [[اوڀر نارو|اوڀر ناري]] ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن سان بيان ڪيو ويندو آهي. ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] پنهنجي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعي ۾ پراڻن نقشن جي مدد سان سنڌ جي درياهي نظام تي بحث ڪيو آهي. سورلي 1798ع سان لاڳاپيل ٿامس پيننٽ جي قديم هندستان جي نقشي جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ قديم درياهي وهڪرو هماليه جي علائقي کان شروع ٿي، ستلج جي اوڀرندي پاسي کان گذري، [[عمرڪوٽ]] جي ڀرپاسي مان ٿيندو [[ڪڇ جو نار|ڪڇ جي نار]] ڏانهن ويندي ڏيکاريو ويو آهي. انهيءَ وهڪري کي گهاگهر سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي ۽ سورلي ان نالي ۽ هاڪڙي جي وچ ۾ لساني نسبت جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙن پراڻن نقشن کي جديد ارضياتي ۽ درياهي تحقيق سان مقابلي کان سواءِ ڪنهن هڪ مقرر تاريخي وهڪري جو قطعي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. تاريخي بيانن موجب اروڙ جي ڀرسان موجود پراڻو درياهي پيٽ بعد ۾ ناري جي صورت ۾ برقرار رهيو. سنڌو درياهه جي چاڙهه دوران پاڻي انهيءَ پراڻي وهڪري ۾ داخل ٿيندو هو ۽ ڏکڻ طرف اڳتي وڌندو هو. ڪن بيانن ۾ ان کي [[ڪوري ڪريڪ|ڪوري ڇوڙ]] سان ڳنڍيو ويو آهي. اروڙ جا آثار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ پنج ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، اوڀر ناري يا هاڪڙي جي پراڻي پيٽ جي ڀرسان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="sindhi-dictionary-aror">{{cite web |title=اروڙ |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A7%D8%B1%D9%88%DA%99 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |language=sd |access-date=2020-06-15}}</ref> مولائي شيدائي ''جنت السنڌ'' ۾ اروڙ جي ڀرسان پراڻي درياهي پيٽ ۾ موجود ٻن وڏن پٿرن جو ذڪر ڪيو آهي، جن کي هن قديم وهڪري جي ممڪن نشانين طور بيان ڪيو آهي. اهڙين زميني نشانين جي صحيح نوعيت جو تعين آثارِ قديمه ۽ ارضياتي جاچ سان ئي ڪري سگهجي ٿو.<ref name="jannat-sindh"/> === سما ۽ ارغون دور === سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي بيانن ۾ اروڙ جي سياسي ۽ انتظامي اهميت جا ڪجهه نشان ملن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سما دور جي هڪ واقعي جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن موجب مرزا پير محمد بکر جي رهواسين کي سزا ڏيڻ لاءِ آيو، پر سيد ابوالغيث جي سفارش تي ماڻهن کي معافي ڏني وئي. انهيءَ روايت موجب اروڙ جو پرڳڻو سيد ابوالغيث کي جاگير طور ڏنو ويو.<ref name="qaleech">{{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd}}</ref> [[شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ اروڙ جي پراڻي قلعي جون سرون [[بکر قلعو|بکر جي قلعي]] جي تعمير لاءِ استعمال ٿيڻ بابت پڻ تاريخي روايت موجود آهي. انهيءَ بيان موجب پراڻي قلعي کي ڊاهي ان جو تعميراتي مواد بکر منتقل ڪيو ويو. هي واقعو اروڙ جي قديم تعميراتي آثارن جي بعد واري استعمال بابت اهم روايتي شاهدي آهي.<ref name="qaleech"/><ref name="masumi">{{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |edition=3 |year=2006 |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |language=sd}}</ref> مرزا قليچ بيگ موجب 930هه (1523–1524ع) ۾ [[سلطان محمود بکري]]، مبارڪ خان کي اروڙ جو حاڪم مقرر ڪيو، جيڪو اڳ [[ميرپور ماٿيلو|ماٿيلي]] سان لاڳاپيل انتظامي عهدي تي هو.<ref name="qaleech"/> === مغل دور ۽ اروڙ پرڳڻو === سترھين صدي عيسويءَ ۾ اروڙ کي [[بکر]] جي انتظامي علائقي سان لاڳاپيل هڪ پرڳڻي طور بيان ڪيو ويو آهي. ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' جي سنڌي ترجمي ۾ اروڙ يا الور بابت حاشيي موجب هي شهر اڳ سنڌ جي گادي رهيو هو ۽ پوءِ بکر صوبي جي پرڳڻن مان هڪ شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="aror-mazhar">{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |year=1979 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |at=حاشيو «ارور يا الور»، ص 25–26؛ اصل متن ص 5، 195 |language=sd}}</ref> ساڳئي حاشيي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته اروڙ جو قديم قلعو شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي قلعي لاءِ ڊاٺو ويو ۽ شهر ۾ مغل دور جي هڪ مسجد پڻ موجود هئي. انهيءَ وقت تائين پراڻو شهر وڏي حد تائين ويران ٿي چڪو هو ۽ هڪ ننڍڙي آباديءَ جي صورت ۾ باقي رهيو. ان جي باوجود اروڙ جو نالو انتظامي ۽ محصولي ورهاست ۾ برقرار رهيو.<ref name="aror-mazhar"/> ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' جي حاشيي ۾ اروڙ بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ''تاريخ طاهري'' ۽ ''تاريخ معصومي'' جا حوالا پڻ ڏنل آهن. انهن ڪتابن ۾ اروڙ جي سياسي حيثيت، قديم قلعي ۽ سنڌ جي حڪمرانن سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="aror-historical-sources">{{cite book |last=نيسياني |first=مير طاهر محمد |title=تاريخ طاهري |pages=25–26, 84 |language=fa}}؛ {{cite book |last=بکري |first=مير محمد معصوم |title=تاريخ معصومي |pages=8–10, 15–18, 20–21, 23–24, 27, 29, 69, 124–132 |language=sd}}؛ {{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator=نياز همايوني |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1979 |at=اصل متن ص 5، 195؛ حاشيو ص 25–26 |language=sd}}</ref> == قديم آثار == سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۾ اروڙ جي قديم آباديءَ سان لاڳاپيل سرن، سڪن، پراڻن اڏاوتي ڍانچن ۽ مذهبي عمارتن جي باقيات جو ذڪر ملي ٿو. ان ۾ [[اورنگزيب عالمگير]] جي دور سان منسوب هڪ مسجد ۽ مقامي بزرگن جي مزارن جو پڻ بيان موجود آهي. اهي تاريخي بيان شهر جي مختلف آبادياتي ۽ تعميراتي دورن جي مطالعي لاءِ اهم آهن.<ref name="SukkurGazetteer"/> آثارِ قديمه جي محقق [[مستور فاطمه بخاري]] پنهنجي ڪتاب ''The Archaeological Site of Aror'' ۾ اروڙ جي تاريخ، قديم آثارن ۽ اڳوڻن محققن جي مطالعي جو جائزو ورتو آهي. سندس تحقيق اروڙ جي تاريخي ماڳ کي آثارِ قديمه جي نقطه نظر کان سمجهڻ لاءِ هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BukhariAror">{{cite book |last=Bukhari |first=Mastoor Fatima |title=The Archaeological Site of Aror |year=1991 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/The_Archaeological_Site_of_Aror-Mastoor_Fatima_Bukhari-1991-Complete.pdf |language=en}}</ref> === شهر جا دڙا ۽ رهائشي آثار === اروڙ جي قديم آباديءَ جا باقي نشان ٽڪريائتي زمين، پراڻن دڙن ۽ ڀڳل عمارتن جي صورت ۾ ملن ٿا. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه بابت بيانن ۾ سرن، ٺڪرن ۽ قديم تعميراتي مواد جو ذڪر ملي ٿو. قديم آثارن جي ماهرن لاءِ اهڙا نشان شهر جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن، عمارتن جي تعمير ۽ انساني سرگرمين جي تاريخ سمجهڻ ۾ اهم آهن. بهرحال، مختلف دڙن مان مليل مواد کي هڪ ئي تاريخي دور سان منسوب ڪرڻ بدران انهن جي الڳ الڳ پرت بندي ۽ تاريخبندي ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="hughes"/><ref name="ottomano">{{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |url=https://hdl.handle.net/10278/12676 |language=en}}</ref> === قديم مسجد === اروڙ جي مشهور تاريخي عمارتن مان هڪ قديم مسجد جا کنڊر آهن. هن مسجد جون ڪجهه محرابي اڏاوتون اڄ به باقي آهن. مقامي تاريخي روايت ۾ ان کي محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ مسجد جي مختلف تعميراتي مرحلن ۽ بعد جي مرمتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="dawn-aror"/><ref name="dawn-urdu"/> مسجد جي تعمير بابت قطعي نتيجي لاءِ عمارت جي سرن، گاري، محرابن، ڪتبن ۽ ٻين آثارن جي علمي جانچ ضروري آهي. مسجد جي قدامت ۽ ان کي ڪنهن مخصوص حڪمران سان منسوب ڪرڻ ٻه الڳ تاريخي سوال آهن. === ڪالڪا ديويءَ جو مندر === [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ|ڪالڪا ديويءَ جو مندر]] اروڙ جي ڀرسان هڪ قدرتي غار ۾ واقع آهي. هي مندر هندو برادريءَ لاءِ مذهبي اهميت رکي ٿو ۽ ان سان ڪيتريون مقامي روايتون لاڳاپيل آهن. مندر جي مذهبي روايت موجب ديوي ڪالڪا جو تعلق [[هنگلاج ماتا]] جي زيارت سان بيان ڪيو ويندو آهي. موجوده مندر جي ڀرسان زائرين لاءِ مختلف اڏاوتون پڻ موجود آهن. هن ماڳ جي مذهبي اهميت ۽ غار جي قدرتي بناوت اروڙ جي ثقافتي منظرنامي جا نمايان پهلو آهن.<ref name="dawn-aror"/> === چٽن شاهه جي ٽڪري === اروڙ جي تاريخي علائقي ۾ ''چٽن شاهه جي ٽڪري'' پڻ مشهور آهي. هي قدرتي پٿريلو ماڳ مذهبي روايتن سان لاڳاپيل آهي. ٽڪريءَ جي ڀرسان قبر ۽ مٿان هڪ ننڍي مذهبي اڏاوت جو ذڪر ملي ٿو. ٽڪريءَ بابت مقامي قصن ۾ غيرمعمولي واقعن جو بيان ڪيو ويندو آهي؛ اهي قصا علائقي جي لوڪ روايت جو حصو آهن ۽ انهن کي تاريخي يا ارضياتي حقيقتن سان نه ملائڻ گهرجي.<ref name="dawn-aror"/> == آثارِ قديمه جي تحقيق == === ابتدائي سروي ۽ گزيٽيئر === برطانوي دور ۾ سنڌ جي قديم شهرن بابت معلومات سرڪاري گزيٽيئرن ۽ تاريخي جاگرافيءَ جي ڪتابن ۾ گڏ ڪئي وئي. اي. ڊبليو. هيوز جي 1876ع واري ''A Gazetteer of the Province of Sind'' ۾ اروڙ جو ذڪر سنڌ جي تاريخي گاديءَ طور ڪيو ويو آهي.<ref name="hughes"/> اليگزينڊر ڪننگهام قديم هندستان جي جاگرافيءَ بابت پنهنجي مطالعي ۾ اروڙ جي هنڌ، ميوسيڪئنس سان امڪاني سڃاڻپ ۽ سنڌو درياهه جي پراڻن وهڪرن تي بحث ڪيو. سندس ڪم اڻويهين صديءَ جي تاريخي جاگرافيءَ جي تحقيق جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="cunningham"/> === ويهين صديءَ جي آثارِ قديمه جي جاچ === ويهين صديءَ ۾ سنڌ جي قديم آثارن بابت ڪيل سروي ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي ماڳن جو جائزو ورتو ويو. پراڻن رپورٽن ۾ ٺڪر، سرن ۽ رهائشي دڙن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. اين. جي. مجمدار جي سنڌ بابت آثارِ قديمه جي سروي کي علائقي جي قديم آباديءَ جي مطالعي ۾ اهميت حاصل آهي. سندس رپورٽن ۾ سنڌ جي مختلف قديم ماڳن جي سڃاڻپ ۽ مٿاڇري تي موجود آثارن جي رڪارڊنگ ڪئي وئي. === ريڊيو ڪاربان تاريخبندي === 1997ع ۾ سي. اوٽومانو ۽ پائولو بياجي جو تحقيقي مقالو ''Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan)'' رسالي ''Ancient Sindh'' جي چوٿين جلد ۾ ڇپيو. هن مطالعي ۾ اروڙ جي هڪ آثارِ قديمه واري حصي جي مٽيءَ ۽ ريڊيو ڪاربان تاريخبنديءَ بابت تحقيق پيش ڪئي وئي. اهڙي تحقيق قديم شهر جي تاريخ کي صرف لکيل روايتن بدران مادي ۽ سائنسي شاهديءَ سان سمجهڻ لاءِ اهم آهي.<ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت آثارِ قديمه جون سروي رپورٽون == [[اروڙ]] جي تاريخي ۽ آثارِ قديمه واري اهميت بابت اڻويهين ۽ ويهين صديءَ دوران مختلف محققن، سروي ڪندڙن ۽ سرڪاري ادارن رپورٽون مرتب ڪيون. انهن رپورٽن ۾ قديم شهر جي دڙن، عمارتن جي بنيادن، سرن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن ۽ ٻين آثارن جو ذڪر ملي ٿو. انهن مشاهدن مان اروڙ جي قديم آبادڪاريءَ ۽ مختلف تاريخي دورن ۾ انساني سرگرمين بابت معلومات حاصل ٿئي ٿي. === ڪيپٽن ڪربي جي رپورٽ (1855ع) === 1855ع ۾ ڪيپٽن ڪربي، اروڙ جي ڀرپاسي ۾ پراڻي درياهي وهڪري سان لاڳاپيل ناري جي کوٽائيءَ دوران، زمين هيٺان موجود قديم تعميراتي آثارن جو مشاهدو ڪيو. سندس بيان موجب کوٽائيءَ دوران سرن سان ٺهيل اڏاوتن جا نشان ۽ زمين جي سطح کان لڳ ڀڳ ڏهه فوٽ هيٺ گهرن جي بنيادن جا آثار ظاهر ٿيا. انهيءَ کوٽائيءَ مان ٺڪر جا مختلف ٿانوَ، پاڻي پيئڻ جا پيالا، پاڻي رکڻ جون پاٽيون ۽ ٻارن جا رانديڪا پڻ مليا. ڪربي انهن دريافتن جي بنياد تي علائقي ۾ ڪنهن پراڻي انساني آباديءَ جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو ۽ وڌيڪ کوٽائيءَ ذريعي قديم آباديءَ جي نوعيت معلوم ڪرڻ جي ضرورت تي زور ڏنو. === اين. جي. مجمدار جي سروي (1929–1930ع) === [[اين. جي. مجمدار]] پنهنجي آثارِ قديمه واري سروي ''Explorations in Sind'' (1929–1930ع) ۾ اروڙ ۽ ان جي ڀرپاسي جي قديم آثارن جو ذڪر ڪيو. سندس رپورٽ موجب اروڙ جي اتر-اوڀر طرف هڪ رستي جي ڀرسان ننڍن دڙن جو هڪ مجموعو موجود هو، جنهن کي مقامي طور '''ڳڙهي گور''' سڏيو ويندو هو. انهن دڙن جي اوچائي لڳ ڀڳ اٺ فوٽ يا ان کان گهٽ هئي. مجمدار جي بيان موجب هڪ دڙي جي کوٽائيءَ دوران نقش و نگار واريون سرون مليون، جن کي ستين يا اٺين صدي عيسويءَ سان منسوب ڪيو ويو. اهي آثار اروڙ جي ابتدائي تاريخي آبادڪاريءَ ۽ عرب فتح جي آس پاس واري دور جي تعميراتي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم سمجهيا وڃن ٿا. مجمدار روهڙيءَ کان لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ميل ڏکڻ طرف واقع هاڪڙي نالي ڳوٺ جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس مشاهدي موجب انهيءَ ڳوٺ ۽ اروڙ جي وچ واري علائقي ۾ ناري جي پاڻيءَ جي فراهميءَ سان لاڳاپيل هڪ پراڻو آبي رستو موجود هو. اهو بيان اروڙ جي قديم آبپاشيءَ ۽ درياهي نظام جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. === ڊاڪٽر ايڇ. ٽي. سورلي جو مشاهدو (1956ع) === 1956ع ۾ ڊاڪٽر [[ايڇ. ٽي. سورلي]] اروڙ جي تاريخي ماڳ جو دورو ڪيو. سندس مشاهدي موجب قديم شهر جي ايراضيءَ ۾ مختلف شڪلين جا دڙا ۽ پراڻين اڏاوتن جا نشان موجود هئا. انهن دڙن جي مٿاڇري تي ٺڪر جي ٿانون جا ڪيترائي ٽڪرا ۽ ٽامي جا ڪجهه سڪا پڻ ڏٺا ويا. انهن آثارن مان قديم شهر ۾ انساني آبادڪاريءَ ۽ روزمرهه جي سرگرمين جا نشان ملن ٿا. تنهن هوندي به مٿاڇري تان مليل شين جي صحيح تاريخ ۽ انهن جي مختلف تاريخي دورن سان تعلق جي تعين لاءِ منظم آثارِ قديمه جي کوٽائي ۽ سائنسي تجزيي جي ضرورت آهي. === پاڪستان جي آثارِ قديمه واري کاتي جي رپورٽ (1964ع) === پاڪستان جي [[آثارِ قديمه]] واري کاتي پنهنجي 1964ع جي هڪ رپورٽ ۾ اروڙ جي قديم آثارن جو جائزو پيش ڪيو. رپورٽ موجب قديم منارو ۽ شهر جا باقي آثار [[روهڙي]] کان لڳ ڀڳ چار ميل ڏکڻ-اوڀر طرف، [[سنڌو درياهه]] جي تاريخي وهڪري سان لاڳاپيل علائقي ۾ موجود هئا. رپورٽ ۾ اروڙ جي آثارن کي سنڌ جي ٻين ابتدائي اسلامي دور جي تاريخي ماڳن، جهڙوڪ [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[منصوره (قديم شهر)|منصوره]] ۽ [[محفوظه]] سان ڀيٽيو ويو. انهن ماڳن جي آثارن مان سنڌ ۾ عرب فتح کان پوءِ پيدا ٿيل شهري ۽ تعميراتي تبديلين جي مطالعي لاءِ معلومات حاصل ٿئي ٿي. کاتي جي مشاهدي موجب اروڙ جي قديم ايراضيءَ ۾ غيرمنظم کوٽائيءَ ۽ سرن جي ڪڍڻ سبب ڪيترن هنڌن تي کڏون پيدا ٿي چڪيون هيون، جن مان پراڻين پڪين ۽ ڪچين سرن جا نشان ظاهر ٿيندا هئا. رپورٽ ۾ ڪچين سرن سان ٺهيل تعميراتي بنيادن ۽ ٺڪر جي ٽڪرن سميت ٻين آثارن جو پڻ ذڪر ڪيو ويو. رپورٽ ۾ ابتدائي اسلامي دور سان منسوب ڪجهه آثارن جي ڀيٽ [[ڀنڀور]] جي اوائلي اسلامي دور جي آثارِ قديمه واري مواد سان ڪئي وئي. اها ڀيٽ اروڙ جي آبادڪاريءَ جي مختلف مرحلن ۽ سنڌ جي ٻين قديم شهرن سان ان جي تاريخي تعلق کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. === سروي رپورٽن جي تاريخي اهميت === انهن سروي رپورٽن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اروڙ جي آثارن ۾ قديم رهائشي اڏاوتن، ٺڪر جي ٿانون، سڪن، سرن ۽ پراڻن آبي رستن جا نشان موجود رهيا آهن. مختلف دورن ۾ ڪيل مشاهدن جي ڀيٽ ذريعي شهر جي آبادڪاريءَ، تعميراتي تبديلين ۽ آثارن جي تحفظ واري صورتحال جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. جيتوڻيڪ ابتدائي سروي رپورٽون اروڙ جي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهن، پر انهن ۾ بيان ٿيل ڪيترن آثارن جي تاريخبندي ان دور جي مشاهدن ۽ اندازن تي ٻڌل هئي. شهر جي مختلف تاريخي مرحلن جي وڌيڪ صحيح سڃاڻپ لاءِ منظم کوٽائي، آثارن جي پرت بندي، تاريخبندي ۽ پراڻن درياهي وهڪرن جي ارضياتي مطالعي کي گڏ استعمال ڪرڻ ضروري آهي. == سنڌو درياهه ۽ اروڙ جي معاشي اهميت == قديم سنڌ ۾ درياهه واپار، آبپاشي، آمدرفت ۽ آبادڪاريءَ جو بنيادي ذريعو هو. اروڙ جهڙن شهرن جي اهميت سندن سياسي حيثيت سان گڏ پاڻيءَ جي رستن تائين پهچ تي به دارومدار رکندي هئي. اروڙ جي ڀرسان پراڻن درياهي پيٽن جي موجودگي ٻڌائي ٿي ته هن علائقي جي جاگرافي وقت سان تبديل ٿيندي رهي آهي. قديم درياهي وهڪرن جي تبديليءَ سبب واپاري رستا ۽ آباديءَ جا مرڪز پڻ منتقل ٿي سگهيا ٿي.<ref name="cunningham"/><ref name="ottomano"/> == اروڙ بابت تاريخي روايتون == === دلوراءِ جي روايت === سنڌ جي لوڪ تاريخ ۾ [[دلوراءِ]] جي ظلم ۽ شهرن جي تباهيءَ بابت روايتون مشهور آهن. اروڙ جي زوال کي پڻ ڪن روايتن ۾ دلوراءِ سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. اهي بيان سنڌ جي تاريخي داستانن ۽ اخلاقي روايتن جو حصو آهن. انهن کي شهر جي تباهيءَ جي سائنسي يا قطعي تاريخي وضاحت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي. === زلزلي جي روايت === 962ع جي زلزلي بابت بيان سنڌ جي پراڻن تاريخي ڪتابن ۽ بعد جي گزيٽيئرن ۾ ورجايو ويو آهي. هن روايت موجب زلزلي سان درياهه جو وهڪرو تبديل ٿيو ۽ اروڙ جي اهميت گهٽجي وئي.<ref name="handbook"/> جديد تحقيق ۾ اهڙي روايت کي پرکڻ لاءِ ارضيات، درياهي رسوبن، آثارِ قديمه جي تاريخبندي ۽ قديم لکيل ماخذن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. === اروڙ وٽان سنڌو درياهه تي بند === [[عبدالوهاب سهتو]] پنهنجي ڪتاب ''ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون'' ۾ [[اروڙ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري ۾ تبديليءَ بابت هڪ مقامي روايت بيان ڪئي آهي. انهيءَ روايت موجب چوٿين صدي هجريءَ دوران سنڌو درياهه جو هڪ وهڪرو [[هاڪڙو درياهه|هاڪڙي]] واري پاسي کان گذرندو هو. اروڙ وٽ درياهه تي بند ٻڌجڻ کان پوءِ پاڻيءَ جو رخ تبديل ٿيو ۽ وهڪرو هاڪڙي بدران ڏکڻ طرف، [[ٺٽو|ٺٽي]] واري علائقي ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="sehito-aror">{{cite web |title=ماڳن مڪانن جي نالن تي مشتمل پهاڪا ۽ چوڻيون |author=عبدالوهاب سهتو |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |language=sd |access-date=2016-11-22 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912111700/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=366 |url-status=dead}}</ref> سهتي جي بيان موجب درياهه جي رخ مٽائڻ سان پاڻيءَ سان لاڳاپيل معاشي سرگرميون ۽ قدرتي وسيلا پڻ متاثر ٿيا. خاص طور تي [[پٻڻ|بهه]]، مڇي ۽ لوڙهه جهڙيون آبي پيداوارون ٺٽي واري پاسي وڌيڪ دستياب ٿيڻ لڳيون، جيڪي اڳ هاڪڙي ۽ اروڙ جي ڀرپاسي وارن علائقن مان حاصل ٿينديون هيون. انهيءَ تبديليءَ کي مقامي آبادين جي وچ ۾ سوکڙين، مهمان نوازيءَ ۽ معاشي لاڳاپن جي ڦيرڦار سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="sehito-aror"/> انهيءَ پسمنظر ۾ سهتي [[ماموئي فقير|ماموئين]] سان منسوب هڪ بيت جو حوالو ڏنو آهي، جنهن ۾ اروڙ جي بند ٽٽڻ ۽ درياهه جي ٻيهر هاڪڙي واري پاسي وهڻ جي خواهش يا اڳڪٿي بيان ٿيل آهي. بيت جي روايتي تشريح موجب جيڪڏهن درياهه پراڻي وهڪري ڏانهن موٽي اچي ته ٺٽي واري علائقي ۾ آبي پيداوار جي دستيابي گهٽجي سگهي ٿي ۽ اتان جي رهواسين کي انهن وسيلن لاءِ هاڪڙي جي علائقي ڏانهن رجوع ڪرڻو پوندو. اهڙيءَ طرح بيت ۾ درياهي وهڪري، قدرتي وسيلن ۽ علائقائي لاڳاپن جي وچ ۾ تعلق ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="sehito-aror"/> بهرحال، اروڙ وٽ بند ٻڌجڻ سبب سنڌو درياهه جو رخ تبديل ٿيڻ وارو بيان هڪ تاريخي ۽ لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو. درياهه جي وهڪري ۾ تبديلي ڪيترن قدرتي سببن، جهڙوڪ ٻوڏن، گاد جي گڏجڻ ۽ درياهي پيٽ جي جغرافيائي تبديلين سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري ڪنهن مخصوص بند کي وهڪري جي تبديليءَ جو واحد ۽ ثابت ٿيل سبب قرار ڏيڻ لاءِ آزاد تاريخي ۽ ارضياتي شاهدي گهربل آهي. ماموئين سان منسوب بيت کي پڻ انهيءَ واقعي جي سڌي تاريخي تصديق بدران سنڌ جي لوڪ ادب ۾ درياهه ۽ علائقائي معاشرت بابت موجود روايت طور ڏسڻ مناسب آهي. == تاريخي اهميت == اروڙ سنڌ جي قديم ۽ وچئين دور جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم ماڳ آهي. [[راءِ گهراڻو|راءِ]] ۽ [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ]] گهراڻن جي راڄڌاني هجڻ، سنڌو درياهه جي قديم وهڪري سان لاڳاپي ۽ عربن جي فتح وقت سياسي مرڪز جي حيثيت سبب هي شهر سنڌ جي تاريخ ۾ خاص اهميت رکي ٿو. اروڙ جي تاريخي ماخذن ۽ آثارن جو مطالعو قديم سنڌ جي حڪومتي نظام، شهري آبادڪاري، درياهي جاگرافي، مذهبي روايتن ۽ سياسي تبديلين کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو.<ref name="ShidaiAror"/><ref name="BukhariAror"/> رحيمداد خان مولائي شيدائي جي ''تاريخ سکر''، سکر ضلعي جي تاريخي گزيٽيئر ۽ مستور فاطمه بخاري جي آثارِ قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ سان اروڙ جي تاريخ جا مختلف پهلو سامهون اچن ٿا. انهن ماخذن ۾ تاريخي روايتن، جاگرافيائي بيانن ۽ مادي آثارن جي شاهدين جي نوعيت الڳ الڳ آهي؛ تنهنڪري اروڙ جي قدامت ۽ زوال بابت تحقيق ۾ انهن جي تنقيدي ڀيٽ ضروري آهي.<ref name="ShidaiAror"/><ref name="SukkurGazetteer"/><ref name="BukhariAror"/> == اروڙ بابت اهم تاريخي ماخذ == {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;" ! style="background:#24476c;color:white;" | ماخذ ! style="background:#24476c;color:white;" | مصنف ! style="background:#24476c;color:white;" | اهميت |- | style="background:#edf3fa;" | [[چچ نامو]] | علي ڪوفي سان منسوب فارسي متن | راءِ ۽ برهمڻ گهراڻن ۽ عرب فتح بابت روايتون |- | style="background:#e9f5f0;" | [[تاريخ معصومي]] | [[مير محمد معصوم بکري]] | سنڌ جي سياسي تاريخ، اروڙ ۽ بکر بابت احوال |- | style="background:#fff4df;" | [[تاريخ طاهري]] | مير طاهر محمد نسياني | سنڌ جي وچئين دور جي تاريخي معلومات |- | style="background:#f2ebf8;" | [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] | [[يوسف ميرڪ]] | مغل دور جي انتظامي ۽ سياسي صورتحال |- | style="background:#edf3fa;" | ''The Ancient Geography of India'' | اليگزينڊر ڪننگهام | اروڙ جي قديم جاگرافي ۽ ميوسيڪئنس بابت نظريو |- | style="background:#e9f5f0;" | ''A Gazetteer of the Province of Sind'' | اي. ڊبليو. هيوز | اڻويهين صديءَ جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ڄاڻ |- | style="background:#fff4df;" | ''Religion and Society in Arab Sind'' | ڊيرل اين. ميڪلين | عرب دور جي سماجي ۽ مذهبي تاريخ |- | style="background:#f2ebf8;" | ''Ancient Sindh''، جلد 4 | اوٽومانو ۽ بياجي | اروڙ جي آثارن جي سائنسي تاريخبندي |} == پڻ ڏسو == * [[روهڙي]] * [[بکر قلعو]] * [[راء گهراڻو]] * [[برهمڻ گهراڻو]] * [[راجا ڏاهر]] * [[محمد بن قاسم]] * [[ڪالڪا ديوي مندر، اروڙ]] * [[منصوره (قديم شهر)]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=مرزا قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |edition=4 |year=1999 |language=sd}} * {{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=جنت السنڌ |publisher=سنڌيڪا اڪيڊمي |year=2006 |language=sd}} * {{cite book |last=Cunningham |first=Alexander |title=The Ancient Geography of India |publisher=Trübner and Co. |year=1871 |language=en}} * {{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989 |language=en}} * {{cite journal |last1=Ottomano |first1=C. |last2=Biagi |first2=Paolo |title=Palaeopedological Observations and Radiocarbon Dating of an Archaeological Section at Aror (Sindh, Pakistan) |journal=Ancient Sindh |volume=4 |pages=73–80 |year=1997 |language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sukkur_4.jpg اروڙ جي تاريخي مسجد جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.dawn.com/news/1152687 اروڙ جي تاريخي آثارن بابت تصويري رپورٽ — ڊان] * [https://newsite.aror.edu.pk/history-of-sukkur/ سکر ۽ اروڙ جي تاريخ — اروڙ يونيورسٽي] * [http://www.rohri.net ڀلي ڪري آيا روهڙي شهر]{{Castles in Pakistan}} {{سنڌ جو برهمڻ گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Authority control}} [[زمرو:اروڙ]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:روهڙي]] [[زمرو:سنڌ ۾ قديم آثار]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ڦٽل شهر]] [[زمرو:سنڌ جون تاريخي راڄڌانيون]] [[زمرو:قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار]] [[زمرو:پاڪستان ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:آڳاٽي سنڌ]] hjy5sq0qfl31wfhjpvlkmmx11jj0vkw 0 2599 421162 419726 2026-10-12T22:49:34Z Intisar Ali 8681 421162 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = سکر | official_name = | native_name = {{hlist|{{lang|sd|{{Naskh|Sukkur}}}}|{{lang|ur|{{nq|سکھر}}}}}} | settlement_type = [[وڏو شهر]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a=Rohri.jpg |photo2a=Sukkur Barrage (Night View) - panoramio.jpg |photo2b=Spring Flower in IBA Sukkur.jpg |photo3a=Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg |size =270 |border = 0|position=center}} | imagesize = | image_caption = '''مٿان کان گهڙيءَ جي رخ موجب''': [[لينسڊائون پل روهڙي|لينسڊائون پل]] ۽ جديد [[ايوب پل]]؛ بهار جا گل؛ [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي|آءِ بي اي يونيورسٽي]]؛ ۽ [[سکر بئراج]] جو رات وارو منظر | image_map = | map_alt = | map_caption = سکر جو هنڌ | coordinates = {{Coord|27|42|22|N|68|50|54|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | image_seal = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = نشان | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا#سنڌ|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[سکر ضلعو|سکر]] | population_footnotes = <ref>{{cite web |title=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/sindh|website=سنڌ: صوبو ۽ وڏا شهر، ميونسپالٽيون ۽ ٽائون |publisher=Citypopulation.de |access-date=4 December 2021}}</ref> | population_total = 563851 | population_rank = [[پاڪستان جي وڏن شهرن جي فهرست|17هون، پاڪستان]] | population_as_of = [[2023ع پاڪستاني مردم شماري|2023ع]] مردم شماري | total_type = [[شهر]] | area_total_km2 = 300 | area_metro_km2 = 5165 | elevation_m = 67 | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = auto | government_footnotes = | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | leader_title = [[سکر جو ميئر]] | leader_name = ارسلان شيخ<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1577300|title=صوبي ۾ مڪاني ادارا مدو پورو ٿيڻ کان پوءِ ٽوڙيا ويا|date=1 September 2020|access-date=6 January 2022|work=ڊان|location=پاڪستان}}</ref> | title = | leader_title1 = ڪمشنر | leader_name1 = فياض حسين عباسي (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | established_title = | established_date = 1862ع | blank_name_sec1 = ٽائونن جو انگ | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] جو انگ | blank_info_sec2 = 20 | postal_code_type = [[پاڪستان ۾ پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 65200 | area_code = | area_code_type = [[پاڪستان جي ڊائلنگ ڪوڊن جي فهرست|ڪالنگ ڪوڊ]] | blank2_name_sec1 = صوبائي ٻولي | blank2_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | blank3_name_sec1 = مقامي ٻولي | blank3_info_sec1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +5 | website = {{URL|smc.gos.pk}} | footnotes = {{cite web |url=http://www.sukkur.gov.pk |title=ضلعي بابت |website=ضلعي حڪومت سکر |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209135824/http://www.sukkur.gov.pk/ |archive-date=9 February 2012}} | leader_title2 = ريجنل پوليس آفيسر (آر پي او) | leader_name2 = فيصل عبدالله چاچڙ ([[پاڪستان پوليس سروس|بي پي ايس-20 پي ايس پي]]) }} '''سکر'''{{efn|{{Langx|sd|{{Naskh|سکر}}}}؛ {{Langx|ur|{{nq|سكھر}}}}}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي، تاريخي شهر [[روهڙي]] جي بلڪل سامهون واقع آهي. سکر آبادي جي لحاظ کان [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ [[سنڌ جي شهرن جي فهرست آبادي موجب|سنڌ جو ٽيون وڏو شهر]] آهي، ۽ آبادي جي لحاظ کان [[پاڪستان جي گهڻي آبادي وارن شهرن جي فهرست|پاڪستان جو 17هون وڏو شهر]] آهي.<ref name="Population city">{{Cite web|url=https://www.tageo.com/index-e-pk-cities-PK.htm|title=پاڪستان جي شهرن ۽ ٽائونن جي آبادي جي فهرست|access-date=4 December 2021|publisher=Tageo.com website}}</ref><ref name="citypopulation.de">{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=پاڪستان: صوبا ۽ وڏا شهر – آبادي جا انگ اکر، نقشا، چارٽ، موسم ۽ ويب معلومات|website=citypopulation.de|access-date=4 December 2021}}</ref> هي شهر اصل ۾ سنڌ جي [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] قائم ڪيو هو. جديد شهر 1840ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=مورس |first1=نيل|title=سکر |journal=ڊڪشنري پلس سوشل سائنسز |date=21 April 2016 |doi=10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> نئون سکر [[برطانوي راڄ|برطانوي دور]] ۾ سکر ڳوٺ جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. سکر جي ٽڪري، [[بکر]] جي درياهي ٻيٽ تي موجود ٽڪري سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن "سنڌ جو دروازو" سمجهي ويندي آهي.<ref>{{cite book|last1=برٽن|first1=رچرڊ|title=سنڌ ۽ سنڌو ماٿري ۾ رهندڙ نسل|date=1851|publisher=ايشيائي ايڊيوڪيشنل سروسز|url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&q=sukkur+sindh&pg=PA9|access-date=19 December 2017|isbn=9788120607583}}</ref> سکر پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو ڪراچيءَ۽ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي ۾ وڏو شهر ۽ اترين سنڌ جو وڏي ۾ وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ۾ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر [[سکر بيراج]] جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي۽ ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي۾ پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428141836/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |dead-url=yes |archive-date=2015-04-28 |title=Population and growth of major cities }}</ref> [[فائل:Devotees_reach_the_Sadh_Bello_temple,_which_is_situated_in_the_middle_of_River_Indus.jpg|380px|thumb|left|ھندن جي [[ساڌ ٻيلو]] ۾ واقع زيارتگاھ جيڪا سنڌو درياء جي وچ ۾ واقع آهي.]] == نالي جو بنياد == سکر جو نالو [[سنڌي ٻولي]] جي لفظ '''''سکر''''' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ '''''اعليٰ''''' آهي.<ref>{{cite journal |last1=ايورٽ-هيٿ |first1=جان |title=سکر |journal=Concise Oxford Dictionary of World Place Names |date=22 October 2020 |doi=10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-11213 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191823534.001.0001/acref-9780191823534-e-1260 |publisher=آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس |language=en}}</ref> سکر جي نالي بابت مختلف رايا موجود آهن. هڪ راءِ موجب "سکر" سنڌي ٻوليءَ جي لفظ سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنيٰ پاڻيءَ جي موجودگي يا پاڻيءَ تائين رسائي واري جاءِ سمجهي وڃي ٿي، جيڪا سنڌو درياهه جي ڪناري تي شهر جي تاريخي اهميت سان مطابقت رکي ٿي. ڪجهه محققن موجب نالو سنڌي لفظ ''سُکّ'' يا ''سُڪّو'' مان نڪتل آهي، جيڪو خشڪ يا بنجر علائقي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ ان لحاظ کان سکر اهڙي هنڌ کي ظاهر ڪري ٿو جتي خشڪ خطي ۾ پاڻي آسانيءَ سان دستياب هجي. شهر جي نالي جو تعلق مقامي جاگرافيائي حالتن ۽ سنڌو درياهه سان ان جي ويجهي وابستگي سان جوڙيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Sukkur, Sindh, Pakistan |url=https://www.wisdomlib.org/cities/sukkur-1409 |website=Wisdom Library |access-date=13 June 2026}}</ref> [[سکر]] جي نالي جي اصل بابت مختلف تاريخي ۽ لساني روايتون ملن ٿيون. مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ لکي ٿو تہ ڪن روايتن موجب سکر جو نالو عربي لفظ «سُڪر» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ کنڊ يا مٺاڻ آهي. انهيءَ نسبت سان شهر کي «سکر سونهارو» ۽ انگريزيءَ ۾ ''Sukkur the Sweet'' پڻ سڏيو ويو آهي. هڪ ٻي روايت موجب شهر جو نالو «شڪر» سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ ڪن ليکڪن ان کي سنڌي لفظ «سُک» سان ڳنڍيو آهي. مولائي شيدائي انهن مختلف نظرين جو ذڪر ڪندي قديم تاريخي ڪتابن ۾ شهر جي نالي جون صورتون «سڪر»، «شڪر» ۽ «سکر» پڻ بيان ڪيون آهن. اهي نالي جي بڻ بابت پيش ڪيل مختلف تشريحون آهن، جن مان ڪنهن هڪ کي قطعي طور ثابت ٿيل لساني اصل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ ٻوليائي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="ShidaiSukkurName">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=11–14}}</ref> مولائي شيدائي موجب سکر جي نالي بابت هڪ روايت [[محمود غزنوي]] جي سنڌ ڏانهن فوجي مهم سان پڻ منسوب ڪئي وئي آهي. هن سلسلي ۾ هو هڪ پراڻي اخباري مضمون جو حوالو ڏئي ٿو، جنهن ۾ ڄاڻايو ويو هو تہ محمود غزنوي جي لشڪر کي سکر جي ڀرسان سخت گرمي ۽ گرم هوا محسوس ٿي، جنهن سبب هن علائقي جي نالي بابت هڪ خاص تشريح رائج ٿي. شيدائي وڌيڪ لکي ٿو تہ [[محمد بن قاسم]] جي دور بابت بعض تاريخي بيانن ۾ پڻ سکر سان لاڳاپيل نالن ۽ هنڌن جو ذڪر ملي ٿو. هن شهر جي نالي بابت [[مير محمد طاهر نسياني]] جي ''[[تاريخ طاهري]]''، [[يوسف ميرڪ]] جي ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' ۽ ٻين ماخذن مان به روايتون نقل ڪيون آهن. انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سکر جي نالي بابت مختلف دورن ۾ جدا جدا وضاحتون پيش ڪيون ويون، پر انهن روايتن کي شهر جي نالي جي يقيني اشتقاق بدران تاريخي نظرين طور ڏسڻ مناسب آهي.<ref name="ShidaiSukkurName"/><ref>{{cite book |last=نسياني |first=مير محمد طاهر |title=تاريخ طاهري |language=fa}}</ref><ref>{{cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |language=fa}}</ref> == تاريخ == سکر ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو قديم زماني کان واپار، حڪمراني ۽ فوجي اهميت جو مرڪز رهيو آهي. [[اروڙ]]، جنهن کي الور يا الرور به لکيو ويو آهي، قديم سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو. روايتن موجب جڏهن [[سڪندر اعظم]] 326 ق م ۾ هن علائقي ۾ پهتو، تڏهن اروڙ مقامي حڪمران موسيڪانوس جي راڄڌاني هئي. [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] هتي شِوَ جو هڪ وڏو مندر تعمير ڪرايو. سکر، [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي [[روهڙي]] جي سامهون واقع آهي. قديم دور ۾ هي بکر جي علائقي سان لاڳاپيل هو، پر نادر شاهه جي دور کان پوءِ شڪارپور واري انتظامي حد ۾ شامل ٿيو. هاڻوڪي پراڻي سکر کي اصل سکر سمجهيو وڃي ٿو. سکر جي اولهه طرف آدم شاهه جي ٽڪري واقع آهي، جتي آدم شاهه عباسيءَ جو مقبرو آهي، جيڪو ڪلهوڙن جو وڏو ڄاتو وڃي ٿو.<ref name="QadeemSindh">{{cite book |last=قليچ بيگ |first=مرزا |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄام شورو |year=1999}}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻيءَ ۾ عربن سنڌ فتح ڪئي ۽ سکر سميت سنڌ جو وڏو حصو ۽ ڏکڻ پنجاب [[اموي خلافت]] جو حصو بڻيا. عربن جي فتح کان پوءِ منصوره سنڌ جو اهم شهر بڻيو، پر اروڙ ڪجهه عرصي تائين آباد رهيو. بعد ۾ درياهه جي وهڪري جي تبديلي ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ سبب شهر جي اهميت گهٽجي وئي. ڪجهه روايتن موجب روهڙي جو نالو به الرور يا رور مان نڪتل آهي، جڏهن ته عربي ماخذن ۾ ان کي لوهري لکيو ويو.<ref name="QadeemSindh" /> === اروڙ === [[اروڙ]] مقامي روايتن موجب دلوراءِ راجا جي ظلم سبب ويران ٿيو. اروڙ جي مشهور شخصيتن ۾ قاضي اسماعيل، شيخ محمود قطب، ڇٽو امراني، قاضي ستابه ۽ شاهه شڪر گنج شامل آهن. قاضي اسماعيل جي اولاد وٽ عربن جي فتح ۽ سنڌ جي تاريخ بابت احوال موجود هو، جنهن تان علي بن حامد ڪوفي عربيءَ مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪيو ۽ پوءِ ''[[چچ نامو]]'' ترتيب ۾ آيو. شيخ محمود قطب جو مقبرو اتي زيارتگاهه طور مشهور آهي. شاهه شڪر گنج جو مقبرو اڳوڻي درياهه جي ڪناري تي هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي، جتي هر سال ميلو لڳندو آهي.<ref name="QadeemSindh" /> === ارغون، مغل ۽ ڪلهوڙا دور === جڏهن [[بکر]] هڪ اهم شهر ۽ قلعو هو، تڏهن سکر ان جي ويجهو هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 927ھ، يعني 1529ع ڌاري، [[مرزا شاهه بيگ ارغون]] جي دور ۾ بکر ۾ ڌاريجن ماڻهن جي بغاوت ٿي. مرزا شاهه بيگ ٺٽي مان بکر ڏانهن ايندي سکر ۾ ترسيو. سلطان محمود خان بکر واري، ان بغاوت کي ختم ڪرائي 27 ڌاريجن سردارن کي قتل ڪرايو ۽ انهن جي لاشن مٿان هڪ ٺلهه ٺهرايو، جنهن کي خوني ٺلهه يا خوني منارو سڏيو ويو. مير معصوم شاهه بکري، اڪبر بادشاهه جي دور ۾ بکر جو نواب هو. هن بکر جي قلعي کي پڪو ڪرايو ۽ پڪين سرن جو هڪ منارو تعمير ڪرايو. روايت موجب اهو منارو 1002ھ، يعني 1593ع ۾ شروع ٿيو ۽ مير معصوم شاهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ان کي مڪمل ڪرايو. مير معصوم شاهه ۽ سندس پٽ جون قبرون پڻ اتي آهن. مير معصوم شاهه ڪيترين عمارتن، مسجدن ۽ مسافر خانن جي تعمير سان پڻ منسوب آهي. پراڻي سکر واري جامع مسجد سندس والد سيد صفائيءَ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="QadeemSindh" /> 983ھ، يعني 1575ع ۾ [[اڪبر بادشاهه]] ڪيسو خان کي بکر جو حاڪم مقرر ڪري موڪليو. پوءِ بادشاهي حڪم موجب بکر ۽ لوهري [[محب علي خان]] ۽ مجاهد خان جي حوالي ڪيا ويا، جڏهن ته ڪيسو خان وٽ رڳو سکر رهيو. 998ھ، يعني 1589ع ڌاري، [[خان خانان]] ميان آدم شاهه ڪلهوڙي کي جاگير ڏني. آدم شاهه ڪلهوڙي جي شهادت کان پوءِ سندس وصيت موجب سندس لاش بکر آندو ويو ۽ سکر جي هڪ ٽڪريءَ تي دفن ڪيو ويو، جيڪا اڄ تائين آدم شاهه جي ٽڪري سڏجي ٿي. تاريخ مظھر شاھجھاني مطابق سترھين صدي عيسويءَ ۾ سکر شھر موجود ھيو پر بکر ۽ روھڙي جيتري مشھوري نه ملي ھيس. نياز همايوني سنڌي ترجمي جي تشريحي نوٽن ۾ لکي ٿو ته ان دور ۾ سکر لڳ سنڌو درياھ جون ٻه شاخون ھيون جن مان سکر پاسي واري شاخ م پاڻي سياري ۾ لھي ويندو ھو ۽ پاڻي جي سطح رڳو ھڪ يا ٻہ ڦٽ رھندي ھئي <ref name="تاريخ مظهر شاهجهاني">{{Cite book |last=ميرڪ |first=يوسف |title=تاريخ مظهر شاهجهاني |translator-last=همايوني |translator-first=نياز |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، سنڌ |year=1979 |language=sd }}</ref> . 1168ھ، يعني 1755ع ۾ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد ڪلهوڙي]] ديوان گدو مل کي [[احمد شاهه دوراني]] ڏانهن موڪليو. ديوان گدو مل سکر ۾ احمد شاهه دوراني سان مليو، پر بادشاهه ميان نور محمد ڪلهوڙي تي ناراض هو ۽ پهرين ٽن ڏينهن تائين ديوان سان ملاقات نه ڪيائين. بعد ۾ نوشهري ۾ ملاقات ٿي ۽ ميان نور محمد ڪلهوڙي جي حق ۾ حڪم حاصل ڪيو ويو. سکر جي تاريخي شخصيتن ۾ شاهه خيرالله يا شاهه خيرالدين خاص اهميت رکي ٿو. هو احمد شاهه جو پٽ ۽ پيران پير شيخ عبدالقادر جيلانيءَ جي اولاد مان هو. روايت موجب هو 911ھ ۾ بغداد ۾ ڄائو، حج ۽ مديني ۾ علمي تحصيل کان پوءِ عرب ۽ عجم جي سير سفر تي نڪتو ۽ آخرڪار سکر ۾ اچي آباد ٿيو. هن سکر ۾ هڪ ٽڪريءَ کي پنهنجي عبادت لاءِ پسند ڪيو، جيڪا پوءِ شاهه جو جبل سڏجڻ لڳي. سندس وفات رمضان 1027ھ، يعني 1617ع ۾ ٿي ۽ سندس مقبرو ساڳئي جبل تي آهي.<ref name="QadeemSindh" /> ٻين تاريخي شخصيتن ۾ ميرڪ بايزيد بن ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهي، سندس ڀاءُ ميرڪ شيخ محمود، مير عبدالباقي، مير عاقل شاهه، مير محمد حسين، مير محمد زڪريا، مير علي شير ۽ حڪيم مير محمد يعقوب شامل آهن. ميرڪ بايزيد مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ ۾ آيو ۽ بکر ۽ سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو.<ref name="QadeemSindh" /> === برطانوي دور === 1809ع کان 1824ع تائين سکر [[خيرپور رياست]] جي ميرن جي قبضي هيٺ رهيو. 1833ع ۾ [[شاهه شجاع دراني]] ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ بابت پنهنجون دعوائون ختم ڪرڻ وارو معاهدو ڪيو. 1843ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر]] جي قيادت هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سکر سميت سڄو سنڌ برطانوي راڄ هيٺ اچي ويو. 1258ھ، يعني 1842ع ۾ جڏهن [[چارلس نيپئر]] سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿيو، تڏهن هو سکر آيو، جتي مير صوبدار ۽ ڀرپاسي جي ٻين ميرن ساڻس ملاقات ڪئي. 1839ع ۾ فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر هڪ ننڍو ڳوٺ هو. 1845ع ۾ اها فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي.<ref name="william">{{cite book |last1=هيوز |first1=البرٽ وليم |title=A Gazetteer of the Province of Sind |date=1876 |url=https://books.google.com/books?id=QZ8IAAAAQAAJ&pg=PA677&lpg=PA677&dq=aror+rohri&source=bl&ots=QboUCMUXCz&sig=Y-gXMCmGsRpJRQ9f89XUvnvNh3M&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixvM6b5pXYAhVGh1QKHXWZD-4Q6AEIXTAM#v=onepage&q=aror%20&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> سنڌ ۾ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي ڀرسان نئون سکر آباد ڪيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ۽ درياهه جي ٻيٽ بکر کي ڪڏهن ڪڏهن سنڌ جو دروازو به سڏيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last1=برٽن |first1=رچرڊ |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |date=1851 |publisher=Asian Educational Services |url=https://books.google.com/books?id=gO6pPmYjF5MC&pg=PA9&dq=sukkur+sindh&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTqOfO25XYAhVKjFQKHd94AvQQ6AEIOTAD#v=onepage&q=sukkur%20sindh&f=false |accessdate=19 December 2017}}</ref> ٻارهين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر سنڌو درياهه جي اولهندي ڪناري تي هڪ واپاري دريائي بندر ۽ زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز هو. شهر ڪنهن زماني ۾ کجين جي وڻن سان گهيريل هوندو هو. 1607ع ۾ مير معصوم شاهه بکري هڪ 86 فٽ اوچو منارو تعمير ڪرايو، جيڪو سندس نالي سان منسوب آهي. [[فائل:Untitled_(2_of_3).jpg|thumb|left|380px|سکر ۾ واقع مير معصوم بکري جو مقبرو ۽ سندس منارو]] 1862ع ۾ سکر ميونسپلٽي قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Sukkur |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |publisher=Britannica |accessdate=19 December 2017}}</ref> 1889ع ۾ [[لينسڊائون پل]] ذريعي سکر کي پهريون ڀيرو روهڙي سان ڳنڍيو ويو. [[فائل:Landsdown Bridge, Sukkur, Sindh.jpg|thumb|380px|سکر ۾ 1889ع ۾ تيار ٿيل لينسڊائون پل]] سکر ضلعو شروع ۾ شڪارپور ضلعي جو حصو هو. 1901ع ڌاري شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري ان مان ٻه ضلعا، يعني سکر ۽ لاڙڪاڻو، ٺاهيا ويا. پير علي محمد راشدي موجب سکر جي ڪليڪٽرن ۾ ڪرنل ميهو اهڙو عملدار هو، جنهن سکر کي جديد صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="autogenerated1">{{cite book |last=راشدي |first=پير علي محمد |title=اھي ڏينھن اھي شينھن |volume=1 |edition=2000ع |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو}}</ref> 1932ع ۾ [[سکر بئراج]] جي تعمير کان پوءِ شهر ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ زرعي ۽ معاشي ترقيءَ جو نئون دور شروع ٿيو. 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام وقت شهر جي مسلمان اڪثريت [[آل انڊيا مسلم ليگ]] ۽ پاڪستان تحريڪ جي حمايت ڪئي. ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي هندو ۽ سک هندستان لڏي ويا، جڏهن ته هندستان مان آيل مسلمان مهاجر سکر ۾ اچي آباد ٿيا. === سکر بئراج === [[سکر بئراج]]، جنهن کي شروع ۾ لائڊ بئراج سڏيو ويو، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيو. بئراج جي ڊيزائن سر آرنلڊ مسٽو تيار ڪئي ۽ ان جي تعمير سر چارلٽن هيريسن جي هدايتن هيٺ ڪئي وئي. تعمير 1923ع ۾ شروع ٿي ۽ 1932ع ۾ مڪمل ٿي. هي بئراج سنڌ جي وڏي آبپاشي نظام جو مرڪزي ڍانچو آهي ۽ ان جي ڪئنالن جي مدد سان لکين ايڪڙ زرعي زمين آباد ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1029295 |title=Rule violations threaten Sukkur Barrage |date=16 July 2013 |accessdate=26 August 2014 |website=dawn.com |last=Kiana |first=Khaleeq}}</ref><ref>{{cite web |url=http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120330232609/http://hpsukkur.brinkster.net/barrage.htm |dead-url=yes |archive-date=2012-03-30 |title=Sukku Barrage}}</ref> [[فائل:Sukkur Barrage in daylight.jpg|thumb|380px|سکر بئراج، سنڌ جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ]] 1947ع ۾ پراڻي سکر جي آبادي لڳ ڀڳ ڏهه هزار ۽ نئين سکر جي آبادي لڳ ڀڳ اسي هزار هئي. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هندستان مان آيل مسلمان مهاجرن سبب شهر جي آبادي ۾ اضافو ٿيو. 1950ع ۾ هتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ، يعني سائيٽ، قائم ڪئي وئي. 1962ع ۾ سنڌو درياهه مٿان لينسڊائون پل جي ويجهو هڪ ٻي پل تعمير ڪئي وئي، جنهن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو. === برطانوي دور جا ڪليڪٽر === سکر جي برطانوي دور وارن ڪليڪٽرن ۾ آٽو راٿفيلڊ قابل ذڪر آهي. هو هڪ علم دوست انگريز عملدار هو ۽ مقامي ريتن رسمن ۽ سماجي زندگيءَ بابت تحقيق ۾ دلچسپي رکندو هو. هن ''Women of India'' سميت ڪيترائي ڪتاب لکيا. ڪليڪٽريءَ جي دور ۾ هو مقامي خاندانن ۽ شريفزادن جي همت افزائي ڪندو هو ۽ مقامي ثقافت بابت معلومات گڏ ڪندو رهندو هو.<ref name="autogenerated1" /> سکر جو ٻيو اهم ڪليڪٽر ڊاڪٽر سارلي هو، جنهن [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] بابت انگريزيءَ ۾ ڪتاب لکيو. پير علي محمد راشدي موجب سکر ۾ ڪليڪٽر طور مقرريءَ دوران به هو شاهه عبداللطيف بابت خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو رهيو. انتظامي معاملن ۾ هو سخت مزاج هو ۽ غلط ڪم ڪندڙ بااثر ماڻهن کي به معاف نه ڪندو هو.<ref name="autogenerated1" /> === سکر جي ميونسپلٽي === سکر ميونسپلٽي 1856ع ۾ قائم ٿي، جڏهن شهر جي آبادي لڳ ڀڳ 12 هزار هئي. شروعاتي دور ۾ حڪومت شهر واسين مان پاڻ ميمبر چونڊيندي هئي ۽ صدارت شڪارپور ۾ رهندڙ ڪليڪٽر وٽ هوندي هئي. 1883ع ۾ سکر ضلعو بڻجڻ کان پوءِ 1884ع ۾ پهريون ڀيرو شهر واسين کي ميمبر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو، پر صدر اڃا به ڪليڪٽر ئي هوندو هو.<ref name="مولائي شيدائي">{{cite book |last=مولائي شيدائي |first=رحيمداد خان |title=تاريخ سکر |edition=پهريون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1992ع}}</ref> راءِ صاحب ديوان پيسو مل ذوقيرام پهريون مقامي شهري هو، جيڪو ميونسپلٽي جي صدارت تي ويٺو. 1911ع ۾ شهر واسين کي صدر چونڊڻ جو حق ڏنو ويو ۽ سکر جو مشهور وڪيل ديوان ڀوڄسنگهه صدر چونڊيو ويو. هو 1914ع تائين صدر رهيو، ۽ 1922ع کان 1928ع تائين ٻيو ڀيرو پڻ صدر رهيو. 1936ع ۾ جڏهن سنڌ بمبئي کان الڳ صوبو بڻيو، تڏهن ديوان ڀوڄسنگهه سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر ٿيو. هو ميونسپل جنرل لائبريري جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="مولائي شيدائي" /> ديوان ڀوڄسنگهه جي چيئرمينيءَ واري دور ۾ سکر جنرل لائبريري وڏي ترقي ڪئي ۽ ان ۾ مختلف فنن ۽ موضوعن تي لڳ ڀڳ پنج هزار ڪتاب موجود هئا. 1947ع ۾ هندن جي لڏپلاڻ دوران ڪيترائي قيمتي ڪتاب ۽ نسخا پڻ هليا ويا.<ref name="مولائي شيدائي" /> 1914ع کان 1922ع تائين ميان پير بخش، سي آءِ اي رٽائرڊ ڊپٽي ڪليڪٽر، سکر ميونسپلٽي جو صدر رهيو. 1928ع کان 1937ع تائين ديوان بهادر ايسر سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر، صدر رهيو، جڏهن ته 1938ع کان 1947ع تائين مسٽر بسنترام موٽواڻي، وڪيل، صدر رهيو. مولائي شيدائي موجب 1911ع کان 1947ع تائين 36 سالن جي عرصي ۾ فقط هڪ ڀيرو مسلمان صدر ٿيو، جڏهن ته باقي عرصي ۾ هندو اڳواڻ ميونسپلٽي جي صدارت ڪندا رهيا.<ref name="مولائي شيدائي" /> === بجلي گهر === 1922ع ۾ سکر بجلي گهر قائم ڪيو ويو، جنهن کي وقت سان گڏ ضرورت موجب وڌايو ويو. ورهاڱي کان پوءِ نون ڪارخانن جي قيام سبب شهر ۾ بجليءَ جو استعمال وڌڻ لڳو، جڏهن ته پراڻين مشينن ۾ وڌندڙ بار کڻڻ جي صلاحيت نه رهي. ان ڪري مارچ 1962ع ۾ ڪولمبو پلان تحت ڪئناڊا ۽ پاڪستان جي حڪومتن جي وچ ۾ ٿرمل پاور اسٽيشن جي تعمير لاءِ معاهدو ڪيو ويو.<ref name="مولائي شيدائي" /> هن منصوبي تي 5 ڪروڙ 38 لک 40 هزار روپيا غير ملڪي زرمبادلي جي صورت ۾ خرچ ٿيڻا هئا، جيڪي ڪئناڊا حڪومت طرفان مهيا ٿيڻا هئا. ٺيڪو مانٽريل، ڪئناڊا جي ''اسٽيڊلر هرٽر انٽرنيشنل ڪمپني'' کي ڏنو ويو. ان وقت اتر سنڌ جي 13 شهرن، جن ۾ دادو، ڳڙهي ياسين، جيڪب آباد، گمبٽ، خيرپور، ڪوٽڏيجي، لاڙڪاڻو، ميهڙ، روهڙي، رتوديرو، شڪارپور ۽ ٺارو شاهه شامل هئا، کي گهڻو ڪري ننڍين ۽ غير منافع بخش ڊيزل مشينن ذريعي بجلي ڏني ويندي هئي.<ref name="مولائي شيدائي" /> نئين بجلي گهر ذريعي باڊهه، چڪ، ڏوڪري، گمبٽ، گهوٽڪي، ڪنڌرا، ڪنڊيارو، ڪنڌڪوٽ، خانپور، کهڙا، خيرپور ناٿن شاهه، نوشهرو فيروز، مورو، نصير آباد، راڻي پور، پير جو ڳوٺ، پنو عاقل، ٺل، اوٻاوڙو، راڌڻ، غوثپور، لکي، مديجي، سلطان ڪوٽ ۽ نئون ديرو سميت ڪيترن شهرن کي بجلي فراهم ڪرڻ جو منصوبو هو. منصوبي موجب 157 ميلن تي 66,000 وولٽ جون لائينون، 80 ميلن تي 11,000 وولٽ جون لائينون، ۽ ساڳئي فاصلي تي 400 وولٽ جون گهٽ طاقت واريون لائينون وڇائڻ شامل هو.<ref name="مولائي شيدائي" /> == جاگرافي == سکر، [[سنڌ]] صوبي جو هڪ اهم شهر آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏکڻ اوڀر حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي اولهندي ڪناري تي واقع آهي. شهر درياهه جي ٻئي پاسي واقع [[روهڙي]] سان هڪ ڪينٽيليور پل وسيلي ڳنڍيل آهي. ٻنهي شهرن جي وچ ۾ درياهه جي وهڪري اندر [[بکر]] جو تاريخي ۽ فوجي اهميت وارو ٻيٽ-قلعو واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur">{{cite encyclopedia |title=Sukkur |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Sukkur |access-date=13 June 2026}}</ref> {{multiple image |align=center |total_width=600 |image1=Sukkur Skyline along the shores of the River Indus.jpg|caption1=سنڌو درياهه جي ڪنارن سان سکر شهر جو منظر |image2=Boat outside Municipal Stadium Sukkur.jpg|caption2=سکر ميونسپل اسٽيڊيم جي سامهون ٻيڙي }} جنهن ننڍڙي [[ايوسين]] دور جي چن پٿر واري ٽڪريءَ تي سکر جو بنياد وڌو ويو، اها سنڌو ماٿريءَ جي سنڌ ۽ پنجاب وارن وسيع ميداني علائقن ۾ سڀ کان نمايان زميني اُڀار (Landform) سمجهي وڃي ٿي.<ref name="johnF">{{cite book |last1=Shroder Jr.|first1=John F.|title=Himalaya to the Sea: Geology, Geomorphology and the Quaternary |date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1134919772|url=https://books.google.com/books?id=AfWJAgAAQBAJ&q=sukkur |access-date=19 December 2017}}</ref> هي اُڀار ''جيڪب آباد–خيرپور هاءِ'' ۽ [[روهڙي ٽڪريون|روهڙي ٽڪرين]] جو حصو آهي.<ref name="johnF"/> هي ٽڪري، بکر ٻيٽ تي موجود ساڳئي قسم جي ٽڪريءَ سان گڏ، ڪڏهن ڪڏهن ''"سکر گھاٽي"'' (Sukkur Gorge) جي نالي سان سڃاتي ويندي آهي ۽ تاريخي طور سنڌ جي روايتي اترين حد طور اهميت رکي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Flint|first1=Eric|title=The Dance of Time|date=2006|publisher=Baen Books|isbn=978-1416509318 |url=https://books.google.com/books?id=sbDxkzAn6KMC&q=sukkur&pg=PT351|access-date=19 December 2017}}</ref> [[File:Sukkur Pakistan Haddid - panoramio.jpg|thumb|سکر ۾ کجين جا وڻ]] === آس پاس جو علائقو === سکر جي ڀرپاسي وارو علائقو هڪ وسيع جلوندي ميدان (Alluvial Plain) تي مشتمل آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن هيٺاهين چن پٿر وارين ٽڪرين ٽوڙي ڇڏين ٿيون. اتر طرف لوڻياڻا علائقا (ڪَلَر) موجود آهن، جڏهن ته اوڀر طرف [[ٿر ريگستان]] واقع آهي.<ref name="BritannicaSukkur" /> ==سياست== سکر شهر سنڌ اسيمبلي ۾ مختلف صوبائي تڪن ذريعي نمائندگي حاصل ڪري ٿو. شهر جا شهري ۽ ڀرپاسي وارا علائقا بنيادي طور [[پي ايس-24 سکر-III]] ۽ [[پي ايس-25 سکر-IV]] ۾ شامل آهن. عام چونڊون 2024ع کان پوءِ [[پي ايس-25 سکر-IV]] مان [[سيد ناصر حسين شاهه رضوي]]، پاڪستان پيپلز پارٽيءَ جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو آهي. هو 2024ع کان سنڌ اسيمبليءَ ۾ هن تڪ جي نمائندگي ڪري رهيو آهي<ref>{{cite web |title=Syed Nasir Hussain Shah Rizvi – Member, PS-25 Sukkur-IV |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory/33/143 |website=Provincial Assembly of Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref>. == آبهوا == سکر جي آبهوا [[گرم ريگستاني آبهوا]] ({{lang|en|BWh}}، [[ڪوپن آبهوا درجابندي]]) واري آهي، جيڪا انتهائي گرم ۽ ڌنڌلي اونهارين ۽ نرم، ڪڏهن ڪڏهن ڪوهيڙي واري سياري سان سڃاتي وڃي ٿي. سکر پنهنجي انتهائي گرميءَ واري اونهاري سبب مشهور آهي ۽ برطانوي هندستان جي دور ۾ ان کي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو.<ref name=william/> سڄي سال دوران هتي هوائن جي رفتار نسبتاً گهٽ رهندي آهي، جڏهن ته سج جي روشني تمام گهڻي ملي ٿي. اونهاري ۾ گرمي پد باقاعدي {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان به مٿي هليو ويندو آهي. خشڪ گرمي اپريل کان شروع ٿي جون جي شروعات تائين جاري رهندي آهي، جنهن کان پوءِ [[مون سون]] جي موسم پهچڻ لڳندي آهي. سکر ۾ مون سون جي برساتون گهڻيون تيز نه هونديون آهن، پر هوا ۾ نميءَ جو تناسب وڌي ويندو آهي، جنهن سبب گرمي وڌيڪ محسوس ٿيندي آهي. سيپٽمبر تائين مون سون جي اثرن ۾ گهٽتائي اچي ويندي آهي، جڏهن ته آڪٽوبر جي آخر ۾ مختصر خزاني جي موسم کان پوءِ ٿڌو سيارو شروع ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.wunderground.com/history/daily/OPSK/date/2013-7-6?mr=1|title=Sukkur, Pakistan History|website=Weather Underground}}</ref> سکر ۾ سالياني اوسط برسات {{cvt|159.6|mm}} آهي، جيڪا گهڻو ڪري مون سون جي موسم دوران پوي ٿي. هتان جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{cvt|698|mm}} 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته 1941ع ۾ سالياني برسات جو مقدار صفر ملي ميٽر رهيو. {{Weather box |width = auto |location = سکر |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 31.0 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.0 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 50.5 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 46.5 |Aug record high C = 44.5 |Sep record high C = 43.5 |Oct record high C = 41.6 |Nov record high C = 37.2 |Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 24.8 |Feb high C = 26.2 |Mar high C = 32.4 |Apr high C = 39.2 |May high C = 43.3 |Jun high C = 43.2 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 37.9 |Oct high C = 35.6 |Nov high C = 30.3 |Dec high C = 24.8 |Jan mean C = 16.5 |Feb mean C = 18.2 |Mar mean C = 23.9 |Apr mean C = 30.1 |May mean C = 34.6 |Jun mean C = 35.7 |Jul mean C = 34.7 |Aug mean C = 33.2 |Sep mean C = 31.4 |Oct mean C = 27.8 |Nov mean C = 21.7 |Dec mean C = 16.5 |Jan low C = 8.3 |Feb low C = 10.2 |Mar low C = 15.4 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.9 |Jun low C = 28.3 |Jul low C = 28.4 |Aug low C = 27.3 |Sep low C = 24.9 |Oct low C = 20.0 |Nov low C = 13.2 |Dec low C = 8.3 |Jan record low C = 1.0 |Feb record low C = 0.5 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 9.5 |May record low C = 16.5 |Jun record low C = 19.5 |Jul record low C = 20.8 |Aug record low C = 17.5 |Sep record low C = 19.5 |Oct record low C = 12.4 |Nov record low C = 5.0 |Dec record low C = -1.5 |Jan precipitation mm = 3.5 |Feb precipitation mm = 7.0 |Mar precipitation mm = 6.8 |Apr precipitation mm = 5.7 |May precipitation mm = 15.0 |Jun precipitation mm = 24.5 |Jul precipitation mm = 40.8 |Aug precipitation mm = 40.4 |Sep precipitation mm = 0.9 |Oct precipitation mm = 3.0 |Nov precipitation mm = 10.6 |Dec precipitation mm = 9.4 |Jan precipitation days = 0.3 |Feb precipitation days = 0.6 |Mar precipitation days = 0.8 |Apr precipitation days = 0.4 |May precipitation days = 0.4 |Jun precipitation days = 3.5 |Jul precipitation days = 4.0 |Aug precipitation days = 2.6 |Sep precipitation days = 0.1 |Oct precipitation days = 0.1 |Nov precipitation days = 0.1 |Dec precipitation days = 0.3 |Jan humidity = 52 |Feb humidity = 48 |Mar humidity = 39 |Apr humidity = 28 |May humidity = 29 |Jun humidity = 38 |Jul humidity = 49 |Aug humidity = 56 |Sep humidity = 52 |Oct humidity = 46 |Nov humidity = 47 |Dec humidity = 52 |Jan sun = 276 |Feb sun = 294 |Mar sun = 318 |Apr sun = 345 |May sun = 363 |Jun sun = 372 |Jul sun = 357 |Aug sun = 336 |Sep sun = 321 |Oct sun = 309 |Nov sun = 288 |Dec sun = 276 |source 1 = پاڪستان موسميات کاتو (1991–2020)<ref name= PMD>{{cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = ٻوڏ اڳڪٿي ڊويزن، لاهور |access-date = 24 February 2020 |archive-date = 23 February 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200223210209/http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |url-status = dead}}</ref> |source 2 = ڪلائيميٽ-ڊيٽا<ref name= climate-data>{{cite web |url = https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/sukkur-1227/ |title = سکر جي آبهوا (پاڪستان) |access-date = 2 June 2022}}</ref> }} == آباديات == {{historical populations|align= | cols = 1|percentages=pagr |1872| 38107 |1881| 42496 |1891| 42004 |1901| 49491 |1911| 53944 |1921| 55503 |1951| 218,320 |1961| 272,270 |1972| ... |1981| ... |1998| 374,550 |2017| 551,357 |2023| 563,851 }} سکر [[ڪراچي]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان پوءِ سنڌ جو ٽيون وڏو شهر آهي.<ref name="citypopulation.de" /> [[2023ع پاڪستان جي مردم شماري]] موجب سکر جي آبادي 563,851 هئي. === مذهب === شهر جي لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو آبادي مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن ته باقي 4 سيڪڙو آبادي ٻين اقليتي برادرين تي مشتمل آهي، جن مان وڏي اڪثريت هندو مذهب سان واسطو رکي ٿي. <div style="overflow-x:auto; border: 1px solid #AAA; padding-left: 0.1em; padding-right: 0.1em"> {| class="wikitable sortable" |+ سکر شهر ۾ مذهبي گروهه (1881ع–2023ع) ! rowspan="2" |[[پاڪستان ۾ مذهب|مذهبي]]<br>گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |jstor=saoa.crl.25057678 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Operations and results in the Presidency of Bombay, including Sind |year=1881 |pages=91 |archive-date=1 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601224518/https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057678 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25352815 |jstor=saoa.crl.25352815 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1891. Vol. VIII, Bombay and its feudatories. Part II, Imperial tables |author1=India Census Commissioner |year=1891 |volume=8 |pages=22}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25366895 |jstor=saoa.crl.25366895 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1901. Vols. 9-11, Bombay. |author1=India Census Commissioner |year=1901 |volume=9 |pages=30}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393770 |jstor=saoa.crl.25393770 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1911. Vol. 7, Bombay. Pt. 2, Imperial tables. |author1=India Census Commissioner |year=1911 |volume=7 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394131 |jstor=saoa.crl.25394131 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1921. Vol. 8, Bombay Presidency. Pt. 2, Tables : imperial and provincial. |author1=India Census Commissioner |year=1921 |volume=8 |pages=27}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797128 |jstor=saoa.crl.25797128 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India 1931. Vol. 8, Bombay. Pt. 2, Statistical tables. |author1=India Census Commissioner |year=1931 |volume=8 |pages=33}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215545 |jstor=saoa.crl.28215545 |access-date=29 August 2025 |title=Census of India, 1941. Vol. 12, Sind |year=1941 |volume=12 |author1=India Census Commissioner |pages=19}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="Census2017B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/content/final-results-census-2017 |title=مردم شماري 2017 جا حتمي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=29 August 2025}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="Census2023B">{{cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results|title=ستين آبادي ۽ رهائشي مردم شماري – تفصيلي نتيجا، جدول-9: جنس، مذهب ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي |website=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=29 August 2025}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|Pop.|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 14,118 | {{Percentage | 14118 | 27389 | 2 }} | 11,866 | {{Percentage | 11866 | 29302 | 2 }} | 11,386 | {{Percentage | 11386 | 31316 | 2 }} | 13,253 | {{Percentage | 13253 | 35294 | 2 }} | 16,329 | {{Percentage | 16329 | 42759 | 2 }} | 27,642 | {{Percentage | 27642 | 69277 | 2 }} | 18,152 | {{Percentage | 18152 | 66466 | 2 }} | 486,710 | {{Percentage | 486710 | 508030 | 2 }} | 544,308 | {{Percentage | 544308 | 569152 | 2 }} |- | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]{{efn|name=SindhHindu|هن ۾ ذاتي هندو، [[پاڪستان ۾ درج فهرست ذاتيون|درج فهرست ذاتيون]]، قبائلي برادريون، [[نانڪ پنٿي]]، [[پراتھنا سماج]] ۽ [[برهمو سماج]] شامل آهن.}} | 12,838 | {{Percentage | 12838 | 27389 | 2 }} | 16,945 | {{Percentage | 16945 | 29302 | 2 }} | 19,313 | {{Percentage | 19313 | 31316 | 2 }} | 21,392 | {{Percentage | 21392 | 35294 | 2 }} | 25,368 | {{Percentage | 25368 | 42759 | 2 }} | 38,890 | {{Percentage | 38890 | 69277 | 2 }} | 46,467 | {{Percentage | 46467 | 66466 | 2 }} | 18,645 | {{Percentage | 18645 | 508030 | 2 }} | 21,322 | {{Percentage | 21322 | 569152 | 2 }} |- | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 383 | {{Percentage | 383 | 27389 | 2 }} | 423 | {{Percentage | 423 | 29302 | 2 }} | 339 | {{Percentage | 339 | 31316 | 2 }} | 163 | {{Percentage | 163 | 35294 | 2 }} | 302 | {{Percentage | 302 | 42759 | 2 }} | 525 | {{Percentage | 525 | 69277 | 2 }} | 353 | {{Percentage | 353 | 66466 | 2 }} | 2,176 | {{Percentage | 2176 | 508030 | 2 }} | 3,095 | {{Percentage | 3095 | 569152 | 2 }} |- | [[زرتشتي مذهب]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 50 | {{Percentage | 50 | 27389 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 29302 | 2 }} | 54 | {{Percentage | 54 | 31316 | 2 }} | 74 | {{Percentage | 74 | 35294 | 2 }} | 101 | {{Percentage | 101 | 42759 | 2 }} | 111 | {{Percentage | 111 | 69277 | 2 }} | 53 | {{Percentage | 53 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 569152 | 2 }} |- | [[يهوديت]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 27389 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 29302 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 31316 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 35294 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 42759 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 69277 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 66466 | 2 }} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} | {{N/a}} |- ! ڪل آبادي ! 27,389 ! {{Percentage | 27389 | 27389 | 2 }} ! 29,302 ! {{Percentage | 29302 | 29302 | 2 }} ! 31,316 ! {{Percentage | 31316 | 31316 | 2 }} ! 35,294 ! {{Percentage | 35294 | 35294 | 2 }} ! 42,759 ! {{Percentage | 42759 | 42759 | 2 }} ! 69,277 ! {{Percentage | 69277 | 69277 | 2 }} ! 66,466 ! {{Percentage | 66466 | 66466 | 2 }} ! 508,030 ! {{Percentage | 508030 | 508030 | 2 }} ! 569,152 ! {{Percentage | 569152 | 569152 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="20" | {{small|1881ع–1941ع: انگ اکر سکر شهر جي مڪمل آبادي لاءِ آهن، جنهن ۾ سکر ميونسپلٽي شامل هئي.<br>2017ع–2023ع: نئون سکر تعلقو ۽ سکر سٽي تعلقي جي شهري آبادي.}} |} </div> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = [[سکر سٽي تعلقو]]، [[نئون سکر تعلقو]] ۽ [[روهڙي ميونسپل ڪارپوريشن]] جون ٻوليون (2023ع) | value1 = 75 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 17.1 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 2.6 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = Crimson | value4 = 1.3 | label4 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color4 = pink | value5 = 1.1 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.0 | label6 = [[پشتو]] | color6 = blue | label7 = ٻيون | value7 = 2.7 | color7 = grey }} آبادي جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو حصو [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] کي پنهنجي [[مادري ٻولي]] طور ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 17.1 سيڪڙو [[اردو]]، 2.6 سيڪڙو [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، 1.3 سيڪڙو [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] ۽ 1.1 سيڪڙو [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] ڳالهائين ٿا. باقي 2.21 سيڪڙو آبادي مختلف ٻوليون ڳالهائي ٿي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[براهوي ٻولي|براهوي]] شامل آهن.{{Efn|انگ اکرن ۾ سکر سٽي تعلقو ۽ نئون سکر تعلقي جو شهري حصو شامل آهي.}}<ref>{{Cite web |title=پهرين ڊجيٽل مردم شماري: ان جي اهميت ۽ طريقيڪار |url=https://www.pbs.gov.pk/census/ |access-date=2026-01-01 |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf | title=مادري ٻولي، جنس ۽ شهري/ڳوٺاڻي ورڇ موجب آبادي، مردم شماري 2023 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> == معيشت == سکر جي معيشت گهڻو ڪري اتر سنڌ جي زرعي زمينن مان حاصل ٿيندڙ زرعي پيداوار تي دارومدار رکي ٿي، ۽ شهر زرعي شين جي واپار ۽ پروسيسنگ جو مرڪز طور ڪم ڪري ٿو.<ref name=bowden>{{cite book |last1=Bowden |first1=Rob |title=Settlements of the Indus River|date=2004|publisher=Heinemann-Raintree Library|isbn=978-1403457189|url=https://books.google.com/books?id=N3JKeIBYmoMC&q=sukkur+established+by+british |access-date=5 December 2021}}</ref> ===صنعت=== سکر هڪ اهم صنعتي ۽ تجارتي مرڪز آهي. هتي بسڪيٽن، سگريٽن، تيل، چوني ۽ سيمينٽ جا ڪارخانا موجود آهن. ان کان سواءِ ڪپهه، ريشم، ڌاڳي ۽ اٽي جون ملون پڻ قائم آهن. ٻيڙيون ٺاهڻ جي صنعت به شهر جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ [[سکر انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ]] قائم ڪئي وئي، جتي اون، تيل وارن ٻجن ۽ کلن جهڙين مقامي شين جي پروسيسنگ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ويون.<ref name="BritannicaSukkur" />. سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ اسٽيٽ (سائيٽ) سکر، جيڪا 1963ع ۾ قائم ڪئي وئي، لڳ ڀڳ 1,060 ايڪڙن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 100 کان وڌيڪ يونٽ موجود آهن. انهن ۾ گهڻو ڪري زراعت سان لاڳاپيل صنعتون آهن، جهڙوڪ ڪپهه جي جننگ، ڀاڄين جي تيل ۽ گيهه جا ڪارخانا، اٽي جون ملون، بسڪيٽ جا ڪارخانا، مثال طور ڪانٽينينٽل بسڪيٽس/ايل يو، ۽ مشروبات جا ڪارخانا، مثال طور پيپسيڪو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/sukkur-industrial-enclave/ |title=سکر صنعتي انڪليو |publisher=سنڌ اڪنامڪ زونز مئنيجمينٽ ڪمپني |access-date=December 17, 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=http://heritage.eftsindh.com/pending.php?id=74/sukkur/industrial-area-sukkur |title=سکر صنعتي علائقو |publisher=سنڌ جو ورثو |access-date=December 17, 2025}}</ref> هڪ ننڍي سمال انڊسٽريز اسٽيٽ (ايس آءِ اي) 110 ايڪڙن تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web |url=https://ssic.gos.pk/estates/ |title=اسٽيٽس |publisher=سنڌ سمال انڊسٽريز ڪارپوريشن |access-date=December 17, 2025}}</ref> اهي صنعتي علائقا اتر سنڌ ۾ پيداوار، روزگار ۽ واپار کي هٿي ڏين ٿا. شهر ۾ ڪنهن زماني ۾ ٻيڙيون ٺاهڻ جي هڪ سرگرم صنعت به موجود هئي.<ref name="sukk"/> سکر روڊن ۽ ريل ذريعي پاڪستان جي باقي حصن سان چڱيءَ طرح ڳنڍيل آهي، جنهن سبب ڪيميائي شين جي پيداوار، ڌاتو ڪاريگري ۽ سيمينٽ جي پيداوار جهڙيون نيون صنعتون به هتي آيون آهن.<ref name=bowden/> ===واپار=== === زراعت === سکر وٽ وسيع زرخيز ۽ پوک لائق زمين آهي. ''[[خريف فصل|خريف]]'' جي موسم ۾ چانور، [[ٻاجهري]]، ڪپهه، ٽماٽا ۽ مٽر پوکيا ويندا آهن، جڏهن ته ''[[ربيع فصل|ربيع]]'' جي موسم ۾ ڪڻڪ، جَوَ، چڻا ۽ گدرا مکيه فصل آهن. سکر دنيا ڀر ۾ پنهنجي کجين جي ڪري مشهور آهي. سکر وٽ سنڌو درياهه جي وهڪري سان گڏ هڪ وڏو [[درياهي ٻيلو]] پڻ آهي. اهي استوائي ٻيلا سنڌو درياهه جي ٻنهي پاسن تي حفاظتي بندن جي اندر موجود آهن. 1997ع–98ع دوران ٻيلن هيٺ ڪل ايراضي {{cvt|510|km2}} هئي، جنهن مان ٻين ٻيلن جي پيداوار کان علاوه {{convert|55000|ft3|m3}} ڪاٺ ۽ {{convert|27000|ft3|m3}} [[ٻارڻ لاءِ ڪاٺ]] حاصل ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |title=پاڪستان جو جائزو |access-date=18 September 2014 |website=findpk.com |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140708074930/http://findpk.com/cities/Explorer-pakistan-Sukkur.html |archive-date=8 July 2014 }}</ref> === دستڪاري === سکر ۽ ان جي آس پاس وارن علائقن ۾ چمڙي، مٽيءَ ۽ ڌاتوءَ جي دستڪاري عام آهي. ڪپهه ۽ ريشم جي ڪپڙي جي تياري پڻ مقامي صنعت جو اهم حصو آهي. ان کان علاوه پائيپ پيالا، ناس جا دٻا ۽ قينچيون به هتي تيار ڪيون وينديون آهن.<ref name="BritannicaSukkur" /> سکر روايتي سنڌي دستڪارين جو هڪ اهم مرڪز شمار ڪيو وڃي ٿو، جتي مقامي عورتون نسل در نسل منتقل ٿيندڙ هنر کي زنده رکندي مختلف ثقافتي ۽ گهريلو شيون تيار ڪن ٿيون. هتي هٿ سان اُڻيل ٽوڪريون، [[رلھي|رلھيون]]، قالين، غاليچا، شالون ۽ آرائشي شيون تيار ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي پاڪستان جي مختلف مارڪيٽن ۾ وڪرو ٿين ٿيون. سکر جون ڪاريگر عورتون نفيس ڀرت، شيشي جي ڪم (شِيشا ورڪ) ۽ سنڌ جي مشهور [[اجرڪ]] مان متاثر جاميٽري نمونن جي تياريءَ ۾ خاص مهارت رکن ٿيون. هي دستڪاريون نه رڳو مقامي خاندانن لاءِ آمدنيءَ جو ذريعو آهن، پر سنڌ جي ثقافتي ورثي ۽ روايتي فنون کي محفوظ رکڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون. ڪيترين ئي ٻهراڙيءَ وارين ڇوڪرين کي ننڍپڻ کان اهي هنر سيکاريا ويندا آهن، جنهن سان هن دستڪاري روايت جو تسلسل برقرار رهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Handcrafted Treasures from Sukkur |url=https://artsandculture.google.com/story/handcrafted-treasures-from-sukkur-soch/FwXB652lS8cb7Q?hl=en |website=Google Arts & Culture |publisher=SOCH Outreach Foundation |access-date=13 June 2026}}</ref> ```0 == آمدورفت == === روڊ === سکر [[ملتان]] سان [[ايم-5 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍيل آهي، جتان اڳتي موٽر وي ذريعي [[لاهور]]، [[اسلام آباد]] ۽ [[پشاور]] تائين رسائي حاصل ٿئي ٿي. سکر کي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] سان پڻ [[ايم-6 موٽر وي]] ذريعي ڳنڍڻ جو منصوبو آهي، جتان [[ايم-9 موٽر وي]] وسيلي [[ڪراچي]] تائين رابطو قائم ٿيندو. ايم-5 موٽر وي مڪمل ٿي چڪي آهي، جڏهن ته ايم-6 موٽر وي [[چين-پاڪستان اقتصادي راهداري]] (سي پيڪ) منصوبي جي حصي طور تعمير هيٺ آهي. === ريل === [[سکر ريلوي اسٽيشن]] شهر جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي. مسافرن لاءِ ريل جون خدمتون رڳو [[پاڪستان ريلويز]] طرفان مهيا ڪيون وڃن ٿيون. سکر ريلوي اسٽيشن تان [[جعفر ايڪسپريس]] هلندي آهي، جيڪا [[راولپنڊي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] جي وچ ۾ سفر ڪري ٿي. [[سکر ايڪسپريس]] [[ڪراچي]] ۽ [[جيڪب آباد]] جي وچ ۾ هلندي آهي، جڏهن ته [[اڪبر ايڪسپريس]] [[ڪوئيٽا]] ۽ [[پشاور]] جي وچ ۾ هلندي آهي. === هوائي آمدورفت === [[سکر هوائي اڏو]] شهر کان لڳ ڀڳ 8 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هتان [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جون سڌيون اڏامون [[ڪراچي]]، [[لاهور]] ۽ [[اسلام آباد]] ڏانهن هلن ٿيون. == تعليم == [[فائل:Sukkur IBA University - academic block I (2).jpg|thumb|[[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]]، پاڪستان جي اهم واپاري ۽ انتظامي تعليم ڏيندڙ يونيورسٽين مان هڪ.]] [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] (اڳوڻو نالو: '''سکر انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن''' يا '''سکر آءِ بي اي''') هڪ واپاري ۽ انتظامي تعليم جو ادارو آهي، جيڪو 1994ع ۾ قائم ڪيو ويو. پاڪستان جي اعليٰ تعليم ڪميشن جي 2013ع واري بزنس اسڪول درجابنديءَ موجب، هي ادارو پاڪستان جي پنج خودمختيار واپاري تعليمي ادارن ۾ ٽئين نمبر تي رکيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=https://www.paked.net/higher_education/hec_university_rankings.htm|title=HEC University Rankings – Top Universities|website=paked.net}}</ref> {{Dubious|date=June 2021}} [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] عورتن لاءِ مخصوص سرڪاري شعبي جي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] جي ڀرسان 50 ايڪڙ زمين تي قائم ڪئي وئي آهي. [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]]، [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] جو هڪ جزوي ڪاليج آهي.<ref name="smbbmu.edu.pk">{{cite web |url=http://beta.smbbmu.edu.pk/ |title=Shaheed Mohtarma Benazir Bhutto Medical University |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402112148/http://beta.smbbmu.edu.pk/ |archive-date=2 April 2015|access-date=4 December 2021}}</ref> [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] سکر جي ويجهو [[روهڙي]] بائي پاس تي [[اين-5 قومي شاهراهه]] وٽ قائم ڪئي وئي آهي. هي يونيورسٽي تعميريات، ڪپڙي جي ڊزائن، فوٽوگرافي، داخلي آرائش، سول انجنيئرنگ، مواصلاتي ڊزائن، سيرامڪس ۽ ٻين ڪيترن ئي شعبن ۾ گريجوئيٽ، پوسٽ گريجوئيٽ ۽ اعليٰ سطح جون تعليمون مهيا ڪري ٿي. [[اسلاميه سائنس ڪاليج سکر]] جو بنياد سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ وڌو. هو پنهنجي وفات تائين ڪاليج جو سرپرستِ اعليٰ رهيو. سيد حسن ميان ايڊووڪيٽ سکر جي معزز خاندانن جي سهڪار سان سکر ۾ 25 اسڪولن ۽ فني تربيت مرڪزن جي قيام ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. هو [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جو جنرل سيڪريٽري ۽ [[محمد علي جناح|قائد اعظم محمد علي جناح]] جو ويجهو ساٿي هو. [[ضياءُ الدين يونيورسٽي]] جو سکر ڪيمپس پڻ شهر ۾ واقع آهي. === ٻيا تعليمي ادارا === سکر ۾ سرڪاري ۽ نجي شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن، جيڪي پرائمري تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم تائين سهولتون فراهم ڪن ٿا. شهر جي اهم سرڪاري اسڪولن ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر 1 سکر]]، [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول بئراج ڪالوني سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڪمپريهينسو هائير سيڪنڊري اسڪول سکر]] ۽ [[گورنمينٽ گرلس هائير سيڪنڊري اسڪول لوڪل بورڊ سکر]] شامل آهن. نجي شعبي جي مشهور تعليمي ادارن ۾ [[سينٽ ميريز هاءِ اسڪول سکر]]، [[سينٽ زيويئر هاءِ اسڪول سکر]]، [[پبلڪ اسڪول سکر]]، [[اسڪول آف ايڪسيلينس سکر]] ۽ [[اپوا گرلس هاءِ اسڪول سکر]] قابلِ ذڪر آهن، جيڪي شهر جي تعليمي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ سکر ۾ ڪيترائي اهم ڪاليج موجود آهن، جن ۾ [[گورنمينٽ گرلس ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ بوائز ڊگري ڪاليج سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار مين سکر]] ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج فار وومين سکر]] شامل آهن. اهي ادارا مختلف تدريسي، فني ۽ پيشاورانه شعبن ۾ تعليم ۽ تربيت فراهم ڪن ٿا. ==== لائبريريون ==== سکر ۾ مطالعي ۽ علمي سرگرمين جي واڌاري لاءِ ڪجهه اهم لائبريريون پڻ موجود آهن. انهن ۾ [[مير معصوم شاهه پبلڪ لائبريري]] ۽ [[سکر آرٽس ڪائونسل لائبريري]] نمايان آهن، جيڪي شاگردن، محققن ۽ عام پڙهندڙن کي ڪتابن ۽ علمي مواد تائين رسائي فراهم ڪن ٿيون. ===تعليمي بورڊ=== سکر بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن 8 آڪٽوبر 1979ع تي مٿي ذڪر ڪيل آرڊيننس جي شقن تحت قائم ڪيو ويو. بورڊ جون شروعاتي آفيسون اي. بي. ڊي. لا ڪاليج سکر جي هڪ حصي ۾ قائم ڪيون ويون. بعد ۾ اهي آفيسون ملٽري روڊ، سکر تي مسلم هائوسنگ سوسائٽيءَ ۾ واقع ڪرائي جي بنگلن ڏانهن منتقل ڪيون ويون. بورڊ 1985ع ۾ پنهنجي موجوده مستقل عمارت ۽ آفيسن ۾ منتقل ٿيو.<ref name="BISESukkurHistory">{{cite web |title=Introduction – Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |url=https://www.bisesuksindh.edu.pk/index.html |website=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur |publisher=Board of Intermediate & Secondary Education Sukkur, Sindh |access-date=13 June 2026}}</ref> ==صحت== ===چابلاني ميڊيڪل سينٽر=== 2009ع ۾ [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف يورولوجي اينڊ ٽرانسپلانٽيشن]] (SIUT) سنڌ حڪومت جي سهڪار سان سکر ۾ '''چابلاني ميڊيڪل سينٽر''' قائم ڪيو. هي مرڪز اندرونِ سنڌ، ڏکڻ پنجاب ۽ بلوچستان جي ڀرپاسي وارن علائقن جي مريضن کي يورولوجي ۽ نيفرولوجي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ ايمرجنسي، ٻاهرين مريضن جو کاتو، لٿوٽرپسي، 65 مشينن تي مشتمل ڊائلاسس يونٽ، آپريشن ٿيٽر، 210 بسترا، ريڊيولاجي ۽ ليبارٽري جون سهولتون موجود آهن. هتي روبوٽڪ جراحي جون مفت خدمتون پڻ مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Our Hospitals |url=https://siut.org/about/our-hospitals/ |website=Sindh Institute of Urology and Transplantation (SIUT) |access-date=13 June 2026}}</ref> ==سياحت== [[فائل:Sadh bela temple 1 - sukkur (asad aman).jpg|thumb|ساڌ ٻيلو ٻيٽ تي مندرن جي احاطي جو هڪ حصو]] سکر تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳن سبب اتر سنڌ جو اهم سياحتي شهر آهي. [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ واقع [[ساڌ ٻيلو]] ٻيٽ هندو ڌرم جي اهم تيرٿ آستانن مان هڪ آهي، جتي مندرن جو وڏو احاطو، لائبريري، باغ ۽ عبادت يا روحاني خلوت لاءِ رهائشي ڪمرا موجود آهن. ساڌ ٻيلو جا مندر [[اداسي تحريڪ]] سان لاڳاپيل آهن ۽ هندو ياترين لاءِ خاص اهميت رکن ٿا. شهر ۾ [[منزل گاهه مسجد]] پڻ اهم تاريخي مسجد آهي، جيڪا 1598ع ۾ تعمير ٿي. [[مير معصوم شاهه جو مينار]] سکر جي سڀ کان نمايان تاريخي نشانين مان هڪ آهي، جيڪو سورھين صديءَ جي سنڌي مؤرخ، شاعر ۽ طبيب مير معصوم شاهه بکري سان منسوب آهي. سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي ۾ قديم آثارن ۽ تاريخي عمارتن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. [[بکر قلعو]] سنڌو درياهه جي وچ واري ٻيٽ تي واقع هڪ تاريخي قلعي جا آثار رکي ٿو، جڏهن ته [[اروڙ]] جا کنڊر سنڌ جي قديم گاديءَ واري شهر جي تاريخي اهميت کي ظاهر ڪن ٿا. [[سيد صدرالدين شاهه جو مزار]]، [[ستين جو آستان]]، ۽ [[غلام علي شاهه جو مقبرو]] پڻ شهر جي اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳن ۾ شامل آهن. [[لينسڊائون پل روهڙي]] ۽ [[سکر بئراج]] برطانوي دور جي انجنيئرنگ جا اهم نمونا آهن، جن سکر کي روهڙي سان ڳنڍڻ ۽ سنڌ جي آبپاشي نظام کي مضبوط ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. شهر ۾ تفريحي ۽ ثقافتي ماڳن ۾ [[لب مهراڻ]]، [[سکر ميوزيم]] ۽ [[سکر اسٽيڊيم]] شامل آهن. لب مهراڻ سنڌو درياهه جي ڪناري تي واقع مشهور تفريحي هنڌ آهي، جتي مقامي ماڻهو ۽ سياح درياهي منظرن مان لطف اندوز ٿين ٿا. سکر ميوزيم علائقي جي تاريخ، ثقافت ۽ آثار قديمه بابت مواد محفوظ ڪري ٿو، جڏهن ته سکر اسٽيڊيم راندين ۽ مقامي سرگرمين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. == قابلِ ذڪر شخصيتون == <!--Only add individuals having article on wikipedia--> * [[مير معصوم شاهه|مير محمد معصوم نامي]] (وفات: 1606ع)، پنهنجي دور جي [[بکر]] جي شيخ الاسلام جي گهر ۾ ڄائو. هن ''تاريخ معصومي'' (جنهن کي ''تاريخ سنڌ'' پڻ چيو وڃي ٿو) تصنيف ڪئي، جيڪا [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ ۾ آمد کان سترهين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ جي تاريخ تي هڪ اهم ماخذ آهي. سندس طبي ڪتاب ''مفردات نامي'' پڻ مشهور آهي. هن شاعريءَ جو هڪ ديوان مرتب ڪيو ۽ ''[[سسئي پنهون]]'' جي مشهور داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو.<ref>{{cite book |author=Nabi Hadi |url=https://books.google.com/books?id=qjJmzdJFOHwC&pg=PA449|title=Dictionary of Indo-Persian Literature |date=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8-17-017311-3|page=449}}</ref> * [[هيمون ڪالاڻي]]، آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل انقلابي ڪارڪن. * [[غلام محمد خان مهر|سردار غلام محمد خان مهر]]، سياستدان. * [[ناصر حسين شاهه|سيد ناصر حسين شاهه]]، سياستدان. * [[عبدالحفيظ پيرزادو]]، قانوندان، سياستدان ۽ اڳوڻو وفاقي وزير. * [[خورشيد احمد شاهه|سيد خورشيد احمد شاهه]]، جون 2013ع کان مئي 2018ع تائين [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ مخالف ڌر جو اڳواڻ رهيو. * [[اسلام الدين شيخ]]، مارچ 2015ع کان [[پاڪستان سينيٽ]] جو ميمبر. * [[نعمان اسلام شيخ]]، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] جو ميمبر، حلقا [[اين اي-207 سکر-2]] ۽ [[اين اي-198 سکر-شڪارپور-1]] سان لاڳاپيل. * [[ڊاڪٽر ثنا رامچند گلواڻي]]، [[پاڪستان ايڊمنسٽريٽو سروس]] ۾ شامل ٿيندڙ پاڪستان جي پهرين هندو عورت سول سرونٽ. == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] ۽ [[ارورا]] * [[غلام محمد مهر ميڊيڪل ڪاليج]] * [[سکر جي تعليمي ادارن جي فهرست]] * [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] * [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] * [[اروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊزائن اينڊ هيريٽيجز]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Sukkur}} * {{Wikivoyage-inline}} * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp District Government Sukkur]{{مئل ڳنڍڻو|date=سيپٽمبر 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gmmmc.edu.pk/ Ghulam Muhammad Maher Medical College, Sukkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140628105109/http://www.gmmmc.edu.pk/ |date=2014-06-28 }} * [http://www.adb.org/Documents/PCRs/PAK/IN229-01.pdf ADB Report on Sukkur Barrage 2001] * [http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 An Overview of the History and Impacts of the Water Issue in Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109015340/http://www.worldsindhi.org/pics/An%20Overview%20of%20the%20History%20and%20Impacts%20of%20the%20Water%20Issue%20 |date=2016-01-09 }} * [http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc Pakistan Floods Situation Report, 26 July 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060327065515/http://www.un.org.pk/undp/cpr/floods/summer-floods-update-no-6-26july05.doc |date=27 March 2006 }} {{PakistanCities}} {{Pakistan topics}} {{Authority control}} ==حوالا== {{حوالا}} {{موضوعات سکر}} [[زمرو:شهر]] [[زمرو:سکر شهر تعلقو]] [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:سکر ضلعي جون گُنجان آباديون]] ttjuzqds7s2yvezmxxejezpxo1udcn8 0 2600 421163 417807 2026-10-12T22:56:17Z Intisar Ali 8681 421163 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌو درياهه ۾ سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعو}} {{Infobox military installation | name = بکر جو قلعو | native_name = بکر جو قلعو | nativename-a = بکر جو تاريخي قلعو | nativename-r = Bukkur Fort <!-- تصوير ۽ تفصيل --> | image = Bakhar Fort 1.jpg | image_size = 300px | image_alt = سنڌو درياهه جي وچ ۾ بکر ٻيٽ تي واقع تاريخي قلعي جا باقيات | caption = [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ بکر جي تاريخي قلعي جا باقيات <!-- جاگرافيائي مقام --> | location = [[بکر ٻيٽ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]] | nearest_town = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] | country = [[پاڪستان]] | coordinates = {{Coord|27|41|43|N|68|53|15|E|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} <!-- نقشي ۾ مقام --> | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بکر قلعي جو جاگرافيائي مقام | pushpin_label = بکر جو قلعو | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = سنڌ ۽ پاڪستان جي نقشي تي بکر قلعي جو مقام | pushpin_mark = Red_pog.svg | pushpin_marksize = 10 | pushpin_relief = yes <!-- قلعي جي نوعيت ۽ ايراضي --> | type = ٻيٽ تي اڏيل تاريخي [[قلعو]] | code = | site_area = تاريخي رڪارڊ موجب لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ | floor_area = | height = | length = | gridref = <!-- انتظامي ۽ موجوده حالت --> | ownership = | owner = | operator = | controlled_by = | open_to_public = | condition = تاريخي باقيات | status = | site_other_label = لاڳاپيل آثار | site_other = بکر ٻيٽ تي موجود تاريخي عمارتن ۽ قلعي جا باقيات <!-- تعمير ۽ تاريخ --> | built = غيريقيني؛ 333هه (944ع–945ع) واري روايت | built_for = دفاعي ۽ فوجي مقصد | builder = نامعلوم | architect = | used = | dates = | materials = پٿر ۽ سرون | fate = | demolished = | battles = سنڌ جي مختلف تاريخي جنگين ۽ فوجي مهمن سان لاڳاپيل | events = <!-- فوجي انتظام --> | commander = | current_commander = | past_commanders = | garrison = | occupants = <!-- وڌيڪ تصويرون ۽ نقشا --> | image2 = | image2_size = | caption2 = | map = | map_size = | map_caption = | image3 = | image3_size = | caption3 = <!-- سرڪاري ويب سائيٽ ۽ حوالا --> | website = {{URL|https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar}} | footnotes = تاريخي تعمير جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون؛ 333هه واري تاريخ کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو وڃي. }} '''بکر'''، جنهن کي '''بکر جو قلعو'''، '''بکر جو ٻيٽ''' ۽ تاريخي انگريزي لکڻين ۾ ''Bukkur''، ''Bakhar'' يا ''Bhakkar'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] ۾ [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري اندر واقع هڪ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعي جو ماڳ آهي. هيءُ ماڳ سنڌ جي فوجي، سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم زماني کان سنڌو درياهه جي گذرگاهن تي ضابطي سبب بکر مختلف حڪمران خاندانن لاءِ اهم فوجي مرڪز رهيو آهي.<ref name="Hasan81">{{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}</ref><ref name="Mubarak2005">{{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|page=127|url=https://books.google.com/books?id=LvBtAAAAMAAJ|language=en}}</ref> بکر کي تاريخي لکڻين ۾ ڪڏهن شهر، ڪڏهن قلعو ۽ ڪڏهن انتظامي علائقي جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهن اصطلاحن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قلعي وارو ٻيٽ ۽ تاريخي بکر سرڪار هڪجهڙيون جاگرافيائي وحدتون نه هيون. بکر جي تاريخ جو تعلق [[اروڙ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين تاريخي علائقن سان رهيو آهي.<ref name="Zahid1980">{{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|page=260|url=https://books.google.com/books?id=3gINAAAAIAAJ|language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == بکر جو ٻيٽ سنڌو درياهه جي وچ ۾، روهڙي جي اولهه ۽ سکر جي اوڀر طرف واقع آهي. هيءُ ٻيٽ چُن جي پٿر جي قدرتي چٽان تي مشتمل آهي. تاريخي ماپن موجب ٻيٽ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 800 گز (732 ميٽر)، ويڪر 300 گز (274 ميٽر) ۽ اوچائي درياهه جي سطح کان لڳ ڀڳ 25 فوٽ (7.6 ميٽر) ڄاڻايل آهي.<ref name="Hasan81"/> 1912ع جي زميني رڪارڊ موجب ٻيٽ جي ايراضي 255,292 چورس گز، يعني لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ (20 هيڪٽر)، ڄاڻائي وئي هئي. هي انگ تاريخي ماپ سان تعلق رکي ٿو، تنهنڪري ان کي موجوده سروي جي قطعي ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="EFT">{{cite web|title=Bakkhar Fort, Sukkur|url=https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar|website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> سنڌو درياهه هن هنڌ پٿريلي زمين مان گذري ٿو. سکر ۽ روهڙي جي وچ واري قدرتي گذرگاهه درياهه جي وهڪري، ٻيٽن ۽ ڪنارن جي جغرافيائي بناوت سبب تاريخي اهميت حاصل ڪئي. بکر جو پٿريلو ٻيٽ انهيءَ قدرتي جوڙجڪ جو حصو آهي.<ref name="Geology1880">{{cite book|title=Memoirs of the Geological Survey of India|volume=17|year=1880|publisher=Geological Survey of India|language=en|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Memoirs_of_the_Geological_Survey_of_India_(1880)_(14597514120).jpg}}</ref> === سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون === سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت روايتن موجب سنڌو درياهه ڪنهن قديم زماني ۾ [[اروڙ]] جي ڀرسان وهندو هو. بعد ۾ وهڪري جي تبديليءَ سبب اروڙ جي اهميت گهٽجڻ ۽ سکر، روهڙي ۽ بکر جي علائقن جي اهميت وڌڻ جو ذڪر ملي ٿو. اوڻيهين صديءَ جي ارضياتي مطالعي ۾ پڻ اروڙ ڀرسان پٿريلي قطار ۾ هڪ اهڙي گذرگاهه جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن کي سنڌو درياهه جي اڳوڻي وهڪري سان ڳنڍيو ويو. تنهن هوندي به درياهه جي رستي بدلائڻ جي قطعي تاريخ بابت مختلف تاريخي ۽ ارضياتي رايا موجود آهن.<ref name="Geology1880"/> == قلعي جي بناوت == بکر جو قلعو ٻيٽ جي قدرتي پٿريلي بناوت سان ٺهڪندڙ انداز ۾ تعمير ڪيو ويو هو. قلعي جون حفاظتي ڀتيون ٻيٽ جي ڪنارن سان لڳل هيون، جنهن ڪري درياهه پاڻ هڪ قدرتي دفاعي رڪاوٽ جو ڪم ڏيندو هو. قلعي ۾ مختلف هنڌن تي برج، دروازا ۽ دفاعي ڀتيون موجود هيون. تاريخي آثارن جي مطالعي موجب ڪجهه برج نيم گول يا بيضوي شڪل جا هئا. وقت گذرڻ سان قلعي جون ڪيتريون ڀتيون ۽ دروازا تباهه ٿي ويا ۽ ڪيترائي حصا ملبن هيٺ اچي ويا.<ref name="Hasan81"/> 1838ع جي هڪ برطانوي فوجي انجنيئر جي بيان موجب قلعي جون ڀتيون پڪين ۽ ڪچين سرن سان ٺهيل هيون ۽ ڪن هنڌن تي انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 کان 35 فوٽ هئي. قلعي ۾ فائرنگ لاءِ سوراخ ۽ حفاظتي مورچا پڻ موجود هئا.<ref name="ArmyIndus">{{cite web|title=Narrative of the March and Operations of the Army of the Indus|url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html|publisher=Naval History and Heritage Command|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|بکر جي قلعي جي موجوده باقيات جو منظر]] == نالي جي اصليت == بکر جي نالي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي ڪتابن ۾ ان جي قديم نالي، آباد ٿيڻ ۽ نالي جي تبديليءَ بابت مختلف احوال ملن ٿا. === بگهرور ۽ بکر === [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ بگهرور يا ان سان ملندڙ نالي واري قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن هن نالي کي بکر جي قديم صورت سان ڳنڍيو آهي. [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سان منسوب هڪ راءِ موجب بگهرور جو نالو وقت سان بدلجي بکر ٿيو. ان تشريح ۾ قديم سنڌ جي جاگرافيائي ۽ ايراني ثقافتي اثرن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويو آهي. بهرحال، بگهرور ۽ موجوده بکر کي هڪ ئي ماڳ قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.<ref name="Hasan81"/> === سيد محمد مڪيءَ واري روايت === هڪ مشهور روايت موجب [[سيد محمد مڪي]] جڏهن ستين هجري صديءَ ۾ سنڌ پهتو، تڏهن صبح جي وقت هن هنڌ لٿو. هن برڪت واري هنڌ تي صبح ٿيڻ بابت عربيءَ ۾ هڪ جملو چيو، جنهن ۾ لفظ ''بُڪرة'' استعمال ٿيو. روايت موجب انهيءَ لفظ مان بڪره ۽ پوءِ بکر نالو رائج ٿيو. ٻي روايت موجب سيد محمد مڪيءَ جي ساٿين کي هڪ هنڌ ڍڳي جو آواز ٻڌڻ تي اتي ترسڻ جو اشارو مليو. عربيءَ ۾ ڍڳي کي ''بقر'' چيو وڃي ٿو، جنهن مان بکر نالو نڪرڻ جي روايتي تشريح ڪئي وئي آهي. اهي ٻئي بيان تاريخي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿا؛ انهن کي نالي جي لسانياتي اصليت جو ثابت ٿيل نتيجو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Qaleech">{{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|edition=چوٿون|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=1999|language=sd}}</ref> == قديم تاريخ == === بکر جي قدامت === [[بکر]] سنڌ جي قديم تاريخي ماڳن مان هڪ آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ تي واقع آهي. هن ماڳ جي قدامت، نالي ۽ شروعاتي تاريخ بابت مختلف مؤرخن جدا جدا رايا پيش ڪيا آهن. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ بکر جي قدامت بابت يوناني، عربي، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن جو جائزو ورتو آهي. سندس بيان موجب بکر جو قلعو سنڌ جي اهم تاريخي قلعن مان هڪ رهيو آهي، پر ان جي ابتدائي تعمير جو صحيح زمانو قطعي طور معلوم ناهي.<ref name="ShidaiBukkur">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=17–21}}</ref> ==== قديم تاريخي حوالا ==== مولائي شيدائي بکر جي قدامت بابت بحث ڪندي پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ۽ جاگرافيائي تصنيف ''[[پيريپلس آف دي اريٿريئن سي]]'' (''Periplus of the Erythraean Sea'') جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب هن ڪتاب ۾ بکر سان ملندڙ هڪ نالي جي نشاندهي ڪئي وئي آهي. بهرحال، انهيءَ قديم جاگرافيائي نالي کي موجوده بکر سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. تنهنڪري هن نسبت کي هڪ تاريخي سڃاڻپ جي تجويز طور ڏسڻ گهرجي، نه تہ بکر جي پهرين صدي عيسويءَ ۾ موجود هجڻ جي يقيني ثبوت طور.<ref name="ShidaiBukkur"/> مولائي شيدائي برطانوي محقق [[هينري جارج ريورٽي]] جي ڪتاب ''The Mehran of Sind and Its Tributaries'' جو پڻ حوالو ڏنو آهي. ريورٽي سنڌو درياهه جي قديم وهڪرن، سنڌ جي تاريخي جاگرافي ۽ بکر جي نالي بابت بحث ڪيو هو. مولائي شيدائي سندس بيان جي روشنيءَ ۾ بکر جي قدامت ۽ قديم جاگرافيائي سڃاڻپ جو جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="ShidaiBukkur"/><ref name="RavertyMehran">{{cite book |last=Raverty |first=Henry George |title=The Mehran of Sind and Its Tributaries |year=1892 |language=en}}</ref> ==== چچ نامي ۾ بکر جو ذڪر ==== مولائي شيدائي جي بيان موجب ''[[چچ نامو]]'' ۾ سنڌ جي قديم انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست جي سلسلي ۾ بکر جو ذڪر ملي ٿو. هن ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف انتظامي حصن بابت بيان موجود آهي. انهن تاريخي روايتن مان بکر ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي اهميت جو اندازو ٿئي ٿو، پر ''چچ نامي'' جي روايتن کي همعصر دستاويزي شاهدين سان برابر سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ تہ هن ڪتاب جو موجود فارسي متن تيرهين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو.<ref name="ShidaiBukkur"/> ==== عرب دور ۾ بکر ==== عربي ۽ فارسي تاريخي ماخذن ۾ بکر جي نالي ۽ ان جي سياسي حيثيت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ۾ مؤرخ فرشتي جي بيان جو حوالو ڏيندي لکي ٿو تہ بکر جي تعمير بابت هڪ روايت عباسي خلافت جي دور سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ روايت موجب بکر جو قلعو ٽين صدي هجريءَ جي شروعات ۾ تعمير ٿيو. مولائي شيدائي هن بيان جي تاريخي درستگيءَ بابت سوال اٿاري ٿو ۽ ٻين تاريخي حوالن جي بنياد تي بکر جي آباديءَ کي ان کان پراڻو سمجهي ٿو.<ref name="ShidaiBukkur"/> فرشتي سان منسوب روايت ۾ بکر جي تعمير جو سن 233هه، لڳ ڀڳ 847ع–848ع، ڄاڻايو ويو آهي. اهو سن هڪ مخصوص تاريخي روايت سان تعلق رکي ٿو؛ ان کي بکر جي اصل بنياد وجهڻ جو قطعي سن قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا همعصر تاريخي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="ShidaiBukkur"/> === عرب دور ۾ قلعي جي تعمير جون روايتون ==== بکر جي قلعي جي ابتدائي تعمير بابت معتبر همعصر دستاويز موجود نه هجڻ سبب ان جي بنياد جي قطعي تاريخ معلوم ناهي. ''لب تاريخ سنڌ'' ۾ قلعي جي تعمير کي 333هه (944ع–945ع) سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي عباسي دور سان ڳنڍيو ويو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي غيريقيني قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Lub">{{cite book|title=لب تاريخ سنڌ|year=1901|location=امرتسر|language=fa}}</ref><ref name="Hasan81"/> ٻي روايت موجب قلعي جو بنياد [[شيخ ابو تراب]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي 171هه (787ع–788ع) واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هيءَ روايت پڻ همعصر آثار قديمه يا قطعي تاريخي ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Qaleech"/> ==== وچئين دور ۾ بکر جي اهميت ==== وچئين دور ۾ بکر جو قلعو سنڌ جي اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب هن قلعي کي دفاعي لحاظ کان خاص اهميت حاصل هئي. بکر جي ذريعي درياهه جي آمدرفت ۽ سکر ۽ روهڙي جي وچ واري گذرگاهه تي نظر رکي سگهبي هئي. مختلف حڪمرانن هن قلعي کي فوجي انتظام، علائقائي حڪمراني ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="ShidaiBukkur"/> مولائي شيدائي بکر جي تاريخ بيان ڪندي غزنوي، دهلي سلطنت، مغل ۽ ٻين دورن سان لاڳاپيل روايتون پڻ پيش ڪيون آهن. انهن مان معلوم ٿئي ٿو تہ بکر جي سياسي اهميت مختلف دورن ۾ برقرار رهي، جيتوڻيڪ قلعي جي تعمير، مرمت ۽ قبضي بابت تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="ShidaiBukkur"/> ==== تاريخي اهميت ==== بکر جي قدامت بابت موجود تاريخي مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هي ماڳ سنڌ جي قديم جاگرافيائي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. تنهن هوندي بہ بکر جي پهرين آبادي، قلعي جي اصل تعمير ۽ ان جي قديم نالن بابت مختلف روايتن کي الڳ الڳ پرکڻ ضروري آهي. مولائي شيدائي جي تحقيق انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ جي لحاظ کان اهم آهي، جڏهن تہ بکر جي قدامت جو وڌيڪ قطعي تعين آثارِ قديمه، ڪتبن ۽ همعصر تاريخي دستاويزن جي تحقيق سان ئي ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="ShidaiBukkur"/> === اروڙ ۽ بکر جو تعلق === [[اروڙ]] قديم سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. تاريخي روايتن موجب [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي. [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي ڪاهه بابت تاريخي بيانن ۾ سنڌو درياهه جي گذرگاهن، قلعن ۽ دفاعي مورچن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه تاريخدانن چچ نامي ۾ ڄاڻايل بگهرور قلعي کي بکر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر انهيءَ سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Hasan81"/> == سومرن ۽ دهلي سلطنت جو دور == سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ بکر کي هڪ اهم فوجي ۽ علمي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. [[سومرا خاندان|سومرن]] جي دور بابت لکڻين ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SoomraHistory">{{cite book|last=وزير علي|title=تاريخ سومره سنڌ|publisher=ابن اسماعيل سومره پبليڪيشن|year=2001|language=sd}}</ref> [[شمس الدين التمش]] ۽ [[ناصرالدين قباچه]] جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل هئي. قباچه جي آخري دور بابت تاريخي روايتن ۾ سنڌو درياهه پار ڪرڻ وقت سندس ٻيڙي ٻڏڻ ۽ وفات ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي سن ۽ تفصيل بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن.<ref name="EFT"/> [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن لاءِ بکر سنڌ ۾ پنهنجي سياسي اثر ۽ فوجي موجودگي قائم رکڻ جو اهم مرڪز رهيو. سنڌو درياهه جي گذرگاهه تي واقع هجڻ سبب قلعي جي قبضي سان اتر سنڌ جي آمدرفت ۽ انتظام تي اثر پئجي سگهندو هو. === ابن بطوطا جو احوال === [[ابن بطوطا]] چوڏهين صدي عيسويءَ، اٺين صدي هجريءَ ۾ سنڌ جي سفر دوران بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن جو احوال بيان ڪيو. سندس سفرنامي جي روايتي سنڌي حوالن ۾ بکر جي خانقاهن، مسافرن جي مهمان نوازي ۽ عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن بزرگن ۾ قاضي ابو حنيفه، شمس الدين محمد شيرازي ۽ شيخ شمس الدين جا نالا ڄاڻايا ويا آهن. انهن تفصيلن جي قطعي سڃاڻپ ۽ تاريخي ترتيب لاءِ سفرنامي جي مستند متن سان مقابلو ضروري آهي.<ref name="Battuta">{{cite book|author=ابن بطوطا|title=رحلة ابن بطوطة|volume=2|pages=19–20|language=ar}}</ref> == سمن جو دور == [[سما خاندان|سمن]] جي حڪمرانيءَ دوران بکر اتر سنڌ جو اهم فوجي مرڪز رهيو. سمن جي حڪمرانن لاءِ بکر جو قلعو اتر طرف کان ٿيندڙ فوجي حملن کي روڪڻ ۽ مقامي سياسي قوتن سان لاڳاپا سنڀالڻ جي لحاظ کان اهم هو. تاريخي بيانن موجب ڄام تغلق جوني ۽ ٻين سمن حڪمرانن بکر جي ڀرپاسي ۾ مقامي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ فوجي مهمون ڪيون ۽ اتر سنڌ جي دفاع لاءِ عملدار مقرر ڪيا.<ref name="Lari1994">{{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}</ref> === ڄام نظام الدين سمو === [[ڄام نظام الدين سمو]]، جنهن کي ڄام نندو پڻ سڏيو وڃي ٿو، جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت وڌي. تاريخي روايتن موجب ڄام نظام الدين اتر سنڌ ۾ بلوچ قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن کي منهن ڏيڻ لاءِ بکر ۾ هڪ عرصو رهيو. هن قلعي جي دفاع کي مضبوط ڪيو، سامان گڏ ڪرايو ۽ دلشاد نالي پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي قلعي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="Lari1994"/> هنن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته بکر رڳو هڪ مقامي قلعو نه، پر سمن جي اترئين سرحدي انتظام جو اهم حصو هو. == ارغونن جو دور == سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جي سياسي معاملن ۾ اهم قوت طور اڀريو. ارغونن جي اتر سنڌ ۾ پيشقدمي دوران بکر جي قلعي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي انتظام لاءِ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي روايتن موجب هو ان وقت نوجوان هو ۽ پوءِ بکر جي سياست ۾ هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="Lari1994"/> === شاهه حسن ارغون === [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي مرمت ۽ دفاعي بندوبست تي ڌيان ڏنو ويو. [[مرزا قليچ بيگ]] جي بيان موجب اروڙ جي قديم آثارن مان سرون کڻي قلعي جي تعمير يا مرمت ۾ استعمال ڪيون ويون. انهيءَ روايت کي قديم تعميراتي مواد جي ٻيهر استعمال جي مثال طور بيان ڪيو وڃي ٿو، پر مختلف دورن جي تعميرن کي هڪ ئي تعميراتي مرحلي سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Qaleech"/> ارغون دور ۾ بکر جو انتظام [[ملتان]]، [[اچ]] ۽ اتر سنڌ جي سياسي معاملن سان پڻ ڳنڍيل رهيو. == همايون ۽ بکر == [[همايون]] جي شير شاهه سوريءَ کان شڪست کان پوءِ سنڌ ڏانهن اچڻ واري دور ۾ بکر جي قلعي کي خاص سياسي اهميت حاصل ٿي. همايون 948هه–949هه (1541ع–1542ع) جي عرصي ۾ سنڌ ۾ موجود رهيو. سندس سنڌ ۾ قيام دوران بکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن جي سياسي قوتن سان لاڳاپن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. بکر جي مقامي حاڪمن ۽ همايون جي وچ ۾ لاڳاپا پيچيده رهيا. قلعي تي قبضي ۽ مدد حاصل ڪرڻ جا سوال سندس سنڌ واري مهم سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Lari1994"/> == سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور == شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ نئين ورهاست پيدا ٿي. بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود ڪوڪلتاش هڪ اهم حاڪم طور قائم رهيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ [[ترخان خاندان]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سلطان محمود جي دور ۾ بکر جي قلعي کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. سندس سياسي لاڳاپا ترخان حڪمرانن، مقامي قبيلن ۽ مغل درٻار سان رهيا. سلطان محمود جي وفات کان پوءِ بکر جو علائقو مغل سلطنت جي سڌي انتظام هيٺ آيو.<ref name="Lari1994"/> == مغل دور == [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ بکر سنڌ جو هڪ اهم فوجي، محصولي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. [[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران بکر جي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ٿيا. انهن ۾ ڪيسو خان، اعتماد خان ۽ ٻين مغل عملدارن جا نالا تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا. بکر جي انتظامي اهميت جو تعلق ان جي جاگرافيائي بيهڪ، درياهه جي گذرگاهن ۽ اتر سنڌ جي زرعي ۽ واپاري علائقن سان هو. === بکر سرڪار === مغل دور ۾ بکر رڳو قلعي يا ٻيٽ جو نالو نه رهيو، پر [[بکر سرڪار]] جي نالي سان هڪ وڏي انتظامي وحدت جي مرڪز طور پڻ مشهور ٿيو. مغل انتظام ۾ ''سرڪار'' هڪ اهڙي علائقائي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا. بکر سرڪار جي انتظام ۾ محصولن جي وصولي، فوجي بندوبست، جاگيرن جي نگراني ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا اهم هئا.<ref name="Zahid1980"/> === مير معصوم شاهه بکري === [[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور تاريخدان، شاعر ۽ عملدار هو. سندس تصنيف ''[[تاريخ معصومي]]'' سنڌ جي تاريخ بابت اهم فارسي ماخذن مان هڪ آهي. مير معصوم شاهه جو تعلق بکر سان هو ۽ سندس نالو سکر جي مشهور [[معصوم شاهه جو منارو|معصوم شاهه جي مناري]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. بکر ۽ سکر جي تاريخي آثارن بابت روايتن ۾ مير معصوم شاهه جي تعميراتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Qaleech"/> === تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر === ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ پنهنجي تصنيف مڪمل ڪئي. ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي انتظامي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن ۽ سياسي تڪرارن بابت معلومات ڏنل آهي. بکر جي تاريخ بابت هن ماخذ جي اهميت اها آهي ته اهو مغل دور جي سنڌ کي رڳو بادشاهن جي واقعن تائين محدود نٿو رکي، پر مقامي انتظام ۽ سماجي حالتن بابت پڻ مواد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Mazhar">{{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=حيدرآباد|year=1962|language=fa}}</ref> === ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار === سترهين صديءَ ۾ بکر ڪپهه ۽ ڪپڙي جي پيداوار سان پڻ لاڳاپيل هو. سنڌ جي تاريخي معاشي مطالعي ۾ بکر جي ڪپهه جي ڪپڙي واري صنعت جو ذڪر ملي ٿو. درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب بکر کي ٻين شهرن سان واپاري رابطن ۾ سهولت حاصل هئي.<ref name="Mubarak1993">{{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|page=8|language=en}}</ref> === دارا شڪوهه ۽ اورنگزيب === [[شاهجهان]] جي پٽن [[دارا شڪوهه]] ۽ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وچ ۾ تخت لاءِ جنگ دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل ٿي. دارا شڪوهه جي حامين طرفان قلعي کي دفاعي مرڪز طور استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. وينس جي سياح ۽ ليکڪ [[نڪولا منوڪي]] جي مغل دور بابت يادگيرين ۾ پڻ انهيءَ سياسي جدوجهد ۽ فوجي حالتن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Manucci">{{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|location=London|year=1907|language=en}}</ref> == ڪلهوڙن جو دور == ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان بکر جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون آيون. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ ۽ بکر تي ڪلهوڙن جو اقتدار مضبوط ٿيو. ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ ۾ بکر سنڌ جي ٻين اهم انتظامي مرڪزن سان ڳنڍيل رهيو. هن دور ۾ سنڌ جي سياسي خودمختياريءَ، مغل درٻار سان لاڳاپن ۽ علائقائي فوجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.<ref name="Lari1994"/> === نادر شاهه جي ڪاهه === 1152هه (1739ع) ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن فوجي مهم دوران سنڌ جي سياسي صورتحال متاثر ٿي. بکر جي قلعي کي نادر شاهه جي ڪاهه دوران نقصان پهچڻ جون روايتون ملن ٿيون، پر قلعي جي مختلف حصن جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آثار قديمه ۽ تاريخي ثبوت گهربل آهن.<ref name="Qaleech"/> == ٽالپرن جو دور == [[ٽالپر خاندان]] جي حڪومت دوران بکر جو قلعو سنڌ جي فوجي ۽ سياسي نظام جو حصو رهيو. سنڌو درياهه تي ان جي بيهڪ سبب قلعي جي اهميت برقرار رهي، جيتوڻيڪ انتظامي ۽ فوجي ضرورتن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سنڌ ۽ افغانستان بابت فوجي منصوبن سبب بکر جي اهميت ٻيهر وڌي. == برطانوي دور == === برطانوي فوجي قبضي جا معاهدا === اوڻيهين صديءَ ۾ بکر جو قلعو برطانوي فوجي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻيو. برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم جي رڪارڊ موجب خيرپور جي مير رستم 1831ع ۾ بکر جو قلعو برطانوي اختيارين حوالي ڪيو هو. ٻين تاريخي بيانن ۾ 24 ڊسمبر 1838ع واري معاهدي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان قلعي جي برطانوي فوجي استعمال کي ڳنڍيو ويو آهي. انهن ٻنهي تاريخن کي هڪ ئي واقعي جي تاريخ سمجهڻ بدران مختلف سياسي ۽ فوجي انتظامن جي سلسلي ۾ ڏسڻ گهرجي.<ref name="NAM">{{cite web|title=Fortress of Bukkur from Roree|url=https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19|publisher=National Army Museum|location=London|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref><ref name="Hasan81"/> === پهرين افغان جنگ === [[پهرين اينگلو افغان جنگ]] (1839ع–1842ع) دوران بکر جو قلعو برطانوي فوج لاءِ سامان، رسد ۽ فوجي چرپر جي لحاظ کان اهم مرڪز رهيو. برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب جنرل جان ڪين جي ''آرمي آف دي انڊس'' لاءِ بکر جو ٻيٽ فوجي رسد جي مرڪز طور استعمال ٿيو.<ref name="NAM"/> 1838ع جي برطانوي فوجي بيانن ۾ بکر جي قلعي جي دفاعي بناوت، درياهه جي ٻن شاخن ۽ روهڙي ۽ سکر جي وچ واري گذرگاهه بابت تفصيل موجود آهن.<ref name="ArmyIndus"/> === سنڌو درياهه تي فوجي پل === 1839ع ۾ برطانوي فوج جي سنڌو درياهه پار ڪرڻ لاءِ عارضي پلن جي تعمير هڪ اهم فوجي انجنيئرنگ ڪارروائي هئي. 6 فيبروري 1840ع تي برطانوي پارليامينٽ ۾ ٿيل بحث موجب هن هنڌ سنڌو درياهه ٻن شاخن ۾ ورهايل هو، جن جي وچ ۾ بکر جو ٻيٽ ۽ قلعو واقع هئا. پارلياماني بيان موجب فوج، گهوڙن ۽ هزارين اٺن سميت وڏي فوجي قافلي کي پلن وسيلي درياهه پار ڪرايو ويو.<ref name="Hansard1840">{{cite web|title=Thanks to the Indian Army|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1840/feb/06/thanks-to-the-indian-army|website=Historic Hansard|publisher=UK Parliament|date=1840-02-06|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> === وڪٽوريا نالو === برطانوي دور ۾ بکر جي ٻيٽ کي ''وڪٽوريا'' سڏڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. هي نالو برطانوي انتظام سان لاڳاپيل هو، پر مقامي ۽ تاريخي استعمال ۾ بکر جو نالو برقرار رهيو.<ref name="Hasan81"/> === سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بکر جي قلعي کي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو. برطانوي دور ۾ قلعي جي دفاعي ڪردار ۾ تبديليون آيون. وقت گذرڻ سان نون فوجي ۽ مواصلاتي نظامن جي قيام سبب قديم قلعي جي اهميت گهٽجندي وئي. == تاريخي تصويرون == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|1839ع جو تاريخي منظر، جنهن ۾ روهڙي ۽ سنڌو درياهه ۾ بکر جو قلعو ڏيکاريل آهي.]] اوڻيهين صديءَ جي برطانوي مصورن ۽ فوجي سفرناما لکندڙن بکر، روهڙي ۽ سنڌو درياهه جا ڪيترائي منظر محفوظ ڪيا. 1839ع جي هڪ مشهور تصوير ۾ روهڙي جو شهر، بکر جو قلعو، درياهه جي ڪناري تي خيما، اٺ ۽ ٻيا جانور ڏيکاريل آهن. اها تصوير جيمس اٽڪنسن جي ڪم سان لاڳاپيل آهي ۽ وڪي ڪامنز تي موجود آهي.<ref name="Commons1839">{{cite web|title=The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_town_of_Roree_and_the_fortress_of_Bukker,_on_the_Indus.jpg|website=Wikimedia Commons|year=1839|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> اهڙيون تصويرون قلعي جي اوڻيهين صديءَ واري ظاهري حالت، درياهه جي ڪنارن ۽ فوجي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم بصري ماخذ آهن. == بکر جا تاريخي ۽ مذهبي ماڳ == بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن ۾ مختلف صوفي بزرگن، عالمن ۽ ساداتن جون مزارون ۽ تاريخي يادگار موجود آهن. === سيد محمد مڪي === [[سيد محمد مڪي]] بکر جي تاريخي روايتن ۾ اهم شخصيت آهي. سندس سنڌ ۾ آمد ۽ بکر جي نالي بابت مختلف روايتون موجود آهن. سندس خاندان سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="Qaleech"/> === سيد صدرالدين === بکر جي ٻيٽ تي [[سيد صدرالدين]] جي مزار جو ذڪر آثارن بابت موجوده معلومات ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب سيد صدرالدين کي سيد محمد مڪيءَ جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFT"/> === سيد حيدر حقاني === [[سيد حيدر حقاني]] جو نالو بکر جي ساداتن جي تاريخ ۾ اچي ٿو. مرزا قليچ بيگ جي لکڻين موجب سيد حيدر حقانيءَ جو تعلق سيد محمد مڪيءَ جي اولاد سان هو ۽ سندس قبر پڻ هن علائقي ۾ موجود هئي.<ref name="Qaleech"/> === شيخ نوح بکري === [[شيخ نوح بکري]] کي سنڌ جي قديم صوفي روايتن ۾ اهم بزرگ طور ياد ڪيو ويو آهي. تاريخي تذڪرن ۾ سندس تعلق [[سهرورديه سلسلو|سهرورديه سلسلي]] سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس احوال [[بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي دور جي صوفي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه حاجي دريائي === شاهه حاجي دريائي بابت بکر جي مقامي روايتن ۾ سندس مزار ۽ درياهه سان لاڳاپيل هڪ ڪرامتي داستان ملي ٿو. مرزا قليچ بيگ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ درياهه مان هڪ صندوق ملڻ ۽ ان ۾ هڪ لاش هجڻ جو ذڪر آهي. هي احوال مقامي مذهبي لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعي جي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه مقصود === شاهه مقصود، جنهن کي شاهه موجود پڻ سڏيو ويو آهي، بابت بکر جي تاريخي روايتن ۾ ذڪر ملي ٿو. سندس مزار ۽ ميلي سان لاڳاپيل لوڪ داستان پڻ مرزا قليچ بيگ جي لکڻين ۾ محفوظ آهن. انهن روايتن ۾ غيبي بازارن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي علائقي جي مذهبي لوڪ ادب جي حصي طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Qaleech"/> === مير ابوالغيث === مير ابوالغيث بکر جي ساداتن سان تعلق رکندڙ هڪ تاريخي شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي. روايتن موجب تيموري دور ۾ بکر جي سياسي حالتن دوران سندس اثر ۽ حيثيت اهم هئي. هڪ روايت ۾ [[مرزا پير محمد تيموري]] سان سندس ملاقات ۽ اروڙ جي پرڳڻي بابت احوال پڻ ملي ٿو.<ref name="Qaleech"/> === مير ابوالبقا === مير ابوالبقا بکر جي ساداتن مان هو. تاريخي روايتن موجب همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران سندس مغل بادشاهه سان لاڳاپا قائم ٿيا. مرزا قليچ بيگ موجب بکر جي مقامي عملدارن سان اختلافن سبب کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه قطب الدين === شاهه قطب الدين بن شاهه محمود بابت روايت آهي ته هو خراسان مان بکر آيو ۽ مذهبي علم ۽ وعظ سان لاڳاپيل رهيو. مرزا قليچ بيگ موجب شاهه حسن ارغون کيس بکر جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. سندس وفات 977هه (1569ع–1570ع) ۾ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه جهانگير هاشمي === شاهه جهانگير هاشمي فارسي شاعريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو، جنهن جو ذڪر بکر جي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ ملي ٿو. روايتن موجب هو خراسان مان سنڌ آيو ۽ ارغون دور ۾ بکر سان لاڳاپيل رهيو. سندس نالو فارسي مثنوي ۽ ادبي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="Qaleech"/> == علمي ۽ ادبي اهميت == بکر سنڌ جي تاريخي علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. مختلف دورن ۾ هتي عالمن، فقيهن، صوفي بزرگن، شاعرن ۽ تاريخدانن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. بکر سان لاڳاپيل علمي شخصيتن ۾ مير معصوم شاهه بکري، سيد محمد مڪي ۽ ٻين عالمن جا نالا اهم آهن. سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بکر جي حيثيت خاص طور ان ڪري اهم آهي جو ڪيترائي تاريخي ماخذ هن علائقي جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. === چچ نامي جي فارسي تحرير === ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي قديم تاريخ بابت هڪ اهم فارسي متن آهي. ان جي فارسي تحرير [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن جو ڪم 613هه (1216ع–1217ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. ڪجهه تاريخي مطالعي موجب علي ڪوفيءَ جي هن تصنيف جو تعلق بکر سان هو. چچ نامي جي اصل عربي ماخذ، فارسي متن ۽ ان جي تاريخي حيثيت بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Lari1994"/> == موجوده حالت ۽ آثارن جو تحفظ == بکر جي قلعي جا ڪيترائي قديم حصا وقت گذرڻ سان تباهه ٿي چڪا آهن. وڪي ڪامنز تي 18 سيپٽمبر 2016ع تي ورتل تصويرن ۾ قلعي جي باقيات جي حالت ڏسي سگهجي ٿي. تصويرن جي وضاحت موجب قلعي جون قديم ڀتيون ۽ دروازا وڏي حد تائين غيرواضح يا تباهه ٿيل آهن.<ref name="CommonsModern">{{cite web|title=Bakhar Fort 1.jpg|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bakhar_Fort_1.jpg|website=Wikimedia Commons|date=2016-09-18|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> سنڌ جي تاريخي ورثي بابت فهرستن ۾ بکر جو قلعو هڪ اهم ماڳ طور شامل آهي. وڪي ڪامنز جي ورثي واري فهرست ۾ هن ماڳ جي سڃاڻپ ''SD-58'' طور ڏنل آهي.<ref name="CommonsCategory">{{cite web|title=Category:Bakkar Fort, Sukkur|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur|website=Wikimedia Commons|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب ٻيٽ تي تعليمي استعمال ۽ تاريخي مزار جي موجودگي پڻ ڄاڻايل آهي. موجوده عمارتن، آثارن ۽ استعمال بابت تفصيلي معلومات لاءِ جديد سرڪاري سروي ضروري آهي.<ref name="EFT"/> == تاريخي اهميت == بکر جي قلعي جي اهميت ڪيترن سببن ڪري نمايان رهي آهي: * سنڌو درياهه جي اهم گذرگاهه تي واقع هجڻ؛ * اتر سنڌ جي فوجي دفاع ۾ ڪردار؛ * سنڌ جي مختلف حڪمران خاندانن جو انتظامي مرڪز هجڻ؛ * مغل دور ۾ بکر سرڪار سان لاڳاپيل هجڻ؛ * تاريخي واپار ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تعلق؛ * صوفي بزرگن، عالمن ۽ تاريخدانن سان لاڳاپيل علمي ورثو؛ * برطانوي دور ۾ فوجي رسد ۽ درياهه پار ڪرڻ جي مهمن ۾ ڪردار. بکر جو قلعو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، فوجي تعميرات ۽ سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي. == تاريخي واقعن جي مختصر ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #cbd5e1;background:#ffffff;" |+ style="background:#0869a8;color:white;padding:10px;" | بکر جي تاريخ جا اهم مرحلا |- ! style="background:#dbeafe;color:#1d4ed8;" | هجري تاريخ ! style="background:#d1fae5;color:#047857;" | عيسوي تاريخ ! style="background:#ede9fe;color:#6d28d9;" | واقعو |- | 171هه | 787ع–788ع | شيخ ابو تراب سان منسوب تعمير جي غيرمصدق روايت |- | 333هه | 944ع–945ع | قلعي جي بنياد بابت لب تاريخ سنڌ جي روايت |- | 613هه | 1216ع–1217ع | علي ڪوفيءَ جي چچ نامي جي فارسي تحرير جو دور |- | ستين صدي هجري | تيرهين صدي عيسوي | سيد محمد مڪيءَ جي آمد ۽ بکر جي نالي بابت روايتون |- | اٺين صدي هجري | چوڏهين صدي عيسوي | ابن بطوطا جي سنڌ واري سفر جو دور |- | نائين صدي هجري | پندرهين صدي عيسوي | سمن جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت |- | ڏهين صدي هجري | سورهين صدي عيسوي | ارغونن ۽ سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور |- | 948هه–949هه | 1541ع–1542ع | همايون جو سنڌ ۾ قيام |- | 977هه | 1569ع–1570ع | شاهه قطب الدين جي وفات جي روايتي تاريخ |- | 1044هه | 1634ع–1635ع | تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف |- | 1152هه | 1739ع | نادر شاهه جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن مهم |- | 1246هه–1247هه | 1831ع | برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب قلعي جي حوالي ٿيڻ جو ذڪر |- | 1254هه | 1838ع | برطانوي فوجي انتظامن ۽ معاهدن جو دور |- | 1254هه–1255هه | 1839ع | آرمي آف دي انڊس جي فوجي سرگرمين ۾ قلعي جو استعمال |- | 1259هه | 1843ع | سنڌ تي برطانوي قبضو |} == تاريخي ماخذن بابت تنقيدي جائزو == بکر جي قديم تاريخ بابت مختلف ڪتابن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخن ۽ تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن. خاص طور قلعي جي ابتدائي تعمير، بگهرور ۽ بکر جي سڃاڻپ، سيد محمد مڪيءَ جي آمد، قديم جنگين ۽ قلعي جي مرمت بابت روايتن کي قطعي تاريخي حقيقتن کان الڳ رکڻ ضروري آهي. قديم تاريخي ماخذن ۾ ڪڏهن بکر جي شهر، ڪڏهن قلعي ۽ ڪڏهن وڏي انتظامي علائقي کي هڪ ئي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ سبب مختلف واقعن کي موجوده ٻيٽ واري قلعي سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ جاگرافيائي احتياط جي ضرورت آهي. بکر جي تاريخ جي مطالعي لاءِ ''چچ نامو''، ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ جديد آثار قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ مفيد آهي. == پڻ ڏسو == * [[بکر سرڪار]] * [[سکر]] * [[روهڙي]] * [[اروڙ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سکر بئراج]] * [[معصوم شاهه جو منارو]] * [[سيد محمد مڪي]] * [[مير معصوم شاهه بکري]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[سنڌ جا قلعا]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}} * {{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}} * {{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|language=en}} * {{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|edition=چوٿون|year=1999|language=sd}} * {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1962|language=fa}} * {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|translator=نياز همايوني|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1979|language=sd}} * {{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|language=en}} * {{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|language=en}} * {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|year=1907|language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar بکر جو قلعو — سنڌ جي تاريخي ورثي جو ادارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur بکر جي قلعي جون تصويرون — وڪي ڪامنز] * [https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19 بکر جي قلعي جو تاريخي منظر — برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم] * [https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html آرمي آف دي انڊس جي فوجي مهم جو تاريخي بيان] {{Authority control}} {{Castles in Pakistan}} [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ٻيٽ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا قلعا]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌو درياهه جا ٻيٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ مغل دور]] pvcxr1epr90n6qw6lcuwak7lx5f6qyq 421164 421163 2026-10-12T22:56:39Z Intisar Ali 8681 421164 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌو درياهه ۾ سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعو}} {{Infobox military installation | name = بکر جو قلعو | native_name = بکر جو قلعو | nativename-a = بکر جو تاريخي قلعو | nativename-r = Bukkur Fort <!-- تصوير ۽ تفصيل --> | image = Bakhar Fort 1.jpg | image_size = 300px | image_alt = سنڌو درياهه جي وچ ۾ بکر ٻيٽ تي واقع تاريخي قلعي جا باقيات | caption = [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ بکر جي تاريخي قلعي جا باقيات <!-- جاگرافيائي مقام --> | location = [[بکر ٻيٽ]]، [[سنڌو درياهه]]، [[سکر ضلعو]]، [[سنڌ]] | nearest_town = [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] | country = [[پاڪستان]] | coordinates = {{Coord|27|41|43|N|68|53|15|E|type:landmark_region:PK-SD|display=inline,title}} <!-- نقشي ۾ مقام --> | pushpin_map = Pakistan Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ بکر قلعي جو جاگرافيائي مقام | pushpin_label = بکر جو قلعو | pushpin_label_position = left | pushpin_map_alt = سنڌ ۽ پاڪستان جي نقشي تي بکر قلعي جو مقام | pushpin_mark = Red_pog.svg | pushpin_marksize = 10 | pushpin_relief = yes <!-- قلعي جي نوعيت ۽ ايراضي --> | type = ٻيٽ تي اڏيل تاريخي [[قلعو]] | code = | site_area = تاريخي رڪارڊ موجب لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ | floor_area = | height = | length = | gridref = <!-- انتظامي ۽ موجوده حالت --> | ownership = | owner = | operator = | controlled_by = | open_to_public = | condition = تاريخي باقيات | status = | site_other_label = لاڳاپيل آثار | site_other = بکر ٻيٽ تي موجود تاريخي عمارتن ۽ قلعي جا باقيات <!-- تعمير ۽ تاريخ --> | built = غيريقيني؛ 333هه (944ع–945ع) واري روايت | built_for = دفاعي ۽ فوجي مقصد | builder = نامعلوم | architect = | used = | dates = | materials = پٿر ۽ سرون | fate = | demolished = | battles = سنڌ جي مختلف تاريخي جنگين ۽ فوجي مهمن سان لاڳاپيل | events = <!-- فوجي انتظام --> | commander = | current_commander = | past_commanders = | garrison = | occupants = <!-- وڌيڪ تصويرون ۽ نقشا --> | image2 = | image2_size = | caption2 = | map = | map_size = | map_caption = | image3 = | image3_size = | caption3 = <!-- سرڪاري ويب سائيٽ ۽ حوالا --> | website = {{URL|https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar}} | footnotes = تاريخي تعمير جي تاريخ بابت مختلف روايتون ملن ٿيون؛ 333هه واري تاريخ کي قطعي طور ثابت ٿيل نه سمجهيو وڃي. }} '''بکر'''، جنهن کي '''بکر جو قلعو'''، '''بکر جو ٻيٽ''' ۽ تاريخي انگريزي لکڻين ۾ ''Bukkur''، ''Bakhar'' يا ''Bhakkar'' پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] ۾ [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ ۾ [[سنڌو درياهه]] جي وهڪري اندر واقع هڪ تاريخي ٻيٽ ۽ قلعي جو ماڳ آهي. هيءُ ماڳ سنڌ جي فوجي، سياسي، انتظامي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. قديم زماني کان سنڌو درياهه جي گذرگاهن تي ضابطي سبب بکر مختلف حڪمران خاندانن لاءِ اهم فوجي مرڪز رهيو آهي.<ref name="Hasan81">{{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}}</ref><ref name="Mubarak2005">{{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|page=127|url=https://books.google.com/books?id=LvBtAAAAMAAJ|language=en}}</ref> بکر کي تاريخي لکڻين ۾ ڪڏهن شهر، ڪڏهن قلعو ۽ ڪڏهن انتظامي علائقي جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهن اصطلاحن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ قلعي وارو ٻيٽ ۽ تاريخي بکر سرڪار هڪجهڙيون جاگرافيائي وحدتون نه هيون. بکر جي تاريخ جو تعلق [[اروڙ]]، [[روهڙي]]، [[سکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ اتر سنڌ جي ٻين تاريخي علائقن سان رهيو آهي.<ref name="Zahid1980">{{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|page=260|url=https://books.google.com/books?id=3gINAAAAIAAJ|language=en}}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == بکر جو ٻيٽ سنڌو درياهه جي وچ ۾، روهڙي جي اولهه ۽ سکر جي اوڀر طرف واقع آهي. هيءُ ٻيٽ چُن جي پٿر جي قدرتي چٽان تي مشتمل آهي. تاريخي ماپن موجب ٻيٽ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 800 گز (732 ميٽر)، ويڪر 300 گز (274 ميٽر) ۽ اوچائي درياهه جي سطح کان لڳ ڀڳ 25 فوٽ (7.6 ميٽر) ڄاڻايل آهي.<ref name="Hasan81"/> 1912ع جي زميني رڪارڊ موجب ٻيٽ جي ايراضي 255,292 چورس گز، يعني لڳ ڀڳ 49 ايڪڙ (20 هيڪٽر)، ڄاڻائي وئي هئي. هي انگ تاريخي ماپ سان تعلق رکي ٿو، تنهنڪري ان کي موجوده سروي جي قطعي ايراضي نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="EFT">{{cite web|title=Bakkhar Fort, Sukkur|url=https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar|website=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> سنڌو درياهه هن هنڌ پٿريلي زمين مان گذري ٿو. سکر ۽ روهڙي جي وچ واري قدرتي گذرگاهه درياهه جي وهڪري، ٻيٽن ۽ ڪنارن جي جغرافيائي بناوت سبب تاريخي اهميت حاصل ڪئي. بکر جو پٿريلو ٻيٽ انهيءَ قدرتي جوڙجڪ جو حصو آهي.<ref name="Geology1880">{{cite book|title=Memoirs of the Geological Survey of India|volume=17|year=1880|publisher=Geological Survey of India|language=en|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Memoirs_of_the_Geological_Survey_of_India_(1880)_(14597514120).jpg}}</ref> === سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديليون === سنڌ جي تاريخي جاگرافيءَ بابت روايتن موجب سنڌو درياهه ڪنهن قديم زماني ۾ [[اروڙ]] جي ڀرسان وهندو هو. بعد ۾ وهڪري جي تبديليءَ سبب اروڙ جي اهميت گهٽجڻ ۽ سکر، روهڙي ۽ بکر جي علائقن جي اهميت وڌڻ جو ذڪر ملي ٿو. اوڻيهين صديءَ جي ارضياتي مطالعي ۾ پڻ اروڙ ڀرسان پٿريلي قطار ۾ هڪ اهڙي گذرگاهه جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن کي سنڌو درياهه جي اڳوڻي وهڪري سان ڳنڍيو ويو. تنهن هوندي به درياهه جي رستي بدلائڻ جي قطعي تاريخ بابت مختلف تاريخي ۽ ارضياتي رايا موجود آهن.<ref name="Geology1880"/> == قلعي جي بناوت == بکر جو قلعو ٻيٽ جي قدرتي پٿريلي بناوت سان ٺهڪندڙ انداز ۾ تعمير ڪيو ويو هو. قلعي جون حفاظتي ڀتيون ٻيٽ جي ڪنارن سان لڳل هيون، جنهن ڪري درياهه پاڻ هڪ قدرتي دفاعي رڪاوٽ جو ڪم ڏيندو هو. قلعي ۾ مختلف هنڌن تي برج، دروازا ۽ دفاعي ڀتيون موجود هيون. تاريخي آثارن جي مطالعي موجب ڪجهه برج نيم گول يا بيضوي شڪل جا هئا. وقت گذرڻ سان قلعي جون ڪيتريون ڀتيون ۽ دروازا تباهه ٿي ويا ۽ ڪيترائي حصا ملبن هيٺ اچي ويا.<ref name="Hasan81"/> 1838ع جي هڪ برطانوي فوجي انجنيئر جي بيان موجب قلعي جون ڀتيون پڪين ۽ ڪچين سرن سان ٺهيل هيون ۽ ڪن هنڌن تي انهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 کان 35 فوٽ هئي. قلعي ۾ فائرنگ لاءِ سوراخ ۽ حفاظتي مورچا پڻ موجود هئا.<ref name="ArmyIndus">{{cite web|title=Narrative of the March and Operations of the Army of the Indus|url=https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html|publisher=Naval History and Heritage Command|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> [[File:Bakhar Fort 2.jpg|thumb|بکر جي قلعي جي موجوده باقيات جو منظر]] == نالي جي اصليت == بکر جي نالي بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. [[تحفة الڪرام]] ۽ ٻين تاريخي ڪتابن ۾ ان جي قديم نالي، آباد ٿيڻ ۽ نالي جي تبديليءَ بابت مختلف احوال ملن ٿا. === بگهرور ۽ بکر === [[چچ نامو|چچ نامي]] ۾ بگهرور يا ان سان ملندڙ نالي واري قلعي جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه محققن هن نالي کي بکر جي قديم صورت سان ڳنڍيو آهي. [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] سان منسوب هڪ راءِ موجب بگهرور جو نالو وقت سان بدلجي بکر ٿيو. ان تشريح ۾ قديم سنڌ جي جاگرافيائي ۽ ايراني ثقافتي اثرن کي پڻ نظر ۾ رکيو ويو آهي. بهرحال، بگهرور ۽ موجوده بکر کي هڪ ئي ماڳ قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي.<ref name="Hasan81"/> === سيد محمد مڪيءَ واري روايت === هڪ مشهور روايت موجب [[سيد محمد مڪي]] جڏهن ستين هجري صديءَ ۾ سنڌ پهتو، تڏهن صبح جي وقت هن هنڌ لٿو. هن برڪت واري هنڌ تي صبح ٿيڻ بابت عربيءَ ۾ هڪ جملو چيو، جنهن ۾ لفظ ''بُڪرة'' استعمال ٿيو. روايت موجب انهيءَ لفظ مان بڪره ۽ پوءِ بکر نالو رائج ٿيو. ٻي روايت موجب سيد محمد مڪيءَ جي ساٿين کي هڪ هنڌ ڍڳي جو آواز ٻڌڻ تي اتي ترسڻ جو اشارو مليو. عربيءَ ۾ ڍڳي کي ''بقر'' چيو وڃي ٿو، جنهن مان بکر نالو نڪرڻ جي روايتي تشريح ڪئي وئي آهي. اهي ٻئي بيان تاريخي لوڪ روايتن جي حيثيت رکن ٿا؛ انهن کي نالي جي لسانياتي اصليت جو ثابت ٿيل نتيجو نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Qaleech">{{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|edition=چوٿون|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|year=1999|language=sd}}</ref> == قديم تاريخ == === بکر جي قدامت === [[بکر]] سنڌ جي قديم تاريخي ماڳن مان هڪ آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي وچ ۾ [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي وچ تي واقع آهي. هن ماڳ جي قدامت، نالي ۽ شروعاتي تاريخ بابت مختلف مؤرخن جدا جدا رايا پيش ڪيا آهن. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ بکر جي قدامت بابت يوناني، عربي، فارسي ۽ سنڌي تاريخي ماخذن جو جائزو ورتو آهي. سندس بيان موجب بکر جو قلعو سنڌ جي اهم تاريخي قلعن مان هڪ رهيو آهي، پر ان جي ابتدائي تعمير جو صحيح زمانو قطعي طور معلوم ناهي.<ref name="ShidaiBukkur">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=17–21}}</ref> ==== قديم تاريخي حوالا ==== مولائي شيدائي بکر جي قدامت بابت بحث ڪندي پهرين صدي عيسويءَ جي يوناني واپاري ۽ جاگرافيائي تصنيف ''[[پيريپلس آف دي اريٿريئن سي]]'' (''Periplus of the Erythraean Sea'') جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب هن ڪتاب ۾ بکر سان ملندڙ هڪ نالي جي نشاندهي ڪئي وئي آهي. بهرحال، انهيءَ قديم جاگرافيائي نالي کي موجوده بکر سان هڪجهڙو قرار ڏيڻ بابت قطعي اتفاق موجود ناهي. تنهنڪري هن نسبت کي هڪ تاريخي سڃاڻپ جي تجويز طور ڏسڻ گهرجي، نه تہ بکر جي پهرين صدي عيسويءَ ۾ موجود هجڻ جي يقيني ثبوت طور.<ref name="ShidaiBukkur"/> مولائي شيدائي برطانوي محقق [[هينري جارج ريورٽي]] جي ڪتاب ''The Mehran of Sind and Its Tributaries'' جو پڻ حوالو ڏنو آهي. ريورٽي سنڌو درياهه جي قديم وهڪرن، سنڌ جي تاريخي جاگرافي ۽ بکر جي نالي بابت بحث ڪيو هو. مولائي شيدائي سندس بيان جي روشنيءَ ۾ بکر جي قدامت ۽ قديم جاگرافيائي سڃاڻپ جو جائزو پيش ڪيو آهي.<ref name="ShidaiBukkur"/><ref name="RavertyMehran">{{cite book |last=Raverty |first=Henry George |title=The Mehran of Sind and Its Tributaries |year=1892 |language=en}}</ref> ==== چچ نامي ۾ بکر جو ذڪر ==== مولائي شيدائي جي بيان موجب ''[[چچ نامو]]'' ۾ سنڌ جي قديم انتظامي ۽ جاگرافيائي ورهاست جي سلسلي ۾ بکر جو ذڪر ملي ٿو. هن ڪتاب ۾ [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي دور ۾ سنڌ جي مختلف انتظامي حصن بابت بيان موجود آهي. انهن تاريخي روايتن مان بکر ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جي اهميت جو اندازو ٿئي ٿو، پر ''چچ نامي'' جي روايتن کي همعصر دستاويزي شاهدين سان برابر سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ تہ هن ڪتاب جو موجود فارسي متن تيرهين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو.<ref name="ShidaiBukkur"/> ==== عرب دور ۾ بکر ==== عربي ۽ فارسي تاريخي ماخذن ۾ بکر جي نالي ۽ ان جي سياسي حيثيت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون. مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ۾ مؤرخ فرشتي جي بيان جو حوالو ڏيندي لکي ٿو تہ بکر جي تعمير بابت هڪ روايت عباسي خلافت جي دور سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ روايت موجب بکر جو قلعو ٽين صدي هجريءَ جي شروعات ۾ تعمير ٿيو. مولائي شيدائي هن بيان جي تاريخي درستگيءَ بابت سوال اٿاري ٿو ۽ ٻين تاريخي حوالن جي بنياد تي بکر جي آباديءَ کي ان کان پراڻو سمجهي ٿو.<ref name="ShidaiBukkur"/> فرشتي سان منسوب روايت ۾ بکر جي تعمير جو سن 233هه، لڳ ڀڳ 847ع–848ع، ڄاڻايو ويو آهي. اهو سن هڪ مخصوص تاريخي روايت سان تعلق رکي ٿو؛ ان کي بکر جي اصل بنياد وجهڻ جو قطعي سن قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا همعصر تاريخي شاهدين جي ضرورت آهي.<ref name="ShidaiBukkur"/> ==== عرب دور ۾ قلعي جي تعمير جون روايتون ==== بکر جي قلعي جي ابتدائي تعمير بابت معتبر همعصر دستاويز موجود نه هجڻ سبب ان جي بنياد جي قطعي تاريخ معلوم ناهي. ''لب تاريخ سنڌ'' ۾ قلعي جي تعمير کي 333هه (944ع–945ع) سان منسوب ڪيو ويو آهي. انهيءَ تاريخ کي عباسي دور سان ڳنڍيو ويو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۾ ان کي غيريقيني قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="Lub">{{cite book|title=لب تاريخ سنڌ|year=1901|location=امرتسر|language=fa}}</ref><ref name="Hasan81"/> ٻي روايت موجب قلعي جو بنياد [[شيخ ابو تراب]] سان منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي 171هه (787ع–788ع) واري دور سان ڳنڍيو وڃي ٿو. هيءَ روايت پڻ همعصر آثار قديمه يا قطعي تاريخي ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Qaleech"/> ==== وچئين دور ۾ بکر جي اهميت ==== وچئين دور ۾ بکر جو قلعو سنڌ جي اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. سنڌو درياهه جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب هن قلعي کي دفاعي لحاظ کان خاص اهميت حاصل هئي. بکر جي ذريعي درياهه جي آمدرفت ۽ سکر ۽ روهڙي جي وچ واري گذرگاهه تي نظر رکي سگهبي هئي. مختلف حڪمرانن هن قلعي کي فوجي انتظام، علائقائي حڪمراني ۽ دفاع لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="ShidaiBukkur"/> مولائي شيدائي بکر جي تاريخ بيان ڪندي غزنوي، دهلي سلطنت، مغل ۽ ٻين دورن سان لاڳاپيل روايتون پڻ پيش ڪيون آهن. انهن مان معلوم ٿئي ٿو تہ بکر جي سياسي اهميت مختلف دورن ۾ برقرار رهي، جيتوڻيڪ قلعي جي تعمير، مرمت ۽ قبضي بابت تاريخي بيانن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="ShidaiBukkur"/> ==== تاريخي اهميت ==== بکر جي قدامت بابت موجود تاريخي مواد مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هي ماڳ سنڌ جي قديم جاگرافيائي ۽ سياسي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. تنهن هوندي بہ بکر جي پهرين آبادي، قلعي جي اصل تعمير ۽ ان جي قديم نالن بابت مختلف روايتن کي الڳ الڳ پرکڻ ضروري آهي. مولائي شيدائي جي تحقيق انهن روايتن کي گڏ ڪرڻ جي لحاظ کان اهم آهي، جڏهن تہ بکر جي قدامت جو وڌيڪ قطعي تعين آثارِ قديمه، ڪتبن ۽ همعصر تاريخي دستاويزن جي تحقيق سان ئي ممڪن ٿي سگهي ٿو.<ref name="ShidaiBukkur"/> === اروڙ ۽ بکر جو تعلق === [[اروڙ]] قديم سنڌ جو هڪ اهم سياسي مرڪز هو. تاريخي روايتن موجب [[راجا ڏاهر]] جي دور ۾ اروڙ جي علائقي کي خاص اهميت حاصل هئي. [[محمد بن قاسم]] جي سنڌ تي ڪاهه بابت تاريخي بيانن ۾ سنڌو درياهه جي گذرگاهن، قلعن ۽ دفاعي مورچن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه تاريخدانن چچ نامي ۾ ڄاڻايل بگهرور قلعي کي بکر سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر انهيءَ سڃاڻپ بابت اختلاف موجود آهن.<ref name="Hasan81"/> == سومرن ۽ دهلي سلطنت جو دور == سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ بکر کي هڪ اهم فوجي ۽ علمي مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي. [[سومرا خاندان|سومرن]] جي دور بابت لکڻين ۾ بکر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفي بزرگن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="SoomraHistory">{{cite book|last=وزير علي|title=تاريخ سومره سنڌ|publisher=ابن اسماعيل سومره پبليڪيشن|year=2001|language=sd}}</ref> [[شمس الدين التمش]] ۽ [[ناصرالدين قباچه]] جي وچ ۾ اقتدار جي جدوجهد دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل هئي. قباچه جي آخري دور بابت تاريخي روايتن ۾ سنڌو درياهه پار ڪرڻ وقت سندس ٻيڙي ٻڏڻ ۽ وفات ٿيڻ جو بيان ملي ٿو. انهيءَ واقعي جي سن ۽ تفصيل بابت مختلف ماخذن ۾ اختلاف آهن.<ref name="EFT"/> [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن لاءِ بکر سنڌ ۾ پنهنجي سياسي اثر ۽ فوجي موجودگي قائم رکڻ جو اهم مرڪز رهيو. سنڌو درياهه جي گذرگاهه تي واقع هجڻ سبب قلعي جي قبضي سان اتر سنڌ جي آمدرفت ۽ انتظام تي اثر پئجي سگهندو هو. === ابن بطوطا جو احوال === [[ابن بطوطا]] چوڏهين صدي عيسويءَ، اٺين صدي هجريءَ ۾ سنڌ جي سفر دوران بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن جو احوال بيان ڪيو. سندس سفرنامي جي روايتي سنڌي حوالن ۾ بکر جي خانقاهن، مسافرن جي مهمان نوازي ۽ عالمن سان ملاقاتن جو ذڪر ملي ٿو. انهن بزرگن ۾ قاضي ابو حنيفه، شمس الدين محمد شيرازي ۽ شيخ شمس الدين جا نالا ڄاڻايا ويا آهن. انهن تفصيلن جي قطعي سڃاڻپ ۽ تاريخي ترتيب لاءِ سفرنامي جي مستند متن سان مقابلو ضروري آهي.<ref name="Battuta">{{cite book|author=ابن بطوطا|title=رحلة ابن بطوطة|volume=2|pages=19–20|language=ar}}</ref> == سمن جو دور == [[سما خاندان|سمن]] جي حڪمرانيءَ دوران بکر اتر سنڌ جو اهم فوجي مرڪز رهيو. سمن جي حڪمرانن لاءِ بکر جو قلعو اتر طرف کان ٿيندڙ فوجي حملن کي روڪڻ ۽ مقامي سياسي قوتن سان لاڳاپا سنڀالڻ جي لحاظ کان اهم هو. تاريخي بيانن موجب ڄام تغلق جوني ۽ ٻين سمن حڪمرانن بکر جي ڀرپاسي ۾ مقامي بغاوتن کي دٻائڻ لاءِ فوجي مهمون ڪيون ۽ اتر سنڌ جي دفاع لاءِ عملدار مقرر ڪيا.<ref name="Lari1994">{{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}}</ref> === ڄام نظام الدين سمو === [[ڄام نظام الدين سمو]]، جنهن کي ڄام نندو پڻ سڏيو وڃي ٿو، جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت وڌي. تاريخي روايتن موجب ڄام نظام الدين اتر سنڌ ۾ بلوچ قبيلن سان ٿيندڙ تڪرارن کي منهن ڏيڻ لاءِ بکر ۾ هڪ عرصو رهيو. هن قلعي جي دفاع کي مضبوط ڪيو، سامان گڏ ڪرايو ۽ دلشاد نالي پنهنجي هڪ اعتماد واري عملدار کي قلعي جي نگرانيءَ لاءِ مقرر ڪيو.<ref name="Lari1994"/> هنن بيانن مان معلوم ٿئي ٿو ته بکر رڳو هڪ مقامي قلعو نه، پر سمن جي اترئين سرحدي انتظام جو اهم حصو هو. == ارغونن جو دور == سمن جي حڪومت جي زوال کان پوءِ [[شاهه بيگ ارغون]] سنڌ جي سياسي معاملن ۾ اهم قوت طور اڀريو. ارغونن جي اتر سنڌ ۾ پيشقدمي دوران بکر جي قلعي کي خاص فوجي اهميت حاصل هئي. شاهه بيگ ارغون جي دور ۾ بکر جي انتظام لاءِ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] کي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. تاريخي روايتن موجب هو ان وقت نوجوان هو ۽ پوءِ بکر جي سياست ۾ هڪ اهم شخصيت بڻيو.<ref name="Lari1994"/> === شاهه حسن ارغون === [[شاهه حسن ارغون]] جي دور ۾ بکر جي قلعي جي مرمت ۽ دفاعي بندوبست تي ڌيان ڏنو ويو. [[مرزا قليچ بيگ]] جي بيان موجب اروڙ جي قديم آثارن مان سرون کڻي قلعي جي تعمير يا مرمت ۾ استعمال ڪيون ويون. انهيءَ روايت کي قديم تعميراتي مواد جي ٻيهر استعمال جي مثال طور بيان ڪيو وڃي ٿو، پر مختلف دورن جي تعميرن کي هڪ ئي تعميراتي مرحلي سان منسوب ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Qaleech"/> ارغون دور ۾ بکر جو انتظام [[ملتان]]، [[اچ]] ۽ اتر سنڌ جي سياسي معاملن سان پڻ ڳنڍيل رهيو. == همايون ۽ بکر == [[همايون]] جي شير شاهه سوريءَ کان شڪست کان پوءِ سنڌ ڏانهن اچڻ واري دور ۾ بکر جي قلعي کي خاص سياسي اهميت حاصل ٿي. همايون 948هه–949هه (1541ع–1542ع) جي عرصي ۾ سنڌ ۾ موجود رهيو. سندس سنڌ ۾ قيام دوران بکر، روهڙي ۽ ٻين علائقن جي سياسي قوتن سان لاڳاپن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو. بکر جي مقامي حاڪمن ۽ همايون جي وچ ۾ لاڳاپا پيچيده رهيا. قلعي تي قبضي ۽ مدد حاصل ڪرڻ جا سوال سندس سنڌ واري مهم سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Lari1994"/> == سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور == شاهه حسن ارغون جي وفات کان پوءِ سنڌ جي سياسي انتظام ۾ نئين ورهاست پيدا ٿي. بکر ۽ اتر سنڌ ۾ سلطان محمود ڪوڪلتاش هڪ اهم حاڪم طور قائم رهيو، جڏهن ته ڏکڻ سنڌ ۾ [[ترخان خاندان]] جو اقتدار مضبوط ٿيو. سلطان محمود جي دور ۾ بکر جي قلعي کي اتر سنڌ جي انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. سندس سياسي لاڳاپا ترخان حڪمرانن، مقامي قبيلن ۽ مغل درٻار سان رهيا. سلطان محمود جي وفات کان پوءِ بکر جو علائقو مغل سلطنت جي سڌي انتظام هيٺ آيو.<ref name="Lari1994"/> == مغل دور == [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ بکر سنڌ جو هڪ اهم فوجي، محصولي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. [[اڪبر اعظم]] جي حڪومت دوران بکر جي انتظام لاءِ مختلف عملدار مقرر ٿيا. انهن ۾ ڪيسو خان، اعتماد خان ۽ ٻين مغل عملدارن جا نالا تاريخي لکڻين ۾ ملن ٿا. بکر جي انتظامي اهميت جو تعلق ان جي جاگرافيائي بيهڪ، درياهه جي گذرگاهن ۽ اتر سنڌ جي زرعي ۽ واپاري علائقن سان هو. === بکر سرڪار === مغل دور ۾ بکر رڳو قلعي يا ٻيٽ جو نالو نه رهيو، پر [[بکر سرڪار]] جي نالي سان هڪ وڏي انتظامي وحدت جي مرڪز طور پڻ مشهور ٿيو. مغل انتظام ۾ ''سرڪار'' هڪ اهڙي علائقائي وحدت هئي، جنهن جي ماتحت ڪيترائي پرڳڻا هوندا هئا. بکر سرڪار جي انتظام ۾ محصولن جي وصولي، فوجي بندوبست، جاگيرن جي نگراني ۽ مقامي زميندارن سان لاڳاپا اهم هئا.<ref name="Zahid1980"/> === مير معصوم شاهه بکري === [[مير معصوم شاهه بکري]] مغل دور جو مشهور تاريخدان، شاعر ۽ عملدار هو. سندس تصنيف ''[[تاريخ معصومي]]'' سنڌ جي تاريخ بابت اهم فارسي ماخذن مان هڪ آهي. مير معصوم شاهه جو تعلق بکر سان هو ۽ سندس نالو سکر جي مشهور [[معصوم شاهه جو منارو|معصوم شاهه جي مناري]] سان پڻ ڳنڍيل آهي. بکر ۽ سکر جي تاريخي آثارن بابت روايتن ۾ مير معصوم شاهه جي تعميراتي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Qaleech"/> === تاريخ مظهر شاهجهاني ۾ بکر === ''[[تاريخ مظهر شاهجهاني]]'' سنڌ جي مغل دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت هڪ اهم فارسي ماخذ آهي. هن ڪتاب جو مصنف [[يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين]] هو، جنهن 1044هه (1634ع–1635ع) ۾ پنهنجي تصنيف مڪمل ڪئي. ڪتاب ۾ بکر کان ٺٽي تائين سنڌ جي انتظامي حالتن، مغل عملدارن، مقامي قبيلن، جاگيردارن ۽ سياسي تڪرارن بابت معلومات ڏنل آهي. بکر جي تاريخ بابت هن ماخذ جي اهميت اها آهي ته اهو مغل دور جي سنڌ کي رڳو بادشاهن جي واقعن تائين محدود نٿو رکي، پر مقامي انتظام ۽ سماجي حالتن بابت پڻ مواد فراهم ڪري ٿو.<ref name="Mazhar">{{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=حيدرآباد|year=1962|language=fa}}</ref> === ڪپڙي جي صنعت ۽ واپار === سترهين صديءَ ۾ بکر ڪپهه ۽ ڪپڙي جي پيداوار سان پڻ لاڳاپيل هو. سنڌ جي تاريخي معاشي مطالعي ۾ بکر جي ڪپهه جي ڪپڙي واري صنعت جو ذڪر ملي ٿو. درياهه جي ڪناري تي واقع هجڻ سبب بکر کي ٻين شهرن سان واپاري رابطن ۾ سهولت حاصل هئي.<ref name="Mubarak1993">{{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|page=8|language=en}}</ref> === دارا شڪوهه ۽ اورنگزيب === [[شاهجهان]] جي پٽن [[دارا شڪوهه]] ۽ [[اورنگزيب عالمگير]] جي وچ ۾ تخت لاءِ جنگ دوران بکر جي قلعي کي فوجي اهميت حاصل ٿي. دارا شڪوهه جي حامين طرفان قلعي کي دفاعي مرڪز طور استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. وينس جي سياح ۽ ليکڪ [[نڪولا منوڪي]] جي مغل دور بابت يادگيرين ۾ پڻ انهيءَ سياسي جدوجهد ۽ فوجي حالتن بابت احوال موجود آهن.<ref name="Manucci">{{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|location=London|year=1907|language=en}}</ref> == ڪلهوڙن جو دور == ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] جي سياسي طاقت وڌڻ سان بکر جي انتظامي حيثيت ۾ تبديليون آيون. [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ اتر سنڌ ۽ بکر تي ڪلهوڙن جو اقتدار مضبوط ٿيو. ڪلهوڙن جي حڪمرانيءَ ۾ بکر سنڌ جي ٻين اهم انتظامي مرڪزن سان ڳنڍيل رهيو. هن دور ۾ سنڌ جي سياسي خودمختياريءَ، مغل درٻار سان لاڳاپن ۽ علائقائي فوجي حالتن ۾ وڏيون تبديليون آيون.<ref name="Lari1994"/> === نادر شاهه جي ڪاهه === 1152هه (1739ع) ۾ [[نادر شاهه افشار]] جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن فوجي مهم دوران سنڌ جي سياسي صورتحال متاثر ٿي. بکر جي قلعي کي نادر شاهه جي ڪاهه دوران نقصان پهچڻ جون روايتون ملن ٿيون، پر قلعي جي مختلف حصن جي تباهيءَ کي ڪنهن هڪ واقعي سان قطعي طور منسوب ڪرڻ لاءِ وڌيڪ آثار قديمه ۽ تاريخي ثبوت گهربل آهن.<ref name="Qaleech"/> == ٽالپرن جو دور == [[ٽالپر خاندان]] جي حڪومت دوران بکر جو قلعو سنڌ جي فوجي ۽ سياسي نظام جو حصو رهيو. سنڌو درياهه تي ان جي بيهڪ سبب قلعي جي اهميت برقرار رهي، جيتوڻيڪ انتظامي ۽ فوجي ضرورتن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون. اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سنڌ ۽ افغانستان بابت فوجي منصوبن سبب بکر جي اهميت ٻيهر وڌي. == برطانوي دور == === برطانوي فوجي قبضي جا معاهدا === اوڻيهين صديءَ ۾ بکر جو قلعو برطانوي فوجي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻيو. برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم جي رڪارڊ موجب خيرپور جي مير رستم 1831ع ۾ بکر جو قلعو برطانوي اختيارين حوالي ڪيو هو. ٻين تاريخي بيانن ۾ 24 ڊسمبر 1838ع واري معاهدي جو ذڪر ملي ٿو، جنهن سان قلعي جي برطانوي فوجي استعمال کي ڳنڍيو ويو آهي. انهن ٻنهي تاريخن کي هڪ ئي واقعي جي تاريخ سمجهڻ بدران مختلف سياسي ۽ فوجي انتظامن جي سلسلي ۾ ڏسڻ گهرجي.<ref name="NAM">{{cite web|title=Fortress of Bukkur from Roree|url=https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19|publisher=National Army Museum|location=London|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref><ref name="Hasan81"/> === پهرين افغان جنگ === [[پهرين اينگلو افغان جنگ]] (1839ع–1842ع) دوران بکر جو قلعو برطانوي فوج لاءِ سامان، رسد ۽ فوجي چرپر جي لحاظ کان اهم مرڪز رهيو. برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب جنرل جان ڪين جي ''آرمي آف دي انڊس'' لاءِ بکر جو ٻيٽ فوجي رسد جي مرڪز طور استعمال ٿيو.<ref name="NAM"/> 1838ع جي برطانوي فوجي بيانن ۾ بکر جي قلعي جي دفاعي بناوت، درياهه جي ٻن شاخن ۽ روهڙي ۽ سکر جي وچ واري گذرگاهه بابت تفصيل موجود آهن.<ref name="ArmyIndus"/> === سنڌو درياهه تي فوجي پل === 1839ع ۾ برطانوي فوج جي سنڌو درياهه پار ڪرڻ لاءِ عارضي پلن جي تعمير هڪ اهم فوجي انجنيئرنگ ڪارروائي هئي. 6 فيبروري 1840ع تي برطانوي پارليامينٽ ۾ ٿيل بحث موجب هن هنڌ سنڌو درياهه ٻن شاخن ۾ ورهايل هو، جن جي وچ ۾ بکر جو ٻيٽ ۽ قلعو واقع هئا. پارلياماني بيان موجب فوج، گهوڙن ۽ هزارين اٺن سميت وڏي فوجي قافلي کي پلن وسيلي درياهه پار ڪرايو ويو.<ref name="Hansard1840">{{cite web|title=Thanks to the Indian Army|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1840/feb/06/thanks-to-the-indian-army|website=Historic Hansard|publisher=UK Parliament|date=1840-02-06|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> === وڪٽوريا نالو === برطانوي دور ۾ بکر جي ٻيٽ کي ''وڪٽوريا'' سڏڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. هي نالو برطانوي انتظام سان لاڳاپيل هو، پر مقامي ۽ تاريخي استعمال ۾ بکر جو نالو برقرار رهيو.<ref name="Hasan81"/> === سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ === 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ بکر جي قلعي کي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ڪيو ويو. برطانوي دور ۾ قلعي جي دفاعي ڪردار ۾ تبديليون آيون. وقت گذرڻ سان نون فوجي ۽ مواصلاتي نظامن جي قيام سبب قديم قلعي جي اهميت گهٽجندي وئي. == تاريخي تصويرون == [[File:The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus.jpg|thumb|1839ع جو تاريخي منظر، جنهن ۾ روهڙي ۽ سنڌو درياهه ۾ بکر جو قلعو ڏيکاريل آهي.]] اوڻيهين صديءَ جي برطانوي مصورن ۽ فوجي سفرناما لکندڙن بکر، روهڙي ۽ سنڌو درياهه جا ڪيترائي منظر محفوظ ڪيا. 1839ع جي هڪ مشهور تصوير ۾ روهڙي جو شهر، بکر جو قلعو، درياهه جي ڪناري تي خيما، اٺ ۽ ٻيا جانور ڏيکاريل آهن. اها تصوير جيمس اٽڪنسن جي ڪم سان لاڳاپيل آهي ۽ وڪي ڪامنز تي موجود آهي.<ref name="Commons1839">{{cite web|title=The town of Roree and the fortress of Bukker, on the Indus|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_town_of_Roree_and_the_fortress_of_Bukker,_on_the_Indus.jpg|website=Wikimedia Commons|year=1839|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> اهڙيون تصويرون قلعي جي اوڻيهين صديءَ واري ظاهري حالت، درياهه جي ڪنارن ۽ فوجي سرگرمين جي مطالعي لاءِ اهم بصري ماخذ آهن. == بکر جا تاريخي ۽ مذهبي ماڳ == بکر ۽ ان جي ڀرپاسي جي علائقن ۾ مختلف صوفي بزرگن، عالمن ۽ ساداتن جون مزارون ۽ تاريخي يادگار موجود آهن. === سيد محمد مڪي === [[سيد محمد مڪي]] بکر جي تاريخي روايتن ۾ اهم شخصيت آهي. سندس سنڌ ۾ آمد ۽ بکر جي نالي بابت مختلف روايتون موجود آهن. سندس خاندان سان لاڳاپيل ڪيترين شخصيتن جو ذڪر سنڌ جي تاريخي ۽ تذڪراتي ڪتابن ۾ ملي ٿو.<ref name="Qaleech"/> === سيد صدرالدين === بکر جي ٻيٽ تي [[سيد صدرالدين]] جي مزار جو ذڪر آثارن بابت موجوده معلومات ۾ ملي ٿو. سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب سيد صدرالدين کي سيد محمد مڪيءَ جو پٽ ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="EFT"/> === سيد حيدر حقاني === [[سيد حيدر حقاني]] جو نالو بکر جي ساداتن جي تاريخ ۾ اچي ٿو. مرزا قليچ بيگ جي لکڻين موجب سيد حيدر حقانيءَ جو تعلق سيد محمد مڪيءَ جي اولاد سان هو ۽ سندس قبر پڻ هن علائقي ۾ موجود هئي.<ref name="Qaleech"/> === شيخ نوح بکري === [[شيخ نوح بکري]] کي سنڌ جي قديم صوفي روايتن ۾ اهم بزرگ طور ياد ڪيو ويو آهي. تاريخي تذڪرن ۾ سندس تعلق [[سهرورديه سلسلو|سهرورديه سلسلي]] سان ڄاڻايو ويو آهي. سندس احوال [[بهاءُ الدين زڪريا ملتاني]] جي دور جي صوفي تاريخ سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه حاجي دريائي === شاهه حاجي دريائي بابت بکر جي مقامي روايتن ۾ سندس مزار ۽ درياهه سان لاڳاپيل هڪ ڪرامتي داستان ملي ٿو. مرزا قليچ بيگ اهڙي روايت نقل ڪئي آهي، جنهن ۾ درياهه مان هڪ صندوق ملڻ ۽ ان ۾ هڪ لاش هجڻ جو ذڪر آهي. هي احوال مقامي مذهبي لوڪ روايت جي حيثيت رکي ٿو، نه ته تصديق ٿيل تاريخي واقعي جي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه مقصود === شاهه مقصود، جنهن کي شاهه موجود پڻ سڏيو ويو آهي، بابت بکر جي تاريخي روايتن ۾ ذڪر ملي ٿو. سندس مزار ۽ ميلي سان لاڳاپيل لوڪ داستان پڻ مرزا قليچ بيگ جي لکڻين ۾ محفوظ آهن. انهن روايتن ۾ غيبي بازارن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي علائقي جي مذهبي لوڪ ادب جي حصي طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Qaleech"/> === مير ابوالغيث === مير ابوالغيث بکر جي ساداتن سان تعلق رکندڙ هڪ تاريخي شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي. روايتن موجب تيموري دور ۾ بکر جي سياسي حالتن دوران سندس اثر ۽ حيثيت اهم هئي. هڪ روايت ۾ [[مرزا پير محمد تيموري]] سان سندس ملاقات ۽ اروڙ جي پرڳڻي بابت احوال پڻ ملي ٿو.<ref name="Qaleech"/> === مير ابوالبقا === مير ابوالبقا بکر جي ساداتن مان هو. تاريخي روايتن موجب همايون جي سنڌ ۾ موجودگيءَ دوران سندس مغل بادشاهه سان لاڳاپا قائم ٿيا. مرزا قليچ بيگ موجب بکر جي مقامي عملدارن سان اختلافن سبب کيس قتل ڪيو ويو. انهيءَ واقعي جي تفصيلن کي ٻين همعصر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه قطب الدين === شاهه قطب الدين بن شاهه محمود بابت روايت آهي ته هو خراسان مان بکر آيو ۽ مذهبي علم ۽ وعظ سان لاڳاپيل رهيو. مرزا قليچ بيگ موجب شاهه حسن ارغون کيس بکر جو شيخ الاسلام مقرر ڪيو. سندس وفات 977هه (1569ع–1570ع) ۾ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Qaleech"/> === شاهه جهانگير هاشمي === شاهه جهانگير هاشمي فارسي شاعريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو، جنهن جو ذڪر بکر جي علمي ۽ ادبي تاريخ ۾ ملي ٿو. روايتن موجب هو خراسان مان سنڌ آيو ۽ ارغون دور ۾ بکر سان لاڳاپيل رهيو. سندس نالو فارسي مثنوي ۽ ادبي سرگرمين سان پڻ ڳنڍيل آهي.<ref name="Qaleech"/> == علمي ۽ ادبي اهميت == بکر سنڌ جي تاريخي علمي مرڪزن مان هڪ رهيو آهي. مختلف دورن ۾ هتي عالمن، فقيهن، صوفي بزرگن، شاعرن ۽ تاريخدانن جي موجودگيءَ جو ذڪر ملي ٿو. بکر سان لاڳاپيل علمي شخصيتن ۾ مير معصوم شاهه بکري، سيد محمد مڪي ۽ ٻين عالمن جا نالا اهم آهن. سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بکر جي حيثيت خاص طور ان ڪري اهم آهي جو ڪيترائي تاريخي ماخذ هن علائقي جي سياسي، مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. === چچ نامي جي فارسي تحرير === ''[[چچ نامو]]'' سنڌ جي قديم تاريخ بابت هڪ اهم فارسي متن آهي. ان جي فارسي تحرير [[علي ڪوفي]] سان منسوب آهي، جنهن جو ڪم 613هه (1216ع–1217ع) سان لاڳاپيل ڄاڻايو وڃي ٿو. ڪجهه تاريخي مطالعي موجب علي ڪوفيءَ جي هن تصنيف جو تعلق بکر سان هو. چچ نامي جي اصل عربي ماخذ، فارسي متن ۽ ان جي تاريخي حيثيت بابت جديد تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Lari1994"/> == موجوده حالت ۽ آثارن جو تحفظ == بکر جي قلعي جا ڪيترائي قديم حصا وقت گذرڻ سان تباهه ٿي چڪا آهن. وڪي ڪامنز تي 18 سيپٽمبر 2016ع تي ورتل تصويرن ۾ قلعي جي باقيات جي حالت ڏسي سگهجي ٿي. تصويرن جي وضاحت موجب قلعي جون قديم ڀتيون ۽ دروازا وڏي حد تائين غيرواضح يا تباهه ٿيل آهن.<ref name="CommonsModern">{{cite web|title=Bakhar Fort 1.jpg|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bakhar_Fort_1.jpg|website=Wikimedia Commons|date=2016-09-18|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> سنڌ جي تاريخي ورثي بابت فهرستن ۾ بکر جو قلعو هڪ اهم ماڳ طور شامل آهي. وڪي ڪامنز جي ورثي واري فهرست ۾ هن ماڳ جي سڃاڻپ ''SD-58'' طور ڏنل آهي.<ref name="CommonsCategory">{{cite web|title=Category:Bakkar Fort, Sukkur|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur|website=Wikimedia Commons|language=en|access-date=2026-10-08}}</ref> سنڌ جي ورثي جي تحفظ واري اداري موجب ٻيٽ تي تعليمي استعمال ۽ تاريخي مزار جي موجودگي پڻ ڄاڻايل آهي. موجوده عمارتن، آثارن ۽ استعمال بابت تفصيلي معلومات لاءِ جديد سرڪاري سروي ضروري آهي.<ref name="EFT"/> == تاريخي اهميت == بکر جي قلعي جي اهميت ڪيترن سببن ڪري نمايان رهي آهي: * سنڌو درياهه جي اهم گذرگاهه تي واقع هجڻ؛ * اتر سنڌ جي فوجي دفاع ۾ ڪردار؛ * سنڌ جي مختلف حڪمران خاندانن جو انتظامي مرڪز هجڻ؛ * مغل دور ۾ بکر سرڪار سان لاڳاپيل هجڻ؛ * تاريخي واپار ۽ ڪپڙي جي صنعت سان تعلق؛ * صوفي بزرگن، عالمن ۽ تاريخدانن سان لاڳاپيل علمي ورثو؛ * برطانوي دور ۾ فوجي رسد ۽ درياهه پار ڪرڻ جي مهمن ۾ ڪردار. بکر جو قلعو سنڌ جي تاريخي جاگرافي، فوجي تعميرات ۽ سياسي تبديلين جي مطالعي لاءِ اهم ماڳ آهي. == تاريخي واقعن جي مختصر ترتيب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #cbd5e1;background:#ffffff;" |+ style="background:#0869a8;color:white;padding:10px;" | بکر جي تاريخ جا اهم مرحلا |- ! style="background:#dbeafe;color:#1d4ed8;" | هجري تاريخ ! style="background:#d1fae5;color:#047857;" | عيسوي تاريخ ! style="background:#ede9fe;color:#6d28d9;" | واقعو |- | 171هه | 787ع–788ع | شيخ ابو تراب سان منسوب تعمير جي غيرمصدق روايت |- | 333هه | 944ع–945ع | قلعي جي بنياد بابت لب تاريخ سنڌ جي روايت |- | 613هه | 1216ع–1217ع | علي ڪوفيءَ جي چچ نامي جي فارسي تحرير جو دور |- | ستين صدي هجري | تيرهين صدي عيسوي | سيد محمد مڪيءَ جي آمد ۽ بکر جي نالي بابت روايتون |- | اٺين صدي هجري | چوڏهين صدي عيسوي | ابن بطوطا جي سنڌ واري سفر جو دور |- | نائين صدي هجري | پندرهين صدي عيسوي | سمن جي دور ۾ بکر جي فوجي اهميت |- | ڏهين صدي هجري | سورهين صدي عيسوي | ارغونن ۽ سلطان محمود ڪوڪلتاش جو دور |- | 948هه–949هه | 1541ع–1542ع | همايون جو سنڌ ۾ قيام |- | 977هه | 1569ع–1570ع | شاهه قطب الدين جي وفات جي روايتي تاريخ |- | 1044هه | 1634ع–1635ع | تاريخ مظهر شاهجهاني جي تاليف |- | 1152هه | 1739ع | نادر شاهه جي سنڌ ۽ هندستان ڏانهن مهم |- | 1246هه–1247هه | 1831ع | برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم موجب قلعي جي حوالي ٿيڻ جو ذڪر |- | 1254هه | 1838ع | برطانوي فوجي انتظامن ۽ معاهدن جو دور |- | 1254هه–1255هه | 1839ع | آرمي آف دي انڊس جي فوجي سرگرمين ۾ قلعي جو استعمال |- | 1259هه | 1843ع | سنڌ تي برطانوي قبضو |} == تاريخي ماخذن بابت تنقيدي جائزو == بکر جي قديم تاريخ بابت مختلف ڪتابن ۾ بيان ٿيل واقعن جي تاريخن ۽ تفصيلن ۾ اختلاف موجود آهن. خاص طور قلعي جي ابتدائي تعمير، بگهرور ۽ بکر جي سڃاڻپ، سيد محمد مڪيءَ جي آمد، قديم جنگين ۽ قلعي جي مرمت بابت روايتن کي قطعي تاريخي حقيقتن کان الڳ رکڻ ضروري آهي. قديم تاريخي ماخذن ۾ ڪڏهن بکر جي شهر، ڪڏهن قلعي ۽ ڪڏهن وڏي انتظامي علائقي کي هڪ ئي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. انهيءَ سبب مختلف واقعن کي موجوده ٻيٽ واري قلعي سان ڳنڍڻ وقت تاريخي ۽ جاگرافيائي احتياط جي ضرورت آهي. بکر جي تاريخ جي مطالعي لاءِ ''چچ نامو''، ''تاريخ معصومي''، ''تحفة الڪرام''، ''تاريخ مظهر شاهجهاني'' ۽ جديد آثار قديمه بابت تحقيق کي گڏ پڙهڻ مفيد آهي. == پڻ ڏسو == * [[بکر سرڪار]] * [[سکر]] * [[روهڙي]] * [[اروڙ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سکر بئراج]] * [[معصوم شاهه جو منارو]] * [[سيد محمد مڪي]] * [[مير معصوم شاهه بکري]] * [[تاريخ معصومي]] * [[تحفة الڪرام]] * [[تاريخ مظهر شاهجهاني]] * [[سنڌ جا قلعا]] * [[سنڌ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book|last=Hasan|first=Shaikh Khurshid|title=Historical Forts in Pakistan|publisher=National Institute of Historical and Cultural Research|location=Islamabad|year=2005|isbn=9694150698|pages=81–85|language=en}} * {{cite book|last=Lari|first=Suhail Zaheer|title=A History of Sindh|publisher=Oxford University Press|year=1994|isbn=0195775015|language=en}} * {{cite book|last=Khan|first=Ansar Zahid|title=History and Culture of Sind: A Study of Socioeconomic Organization and Institutions During the 16th and 17th Centuries|publisher=Royal Book Company|year=1980|language=en}} * {{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|edition=چوٿون|year=1999|language=sd}} * {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|editor=پير حسام الدين راشدي|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1962|language=fa}} * {{cite book|author=يوسف ميرڪ بن مير ابوالقاسم نمڪين|title=تاريخ مظهر شاهجهاني|translator=نياز همايوني|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1979|language=sd}} * {{cite book|last=Ali|first=Mubarak|title=Sindh Observed: Selection from the Journal of Sindh Historical Society|publisher=Gautam Publishers|year=1993|language=en}} * {{cite book|last=Khan|first=Mubarak Ali|title=Essays on the History of Sindh|year=2005|language=en}} * {{cite book|last=Manucci|first=Niccolao|title=Storia do Mogor|editor=William Irvine|publisher=John Murray|year=1907|language=en}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://heritage.eftsindh.com/site/163/sukkur/bakhar بکر جو قلعو — سنڌ جي تاريخي ورثي جو ادارو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bakkar_Fort,_Sukkur بکر جي قلعي جون تصويرون — وڪي ڪامنز] * [https://collection.nam.ac.uk/detail.php?acc=1971-02-33-510-19 بکر جي قلعي جو تاريخي منظر — برطانوي نيشنل آرمي ميوزيم] * [https://www.history.navy.mil/research/library/online-reading-room/title-list-alphabetically/n/narrative-march-operations-army-indus.html آرمي آف دي انڊس جي فوجي مهم جو تاريخي بيان] {{Authority control}} {{Castles in Pakistan}} [[زمرو:سکر ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ٻيٽ]] [[زمرو:سنڌ جا تاريخي ماڳ]] [[زمرو:سنڌ جا قلعا]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌو درياهه جا ٻيٽ]] [[زمرو:سنڌ ۾ مغل دور]] h1578hu1t5gd33po2q81pymwy1a1nss 0 37281 421145 405216 2026-10-12T21:43:40Z Intisar Ali 8681 421145 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Gandhara scroll.jpg|thumb|250px|گنڌارا جي قديم ٻڌمت واري دستاويزي روايت جو مثال.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] adnybvbu26q0zxhhp2mltf9cjfo710z 421146 421145 2026-10-12T21:44:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 421146 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Gandhara scroll.jpg|thumb|250px|گنڌارا جي قديم ٻڌمت واري دستاويزي روايت جو مثال.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] 08f0fkgsgh24eu6v9olbeode226ew1j 421147 421146 2026-10-12T21:45:03Z Intisar Ali 8681 421147 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Gandhara scroll.jpg|thumb|250px|گنڌارا جي قديم ٻڌمت واري دستاويزي روايت جو مثال.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] au4xkx8zwnscticjr4q1hjppdw05bbf 421148 421147 2026-10-12T21:46:31Z Intisar Ali 8681 /* پراڪرت ۽ ٻڌمت */ 421148 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] qvf60mopkkb5sdly2mnen1n6pbxv02l 421149 421148 2026-10-12T21:47:29Z Intisar Ali 8681 /* ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان */ 421149 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] 31w261bdj2l5jtawi12naf78n1zpdj3 421150 421149 2026-10-12T21:47:59Z Intisar Ali 8681 421150 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] 0f8mbr3otnff1kwuzjts0v7wz0ciubp 421151 421150 2026-10-12T21:48:52Z Intisar Ali 8681 421151 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] q24be8r2gprxpzs5a6rs0mwowptz5xn 421152 421151 2026-10-12T21:50:23Z Intisar Ali 8681 421152 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] == زمرا == [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] pmft70g3x3ynqtqcmgoso91v4t3uit6 421153 421152 2026-10-12T21:50:50Z Intisar Ali 8681 421153 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] jeippa2ay4x5zp35m6cpycq4cjl1u1w 421154 421153 2026-10-12T21:51:38Z Intisar Ali 8681 421154 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13}}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] t9mmar95xx9osgb28sgr6uwr0n7kcai 421155 421154 2026-10-12T21:57:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 421155 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. <ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.ames.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13 }}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies, University of Oxford |url=https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] 8vonqeio0xkzqdnroc1t0qa3tn4zoun 421156 421155 2026-10-12T22:00:43Z Intisar Ali 8681 421156 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچولي هند-آريائي ٻولين ۽ ادبي ٻولين جو تاريخي مجموعو}} {{Infobox language family | name = پراڪرت | altname = Prakrit | familycolor = Indo-European | region = [[ڏکڻ ايشيا]]، خاص ڪري [[هندستاني ننڍو کنڊ]] | fam1 = [[هند-يورپي ٻوليون]] | fam2 = [[هند-ايراني ٻوليون]] | fam3 = [[هند-آريائي ٻوليون]] | child1 = [[مها راشٽري پراڪرت]] | child2 = [[شؤرسيني پراڪرت]] | child3 = [[ماگڌي پراڪرت]] | child4 = [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] | child5 = [[گنڌاري ٻولي]] | child6 = [[اپڀرنش]] | iso2 = pra | iso5 = pra | glotto = midd1350 | glottoname = Late Middle Indo-Aryan | map = Word for Prakrit Praakritee in the Mandsaur stone inscription of Yashodharman-Vishnuvardhana 532 CE.jpg | mapcaption = 532ع جي مندسور ڪتبي ۾ «پراڪرت» لفظ جو قديم لکت ۾ مثال }} '''پراڪرت''' (سنسڪرت: प्राकृत، ''Prākṛta''؛ انگريزي: ''Prakrit'') قديم ۽ وچولي دور جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولين]] ۽ انهن جي ادبي صورتن جو هڪ مجموعي نالو آهي. اهي ٻوليون [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي مختلف علائقن ۾ رائج رهيون ۽ انهن جو استعمال عام گفتگو، مذهبي تبليغ، شاهي ڪتبن، شاعري، ناٽڪن ۽ ٻين ادبي صنفن ۾ ٿيندو رهيو. لسانيات ۾ انهن کي عام طور [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي]] (Middle Indo-Aryan) مرحلي سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي. <ref name="OxfordPrakrit">{{cite web |title=Prakrit |url=https://www.ames.ox.ac.uk/prakrit |website=Faculty of Asian and Middle Eastern Studies |publisher=University of Oxford |language=en |access-date=2026-10-13 }}</ref><ref name="Woolner1928">{{cite book |last=Woolner |first=Alfred C. |title=Introduction to Prakrit |year=1928 |publisher=University of the Punjab |url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706 |language=en}}</ref> پراڪرت ڪنهن هڪ مقرر ٻوليءَ جو نالو نه هو. مختلف دورن ۾ ''مها راشٽري''، ''شؤرسيني''، ''ماگڌي''، ''ارڌ ماگڌي'' ۽ ٻين لساني صورتن کي پراڪرت جي نالي سان سڃاتو ويو. وسيع لساني استعمال ۾ [[پالي ٻولي|پالي]]، [[گنڌاري ٻولي|گنڌاري]] ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن ۾ محفوظ ٻولين کي پڻ وچولي هند-آريائي ٻولين جي تاريخ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي؛ تنهن هوندي به پراڪرت جي تنگ ادبي وصف ۾ انهن سڀني کي لازمي طور شامل نٿو ڪيو وڃي.<ref name="Ollett2017">{{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |year=2017 |publisher=University of California Press |isbn=9780520296220 |url=https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes |language=en}}</ref> پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[سنسڪرت]]، [[پالي ٻولي|پالي]]، [[اپڀرنش]] ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي. جديد [[سنڌي ٻولي]] پڻ هند-آريائي خاندان سان تعلق رکي ٿي. سنڌيءَ جي تاريخي بناوت ۽ لفظي ذخيري کي سمجهڻ لاءِ پراڪرت ۽ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي، پر سنڌيءَ جي سموري ارتقا کي ڪنهن هڪ ادبي پراڪرت مان نڪتل قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="Masica1991">{{cite book |last=Masica |first=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |year=1991 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521299442 |language=en}}</ref> سنڌي عالم [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي ارتقا ۽ سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي لاڳاپن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي. سندس تحقيق سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ جو اهم ماخذ آهي، جيتوڻيڪ ان ۾ موجود ڪجهه تاريخي ۽ لساني نتيجن جي جديد تحقيق جي روشنيءَ ۾ نئين سر تشريح ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html}}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''پراڪرت'' سنسڪرت جي لفظ ''پرڪرتي'' (प्रकृति؛ ''Prakṛti'') سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ فطرت، اصل حالت ۽ بنيادي صورت شامل آهن. انهيءَ بنياد تي پراڪرت جي معنيٰ قدرتي، عام يا رواجي ٻوليءَ جي صورت ۾ پڻ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Woolner1928"/> قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن مان ڪيترن جو خيال هو تہ سنسڪرت بنيادي يا معياري ٻولي آهي ۽ پراڪرت ان مان پيدا ٿيل ٻولي آهي. مثال طور، [[هيمچندر آچاريا]] پراڪرت جي وضاحت سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي ڪئي. ٻئي طرف جديد تاريخي لسانيات پراڪرت ٻولين کي قديم هند-آريائي ڳالهائجندڙ صورتن جي فطري ارتقا جو نتيجو سمجهي ٿي؛ انهن کي لازمي طور معياري ڪلاسيڪي سنسڪرت مان سڌو پيدا ٿيل نٿي سمجهي.<ref name="PischelGrammar">{{cite book |last=Pischel |first=Richard |title=Grammar of the Prākrit Languages |translator=Subhadra Jha |publisher=Motilal Banarsidass |year=1999 |isbn=9788120816800 |language=en}}</ref><ref name="Ollett2017"/> ڀيرومل آڏواڻيءَ پڻ ''پرڪرتي'' جي ٻن معنائن، يعني «قدرت» ۽ «اصلوڪي صورت»، جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ اهو فرق عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻوليءَ ۽ ادبي طور سنواريل ٻوليءَ جي نسبت سان سمجهي سگهجي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت جي تاريخي ارتقا == === قديم هند-آريائي ٻولين کان پراڪرت تائين === [[File:Mandasor stone inscription of Yashodharman Vishuvardhana.jpg|thumb|250px|532ع جو مندسور ڪتبو؛ قديم هندستان جي لساني ۽ ڪتبي واري روايت جو هڪ مثال.]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخ کي عام طور ٽن وڏن مرحلن ۾ ورهايو ويندو آهي: قديم هند-آريائي، وچولي هند-آريائي ۽ جديد هند-آريائي. ويدي سنسڪرت قديم مرحلي جي نمائندگي ڪري ٿي، جڏهن تہ پراڪرت ۽ پالي جون مختلف صورتون وچولي مرحلي سان تعلق رکن ٿيون. جديد سنڌي، هندي، گجراتي، مراٺي، بنگالي ۽ ٻيون ٻوليون جديد هند-آريائي مرحلي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Masica1991"/> وچولي هند-آريائي ٻولين جا قديم ترين محفوظ لکت وارا مثال ٽين صدي قبل مسيح ۾ [[اشوڪ]] جي فرمانن مان ملن ٿا. انهن ڪتبن ۾ علائقائي ٻولين ۽ اچارن جا فرق موجود آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ ان وقت هند-آريائي ٻولين جون مختلف مقامي صورتون استعمال ٿي رهيون هيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اشوڪ جا ڪتبا ۽ قديم پراڪرت === [[اشوڪ]] جي دور ۾ حڪومتي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ سمجهه ۾ ايندڙ ٻولين ۽ رسم الخطن ۾ لکرايا ويا. انهن فرمانن جي ٻولي هڪجهڙي نه هئي؛ اتر-اولهه، اولهه ۽ اوڀر هندستان جي ڪتبن ۾ لساني فرق ملي ٿو. اشوڪ جا ڪتبا پراڪرت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکن ٿا، ڇاڪاڻ تہ اهي وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي طور تاريخ مقرر ڪري سگهجندڙ قديم شاهديون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === ادبي پراڪرت جو دور === عيسوي سن جي شروعاتي صدين کان پراڪرت ٻولين کي درٻاري شاعري، رزميه ادب، مذهبي تصنيفن ۽ ناٽڪن ۾ نمايان حيثيت حاصل ٿي. خاص ڪري مها راشٽري پراڪرت شاعريءَ ۾، شؤرسيني ناٽڪن جي مڪالمن ۾، ۽ ارڌ ماگڌي جين مذهبي روايت ۾ اهم رهي. جديد محقق اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت رڳو عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولي نه رهي، پر قديم هندستان جي اعليٰ ادبي ثقافت جو پڻ اهم حصو بڻجي وئي. ان ڪري پراڪرت ۽ سنسڪرت جي لاڳاپي کي رڳو «اعليٰ» ۽ «هيٺين» ٻوليءَ جي سادي ورهاست سان بيان نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش جو مرحلو === وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين تاريخي مرحلي کي عام طور ''اپڀرنش'' (Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو ويندو آهي. اپڀرنش جي مختلف علائقائي صورتن مان جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا بابت اهم معلومات ملي ٿي. اپڀرنش جو لغوي مفهوم پراڻي وياڪرڻي روايت ۾ «معياري صورت کان بدليل» يا «بگڙيل» هو، پر جديد لسانيات ۾ ان کي ٻولين جي فطري تاريخي ارتقا جو مرحلو سمجهيو وڃي ٿو، نہ تہ ڪنهن ٻوليءَ جي حقيقي خرابي يا زوال جو ثبوت.<ref name="Masica1991"/><ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ٻولين جا اهم قسم == قديم ۽ وچولي دور جي مختلف متنن ۾ پراڪرت جا ڪيترائي نالا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه مخصوص ادبي ٻوليون هيون، ڪجهه مذهبي متنن ۾ استعمال ٿينديون هيون، ۽ ڪجهه نالا جديد محققن قديم ڪتبن ۽ دستاويزن جي ٻولين لاءِ اختيار ڪيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #547BA5; border-collapse:collapse; font-size:95%;" |+ style="background:#244D75;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | پراڪرت ۽ لاڳاپيل وچولي هند-آريائي ٻوليون ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | ٻولي ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | تاريخي يا ادبي تعلق ! style="background:#DCEAF8;color:#173A5B;" | اهم استعمال |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[مها راشٽري پراڪرت]]''' | مهاراشٽر ۽ دکن سان روايتي نسبت | شاعري، گيت ۽ ادبي تصنيفون |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[شؤرسيني پراڪرت]]''' | اتر هندستان جي شؤرسين علائقي سان نسبت | سنسڪرت ناٽڪن جا مڪالما ۽ ادبي نثر |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[ماگڌي پراڪرت]]''' | مگڌ ۽ اوڀر هندستان سان نسبت | ناٽڪن ۽ ٻين ادبي متنن ۾ استعمال |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[ارڌ ماگڌي پراڪرت]]''' | جين مذهبي روايت سان ويجهو تعلق | جين آگم ۽ مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[گنڌاري ٻولي]]''' | گنڌارا ۽ اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا | ٻڌمت جا دستاويز، کروشٺي لکت ۽ ڪتبا |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[پالي ٻولي]]''' | وچولي هند-آريائي ٻولين سان لاڳاپيل | ٿيرواد ٻڌمت جو مذهبي ادب |- | style="background:#E5F4F1;" | '''[[پئشاچي پراڪرت]]''' | قديم ادبي ۽ وياڪرڻي روايت | ادبي روايتن ۾ ذڪر؛ اصل صورت جا محفوظ شاهد محدود |- | style="background:#F0E9FA;" | '''[[اپڀرنش]]''' | وچولي هند-آريائي جو پوئين دور وارو مرحلو | شاعري، مذهبي ادب ۽ جديد ٻولين جي ارتقا جو مطالعو |} مٿين جدول ۾ شامل سڀني ٻولين کي هر قديم عالم هڪجهڙي معنيٰ ۾ «پراڪرت» نه سڏيو آهي. مثال طور، پالي ۽ گنڌاري وچولي هند-آريائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون، پر ادبي پراڪرت جي تنگ تعريف ۾ انهن جي حيثيت مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Ollett2017"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === مها راشٽري پراڪرت === مها راشٽري پراڪرت قديم هندستان جي نمايان ادبي پراڪرتن مان هڪ هئي. اها خاص طور شاعري ۽ عشقيه ادب سان لاڳاپيل رهي. ڪيترن قديم وياڪرڻ نويسن پراڪرت جي قاعدن کي بيان ڪرڻ وقت مها راشٽريءَ کي بنيادي ادبي نموني طور استعمال ڪيو.<ref name="PischelGrammar"/> === شؤرسيني پراڪرت === شؤرسيني پراڪرت کي قديم هندستان جي ناٽڪي ادب ۾ اهم مقام حاصل هو. سنسڪرت ناٽڪن ۾ مختلف ڪردارن جي گفتگو لاءِ جدا جدا پراڪرت صورتون مقرر ڪيون وينديون هيون، جن مان شؤرسيني هڪ نمايان ٻولي هئي.<ref name="Ollett2017"/> === ماگڌي ۽ ارڌ ماگڌي === ماگڌي پراڪرت جو نالو قديم مگڌ علائقي سان لاڳاپيل آهي. ارڌ ماگڌي پراڪرت جين مذهبي ادب ۾ خاص اهميت رکي ٿي. ٻنهي کي هڪ ئي ٻولي سمجهڻ بدران انهن جي جدا ادبي ۽ تاريخي روايتن کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري پراڪرت === گنڌاري قديم اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا جي هڪ وچولي هند-آريائي ٻولي هئي. اها خاص طور [[گنڌارا]] جي ٻڌمت واري روايت ۽ [[کروشٺي رسم الخط]] سان لاڳاپيل آهي. ان جا محفوظ دستاويز اتر-اولهه پاڪستان ۽ وچ ايشيا جي قديم لساني تاريخ لاءِ اهم آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پئشاچي پراڪرت === پئشاچي جو ذڪر قديم هندستاني ادبي ۽ وياڪرڻي روايتن ۾ ملي ٿو. ان کي بعض روايتن ۾ مخصوص علائقن يا برادرين سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر ان جي اصل ڳالهائجندڙ صورت ۽ جاگرافيائي حدن بابت يقيني شاهديون محدود آهن. ڀيرومل آڏواڻيءَ پئشاچي ۽ سنڌ جي قديم آباديءَ جي لاڳاپن بابت روايتي نظريا بيان ڪيا آهن. انهن نظرين کي تاريخي لسانيات جي ثابت ٿيل نتيجن بدران پراڻي علمي روايت جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === اپڀرنش === {{Main|اپڀرنش}} اپڀرنش وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين دور سان لاڳاپيل هڪ اهم اصطلاح آهي. اهو ڪنهن هڪ علائقي جي واحد ٻوليءَ جو نالو نه هو، بلڪه مختلف علائقائي ۽ ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي استعمال ۾ هن اصطلاح سان غيرمعياري يا بدليل ٻوليءَ جو تصور ڳنڍيل هو. جديد تحقيق ۾ اپڀرنش کي سنڌي، گجراتي، هندي ۽ ٻين جديد هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Masica1991"/><ref name="AdvaniPrakrit"/> == پالي ۽ پراڪرت جو لاڳاپو == {{Main|پالي ٻولي}} '''پالي''' (Pāli) وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ادبي صورتن مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور [[ٿيرواد ٻڌمت]] جي مذهبي ڪتابن سان لاڳاپيل آهي. پالي ۽ پراڪرت ۾ ڪيترائي صوتياتي، صرفي ۽ نحوي اشتراڪ موجود آهن، ڇاڪاڻ تہ ٻنهي جو تعلق قديم هند-آريائي ٻولين جي ارتقا سان آهي. تنهن هوندي بہ پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي ماءُ يا واحد بنيادي ٻولي قرار ڏيڻ درست ناهي.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> قديم هندستان ۾ مختلف علائقائي ٻوليون رائج هيون. انهن مان ڪن ٻولين مذهبي ۽ ادبي حيثيت حاصل ڪئي، جن ۾ پالي ۽ پراڪرت جون مختلف صورتون شامل هيون. پاليءَ جي قديم محفوظ صورتن ۽ [[اشوڪ]] جي ڪتبن مان وچولي هند-آريائي ٻولين جي شروعاتي تاريخ بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي نالي جو بنياد === لفظ ''پالي'' جي تاريخي معنيٰ ۽ استعمال بابت مختلف وضاحتون ڏنيون ويون آهن. ٻڌمت جي علمي روايت ۾ هن اصطلاح جو تعلق مقدس متن يا انهن جي اصل عبارت سان رهيو آهي. وقت گذرڻ سان اهو نالو انهن متنن جي ٻوليءَ لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ پالي لفظ جي بڻ بنياد بابت مختلف پراڻا رايا بيان ڪيا آهن. هن سنسڪرت لفظن سان ان جي ممڪن نسبت ۽ ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن ۾ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو آهي. اهي وضاحتون سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم آهن، پر انهن مان سڀني کي جديد لسانيات جا متفقه نتيجا نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === گوتم ٻڌ ۽ پالي === [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات قديم هندستان جي عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ مقامي ڳالهائجندڙ ٻولين جو استعمال اهم رهيو. ٻڌمت جي روايت موجب مذهبي تعليمات کي اهڙي ٻوليءَ ۾ پيش ڪرڻ جي اهميت هئي، جيڪا ٻڌندڙن لاءِ سمجهڻ ۾ آسان هجي. بعد ۾ ٿيرواد ٻڌمت جا مذهبي متن پاليءَ ۾ محفوظ ٿيا. انهن متنن جو مجموعو ''[[ٽپٽڪ]]'' يا ''تري پٽڪ'' سڏجي ٿو. پاليءَ کي گوتم ٻڌ جي پنهنجي واحد ڳالهائجندڙ ٻولي قرار ڏيڻ بابت قطعي تاريخي اتفاق موجود ناهي؛ ان جي محفوظ ادبي صورت ڪيترن صدين جي مذهبي ۽ لساني روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Woolner1928"/><ref name="OxfordPrakrit"/> === پاليءَ جي جاگرافيائي پکيڙ === پاليءَ کي [[سريلنڪا]]، [[ميانمار]]، [[ٿائيلينڊ]]، [[ڪمبوڊيا]] ۽ [[لائوس]] ۾ ٿيرواد ٻڌمت جي مذهبي ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت حاصل رهي آهي. انهن علائقن ۾ پالي مذهبي متنن جي پڙهڻ، تفسير ۽ مطالعي لاءِ استعمال ٿيندي رهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پاليءَ جي پکيڙ کي ٻڌمت جي تاريخ ۽ هندستان کان ٻاهر مذهبي رابطن سان ڳنڍيو آهي. سندس بيان ۾ سريلنڪا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي مذهبي روايتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ ٻڌمت == [[File:Fragmentary Buddhist text - Gandhara birchbark scrolls (1st C), part 31 - BL Or. 14915.jpg|thumb|250px|پهرين صدي عيسويءَ جو گنڌارا سان لاڳاپيل ٻڌمت وارو قلمي نسخو، جيڪو ڀوڄ وڻ جي ڇل تي خروشٺي رسم الخط ۾ لکيل آهي. برٽش لائبريريءَ جو مجموعو.]] [[File:Manuscrit BnF pali 715-A.jpg|thumb|250px|گنڌاري ٻوليءَ ۾ خروشٺي رسم الخط سان لکيل ڌمپد جو قديم قلمي نسخو، ڀوڄ وڻ جي ڇل تي تحرير ٿيل. فرانس جي قومي ڪتبخاني جو مجموعو.]] [[ٻڌمت]] جي تاريخ ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم مقام حاصل آهي. پالي کان سواءِ [[گنڌاري ٻولي]] پڻ ٻڌمت جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل هئي. گنڌاريءَ جا دستاويز خاص طور [[کروشٺي رسم الخط]] ۾ محفوظ ٿيا آهن. گنڌارا جي ٻڌمت واري روايت اتر-اولهه هندستاني ننڍي کنڊ ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ مذهبي، ثقافتي ۽ لساني رابطن جو اهم ثبوت آهي. گنڌاريءَ جو مطالعو ان ڪري بہ اهم آهي جو اها وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه واري تاريخ بابت سڌيون لکت واريون شاهديون فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === سنڌ ۽ ٻڌمت === قديم سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ بابت تاريخي ۽ آثارِ قديمه جا ثبوت ملن ٿا. سنڌ جي مختلف ماڳن مان ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار مليا آهن، پر انهن مان اهو نتيجو نٿو نڪري تہ قديم سنڌ جا سڀ رهواسي پالي ڳالهائيندا هئا. ڀيرومل آڏواڻيءَ سنڌ ۾ ٻڌمت جي پکيڙ ۽ پاليءَ جي امڪاني استعمال بابت لکيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت جي مذهبي رابطن سان گڏ پاليءَ جي ڄاڻ بہ سنڌ ۾ پهتي هوندي. اها تشريح تاريخي طور ممڪن آهي، پر سنڌ ۾ پاليءَ جي عام ڳالهائجندڙ ٻولي هجڻ لاءِ الڳ لساني ۽ ڪتبي واري شاهدي ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين مت == [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|250px|''سوريه پرجناپتي سوتر'' جو مخطوطو، جين پراڪرت ادب جو هڪ مثال.]] [[جين مت]] جي مذهبي ۽ ادبي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين ڌرم جا ڪيترائي قديم مذهبي متن [[ارڌ ماگڌي پراڪرت]] ۾ محفوظ آهن. ان کان سواءِ جين مصنفن مها راشٽري ۽ ٻين پراڪرت صورتن ۾ مذهبي ڪهاڻيون، اخلاقي تعليمات، تفسيرون ۽ ادبي تصنيفون لکيون.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> جين مت جي روايت موجب [[مهاوير]] جي تعليمات عام ماڻهن تائين پهچائڻ لاءِ اهڙيون ٻوليون استعمال ڪيون ويون، جيڪي سنسڪرت جي رسمي ادبي روايت کان مختلف هيون. وقت سان گڏ انهن ٻولين جون پنهنجون مذهبي ۽ ادبي روايتون قائم ٿيون. === ارڌ ماگڌي ۽ جين آگم === ارڌ ماگڌي پراڪرت کي جين مذهبي ڪتابن، خاص طور شروعاتي آگمي روايت، سان گهرو تعلق حاصل آهي. جين مذهبي ادب جي مختلف شاخن ۾ ٻين پراڪرت صورتن جو استعمال بہ ملي ٿو. پراڪرت جي جين روايت ۾ ٻوليءَ کي صرف مذهبي تعليمات جي منتقليءَ جو ذريعو نه، پر علمي ۽ ادبي اظهار جو وسيلو پڻ بڻايو ويو. جين عالمن پراڪرت جي لغتن، وياڪرڻن ۽ تفسيرن جي تياريءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ollett2017"/> == سنسڪرت ۽ پراڪرت ۾ لساني فرق == {{Main|سنسڪرت|وچوليون هند-آريائي ٻوليون}} [[سنسڪرت]] ۽ پراڪرت ٻولين جو تعلق هند-آريائي ٻولين جي گڏيل تاريخ سان آهي. سنسڪرت جي ويدي ۽ ڪلاسيڪي صورتن ۾ ڪيترائي قديم گرامري ۽ صوتياتي عنصر محفوظ رهيا، جڏهن تہ وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ وقت سان گڏ مختلف صوتياتي ۽ صرفي تبديليون پيدا ٿيون. پراڪرت ۾ گڏيل وينجنن جي سادگي، لفظن جي وچ وارن آوازن جي تبديلي، ڪن آخري وينجنن جو ختم ٿيڻ ۽ گرامري صورتن جي گهٽتائي جهڙا رجحان ڏسڻ ۾ اچن ٿا. اهي تبديليون سڀني پراڪرت ٻولين ۾ هڪجهڙيون نه هيون.<ref name="Masica1991"/><ref name="PischelGrammar"/> === صوتياتي تبديليون === پراڪرت ٻولين ۾ ڪيترن سنسڪرت لفظن جا اچار وقت سان گڏ تبديل ٿيا. ڪن لفظن ۾ ٻه يا وڌيڪ گڏيل وينجن سادا ٿيا، جڏهن تہ ٻين لفظن ۾ وچ وارا وينجن تبديل ٿيا يا ختم ٿي ويا. مثال طور سنسڪرت لفظ ''akṣi'' (اک) جو پراڪرت روپ ''akkhi'' ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ''sapta'' (ست) جو پالي ۽ ڪيترين پراڪرت صورتن ۾ ''satta'' ٿيو. اهي مثال وچولي هند-آريائي ٻولين ۾ گڏيل وينجنن جي صوتياتي تبديليءَ کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Masica1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #527B9D;border-collapse:collapse;text-align:center;" |+ style="background:#275784;color:#FFFFFF;padding:9px;" | سنسڪرت ۽ وچولي هند-آريائي صورتن جا چونڊ مثال ! style="background:#DCEAF8;" | سنسڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | پالي يا پراڪرت ! style="background:#DCEAF8;" | معنيٰ ! style="background:#DCEAF8;" | تبديلي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''akṣi'' | ''akkhi'' | اک | ''kṣ'' جو ''kkh'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | ''pt'' جو ''tt'' ٿيڻ |- | style="background:#EAF6F3;" | ''dharma'' | ''dhamma'' | ڌرم | ''rm'' جو ''mm'' ٿيڻ |- | style="background:#F1ECFA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | ڳوٺ | شروعاتي گڏيل وينجن جي سادگي |- | style="background:#EAF6F3;" | ''aśru'' | ''assu'' | ڳوڙهو | ''śr'' جو ''ss'' ٿيڻ |} اهي صورتون مختلف وچولي هند-آريائي روايتن مان ورتل مثال آهن؛ انهن کي ڪنهن هڪ ئي پراڪرت جي مڪمل صوتياتي قاعدن جي نمائندگي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === گرامري تبديليون === قديم هند-آريائي ٻولين ۾ اسم، ضمير ۽ فعل جي صورتن جو نظام گهڻو تفصيلي هو. وچولي هند-آريائي مرحلي ۾ ڪيترين ٻولين اندر انهن صورتن جي سادگي پيدا ٿي. پراڪرت ٻولين ۾ سنسڪرت جي مقابلي ۾ ڪن اسمي حالتَن جا فرق گهٽ ٿيا، فعل جي گردان ۾ تبديليون آيون ۽ ڪيترين پراڻين گرامري صورتن جي جاءِ نون استعمالن ورتي. اهي تبديليون جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا لاءِ اهم ثابت ٿيون.<ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جا وياڪرڻ نويس == قديم ۽ وچولي هندستان ۾ پراڪرت ٻولين جي گرامر کي باقاعدي علمي موضوع جي حيثيت حاصل هئي. مختلف عالمن انهن ٻولين جا قاعدا، صوتياتي فرق، لفظن جون صورتون ۽ ادبي استعمال بيان ڪيا. === چنڊ ۽ پراڪرت لڪشڻ === ''چنڊ'' (Caṇḍa) سان منسوب ''پراڪرت لڪشڻ'' (Prākṛtalakṣaṇa) پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت سان لاڳاپيل ڪتاب آهي. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. ڀيرومل آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ چنڊ جو ذڪر ڪندي پراڪرت وياڪرڻ جي قديم روايت بيان ڪئي آهي. سندس ڏنل تاريخن کي قطعي سمجهڻ بدران جديد تحقيق سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === وررچي ۽ پراڪرت پرڪاش === ''وررچي'' (Vararuci) سان منسوب ''پراڪرت پرڪاش'' (Prākṛtaprakāśa) پراڪرت جي مشهور وياڪرڻي تصنيفن مان آهي. ان ۾ پراڪرت ٻولين جا قاعدا سنسڪرت سان نسبت جي بنياد تي بيان ڪيا ويا آهن. وررچي جي شخصيت ۽ سندس تصنيف جي تاريخ بابت مختلف روايتون موجود آهن. کيس وڪرماجيت جي درٻار جي نون رتنن سان منسوب ڪرڻ هڪ مشهور روايت آهي، پر ان کي بنا وڌيڪ شاهديءَ جي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.<ref name="PischelGrammar"/> === هيمچندر آچاريا === [[هيمچندر آچاريا]] (1088ع–1172ع) جين عالم، شاعر ۽ وياڪرڻ نويس هو. سندس ''سڌ هيم شبدانوشاسن'' (Siddha-Hema-Śabdanuśāsana) سنسڪرت ۽ پراڪرت جي گرامر بابت هڪ اهم تصنيف آهي. هيمچندر جي وياڪرڻي ڪم ۾ پراڪرت ٻولين جي ادبي صورتن ۽ انهن جي صوتياتي قاعدن کي منظم انداز ۾ بيان ڪيو ويو. سندس تصنيف بعد وارن پراڪرت عالمن لاءِ اهم ماخذ بڻجي.<ref name="PischelGrammar"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻيا وياڪرڻ نويس === پراڪرت جي علمي روايت ۾ تروڪرم، لڪشميڌر، ڪرمڌيشور، پرشوتم ۽ مارڪڻڊيه جهڙن عالمن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن جي تصنيفن مان پراڪرت ٻولين جي وچولي ۽ پوئين دور جي علمي حيثيت ظاهر ٿئي ٿي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8C719F;" |+ style="background:#594476;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي اهم وياڪرڻي تصنيفن جو جائزو ! style="background:#E9E0F2;" | عالم ! style="background:#E9E0F2;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F2;" | اهميت |- | style="background:#F3EDF8;" | چنڊ | ''Prākṛtalakṣaṇa'' | پراڪرت جي قديم وياڪرڻي روايت |- | style="background:#EAF3FA;" | وررچي | ''Prākṛtaprakāśa'' | پراڪرت جي قاعدن جي وضاحت |- | style="background:#F3EDF8;" | هيمچندر | ''Siddha-Hema-Śabdānuśāsana'' | سنسڪرت ۽ پراڪرت جو منظم وياڪرڻ |- | style="background:#EAF3FA;" | لڪشميڌر | ''Ṣaḍbhāṣācandrikā'' | پراڪرت جي مختلف صورتن جو بيان |- | style="background:#F3EDF8;" | مارڪڻڊيه | ''Prākṛtasarvasva'' | پراڪرت جي پوئين وياڪرڻي روايت |} == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو پراڪرت بابت بيان == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت ٻولين کي سنڌيءَ جي تاريخي ارتقا سان ڳنڍي ٿو. سندس بحث ۾ سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي وچ ۾ لساني لاڳاپا، لفظن جا بدليل اچار ۽ قديم هندستان جي سماجي حالتن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنسڪرت جي ادبي ۽ مذهبي حيثيت جي مقابلي ۾ عام ماڻهن جي ڳالهائجندڙ ٻولين ۾ قدرتي تبديليون ٿينديون رهيون. هن انهن تبديلين کي پراڪرت جي ارتقا سان لاڳاپيل سمجهيو ۽ سنڌيءَ جي ڪيترن لفظن جا مثال ڏئي قديم ۽ جديد لساني صورتن جي مشابهت بيان ڪئي. === سنسڪرت ۽ پراڪرت بابت آڏواڻيءَ جو نظريو === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت کي پراڪرت جي اصلوڪي صورت سان ڳنڍيو آهي. اهو بيان قديم هندستاني وياڪرڻ نويسن جي روايتي نظرئي سان مشابهت رکي ٿو. جديد تاريخي لسانيات موجب پراڪرت ٻوليون قديم هند-آريائي ٻولين جي ڳالهائجندڙ صورتن مان ارتقا پذير ٿيون. ڪلاسيڪي سنسڪرت ۽ پراڪرت جي وچ ۾ لاڳاپو رڳو هڪ معياري ٻوليءَ مان ٻي ٻوليءَ جي پيدا ٿيڻ جو نه، پر گڏيل لساني ورثي، علائقائي تبديلين ۽ هڪٻئي تي اثرانداز ٿيندڙ ادبي روايتن جو پڻ آهي.<ref name="Masica1991"/><ref name="Ollett2017"/> === ٻولين جي تبديليءَ بابت پراڻن نظرين جو جائزو === آڏواڻيءَ جي زماني ۾ ٻولين جي تاريخ بيان ڪرڻ وقت «بگڙڻ»، «کَرڻ» ۽ «اصل صورت کان ڦرڻ» جهڙا اصطلاح عام استعمال ٿيندا هئا. پراڪرت ۽ اپڀرنش بابت سندس لکڻيءَ ۾ پڻ اهڙي اصطلاحي روايت نظر اچي ٿي. جديد لسانيات ۾ ٻوليءَ جي صوتياتي يا گرامري تبديليءَ کي لازمي طور بگاڙ نه سمجهيو ويندو آهي. ٻوليون وقت سان گڏ قدرتي طور تبديل ٿينديون آهن؛ هڪ صورت مان ٻي صورت جو پيدا ٿيڻ لساني ارتقا جو حصو آهي. اهڙيءَ طرح پراڪرت ۽ اپڀرنش کي سنسڪرت جون «خراب ٿيل» صورتون قرار ڏيڻ بدران انهن جي پنهنجي تاريخي، سماجي ۽ ادبي حيثيت کي تسليم ڪيو ويندو آهي.<ref name="Masica1991"/> === سنڌي لساني تاريخ ۾ آڏواڻيءَ جي اهميت === آڏواڻيءَ جي تحقيق سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت شروعاتي منظم علمي ڪوششن مان هڪ آهي. هن قديم هندستاني لساني ادب، وياڪرڻ نويسن جي تصنيفن ۽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري کي گڏ ڪري تاريخي لاڳاپا بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس ڪتاب ۾ پراڪرت ۽ سنڌيءَ جي مشابهت بابت ڏنل مثال تاريخي لساني مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي بہ ڪنهن ٻن ٻولين ۾ لفظي مشابهت پاڻمرادو سڌي نسلي يا لساني وراثت جو قطعي ثبوت نه هوندي آهي. اهڙي نتيجي لاءِ منظم صوتياتي قاعدن، تاريخي متنن ۽ ٻين لساني شاهدين جو جائزو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/><ref name="Masica1991"/> == پراڪرت جي ادبي ۽ سماجي حيثيت == قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت ٻئي اهم ٻوليون هيون. سنسڪرت مذهبي، فلسفياتي ۽ علمي ادب ۾ نمايان رهي، جڏهن تہ پراڪرت ٻولين کي شاعري، ناٽڪن، مذهبي تصنيفن ۽ درٻاري ادب ۾ وڏي اهميت حاصل ٿي. اينڊريو اوليٽ پنهنجي ڪتاب ''Language of the Snakes'' ۾ پراڪرت کي قديم هندستان جي اعليٰ ادبي روايت جو اهم حصو قرار ڏئي ٿو. سندس تحقيق موجب پراڪرت جي ادبي حيثيت کي صرف عام ماڻهن جي ٻوليءَ جي تصور تائين محدود ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ollett2017"/> === ناٽڪن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم سنسڪرت ناٽڪن ۾ ڪردارن جي سماجي حيثيت، جنس ۽ ادبي ڪردار جي مناسبت سان مختلف ٻولين جو استعمال ڪيو ويندو هو. ڪيترن ناٽڪن ۾ مرد درٻاري ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن ۾ پراڪرت جون مختلف صورتون استعمال ٿينديون هيون. انهن ادبي روايتن مان پراڪرت جي سماجي تصوير بابت ڄاڻ ملي ٿي، پر ناٽڪن ۾ ٻولين جي ورهاست کي قديم سماج جي حقيقي ڳالهائجندڙ ٻولين جي مڪمل عڪاسي نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Ollett2017"/> === شاعري ۽ درٻاري ادب === پراڪرت ۾ عشقيه شاعري، گيت، رزميه ادب ۽ داستاني تصنيفون لکيون ويون. ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) پراڪرت شاعريءَ جي مشهور مجموعن مان آهي، جيڪو روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. پراڪرت ادب جو اثر قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ نمايان رهيو. مختلف علائقن جي درٻارن ۾ پراڪرت ۽ سنسڪرت جي گڏيل ادبي روايت ترقي ڪئي.<ref name="Ollett2017"/> === ڪتبن ۾ پراڪرت جو استعمال === قديم هندستان ۾ پراڪرت ۽ ٻين وچولي هند-آريائي صورتن جو استعمال شاهي فرمانن ۽ عوامي ڪتبن ۾ پڻ ٿيندو رهيو. ٽين صدي قبل مسيح کان شروع ٿيندڙ ڪتبي واري روايت انهن ٻولين جي تاريخ بابت سڌيون شاهديون فراهم ڪري ٿي. محقق رچرڊ سالومن موجب قديم هندستان جي شروعاتي ڪتبي واري روايت ۾ وچولي هند-آريائي ٻولين کي اهم حيثيت حاصل هئي. پوءِ سنسڪرت جو ڪتبن ۾ استعمال وڌندو ويو ۽ ڪيترن علائقن ۾ ان پراڪرت جي جاءِ ورتي.<ref name="Salomon1998">{{cite book |last=Salomon |first=Richard |title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780195099843 |doi=10.1093/oso/9780195099843.001.0001 |language=en}}</ref> == پراڪرت ۽ سنڌي ٻوليءَ جو تاريخي تعلق == {{Main|سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ}} '''[[سنڌي ٻولي]]''' هند-يورپي ٻولين جي هند-ايراني شاخ جي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. تاريخي لسانيات موجب سنڌيءَ جي ارتقا جو لاڳاپو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان آهي. انهن وچولين ٻولين ۾ مختلف پراڪرت صورتون ۽ [[اپڀرنش]] جون علائقائي روايتون شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi">{{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي تاريخي بڻ بابت محققن مختلف نظريا پيش ڪيا آهن. ڪن عالمن سنڌيءَ کي خاص طور ''وراچڊ اپڀرنش'' (Vrācaḍa Apabhraṃśa) سان ڳنڍيو آهي، جڏهن تہ ٻين سنڌ جي مقامي هند-آريائي ڳالهائجندڙ ٻولين جي ڊگهي ۽ آزاد ارتقا تي زور ڏنو آهي.<ref name="Grierson1902">{{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/art-iiivracada-and-sindhi/21901B09A452A148BD455963B46C28C3 |language=en}}</ref> سنڌيءَ جي قديم تاريخ جو مطالعو ڪندي پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ کي مڪمل طور جدا ۽ هڪٻئي کان اڻلاڳاپيل مرحلا سمجهڻ مناسب ناهي. اهي اصطلاح ٻولين جي تاريخي ارتقا جي مختلف دورن، علائقائي صورتن ۽ ادبي روايتن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن.<ref name="Masica1991"/> === سنڌيءَ جي بڻ بابت اهم نظريا === سنڌي ٻوليءَ جي بڻ ۽ ارتقا بابت تحقيق ۾ [[ارنيسٽ ٽرمپ]]، [[جارج ابراهام گريئرسن]]، [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[جيرامداس دولت رام]] ۽ [[غلام علي الانا]] جهڙن عالمن جا نالا اهم آهن. انهن عالمن جي تحقيق ۾ سنڌيءَ جي قديم هند-آريائي ٻولين سان نسبت بابت اتفاق جا پهلو موجود آهن، پر مخصوص مادري لهجي، ارتقا جي زماني ۽ علائقائي اثرن بابت سندن نتيجا هڪجهڙا نه آهن.<ref name="Allana2002">{{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |location=Jamshoro |year=2002 |isbn=9789694050515 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #6485A8;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بابت اهم لساني نظريا ! style="background:#DCEAF8;" | عالم ! style="background:#DCEAF8;" | بنيادي نقطو ! style="background:#DCEAF8;" | تحقيقي حيثيت |- | style="background:#EFF6FC;" | جارج ابراهام گريئرسن | سنڌيءَ ۽ وراچڊ اپڀرنش جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپو | قديم ۽ اثرائتو نظريو؛ مخصوص نسبت بابت وڌيڪ شاهدين جي ضرورت |- | style="background:#F3EDF9;" | ڀيرومل مهرچند آڏواڻي | سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي ارتقا وسيلي سنڌيءَ جي وضاحت | سنڌي لساني تاريخ نگاريءَ ۾ اهم روايتي تشريح |- | style="background:#EFF6FC;" | جيرامداس دولت رام | سنڌ جي مقامي پراڪرت ۽ اپڀرنش جي ارتقا تي زور | مخصوص وراچڊ نسبت کان مختلف تشريح |- | style="background:#F3EDF9;" | غلام علي الانا | سنڌيءَ جي بڻ بابت مختلف تاريخي ۽ لساني نظرين جو مطالعو | سنڌيءَ جي تاريخي لسانيات بابت اهم تحقيقي ڪم |} == وراچڊ اپڀرنش ۽ سنڌي == '''وراچڊ''' (سنسڪرت: व्राचड؛ ''Vrācaḍa'') اپڀرنش جي هڪ اهڙي تاريخي صورت جو نالو آهي، جنهن کي قديم وياڪرڻي روايت ۾ سنڌ سان منسوب ڪيو ويو آهي. برطانوي لسانيات دان [[جارج ابراهام گريئرسن]] پنهنجي 1902ع واري مقالي ''Vrācaḍa and Sindhī'' ۾ لکيو تہ وراچڊ اپڀرنش سنڌ ۾ ڳالهائجندي هئي. هن پراڪرت جي وياڪرڻي ڪتابن جي بنياد تي وراچڊ جون ڪجهه مخصوص صوتياتي خاصيتون بيان ڪيون.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ جون صوتياتي خصوصيتون === گريئرسن موجب وراچڊ جي وياڪرڻي بيان ۾ هيٺيان رجحان ملن ٿا: * ڪن حالتن ۾ لفظ جي شروعاتي ''ت'' (ta) ۽ ''د'' (da) جو ترتيبوار ''ٽ'' (ṭa) ۽ ''ڊ'' (ḍa) سان بدلجڻ. * ''ṣ'' ۽ ''s'' جي جاءِ تي ''ś'' جو اچڻ. * ڪن لفظن ۾ ''c'' ۽ ''j'' کان اڳ ''y'' جو اضافو. اهي خاصيتون پراڪرت جي قديم وياڪرڻ نويسن جي بيان مان معلوم ٿين ٿيون. وراچڊ جا محفوظ اصل متن محدود هجڻ ڪري ان جي مڪمل لساني بناوت ۽ جديد سنڌيءَ سان سڌي نسبت جو تعين آسان ناهي.<ref name="Grierson1902"/> === وراچڊ ۽ سنڌيءَ جي نسبت جو مسئلو === وراچڊ کي سنڌيءَ جي سڌي ۽ واحد مادري ٻولي سمجهڻ وارو نظريو تاريخي طور اثرائتو رهيو آهي. تنهن هوندي بہ سنڌيءَ جي ارتقا کي هڪ مخصوص ادبي اپڀرنش سان مڪمل طور ڳنڍڻ بابت احتياط ضروري آهي. وچولي هند-آريائي دور ۾ ڳالهائجندڙ علائقائي ٻوليون ۽ انهن جون ادبي صورتون هميشه هڪجهڙيون نه هيون. ممڪن آهي تہ سنڌيءَ جي ارتقا ۾ سنڌ جي مقامي ڳالهائجندڙ هند-آريائي صورتن جو اهڙو تسلسل موجود رهيو هجي، جيڪو محفوظ ادبي وراچڊ جي بيان کان وڌيڪ وسيع هجي.<ref name="Allana2002"/><ref name="Ollett2017"/> == سنڌيءَ جون مخصوص صوتياتي خاصيتون == جديد سنڌيءَ جون ڪيتريون صوتياتي ۽ گرامري خاصيتون ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين کان نمايان ڪن ٿيون. انهن ۾ خاص طور مخصوص اندرين ڇڪ وارا آواز، لفظن جي آخر ۾ سرن جي موجودگي ۽ ضميري پڇاڙين جو استعمال شامل آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> === اندر ڇڪ وارا وينجن === سنڌيءَ ۾ چار مشهور ''اندر ڇڪ وارا وينجن'' (implosive consonants) موجود آهن، جيڪي عام سنڌي رسم الخط ۾ ٻ، ڄ، ڏ ۽ ڳ سان لکيا وڃن ٿا. انهن آوازن جي موجودگي سنڌيءَ جي اهم صوتياتي سڃاڻپ آهي. تاريخي لسانيات ۾ انهن جي ارتقا کي سنڌيءَ جي مقامي صوتياتي تاريخ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ShackleSindhi"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:2px solid #4C927F;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | سنڌيءَ جا مخصوص اندر ڇڪ وارا وينجن ! style="background:#D9F0E9;" | سنڌي اکر ! style="background:#D9F0E9;" | بين الاقوامي صوتياتي نشان ! style="background:#D9F0E9;" | صوتياتي درجو |- | style="background:#EDF8F4;" | ٻ | /ɓ/ | ٻه چپن وارو اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڄ | /ʄ/ | تالوءَ سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#EDF8F4;" | ڏ | /ɗ/ | ڏندن يا مهارن سان لاڳاپيل اندر ڇڪ وينجن |- | style="background:#F3F0FA;" | ڳ | /ɠ/ | نرم تالوءَ وارو اندر ڇڪ وينجن |} === آخري سرن جي حفاظت === سنڌيءَ ۾ لفظن جي پڇاڙيءَ تي ننڍن سرن جي موجودگي هڪ اهم خصوصيت آهي. ڪيترين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ اهڙا آخري سر گهٽجي يا ختم ٿي ويا آهن، پر سنڌيءَ ۾ انهن جون صورتون محفوظ رهيون آهن. ڪرسٽوفر شيڪل موجب سنڌيءَ جي تاريخي انفراديت ۾ اهڙيون محفوظ ٿيل قديم خاصيتون بہ شامل آهن، جيڪي ٻين جديد هند-آريائي ٻولين ۾ گهٽ نظر اچن ٿيون.<ref name="ShackleSindhi"/> === ضميري پڇاڙيون === سنڌيءَ ۾ اسم، فعل ۽ ٻين لفظي صورتن سان ضميري پڇاڙيون ملائڻ جو نظام موجود آهي. اهو نظام سنڌيءَ جي گرامر جي نمايان خاصيتن مان هڪ آهي. مثال طور ''چيومانس''، ''ڏنائينس'' ۽ ''ڪتابم'' جهڙين صورتن ۾ ضميري عنصر لفظ سان ڳنڍيل آهن. اهڙيون بناوتون سنڌيءَ جي تاريخي گرامر ۽ پاڙيسري ٻولين سان رابطن جي مطالعي ۾ اهم آهن.<ref name="ShackleSindhi"/> == اپڀرنش ۽ جديد سنڌيءَ جي ارتقا == {{Main|اپڀرنش}} '''اپڀرنش''' (Apabhraṃśa) وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين مرحلي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. پراڪرت جي ادبي روايت کان پوءِ اپڀرنش جي مختلف صورتن ۾ شاعري ۽ ٻيون ادبي صنفون پيدا ٿيون. جديد هند-آريائي ٻولين جي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اپڀرنش جو مطالعو اهم آهي. سنڌيءَ، گجراتيءَ، راجسٿانيءَ ۽ ٻين ٻولين جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ اپڀرنش جي علائقائي روايتن جو ڪردار رهيو آهي.<ref name="Masica1991"/> === اپڀرنش جي معنيٰ === ''اپڀرنش'' لفظ جو روايتي مطلب اصل يا معياري صورت کان هٽيل ٻولي آهي. قديم وياڪرڻ نويسن هي اصطلاح اهڙين لساني صورتن لاءِ استعمال ڪيو، جيڪي سندن مقرر ڪيل ادبي معيارن کان مختلف هيون. جديد لسانيات ۾ اپڀرنش کي محض خراب ٿيل ٻولي نٿو سمجهيو وڃي. اهو هڪ تاريخي ۽ ادبي اصطلاح آهي، جيڪو وچولي هند-آريائي ٻولين جي پوئين ارتقائي مرحلي ۽ انهن جي ادبي صورتن لاءِ استعمال ٿئي ٿو.<ref name="Ollett2017"/> === اپڀرنش ۽ سنڌي شاعري === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ اپڀرنش ۽ سنڌي شاعريءَ جي قديم لاڳاپي بابت بحث ڪيو آهي. سندس بيان موجب سنڌ جي قديم شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري جي روايت اهم هئي. هن اپڀرنش شاعريءَ جي تاريخي روايتن کي سنڌيءَ جي ادبي ارتقا سان ڳنڍيو آهي. تنهن هوندي بہ موجوده سنڌي بيت جي هر خصوصيت کي ڪنهن هڪ مخصوص اپڀرنش ادبي صنف مان سڌو نڪتل قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ تاريخي ۽ متن واري تحقيق جي ضرورت آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌ جي اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ بابت روايت == قديم هندستاني ادبي روايت ۾ '''اهير''' يا '''اڀير''' (Ābhīra) نالي هڪ سماجي ۽ نسلي برادريءَ جو ذڪر ملي ٿو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ سنسڪرت شاعر ۽ ادبي نقاد [[ڊنڊن]] (Daṇḍin) جي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (Kāvyādarśa) جي حوالي سان اهيرن ۽ اپڀرنش شاعريءَ جو ذڪر ڪري ٿو. آڏواڻيءَ موجب سنڌ جي اهيرن ۾ اپڀرنش ۾ شعر چوڻ جي روايت موجود هئي. سندس بيان سنڌي شاعريءَ جي قديم تاريخ بابت اهم آهي، پر ان مان ڪنهن مخصوص قديم سنڌي شاعر، شعر يا تاريخ جو قطعي تعين نٿو ٿئي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> === ڪاويا درش ۽ اپڀرنش === ''ڪاويا درش'' سنسڪرت شاعريءَ ۽ ادبي نظريي بابت اهم تصنيف آهي. ان ۾ ادبي ٻولين جي درجابنديءَ جي حوالي سان سنسڪرت، پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ذڪر ملي ٿو. اپڀرنش جي ادبي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ ڊنڊن جو بيان اهم آهي. تنهن هوندي بہ اهيرن بابت قديم متن ۾ موجود اصطلاحن، انهن جي جاگرافيائي نسبت ۽ سنڌ سان سندن تعلق جي تشريح لاءِ اصل سنسڪرت عبارت ۽ مستند شرح جو مقابلو ڪرڻ ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> === سنڌي دوهري جي قدامت === سنڌي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن واري بيت يا دوهري کي نمايان مقام حاصل آهي. آڏواڻيءَ اپڀرنش جي ٻن سٽن واري شاعري ۽ سنڌي بيت جي روايت ۾ مشابهت ڏٺي آهي. اها مشابهت ادبي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ٻن ادبي صنفن ۾ بناوت جي هڪجهڙائي سندن سڌي تاريخي وراثت جو قطعي ثبوت ناهي. ان لاءِ قديم متنن، ڇند جي قاعدن ۽ وچولي دور جي سنڌي شاعريءَ جو گڏيل مطالعو ضروري آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == پراڪرت ۽ سنڌي لفظن جو تقابلي مطالعو == ڀيرومل آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، اپڀرنش ۽ سنڌيءَ جي لفظن جي وچ ۾ صوتياتي مشابهتن جا مثال ڏنا آهن. سندس مقصد سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۾ قديم هند-آريائي عنصرن جو تسلسل ظاهر ڪرڻ هو.<ref name="AdvaniPrakrit"/> لفظن جي تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ وقت صرف موجوده اچارن جي مشابهت ڪافي ناهي. قديم لکتن، مختلف علائقائي صورتن، لفظ جي معنيٰ ۽ باقاعدي صوتياتي تبديلين کي پڻ نظر ۾ رکڻو پوندو آهي. === لفظن جي ارتقا جا چونڊ مثال === {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #9A7A4D;text-align:center;" |+ style="background:#80572D;color:white;padding:10px;" | سنڌي ۽ قديم هند-آريائي لفظن جا تقابلي مثال ! style="background:#F3E5CF;" | قديم هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | وچولي هند-آريائي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | سنڌي صورت ! style="background:#F3E5CF;" | معنيٰ |- | style="background:#FFF7E9;" | ''sapta'' | ''satta'' | ست | انگ 7 |- | style="background:#F1F5FA;" | ''aṣṭa'' | ''aṭṭha'' | اٺ | انگ 8 |- | style="background:#FFF7E9;" | ''danta'' | ''danta'' / ''dānta'' جون علائقائي صورتون | ڏند | ڏند |- | style="background:#F1F5FA;" | ''grāma'' | ''gāma'' | گام (تاريخي يا ادبي استعمال) | ڳوٺ |} جدول ۾ وچولي هند-آريائي صورتون عام تقابلي مثال طور ڏنل آهن؛ اهي سڀ سنڌيءَ جي سڌي مادري لهجي جون تصديق ٿيل صورتون ناهن. خاص طور سنڌيءَ جي مخصوص وينجنن جي ارتقا لاءِ الڳ تاريخي صوتياتي تجزيو ضروري آهي.<ref name="Masica1991"/> === هنيانءُ ۽ هيج بابت آڏواڻيءَ جو بيان === ڀيرومل آڏواڻي سنسڪرت لفظ ''هرديه'' (hṛdaya)، پراڪرت جي تبديل ٿيل صورتن ۽ سنڌي لفظن ''هنيانءُ'' ۽ ''هيج'' جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ڪئي آهي. سندس بيان موجب قديم لفظن جا مختلف اچار وقت سان گڏ جدا معنائن ۽ صورتن ۾ استعمال ٿيڻ لڳا. هن ''هنيانءُ'' کي دل ۽ ''هيج'' کي محبت يا دل جي چاهه جي معنيٰ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> انهن لفظن جي مخصوص تاريخي اشتقاق بابت آڏواڻيءَ جي وضاحت کي هڪ لساني نظريي جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جديد تقابلي لغتن ۽ صوتياتي تحقيق جي مدد کان سواءِ هر وچولي صورت کي قطعي تاريخي حقيقت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === راجا، راءِ ۽ راءَ === آڏواڻيءَ سنسڪرت لفظ ''راجا'' ۽ سنڌيءَ جي ''راءِ'' يا ''راءَ'' جهڙين صورتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. سنڌيءَ ۾ ''راءِ'' ۽ ''راءَ'' تاريخي لقبن ۽ ذاتي نالن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن صورتن جي تاريخي مطالعي ۾ سنسڪرت ''rājan''، مختلف وچولي هند-آريائي صورتن ۽ علائقائي استعمالن کي گڏ ڏسڻ ضروري آهي. سنڌ جي تاريخي حڪمرانن جي لقبن ۽ جديد ذاتي نالن جي هڪجهڙائي پاڻمرادو هڪ واحد صوتياتي سلسلو ثابت نٿي ڪري.<ref name="AdvaniPrakrit"/> == سنڌيءَ تي ٻين ٻولين جا اثر == سنڌيءَ جي ارتقا صرف پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي تسلسل تائين محدود ناهي. سنڌ جي جاگرافيائي بيهڪ، واپاري لاڳاپن، آباديءَ جي چرپر ۽ مختلف سياسي دورن سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ ادبي روايتن تي اثر وڌو. سنڌيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] مان آيل لفظن جو وڏو ذخيرو موجود آهي. خاص طور وچولي دور ۾ فارسيءَ جي انتظامي ۽ ادبي حيثيت سنڌيءَ جي لفظي ذخيري تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="ShackleSindhi"/> ساڳئي وقت سنڌيءَ جا پاڙيسري ٻولين، جهڙوڪ [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، سان تاريخي ۽ علائقائي رابطا رهيا آهن. انهن رابطن جو مطالعو سنڌيءَ جي موجوده صوتياتي، گرامري ۽ لغوي صورت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي.<ref name="Allana2002"/> == جديد تحقيق ۽ تاريخي احتياط == سنڌيءَ جي پراڪرت ۽ اپڀرنش سان نسبت بابت تحقيق ۾ ٻن قسمن جي شاهدين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ طرف قديم وياڪرڻ نويسن جا بيان ۽ ادبي روايتون آهن، جڏهن تہ ٻئي طرف محفوظ تاريخي متن، ڪتبا، تقابلي صوتيات ۽ جديد لساني تحقيق آهي. گريئرسن جو وراچڊ بابت مقالو سنڌي لساني تاريخ جو اهم ماخذ آهي، پر اهو تمام مختصر آهي ۽ وراچڊ بابت محدود وياڪرڻي معلومات تي ٻڌل آهي. ان ڪري سنڌيءَ جي مڪمل ارتقا جي وضاحت لاءِ ان سان گڏ ٻين تاريخي ۽ لساني شاهدين جو مطالعو ضروري آهي.<ref name="Grierson1902"/> ڪرسٽوفر شيڪل سنڌيءَ جي انفراديت کي سنڌو ماٿريءَ جي جاگرافيائي حيثيت، مخصوص صوتياتي تبديلين ۽ قديم گرامري خاصيتن جي حفاظت سان ڳنڍي ٿو. سندس تحقيق سنڌيءَ جي تاريخ کي صرف هڪ ادبي پراڪرت جي تسلسل تائين محدود نٿي ڪري.<ref name="ShackleSindhi"/> اينڊريو اوليٽ جي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ پراڪرت ۽ اپڀرنش جهڙن اصطلاحن جي ادبي ۽ سماجي تاريخ کي نظرانداز ڪري انهن کي جديد ٻولين جي سڌين مادري صورتن طور پيش ڪرڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ollett2017"/> انهيءَ بنياد تي چئي سگهجي ٿو تہ سنڌيءَ جو قديم ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين سان تاريخي تعلق مضبوط لساني بنياد رکي ٿو، پر سنڌيءَ جي مخصوص مادري پراڪرت يا اپڀرنش جي سڃاڻپ بابت سڀئي تفصيل هڪجهڙي يقين سان طئي ٿيل ناهن. == تاريخي دور == پراڪرت ٻولين جي تاريخ [[وچوليون هند-آريائي ٻوليون|وچولي هند-آريائي ٻولين]] جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. هن دور ۾ مختلف علائقائي ٻوليون، مذهبي تحريرن جون ٻوليون ۽ ادبي پراڪرتون موجود هيون. لسانيات ۾ وچولي هند-آريائي دور کي مطالعي جي سهولت لاءِ شروعاتي، وچئين ۽ پوئين مرحلي ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مرحلن جون تاريخون اندازي تي ٻڌل آهن، ڇاڪاڻ تہ لساني تبديليون مختلف علائقن ۾ هڪ ئي وقت نه ٿيون.<ref name="OxfordPrakrit"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #53799E;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ۽ وچولي هند-آريائي ٻولين جا تاريخي مرحلا ! style="background:#DDEBF7;" | دور ! style="background:#DDEBF7;" | اندازي مطابق زمانو ! style="background:#DDEBF7;" | اهم لساني ۽ ادبي خاصيتون ! style="background:#DDEBF7;" | اهم شاهديون |- | style="background:#EDF5FC;" | شروعاتي وچولو هند-آريائي دور | ٽين صدي ق.م. کان پهرين صدي ق.م. تائين | علائقائي ڳالهائجندڙ صورتن جي قديم لکتن ۾ موجودگي | اشوڪ جا ڪتبا، پاليءَ جون قديم روايتون |- | style="background:#F2EDF9;" | وچيون پراڪرت دور | پهرين صدي ق.م. کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين | ادبي پراڪرتن جو واڌارو، شاعري ۽ درٻاري ادب | مهاراشٽري، شورسيني، ماگڌي ۽ ٻيون ادبي صورتون |- | style="background:#EDF5FC;" | پوئين وچولو هند-آريائي دور | ڇهين صدي عيسويءَ کان پوءِ | اپڀرنش جون مختلف ادبي ۽ علائقائي صورتون | اپڀرنش شاعري، جين ادب ۽ پوئين دور جا متن |} اهي مرحلا سخت ۽ قطعي حدون ناهن. پراڪرت ۽ اپڀرنش جو ادبي استعمال ڪيترن علائقن ۾ هڪٻئي سان گڏ هلندو رهيو، ۽ اپڀرنش جو ادب ٻئي هزارئي جي شروعاتي صدين تائين پڻ لکيو ويندو رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == اشوڪ جا ڪتبا ۽ پراڪرت == {{Main|اشوڪ جا فرمان}} [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ]] جي ٽين صدي قبل مسيح وارا فرمان وچولي هند-آريائي ٻولين جي قديم ترين تاريخي شاهدين مان آهن. اهي فرمان مختلف علائقن ۾ مقامي لساني صورتن مطابق لکرايا ويا. اشوڪ جي فرمانن جي ٻوليءَ کي جديد تحقيق ۾ عام طور ''اشوڪي پراڪرت'' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ سڀني ڪتبن جي ٻولي هڪجهڙي نه آهي؛ انهن ۾ علائقائي صوتياتي ۽ لغوي فرق ملن ٿا.<ref name="OxfordPrakrit"/> === اتر اولهه جا فرمان === قديم [[گنڌارا]] واري علائقي ۾ اشوڪ جا فرمان [[خروشٺي رسم الخط]] ۾ لکيا ويا. موجوده پاڪستان جي [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[مانسهره]] وارا ڪتبا هن سلسلي ۾ خاص اهميت رکن ٿا. انهن فرمانن جي ٻولي اتر اولهه واري وچولي هند-آريائي روايت سان تعلق رکي ٿي، جنهن کي گنڌاري ٻوليءَ جي تاريخ جي مطالعي ۾ پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. شاهباز ڳڙهي ۽ مانسهره جا فرمان موجوده پاڪستان ۾ پراڪرت سان لاڳاپيل قديم لکتن جا نمايان مثال آهن. البت انهن ڪتبن جي موجودگي مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي تہ سموري قديم سنڌ ۾ بلڪل ساڳي ٻولي ڳالهائي ويندي هئي. == گنڌاري پراڪرت == {{Main|گنڌاري ٻولي}} '''گنڌاري''' (Gāndhārī) وچولي هند-آريائي ٻولين جي اتر اولهه واري هڪ اهم صورت هئي. ان جو تاريخي تعلق گنڌارا ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن سان هو. گنڌاريءَ ۾ ٻڌ ڌرم جي قديم ادبي تحريرن ۽ مذهبي دستاويزن جو ذخيرو محفوظ رهيو آهي. گنڌاري ٻوليءَ جي لکت لاءِ گهڻو ڪري [[خروشٺي رسم الخط]] استعمال ٿيندو هو. هي رسم الخط عام طور ساڄي کان کاٻي طرف لکيو ويندو هو، جنهنڪري اهو هندستان جي ٻين ڪيترن قديم رسم الخطن کان مختلف هو. گنڌاريءَ جي اهميت ان ڪري بہ آهي جو اها ٻڌ ڌرم جي تحريرن، قديم واپاري رابطن ۽ وچ ايشيا تائين ثقافتي لاڳاپن جي مطالعي ۾ بنيادي شاهدي فراهم ڪري ٿي.<ref name="OxfordPrakrit"/> === گنڌاري ۽ سنڌ === گنڌارا ۽ سنڌ قديم ڏکڻ ايشيا جي اتر اولهه واري تاريخي دنيا جا اهم علائقا هئا. ٻنهي جي وچ ۾ واپار، سياسي لاڳاپا ۽ مذهبي رابطن جا مختلف دور رهيا. تنهن هوندي بہ گنڌاريءَ کي سڌيءَ طرح قديم سنڌي ٻولي قرار ڏيڻ مناسب ناهي. گنڌاري ۽ سنڌي ٻنهي جو تعلق هند-آريائي لساني خاندان سان آهي، پر انهن جي مخصوص تاريخي نسبت معلوم ڪرڻ لاءِ تقابلي صوتيات ۽ محفوظ لکتن جو مطالعو ضروري آهي. == ادبي پراڪرتن جو عروج == پراڪرت صرف عام ڳالهائجندڙ ٻولين جو نالو نه هو، پر قديم هندستان جي ادبي ۽ درٻاري ثقافت ۾ پڻ ان کي اهم مقام حاصل هو. پهرين هزارئي عيسويءَ دوران مختلف پراڪرت صورتن ۾ شاعري، قصا، مذهبي تحريرون ۽ ڊراما لکيا ويا.<ref name="Ollett2017"/> === مهاراشٽري پراڪرت === {{Main|مهاراشٽري پراڪرت}} '''مهاراشٽري''' پراڪرت جي مشهور ادبي صورتن مان هڪ هئي. ان ۾ غنائي شاعري، عشقيه نظم ۽ داستاني ادب تخليق ڪيو ويو. مهاراشٽريءَ سان منسوب اهم ادبي تصنيفن ۾ ''گاها ستسئي'' (Gāhā Sattasaī) شامل آهي، جنهن کي روايتي طور [[هال]] سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. هي تصنيف مختصر شاعراڻين بندن جو مجموعو آهي. پراڪرت جي ادبي تاريخ بابت جديد تحقيق موجب مهاراشٽريءَ جو اثر رڳو ڪنهن هڪ علائقي تائين محدود نه هو، پر اها هڪ وسيع ادبي روايت جو حصو هئي.<ref name="Ollett2017"/> === شورسيني پراڪرت === {{Main|شورسيني پراڪرت}} '''شورسيني''' (Śaurasenī) قديم هندستان جي ادبي ۽ ناٽڪي پراڪرتن مان هڪ هئي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ان جو استعمال خاص طور مڪالمن لاءِ ٿيندو هو. شورسينيءَ جو نالو قديم شورسين علائقي سان لاڳاپيل آهي، پر ادبي متنن ۾ ان جي استعمال مان هر حالت ۾ ڳالهائيندڙ جي حقيقي جاگرافيائي سڃاڻپ معلوم نٿي ٿئي. === ماگڌي ۽ ارڌماگڌي === {{Main|ماگڌي پراڪرت|ارڌماگڌي پراڪرت}} '''ماگڌي''' جو تعلق قديم [[مگڌ]] واري علائقي سان منسوب آهي. سنسڪرت ڊرامن ۾ ماگڌيءَ جو استعمال مختلف ڪردارن جي ٻوليءَ جي نمائندگي لاءِ ٿيندو هو. '''ارڌماگڌي''' خاص طور [[جين ڌرم]] جي قديم مذهبي ادب سان لاڳاپيل آهي. جين روايتن ۾ هن ٻوليءَ کي اهم مذهبي حيثيت حاصل رهي آهي.<ref name="OxfordPrakrit"/> == پراڪرت ۽ جين ادب == {{Main|جين ادب}} [[جين ڌرم]] جي تاريخ ۾ پراڪرت ٻولين کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي روايتن، اخلاقي تعليمات، قصن ۽ فلسفي بابت ڪيترائي متن مختلف پراڪرت صورتن ۾ محفوظ آهن. ارڌماگڌيءَ جو تعلق خاص طور قديم جين مذهبي متنن سان آهي، جڏهن تہ جين مهاراشٽريءَ ۾ پڻ وڏي پيماني تي مذهبي ۽ داستاني ادب پيدا ٿيو. جين عالمن پراڪرت ٻولين جي وياڪرڻ، لغت نويسي ۽ متنن جي تشريح ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن روايت جي ڪري پراڪرت جو علم ڪيترين صدين تائين محفوظ رهيو.<ref name="OxfordPrakrit"/><ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت ۽ ٻڌ ڌرم == {{Main|ٻڌ ڌرم|پالي ٻولي}} ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ مختلف وچولي هند-آريائي ٻولين جو استعمال ٿيو. [[پالي ٻولي|پالي]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مذهبي متنن جي ٻولي آهي، جڏهن تہ گنڌاريءَ ۾ پڻ قديم ٻڌ مذهبي تحريرون موجود آهن. پاليءَ ۽ پراڪرتن جي وچ ۾ ويجهو تاريخي ۽ لساني تعلق آهي، پر پاليءَ کي سڀني پراڪرت ٻولين جي سڌي مادري ٻولي سمجهڻ درست ناهي. اهي وچولي هند-آريائي تاريخ جون لاڳاپيل، پر الڳ ادبي ۽ لساني روايتون آهن.<ref name="OxfordPrakrit"/> == سنسڪرت ڊرامن ۾ پراڪرت == {{Main|سنسڪرت ادب}} قديم هندستان جي سنسڪرت ڊرامن ۾ مختلف ڪردارن جي سماجي حيثيت، ادبي ڪردار ۽ روايتي سڃاڻپ مطابق سنسڪرت يا پراڪرت ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪيترن ڊرامن ۾ مرد درٻاري يا علمي ڪردار سنسڪرت ڳالهائيندا هئا، جڏهن تہ عورتن ۽ ٻين ڪردارن جي مڪالمن لاءِ مختلف پراڪرت صورتون استعمال ڪيون وينديون هيون. تنهن هوندي بہ اهو اصول هر ڊرامي يا هر ڪردار تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندو هو. پراڪرت جي اهڙي استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ قديم هندستان جي ادبي ثقافت ۾ هڪ کان وڌيڪ ٻولين کي گڏ استعمال ڪرڻ جي مضبوط روايت موجود هئي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جا مشهور ادبي ڪتاب == {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #8466A4;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#634586;color:white;padding:10px;" | پراڪرت ادب جون چونڊ تصنيفون ! style="background:#E9E0F3;" | تصنيف ! style="background:#E9E0F3;" | منسوب ليکڪ ! style="background:#E9E0F3;" | ادبي صنف ! style="background:#E9E0F3;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گاها ستسئي'' | هال | مختصر غنائي شاعري | مهاراشٽري پراڪرت جي مشهور ادبي تصنيف |- | style="background:#EDF3FA;" | ''سيٽوبنڌ'' | پراورسين ٻيو | رزميه شاعري | پراڪرت جي درٻاري شاعريءَ جو اهم مثال |- | style="background:#F5F0FA;" | ''گؤڊوهو'' | واڪپتي | تاريخي ۽ رزميه شاعري | پراڪرت جي ادبي روايت ۾ اهم مقام |- | style="background:#EDF3FA;" | ''ڪوليا مالا'' | اديئوتن | داستاني ادب | مختلف ٻولين ۽ سماجي ماحول بابت اهم ادبي شاهدي |- | style="background:#F5F0FA;" | ''ليلائوئي'' | ڪؤتوهل | داستاني شاعري | پراڪرت جي عشقيه ۽ قصه گوئيءَ واري ادب جو مثال |} انهن تصنيفن جي تاريخن ۽ ليکڪن بابت علمي بحث موجود آهن. خاص طور قديم ادبي متنن جي تاريخ روايتي انتساب ۽ جديد متن شناسيءَ جي بنياد تي مختلف نموني مقرر ڪئي وئي آهي.<ref name="Ollett2017"/> == پراڪرت جي ادبي حيثيت == قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت جو تعلق رڳو هڪ معياري ۽ ٻي غير معياري ٻوليءَ وارو نه هو. مختلف تاريخي دورن ۾ پراڪرت کي شاعريءَ، درٻاري ادب ۽ مذهبي تحريرن ۾ اعليٰ ادبي مقام حاصل رهيو. اينڊريو اوليٽ موجب پراڪرت جي ادبي تاريخ ڏيکاري ٿي تہ قديم هندستان ۾ سنسڪرت ۽ پراڪرت هڪ پيچيده ادبي ۽ ثقافتي نظام جا حصا هيون. پراڪرت ۾ اعليٰ درجي جي شاعري ۽ داستاني ادب تخليق ٿيو ۽ ان جي ادبي روايت ڪيترين صدين تائين جاري رهي.<ref name="Ollett2017"/> == تاريخي شاهدين جي نوعيت == پراڪرت ٻولين جي تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ مختلف قسمن جون شاهديون استعمال ڪيون وينديون آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:2px solid #538D80;" |+ style="background:#247B69;color:white;padding:9px;" | پراڪرت جي تاريخ بابت شاهدين جا قسم ! style="background:#DDF1EA;" | شاهدي ! style="background:#DDF1EA;" | مثال ! style="background:#DDF1EA;" | تحقيقي اهميت |- | style="background:#EEF8F4;" | ڪتبا | اشوڪ جا فرمان | قديم لکيل لساني صورتن جي تاريخ ۽ جاگرافي |- | style="background:#F3F0F9;" | مذهبي متن | جين آگم، پالي ۽ گنڌاري ٻڌ متن | مذهبي ۽ ادبي ٻولين جي تاريخ |- | style="background:#EEF8F4;" | ادبي تصنيفون | گاها ستسئي، سيٽوبنڌ | ادبي پراڪرتن جي بناوت ۽ استعمال |- | style="background:#F3F0F9;" | وياڪرڻي ڪتاب | پراڪرت پرڪاش، هيمچندر جو وياڪرڻ | ادبي ٻولين جي قاعدن ۽ روايتي درجابندي |- | style="background:#EEF8F4;" | تقابلي لسانيات | پراڪرت، اپڀرنش ۽ جديد هند-آريائي ٻولين جو مقابلو | تاريخي صوتياتي ۽ گرامري ارتقا |} == سنڌ ۾ پراڪرت بابت تاريخي تحقيق == سنڌ جي قديم لساني تاريخ بابت پراڪرت جو مطالعو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[سنڌي ٻولي]] هند-آريائي ٻولين جي تاريخي ارتقا جو حصو آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ پراڪرت، پالي ۽ اپڀرنش جي مدد سان سنڌيءَ جي قديم صورتن کي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس بيان سنڌيءَ جي شروعاتي تاريخي لساني تحقيق جو اهم حصو آهي.<ref name="AdvaniPrakrit"/> جديد تحقيق ۾ سنڌيءَ جي پراڪرت سان لاڳاپي کي صوتياتي تبديلين، گرامري بناوتن، علائقائي تاريخ ۽ تقابلي هند-آريائي لسانيات جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي ٿو. سنڌ جي ڪنهن مخصوص قديم پراڪرت جي مڪمل صورت بابت سڌي ۽ مسلسل لکيل شاهدي محدود آهي. تنهنڪري پراڪرت جي عام تاريخ، سنڌ ۾ قديم هند-آريائي ٻولين جي موجودگي ۽ جديد سنڌيءَ جي مخصوص ارتقا کي الڳ، پر هڪٻئي سان لاڳاپيل موضوعن طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ٻولي]] * [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]] * [[سنسڪرت]] * [[پالي ٻولي]] * [[اپڀرنش]] * [[گنڌاري ٻولي]] * [[خروشٺي رسم الخط]] * [[اشوڪ]] * [[جين ڌرم]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] == وڌيڪ مطالعي لاءِ ڪتاب == * {{cite journal |last=Grierson |first=George A. |title=Vrācaḍa and Sindhī |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=34 |issue=1 |year=1902 |pages=47–48 |doi=10.1017/S0035869X00157077}} * {{cite encyclopedia |last=Shackle |first=Christopher |title=Sindhi |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=20 July 2005 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/}} * {{cite book |last=Allana |first=Gulam |title=The Origin and Growth of Sindhi Language |publisher=Institute of Sindhology |year=2002 |isbn=9789694050515}} * {{cite book |last=Ollett |first=Andrew |title=Language of the Snakes: Prakrit, Sanskrit, and the Language Order of Premodern India |publisher=University of California Press |year=2017 |isbn=9780520968813 |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780520968813/html}} ==حوالا== {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.orinst.ox.ac.uk/prakrit آڪسفرڊ يونيورسٽي — پراڪرت بابت تعارف] * [https://www.ucpress.edu/book/9780520296220/language-of-the-snakes يونيورسٽي آف ڪيليفورنيا پريس — Language of the Snakes] * [https://webfiles.ucpress.edu/oa/9780520968813_WEB.pdf Language of the Snakes — مڪمل ڪتاب (PDF)] * [https://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lasaniyat/Book1/Book_page4.html سنڌي ادبي بورڊ — سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ] [[زمرو:پراڪرت ٻوليون]] [[زمرو:هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:قديم هندستان جون ٻوليون]] [[زمرو:وچوليون هند-آريائي ٻوليون]] [[زمرو:ٻولين جي تاريخ]] r85wpnn0dfoi4jjpesve0b4qdfkbr3z 0 37458 421157 384329 2026-10-12T22:17:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 421157 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هن|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هن|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[مئوکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">مئوکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيھار خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهار</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پويون گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پويون گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گهراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ قديم حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تاريخي معلومات جو وڏو حصو ''[[چچ نامو]]'' مان ملي ٿو، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت تيرهين صدي عيسويءَ ۾ فارسيءَ ۾ مرتب ٿيل ڪتاب آهي. هن ڪتاب جي تاريخي حيثيت ۽ ان ۾ بيان ڪيل ابتدائي واقعن جي درستگيءَ بابت جديد مؤرخن مختلف رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="WinkRai">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=2002 |isbn=9780391041738 |pages=192–196 |language=en}}</ref> راءِ گهراڻي جي پهرين ٽن حڪمرانن، [[راءِ ديواجي]]، [[راءِ سهيرس پهريون]] ۽ [[راءِ ساهسي پهريون]]، بابت تفصيلي ۽ آزاد تاريخي شاهديون محدود آهن. هن گهراڻي جو چوٿون حڪمران [[راءِ سهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت جو بيان ملي ٿو. انهيءَ بيان موجب سندس حڪومت ۾ سامونڊي واپار جو اهم مرڪز [[ديبل]] پڻ شامل هو.<ref name="WinkRai"/> سنڌ جي تاريخ ۽ ٻوليءَ جي محقق [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت جو زمانو 495ع کان 632ع تائين ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب هن گهراڻي جي حڪومت کان پوءِ سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. آڏواڻي انهن سياسي تبديلين کي سنڌ جي سماجي ۽ لساني تاريخ جي پسمنظر ۾ پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="AdvaniRai">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |chapter=برهمڻ گهراڻو ۽ عربن جي ڪاهه |pages=63–64 |language=sd}}</ref> راءِ گهراڻي جي حڪومت جي شروعات بابت تاريخي ڪتابن ۾ مختلف سن ملن ٿا. ڪن تاريخي بيانن ۾ 489ع ۽ آڏواڻي وٽ 495ع ڄاڻايل آهي. انهن تاريخن کي قطعي طور ثابت ٿيل سنن بدران روايتي تاريخي اندازا سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن بابت همعصر ڪتبن ۽ ٻين آزاد شاهدين جي کوٽ آهي.<ref name="WinkRai"/><ref name="AdvaniRai"/> روايتي تاريخي بيان موجب راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو (سنڌ)|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪومت قائم ٿي. ''چچ نامي'' ۾ هن سياسي تبديليءَ جا تفصيل ڏنل آهن، پر انهن کي تاريخي ماخذ جي تنقيدي مطالعي سان گڏ ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="WinkRai"/> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ راءِ گهراڻي کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت جو ذڪر ڪري ٿو. سندس ڏنل تاريخي ترتيب موجب برهمڻ گهراڻي جي حڪومت کان پوءِ اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم جي نتيجي ۾ سنڌ جي سياسي تاريخ جو نئون دور شروع ٿيو.<ref name="AdvaniRai"/> ==تاريخ== === پسمنظر === {{see also|سنڌ جي ساساني سڪن جو نظام|هند (ساساني صوبو)}} گپت گهراڻي جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه هندستان ۾ سياسي افراتفري پيدا ٿي ۽ [[هُنَ]] قوم جي حملن ڪيترين قديم رياستن کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ڪجهه سنڌي مؤرخن جي راءِ موجب، انهن تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ [[راءِ خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي. راءِ حڪمرانن ابتدائي طور شودر حيثيت رکي، پر بعد ۾ برهمڻي ڌرم اختيار ڪرڻ کان پوءِ کين کتري درجو ڏنو ويو. سندن دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، امن ۽ خوشحالي ماڻي، ۽ [[اروڙ]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هڪ منظم رياست قائم ڪئي وئي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو: تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref><ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> راءِ خاندان لڳ ڀڳ 489ع کان 632ع تائين، يعني 144 ورهين تائين [[سنڌ]] جي علائقي تي حڪومت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته سندن خانداني لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي ٻين حڪمران گهراڻن سان پڻ هئا، جن ۾ [[ڪشمير]]، [[ڪابل]]، [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا حڪمران شامل هئا.{{sfn|Wink|1996|p=153}} سڪن جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته راءِ خاندان کان اڳ هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[شاپور ٻيون]] جي دور کان [[ساساني سلطنت]] جي اڻ سڌي اثر هيٺ رهيو هو.{{sfn|Schindel|2016|p=127-128}}{{efn|سنڌ مان ساساني دور جا وڏي تعداد ۾ سڪا هٿ آيا آهن، جن ۾ نموني، طرز ۽ خاص طور ماليت جي لحاظ کان نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=127}}}} علائقي مان مليل آخري ساساني سڪا [[فيروز پهريون]] (حڪومت: 459ع–484ع) جي دور جا آهن. انهن تي ''[[رانا دتيه ستيه]]'' نالي هڪ شخص جو نالو درج ٿيل آهي، جنهن کي مقامي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=128, 130}}{{efn|فيروز جي سڪن جون ٻه مختلف سيريز سنڌ ۾ مليون آهن. پهرين تاج ۽ ٽئين تاج واري سيريز سان گڏ، ٻي سيريز ۾ باهه جي مندر جي ٻن خادمن جي جاءِ تي هي تحرير لکيل آهي.{{sfn|Schindel|2016|p=129}}}} [[شوان زانگ]] پنهنجي سنڌ جي دوري دوران هتان جي حڪمرانن کي ''شو-تو-لو''، يعني [[شودر]]، قرار ڏنو آهي.<ref name=Pal2016 /> راءِ خاندان جي حڪومت هيٺ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] گڏجي موجود هئا، ۽ رڪارڊن مطابق راءِ حڪمرانن [[ارور|الور]] ۾ [[شِو]] جي نالي سان هڪ مندر پڻ تعمير ڪرايو هو.<ref name=Pal2016 /> 484ع ۾ [[فيروز پهريون]] [[هيفٿالائيٽ–ساساني جنگ (484ع)|هيفٿالائين سان جنگ]] ۾ سخت شڪست کاڌي، جنهن کان پوءِ ساساني سلطنت پنهنجي سرحدي علائقن تي اڳئين وانگر اثر قائم نه رکي سگهي.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} نتيجي طور انهن علائقن ۾ نوان حڪمران خاندان اُڀري آيا.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} راءِ خاندان جي شروعات غالباً انهيءَ سياسي خلا مان ٿي هئي، جيڪا ساساني طاقت جي زوال کان پوءِ پيدا ٿي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{Efn|ان جو هڪ متوازي مثال [[نيزڪ هون]]ن جي [[زابلستان]] ۾ اڀار کي سمجهي سگهجي ٿو.}} تنهن هوندي به راءِ خاندان جي اصل نسل يا نسلي پسمنظر بابت پڪ سان ڪجهه معلوم نه آهي.{{efn|[[چنتامڻ ونائڪ ويديا]] راءِ خاندان کي [[موريا سلطنت|موريا]] خاندان جو اولاد ۽ ذات جي لحاظ کان [[شودر]] قرار ڏنو آهي.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} هن راءِ جو بنياد ان دعويٰ تي هو ته [[چتور]] جو حڪمران راءِ مهرت پاڻ کي [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو ڀاءُ سڏيندو هو. راجستان جا گهڻا قديم حڪمران پاڻ کي موريا نسل سان ڳنڍيندا هئا، ۽ اها ڳالهه شوان زانگ جي بيان سان پڻ هم آهنگ هئي، جنهن سنڌ جي بادشاهه کي شودر قرار ڏنو هو.}} [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راءِ گهراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گهراڻن مان هڪ هو. سنڌي روايتن موجب هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو، ۽ سندن دور کي سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور سڏيو ويو آهي. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] لکي ٿو ته پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. سندس بيان موجب اهي اول شودر هئا، پوءِ برهمڻي ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ برهمڻن سندن شڌي ڪري کين کتري بڻايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيل سمجهيا ويا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ لڳا. ڀيرو مل وڌيڪ لکي ٿو ته ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ آيو هو، ۽ هن پنهنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي راجا کي شودر لکيو آهي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريباً ڏيڍ سؤ سال قائم رهي. راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مڪي کان مديني هجرت ڪئي، ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي، ۽ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي. === تاريخ نويسي === سنڌ بابت ديرين وچئين دور کان اڳ ڪا به مقامي لکيل تاريخ محفوظ نه رهي آهي، ۽ راءِ خاندان بابت معلومات جو بنيادي ۽ تقريباً واحد ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي، جيڪو بظاهر هڪ عربي متن جو فارسي ترجمو آهي، پر اصل عربي متن هاڻي موجود نه آهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Asif|2016|p=}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} ادبي ذريعن ۾ سنڌ ۾ ساساني سرگرمين جو ڪو تفصيلي ذڪر موجود نه آهي،{{sfn|Schindel|2016|p=130}} ۽ راءِ خاندان جي وجود بابت پڻ هيل تائين ڪو پڪو ڪتبو، آثارِ قديمه يا سڪن جو اهڙو ثبوت نه مليو آهي، جيڪو سندن تاريخ جي مڪمل تصديق ڪري سگهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} {{efn|اليگزينڊر ايم. فشمين ۽ ايئن ٽاڊ جو خيال آهي ته سنڌ مان هٿ آيل ڪجهه سون جا دينار ۽ چانديءَ جا دمّا، جيڪي ساساني سڪن جي طرز تي ٺهيل آهن پر مختلف تحريرون ۽ تاجن جا نمونا رکن ٿا، شايد راءِ خاندان پاران جاري ڪيل هجن.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} انهن تي لکيل تحريرون ممڪن طور ''سري شاهي راسرا''، ''سري جياٽڪ''، ''سري هرشاروڪ'' ۽ ''سري ڀرهرشا'' پڙهي سگهجن ٿيون، جيڪي ''چچ نامي'' ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه حڪمرانن جي نالن سان جزوي مشابهت رکن ٿيون.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{sfn|Habib|2012|p=}} بهرحال، [[پنڪج ٽنڊن]] هن نسبت کي قائل ڪندڙ نه ٿو سمجهي.{{sfn|Tandon|2022|p=28}}}} راءِ خاندان بابت ''چچ نامي'' جو بيان بعد ۾ فارسي ٻوليءَ جي تاريخي ڪتابن، جهڙوڪ 17هين صديءَ جي ''[[تاريخ سنڌ (معصومي)|تاريخ سنڌ]]'' ۽ 18هين صديءَ جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ شامل ٿيو.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} تنهن هوندي به ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته ''چچ نامو'' دراصل هڪ اصل تصنيف آهي، جنهن سياسي ضرورتن سبب پاڻ کي ترجمو ظاهر ڪيو. اهي مؤرخ ڪتاب ۾ بيان ڪيل ڪيترن ئي تاريخي واقعن جي صحت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Asif|2016|p=15, 20}} راءِ خاندان، جيڪو سنڌ جو آخري کان اڳ وارو غير مسلم حڪمران خاندان هو ۽ جنهن جي دور کان پوءِ [[چچ خاندان]] جو عروج شروع ٿيو، جديد تحقيق ۾ ڪجهه حد تائين توجهه جو مرڪز رهيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=}} جديد تاريخ نويسي ۾، بهرحال، راءِ خاندان تي تحقيق محدود رهي آهي، ۽ چند [[سڪن جو ماهر|علماءِ سڪيات]] کان سواءِ هن خاندان بابت گهڻو علمي ڪم نه ٿيو آهي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == اروڙ == == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == راءِ خاندان جو خاتمو == [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي وفات کان پوءِ [[راڻي ديوي]]، [[چچ]] کي صلاح ڏني ته هو تخت تي قبضو ڪري.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} ''[[چچ نامو]]'' موجب، چچ ابتدا ۾ هن رٿ تي راضي ٿيڻ کان ڪيٻايو، پر آخرڪار راڻي ديوي جي منصوبي کي قبول ڪري ورتائين.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} راءِ ساهسي ٻيون جي وفات جي خبر عام ماڻهن کان ڳجهي رکي وئي. ان دوران راڻي ديوي تخت جي دعويدارن کي پاڻ ۾ ويڙهائڻ لاءِ سازشون ڪيون، جنهن سبب شاهي خاندان جي مختلف ڌرين ۾ خونريز اندروني تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{Efn|تخت جي دعويدارن کي هڪ هڪ ڪري بيمار بادشاهه سان ملاقات لاءِ گهرايو ويندو هو. حقيقت ۾ راڻي ديوي کين قيد ڪرائي ڇڏيندي هئي ۽ ٻڌائيندي هئي ته بادشاهه کين ڪنهن ٻئي دعويدار سان تڪرار سبب قيد ڪيو آهي. پوءِ کين صلاح ڏني ويندي هئي ته هو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻ ۽ بادشاهه کي راضي ڪرڻ لاءِ ٻئي دعويدار کي قتل ڪن.}} ان کان پوءِ راڻي ديوي اعلان ڪرايو ته راءِ ساهسي ٻيون جي صحت سڌري رهي آهي، پر هو درٻار هلائڻ جي قابل نه آهي، تنهن ڪري هن پنهنجي حياتيءَ تائين [[چچ]] کي قائم مقام حڪمران مقرر ڪيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} درٻاري اميرن کي به هن راز کي لڪائڻ لاءِ راضي ڪيو ويو، ۽ چچ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا عملي طور بادشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} تنهن هوندي به، بادشاهه جي وفات جي خبر ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان [[راءِ مهرت]] تائين پهچي وئي، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو ڀاءُ ۽ [[چتور]] جو حڪمران هو. هن تخت تي پنهنجو حق ڄاڻائيندي فوجي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} چچ کي هڪ جائز وارث خلاف جنگ ڪرڻ جي اخلاقي حيثيت بابت تذبذب هو، پر راڻي ديوي کيس مزاحمت ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} ٻنهي ڌرين جي مقابلي ۾ چچ هڪ غير متوقع فتح حاصل ڪئي.{{Efn|چچ راءِ مهرت کي آمهون سامهون اڪيلي مقابلي جي دعوت ڏني ۽ دعويٰ ڪئي ته هو برهمڻ هجڻ ڪري گهوڙيسواريءَ جي فن کان واقف نه آهي. پر مقابلي دوران چچ گهوڙي تي سوار ٿي راءِ مهرت جو سر قلم ڪري ڇڏيو. سندس موت جي خبر ٻڌندي ئي راءِ مهرت جي فوج ۾ افراتفري پکڙجي وئي.}} ان کان پوءِ چچ عوام جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي دعوتون ۽ جشن منعقد ڪرايا.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} بعد ۾ راڻي ديوي چچ کي تخت جو وارث قرار ڏياريو. هن دعويٰ ڪئي ته چچ بي مثال دانائي ۽ بهادريءَ وارو شخص آهي. درٻار جي منظوري سان راڻي ديوي سندس سان شادي پڻ ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} [[منان احمد آصف]] جي راءِ موجب، ''چچ نامي'' ۾ راءِ خاندان جي زوال ۽ [[چچ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي عروج جي جيڪا ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، اها ڏيکاري ٿي ته نئون حڪمران خاندان هڪ اهڙي عورت جي سازشن جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو، جيڪا پنهنجي مقصدن جي حصول لاءِ هڪ باصلاحيت پر اخلاقي طور محتاط شخص سان گڏجي ڪم ڪري رهي هئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}} چچ جي اقتدار کي بعد ۾ [[بڇره]] نالي هڪ شخص جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو مائٽ، [[ملتان]] صوبي جو گورنر ۽ باجگذار حڪمران هو. بهرحال، ڊگهي مزاحمت باوجود چچ کي اقتدار تان هٽائي نه سگهيو.{{sfn|Baloch|1983|p=}} == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] rrw9zjjyrtjv6xpfas20vsz7goj5eht 421158 421157 2026-10-12T22:17:41Z Intisar Ali 8681 421158 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|سنڌ جو هڪ حڪمران خاندان (489ع–632ع)}} {{Infobox country | conventional_long_name = راءِ گھراڻو | common_name = راءِ گھراڻو | image_flag = | national_anthem = | image_map = {{Location map+ |South Asia |overlay_image= Map of Sindh (Rais).png | width=290 | float = center | border = none | nodiv = 1 | mini = 1 | relief = yes | places = {{Annotation|text-align=center|230|5|[[سانچو:ڏکڻ ايشيا 600ع|<span style="color:#000000">ڏکڻ ايشيا<br/>600ع</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=10|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|110|[[موري راجپوت|<span style="color:#4F311CFF">موري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|115|225|[[پانڊيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|175|84|[[لڇاوي بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">لڇاوي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|205|[[چولا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چولا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|50|[[ژانگ ژونگ|<span style="color:#4F311CFF">ژانگ ژونگ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|215|[[چيرا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چيرا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|125|[[ساماتاتا|<span style="color:#4F311CFF">ساماتاتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|220|110|[[گؤڙ بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">گؤڙ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|215|98|[[ڪامروپ|<span style="color:#4F311CFF">ڪامروپ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|165|[[وشنوڪنڊينا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">وشنوڪنڊينا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|125|185|[[پلوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پلوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|105|195|[[الوپا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">الوپا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|70|34|[[نيزڪ هن|<span style="color:#006400FF">نيزڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|75|48|[[الچون هن|<span style="color:#006400FF">الچون</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|155|[[اوڀر گنگا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ڪلنگا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|155|130|[[پانڊوونشي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پانڊوونشي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|180|118|[[ششانڪا|<span style="color:#4F311CFF">ششانڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|165|143|[[شيلودڀوا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">شيلودڀوا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|102|40|[[گونندا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">گونندا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|130|92|[[مئوکري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">مئوکري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|90|60|[[ٽڪا بادشاهت|<span style="color:#4F311CFF">ٽڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=6|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|5|[[اولھه ترڪ|<span style="color:#006400FF">اولھه ترڪ</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|160|3|[[توخاري|<span style="color:#006400FF">توخاري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|60|125|[[ميتراڪا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">ميتراڪا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|80|97|[[پرتيھار خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پرتيهار</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|145|108|[[پويون گپتا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پويون گپتا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|70|[[پشياڀوتي خاندان|<span style="color:#4F311CFF">پشياڀوتي</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|100|160|[[چالوڪيا خاندان|<span style="color:#4F311CFF">چالوڪيا</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|110|125|[[اوائلي ڪالاچوري خاندان|<span style="color:#4F311CFF">اوائلي ڪالاچوري</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=7|color=#000000}} {{Annotation|text-align=center|5|55|[[ساساني سلطنت|<span style="color:#006400FF">ساساني سلطنت</span>]]|font-weight=bold|font-style=normal|font-size=8.5|color=#000000}} }} | image_map_caption = {{center|راءِ خاندان جي سنڌ جو نقشو، لڳ ڀڳ 550ع–600ع{{sfn|Schwartzberg|1978|p=26, 145 map XIV.1 (i)}}}} | capital = [[ارور|الور]]<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vlsIAAAAQAAJ&dq=buddhist+rai+dynasty&pg=PA653 |title=The Cyclopædia of India and of Eastern and Southern Asia, Commercial Industrial, and Scientific: Products of the Mineral, Vegetable, and Animal Kingdoms, Useful Arts and Manufactures |last1=Balfour |first1=Edward |date=1885 |edition=3rd |publisher=B. Quaritch |location=London}}</ref> | government_type = [[بادشاهت]] | religion = {{plainlist| *[[هندومت]]<ref name=Pal2016>{{cite web |last1=Pal |first1=Sayantani |title=Rai dynasty of Sind |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781118455074.wbeoe051 |website=Wiley Online Library |publisher=Wiley}}</ref> *[[ٻڌ ڌرم]]<ref>{{cite book |last1=Avari |first1=Burjor |url=https://books.google.com/books?id=WTaTDAAAQBAJ&dq=Rai+dynasty+buddhist&pg=PA233 |title=India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200 |date=July 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-23673-3}}</ref><ref>{{cite book |last1=Khuhro |first1=Hamida |url=https://books.google.com/books?id=k-Y8AAAAMAAJ&q=buddhist+rai+dynasty |title=Sind Through the Centuries: Proceedings of an International Seminar Held in Karachi in Spring 1975 |date=1981 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-577250-0}}</ref> }} | title_leader = [[#حاڪم|راجا]] | leader1 = [[راء ديواجي]] (پهريون) | year_leader1 = 489ع–؟ | leader2 = [[راء ساهسي ٻيون]] (آخري) | year_leader2 = ؟–632ع | year_start = 489 | year_end = 632 | p1 = هند (ساساني صوبو) | s1 = [[سنڌ جو برهمڻ خاندان]] | today = {{plainlist|[[پاڪستان]]<br>[[ڀارت]]}} }} '''راءِ گهراڻو''' (لڳ ڀڳ 489ع–632ع) سنڌ تي حڪومت ڪندڙ هڪ قديم حڪمران خاندان هو. هن خاندان بابت موجود تاريخي معلومات جو وڏو حصو ''[[چچ نامو]]'' مان ملي ٿو، جيڪو سنڌ جي تاريخ بابت تيرهين صدي عيسويءَ ۾ فارسيءَ ۾ مرتب ٿيل ڪتاب آهي. هن ڪتاب جي تاريخي حيثيت ۽ ان ۾ بيان ڪيل ابتدائي واقعن جي درستگيءَ بابت جديد مؤرخن مختلف رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="WinkRai">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=2002 |isbn=9780391041738 |pages=192–196 |language=en}}</ref> راءِ گهراڻي جي پهرين ٽن حڪمرانن، [[راءِ ديواجي]]، [[راءِ سهيرس پهريون]] ۽ [[راءِ ساهسي پهريون]]، بابت تفصيلي ۽ آزاد تاريخي شاهديون محدود آهن. هن گهراڻي جو چوٿون حڪمران [[راءِ سهيرس ٻيون]] هو، جنهن بابت ''چچ نامي'' ۾ هڪ وسيع ۽ خوشحال سلطنت جو بيان ملي ٿو. انهيءَ بيان موجب سندس حڪومت ۾ سامونڊي واپار جو اهم مرڪز [[ديبل]] پڻ شامل هو.<ref name="WinkRai"/> سنڌ جي تاريخ ۽ ٻوليءَ جي محقق [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت جو زمانو 495ع کان 632ع تائين ڄاڻايو آهي. سندس بيان موجب هن گهراڻي جي حڪومت کان پوءِ سنڌ ۾ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت قائم ٿي. آڏواڻي انهن سياسي تبديلين کي سنڌ جي سماجي ۽ لساني تاريخ جي پسمنظر ۾ پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="AdvaniRai">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |chapter=برهمڻ گهراڻو ۽ عربن جي ڪاهه |pages=63–64 |language=sd}}</ref> راءِ گهراڻي جي حڪومت جي شروعات بابت تاريخي ڪتابن ۾ مختلف سن ملن ٿا. ڪن تاريخي بيانن ۾ 489ع ۽ آڏواڻي وٽ 495ع ڄاڻايل آهي. انهن تاريخن کي قطعي طور ثابت ٿيل سنن بدران روايتي تاريخي اندازا سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ راءِ گهراڻي جي حڪمرانن بابت همعصر ڪتبن ۽ ٻين آزاد شاهدين جي کوٽ آهي.<ref name="WinkRai"/><ref name="AdvaniRai"/> روايتي تاريخي بيان موجب راءِ گهراڻي جي آخري حڪمران [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ [[برهمڻ گهراڻو (سنڌ)|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪومت قائم ٿي. ''چچ نامي'' ۾ هن سياسي تبديليءَ جا تفصيل ڏنل آهن، پر انهن کي تاريخي ماخذ جي تنقيدي مطالعي سان گڏ ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="WinkRai"/> ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پڻ راءِ گهراڻي کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جي حڪومت جو ذڪر ڪري ٿو. سندس ڏنل تاريخي ترتيب موجب برهمڻ گهراڻي جي حڪومت کان پوءِ اٺين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ عربن سنڌ تي ڪاهه ڪئي ۽ [[محمد بن قاسم]] جي فوجي مهم جي نتيجي ۾ سنڌ جي سياسي تاريخ جو نئون دور شروع ٿيو.<ref name="AdvaniRai"/> ==تاريخ== === پسمنظر === {{see also|سنڌ جي ساساني سڪن جو نظام|هند (ساساني صوبو)}} گپت گهراڻي جي زوال کان پوءِ اتر-اولهه هندستان ۾ سياسي افراتفري پيدا ٿي ۽ [[هُنَ]] قوم جي حملن ڪيترين قديم رياستن کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. ڪجهه سنڌي مؤرخن جي راءِ موجب، انهن تبديل ٿيندڙ سياسي حالتن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ [[راءِ خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي. راءِ حڪمرانن ابتدائي طور شودر حيثيت رکي، پر بعد ۾ برهمڻي ڌرم اختيار ڪرڻ کان پوءِ کين کتري درجو ڏنو ويو. سندن دور ۾ سنڌ سياسي استحڪام، امن ۽ خوشحالي ماڻي، ۽ [[اروڙ]] کي گاديءَ جو هنڌ بڻائي هڪ منظم رياست قائم ڪئي وئي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو: تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄام شورو، سنڌ.</ref><ref>ڏسو ڪرنل ٽاڊ جو ’راجستان جو احوال‘</ref> راءِ خاندان لڳ ڀڳ 489ع کان 632ع تائين، يعني 144 ورهين تائين [[سنڌ]] جي علائقي تي حڪومت ڪئي. چيو وڃي ٿو ته سندن خانداني لاڳاپا ڏکڻ ايشيا جي ٻين حڪمران گهراڻن سان پڻ هئا، جن ۾ [[ڪشمير]]، [[ڪابل]]، [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] جا حڪمران شامل هئا.{{sfn|Wink|1996|p=153}} سڪن جي شاهديءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته راءِ خاندان کان اڳ هي علائقو گهٽ ۾ گهٽ [[شاپور ٻيون]] جي دور کان [[ساساني سلطنت]] جي اڻ سڌي اثر هيٺ رهيو هو.{{sfn|Schindel|2016|p=127-128}}{{efn|سنڌ مان ساساني دور جا وڏي تعداد ۾ سڪا هٿ آيا آهن، جن ۾ نموني، طرز ۽ خاص طور ماليت جي لحاظ کان نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=127}}}} علائقي مان مليل آخري ساساني سڪا [[فيروز پهريون]] (حڪومت: 459ع–484ع) جي دور جا آهن. انهن تي ''[[رانا دتيه ستيه]]'' نالي هڪ شخص جو نالو درج ٿيل آهي، جنهن کي مقامي حڪمران سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Schindel|2016|p=128, 130}}{{efn|فيروز جي سڪن جون ٻه مختلف سيريز سنڌ ۾ مليون آهن. پهرين تاج ۽ ٽئين تاج واري سيريز سان گڏ، ٻي سيريز ۾ باهه جي مندر جي ٻن خادمن جي جاءِ تي هي تحرير لکيل آهي.{{sfn|Schindel|2016|p=129}}}} [[شوان زانگ]] پنهنجي سنڌ جي دوري دوران هتان جي حڪمرانن کي ''شو-تو-لو''، يعني [[شودر]]، قرار ڏنو آهي.<ref name=Pal2016 /> راءِ خاندان جي حڪومت هيٺ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]] گڏجي موجود هئا، ۽ رڪارڊن مطابق راءِ حڪمرانن [[ارور|الور]] ۾ [[شِو]] جي نالي سان هڪ مندر پڻ تعمير ڪرايو هو.<ref name=Pal2016 /> 484ع ۾ [[فيروز پهريون]] [[هيفٿالائيٽ–ساساني جنگ (484ع)|هيفٿالائين سان جنگ]] ۾ سخت شڪست کاڌي، جنهن کان پوءِ ساساني سلطنت پنهنجي سرحدي علائقن تي اڳئين وانگر اثر قائم نه رکي سگهي.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} نتيجي طور انهن علائقن ۾ نوان حڪمران خاندان اُڀري آيا.{{sfn|Schindel|2016|p=130}} راءِ خاندان جي شروعات غالباً انهيءَ سياسي خلا مان ٿي هئي، جيڪا ساساني طاقت جي زوال کان پوءِ پيدا ٿي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{Efn|ان جو هڪ متوازي مثال [[نيزڪ هون]]ن جي [[زابلستان]] ۾ اڀار کي سمجهي سگهجي ٿو.}} تنهن هوندي به راءِ خاندان جي اصل نسل يا نسلي پسمنظر بابت پڪ سان ڪجهه معلوم نه آهي.{{efn|[[چنتامڻ ونائڪ ويديا]] راءِ خاندان کي [[موريا سلطنت|موريا]] خاندان جو اولاد ۽ ذات جي لحاظ کان [[شودر]] قرار ڏنو آهي.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} هن راءِ جو بنياد ان دعويٰ تي هو ته [[چتور]] جو حڪمران راءِ مهرت پاڻ کي [[راءِ ساهسي ٻيون]] جو ڀاءُ سڏيندو هو. راجستان جا گهڻا قديم حڪمران پاڻ کي موريا نسل سان ڳنڍيندا هئا، ۽ اها ڳالهه شوان زانگ جي بيان سان پڻ هم آهنگ هئي، جنهن سنڌ جي بادشاهه کي شودر قرار ڏنو هو.}} [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|280px|thumb|راءِ گهراڻي جي دؤر ۾ سنڌ تي عربن جون ڪاهون]] راءِ گهراڻو اسلام کان اڳ سنڌ تي حڪمراني ڪندڙ گهراڻن مان هڪ هو. سنڌي روايتن موجب هن گهراڻي جو مذهب ٻڌمت هو، ۽ سندن دور کي سنڌ ۾ امن، خوشحالي ۽ ترقيءَ جو دور سڏيو ويو آهي. [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي|ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] لکي ٿو ته پنجين صديءَ جي پڇاڙي کان ستين صديءَ جي شروعات تائين سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جا راجائون هئا. سندس بيان موجب اهي اول شودر هئا، پوءِ برهمڻي ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ برهمڻن سندن شڌي ڪري کين کتري بڻايو. اهي اگني ڪل مان پيدا ٿيل سمجهيا ويا، جنهن ڪري اگني ڪل مان پيدا ٿيل کتري راجپوت سڏجڻ لڳا. ڀيرو مل وڌيڪ لکي ٿو ته ان کان ٿورا ورهيه اڳ چيني سياح هوان شيانگ 640ع ۾ هندستان اچڻ وقت، راءِ سهاسي ٻئي جي ڏينهن ۾ سنڌ آيو هو، ۽ هن پنهنجي سفرنامي ۾ سنڌ جي راجا کي شودر لکيو آهي.<ref name ="ڀيرومل مهرچند آڏواڻي">”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ ڀاڱو پهريون، صفحو 36</ref><ref name ="رائچند هريجن">ڪتاب جو نالو : تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون)، مصنف: رائچند هريجن، ايڊيشن: چوٿون، سال: 2005ع، ڇپائيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]], ڄام شورو، سنڌ.</ref> [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ اسلام کان اڳ سنڌ ۾ حڪومت ڪرڻ وارا راجا پاڻ کي '''راءِ''' جي لقب سان سڏرائيندا هئا. پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جي هجرت کان اڳ سنڌ ۾ راءِ گهراڻي جي حڪومت هئي، جيڪا تقريباً ڏيڍ سؤ سال قائم رهي. راءِ خاندان جو پهريون راجا راءِ ديوانج هو. پر جنهن وقت پاڻ ڪريم صلي الله عليه وسلم جن مڪي کان مديني هجرت ڪئي، ان وقت سنڌ ۾ راءِ سيهرس ٻئي جي حڪومت هئي، ۽ سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ الور، يعني [[اروڙ]]، شهر هو. تاريخدانن مطابق هن شهر ۾ عاليشان ماڙيون، باغ، باغيچا، آباد زمينون ۽ وڻ ٽڻ هئا، جن سان شهر پررونق هو. راجا سيهرس وڏو ناڻي وارو ۽ نيڪ انسان هو. سندس سخاوت، انصاف ۽ انسان پروريءَ سبب رعيت ساڻس گهڻي رغبت ۽ محبت رکندي هئي. === تاريخ نويسي === سنڌ بابت ديرين وچئين دور کان اڳ ڪا به مقامي لکيل تاريخ محفوظ نه رهي آهي، ۽ راءِ خاندان بابت معلومات جو بنيادي ۽ تقريباً واحد ماخذ ''[[چچ نامو]]'' آهي، جيڪو بظاهر هڪ عربي متن جو فارسي ترجمو آهي، پر اصل عربي متن هاڻي موجود نه آهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Asif|2016|p=}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} ادبي ذريعن ۾ سنڌ ۾ ساساني سرگرمين جو ڪو تفصيلي ذڪر موجود نه آهي،{{sfn|Schindel|2016|p=130}} ۽ راءِ خاندان جي وجود بابت پڻ هيل تائين ڪو پڪو ڪتبو، آثارِ قديمه يا سڪن جو اهڙو ثبوت نه مليو آهي، جيڪو سندن تاريخ جي مڪمل تصديق ڪري سگهي.{{sfn|Wink|1996|p=151-152}}{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} {{efn|اليگزينڊر ايم. فشمين ۽ ايئن ٽاڊ جو خيال آهي ته سنڌ مان هٿ آيل ڪجهه سون جا دينار ۽ چانديءَ جا دمّا، جيڪي ساساني سڪن جي طرز تي ٺهيل آهن پر مختلف تحريرون ۽ تاجن جا نمونا رکن ٿا، شايد راءِ خاندان پاران جاري ڪيل هجن.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} انهن تي لکيل تحريرون ممڪن طور ''سري شاهي راسرا''، ''سري جياٽڪ''، ''سري هرشاروڪ'' ۽ ''سري ڀرهرشا'' پڙهي سگهجن ٿيون، جيڪي ''چچ نامي'' ۾ ذڪر ڪيل ڪجهه حڪمرانن جي نالن سان جزوي مشابهت رکن ٿيون.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}}{{sfn|Habib|2012|p=}} بهرحال، [[پنڪج ٽنڊن]] هن نسبت کي قائل ڪندڙ نه ٿو سمجهي.{{sfn|Tandon|2022|p=28}}}} راءِ خاندان بابت ''چچ نامي'' جو بيان بعد ۾ فارسي ٻوليءَ جي تاريخي ڪتابن، جهڙوڪ 17هين صديءَ جي ''[[تاريخ سنڌ (معصومي)|تاريخ سنڌ]]'' ۽ 18هين صديءَ جي ''[[تحفة الڪرام]]'' ۾ پڻ شامل ٿيو.{{sfn|Mirchandani|1985|p=}} تنهن هوندي به ڪجهه جديد محققن جو خيال آهي ته ''چچ نامو'' دراصل هڪ اصل تصنيف آهي، جنهن سياسي ضرورتن سبب پاڻ کي ترجمو ظاهر ڪيو. اهي مؤرخ ڪتاب ۾ بيان ڪيل ڪيترن ئي تاريخي واقعن جي صحت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Asif|2016|p=15, 20}} راءِ خاندان، جيڪو سنڌ جو آخري کان اڳ وارو غير مسلم حڪمران خاندان هو ۽ جنهن جي دور کان پوءِ [[چچ خاندان]] جو عروج شروع ٿيو، جديد تحقيق ۾ ڪجهه حد تائين توجهه جو مرڪز رهيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=}} جديد تاريخ نويسي ۾، بهرحال، راءِ خاندان تي تحقيق محدود رهي آهي، ۽ چند [[سڪن جو ماهر|علماءِ سڪيات]] کان سواءِ هن خاندان بابت گهڻو علمي ڪم نه ٿيو آهي.{{sfn|Fishman|Todd|Pieper|2021|p=}} ==ملڪي صوبا== راجا سيهرس پنهنجي دور ۾ سنڌ ملڪ کي چئن صوبن ۾ ورهايو هو. #[[برهمڻ آباد]] : ان صوبي ۾ [[نيرون ڪوٽ]]، [[ديبل ]]، [[لوهاڻا ]]، [[لاک]] ۽ [[سما]] ضلعا شامل ھئا. #[[سيوستان ]]: جنهن ۾ [[ٻوڌيا]] ([[ٻوڌپور]]) [[جنڪان]] ([[جمنڪان]])، [[رونجهان]] ( [[روجيان]])، ۽ پايا جبل کان وٺي [[مڪران]] جي سرحد تائين وارو علائقو شامل هو. #[[اسڪلنده ]]، [[ڀاٽيا ]]، [[تلواڙو ]]، [[چچپور ]]، ۽ [[ديوهپور ]]، جي ڪجهه زمين شامل هئي. #[[ملتان ]]، ملتان جي ماتحت [[سڪا]]، [[برهمپور ]]، [[ڪرور ]]، [[اشهار ]]۽ [[تاڪيا]] کان وٺي [[ڪشمير]] جي حد تائين جا علائقا هئا . ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي. مٿين صوبن جا الڳ الڳ گونر مقرر هئا . جيڪي صوبي جو انتظام هلائيندا هئا . ۽ راجا طرفان انهن کي ملڪ حفاظت ۽ عوام جي ڀلائي لاء خاص هدايتون ڏنل هونديون هيون . راجا پاڻ الور ۾ رهندو هو ۽ [[ڪردارن]]، [[ڪيڪانان]]، ۽ [[برهاس ]] شهر سندس نگراني هيٺ هو . == حاڪمن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:115%;" | '''راءِ خاندان جا حڪمران''' ! style="background:#93C47D;" | # ! style="background:#93C47D;" | حڪمران ! style="background:#93C47D;" | متبادل نالو ! style="background:#93C47D;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#93C47D;" | عرصو ! style="background:#93C47D;" | نوٽ |- | 1 | [[راء ديواجي]] | راءِ ديوائچ / راءِ ديواج | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو شروعاتي حڪمران؛ سندس دور بابت تاريخي تفصيل محدود آهن. |- | 2 | [[راء سھيرس پھريون|راءِ سُهيرس پهريون]] | راءِ سيهرس / راءِ سهايرس | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ ديواجي کان پوءِ سنڌ جو حڪمران ٿيو. |- | 3 | [[راء ساھسي - پھريون]] | راءِ سهاسي | [[اروڙ]] | نامعلوم | راءِ خاندان جو وچيون حڪمران؛ سندس حڪومت بابت روايتون مختصر آهن. |- | 4 | [[راءِ سُهيرس ٻيون]] | راءِ سيھرس ٻيون | [[اروڙ]] | نامعلوم | سندس حڪومت دوران سنڌ جي حدن ۽ سياسي طاقت بابت تاريخي روايتون ملن ٿيون. |- | 5 | [[راء ساھسي ٻيون]] | راءِ سهاسي ٻيون | [[اروڙ]] | 632ع تائين | راءِ خاندان جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ [[چچ]] اقتدار سنڀاليو ۽ [[چچ خاندان]] جي شروعات ٿي. |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3;" | ڪُل حڪمران ! style="background:#D9EAD3;" | 5 ! colspan="3" style="background:#D9EAD3;" | گاديءَ جو هنڌ: [[اروڙ]] |} == سنڌ جي ٻوليءَ جي تاريخ سان لاڳاپو == ڀيرومل مهرچند آڏواڻي راءِ گهراڻي ۽ ان کان پوءِ جي حڪومتن جو ذڪر سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا جي سلسلي ۾ ڪري ٿو. سندس ڪتاب ۾ قديم سنڌ جي ٻولين، [[پراڪرت]]، [[اپڀرنش]] ۽ پوءِ جي سنڌيءَ جي صورتن بابت بحث موجود آهي.<ref name="AdvaniRai"/> آڏواڻي پنهنجي بيان ۾ پراڪرت ٻولين جي تبديليءَ کي سنڌ جي سياسي ۽ سماجي حالتن سان ڳنڍيو آهي. هن ان سلسلي ۾ لسانيات جي عالم [[جان بيمز]] (John Beames) جي ڪتاب ''Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India'' مان پڻ هڪ ڊگهو اقتباس نقل ڪيو آهي، جنهن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي پراڪرت ٻولين بابت اڻويهين صديءَ جي لساني نظرين جو اظهار ٿيل آهي.<ref name="AdvaniRai"/><ref name="BeamesGrammar">{{cite book |last=Beames |first=John |title=A Comparative Grammar of the Modern Aryan Languages of India |volume=1 |pages=92–30 |language=en}}</ref> بيمز جي انهيءَ اقتباس ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ٻولين جي ارتقا بابت سماجي گروهن، جنگين ۽ سياسي اٿل پٿل کي سبب ڄاڻايو ويو آهي. تنهن هوندي بہ سندس بيان ۾ استعمال ٿيل سماجي درجابنديون ۽ ٻولين کي «بگڙيل» قرار ڏيڻ جهڙا خيال اڻويهين صديءَ جي علمي ماحول سان تعلق رکن ٿا. جديد تاريخي لسانيات ۾ ٻولين جي تبديليءَ کي فطري لساني عمل سمجهيو وڃي ٿو؛ ڪنهن ٻوليءَ جي ارتقا کي صرف سياسي بدامني يا ڪنهن سماجي گروهه جي موجودگيءَ جو نتيجو قرار نٿو ڏئي سگهجي. انهيءَ ڪري راءِ گهراڻي جي دور کي سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ جي هڪ اهم سياسي پسمنظر طور ڏسي سگهجي ٿو، پر موجود شاهدين مان اهو قطعي نتيجو ڪڍڻ مناسب ناهي تہ هن گهراڻي جي حڪومت ۾ جديد سنڌي ٻولي پنهنجي موجوده صورت ۾ ڳالهائي ويندي هئي. == ايرانين سان جنگيون == == رومين سان تعلقات == == راءِ خاندان جو خاتمو == [[راءِ ساهسي ٻيون]] جي وفات کان پوءِ [[راڻي ديوي]]، [[چچ]] کي صلاح ڏني ته هو تخت تي قبضو ڪري.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} ''[[چچ نامو]]'' موجب، چچ ابتدا ۾ هن رٿ تي راضي ٿيڻ کان ڪيٻايو، پر آخرڪار راڻي ديوي جي منصوبي کي قبول ڪري ورتائين.{{sfn|Asif|2016|p=132-133}} راءِ ساهسي ٻيون جي وفات جي خبر عام ماڻهن کان ڳجهي رکي وئي. ان دوران راڻي ديوي تخت جي دعويدارن کي پاڻ ۾ ويڙهائڻ لاءِ سازشون ڪيون، جنهن سبب شاهي خاندان جي مختلف ڌرين ۾ خونريز اندروني تڪرار پيدا ٿيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{Efn|تخت جي دعويدارن کي هڪ هڪ ڪري بيمار بادشاهه سان ملاقات لاءِ گهرايو ويندو هو. حقيقت ۾ راڻي ديوي کين قيد ڪرائي ڇڏيندي هئي ۽ ٻڌائيندي هئي ته بادشاهه کين ڪنهن ٻئي دعويدار سان تڪرار سبب قيد ڪيو آهي. پوءِ کين صلاح ڏني ويندي هئي ته هو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻ ۽ بادشاهه کي راضي ڪرڻ لاءِ ٻئي دعويدار کي قتل ڪن.}} ان کان پوءِ راڻي ديوي اعلان ڪرايو ته راءِ ساهسي ٻيون جي صحت سڌري رهي آهي، پر هو درٻار هلائڻ جي قابل نه آهي، تنهن ڪري هن پنهنجي حياتيءَ تائين [[چچ]] کي قائم مقام حڪمران مقرر ڪيو آهي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} درٻاري اميرن کي به هن راز کي لڪائڻ لاءِ راضي ڪيو ويو، ۽ چچ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا عملي طور بادشاهه جي حيثيت سان حڪومت ڪندو رهيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} تنهن هوندي به، بادشاهه جي وفات جي خبر ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان [[راءِ مهرت]] تائين پهچي وئي، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو ڀاءُ ۽ [[چتور]] جو حڪمران هو. هن تخت تي پنهنجو حق ڄاڻائيندي فوجي مهم شروع ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} چچ کي هڪ جائز وارث خلاف جنگ ڪرڻ جي اخلاقي حيثيت بابت تذبذب هو، پر راڻي ديوي کيس مزاحمت ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|Asif|2016|p=133}} ٻنهي ڌرين جي مقابلي ۾ چچ هڪ غير متوقع فتح حاصل ڪئي.{{Efn|چچ راءِ مهرت کي آمهون سامهون اڪيلي مقابلي جي دعوت ڏني ۽ دعويٰ ڪئي ته هو برهمڻ هجڻ ڪري گهوڙيسواريءَ جي فن کان واقف نه آهي. پر مقابلي دوران چچ گهوڙي تي سوار ٿي راءِ مهرت جو سر قلم ڪري ڇڏيو. سندس موت جي خبر ٻڌندي ئي راءِ مهرت جي فوج ۾ افراتفري پکڙجي وئي.}} ان کان پوءِ چچ عوام جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ وڏي پيماني تي دعوتون ۽ جشن منعقد ڪرايا.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} بعد ۾ راڻي ديوي چچ کي تخت جو وارث قرار ڏياريو. هن دعويٰ ڪئي ته چچ بي مثال دانائي ۽ بهادريءَ وارو شخص آهي. درٻار جي منظوري سان راڻي ديوي سندس سان شادي پڻ ڪئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}}{{sfn|Baloch|1983|p=}} [[منان احمد آصف]] جي راءِ موجب، ''چچ نامي'' ۾ راءِ خاندان جي زوال ۽ [[چچ خاندان|برهمڻ خاندان]] جي عروج جي جيڪا ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي، اها ڏيکاري ٿي ته نئون حڪمران خاندان هڪ اهڙي عورت جي سازشن جي نتيجي ۾ وجود ۾ آيو، جيڪا پنهنجي مقصدن جي حصول لاءِ هڪ باصلاحيت پر اخلاقي طور محتاط شخص سان گڏجي ڪم ڪري رهي هئي.{{sfn|Asif|2016|p=133}} چچ جي اقتدار کي بعد ۾ [[بڇره]] نالي هڪ شخص جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو، جيڪو راءِ ساهسي ٻيون جو مائٽ، [[ملتان]] صوبي جو گورنر ۽ باجگذار حڪمران هو. بهرحال، ڊگهي مزاحمت باوجود چچ کي اقتدار تان هٽائي نه سگهيو.{{sfn|Baloch|1983|p=}} == حوالا == {{حوالا}} {{راءِ شاهي گهراڻو}} {{سنڌ جي تاريخ}} {{Sindh-hist-stub}} [[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] kaeao0cmvwgp46tja52qmf9rc8bt1ex 0 39147 421170 255804 2026-10-12T23:29:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 421170 wikitext text/x-wiki {{Short description|اروڙ ۽ بکر جو ثقفي عالم ۽ قاضي، چچ نامي جي عربي ماخذ سان منسوب}} {{Infobox person | name = قاضي اسماعيل ثقفي | native_name = قاضي اسماعيل بن علي ثقفي | honorific_prefix = مولانا، قاضي | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | occupation = عالم، قاضي | known_for = [[چچ نامو|چچ نامي]] جي عربي ماخذ سان لاڳاپيل روايت | era = ڇهين صدي هجريءَ جي پڇاڙي ۽ ستين صدي هجريءَ جي شروعات | religion = [[اسلام]] | family = ثقفي خاندان | associated_places = [[اروڙ]]، [[بکر]]، [[سنڌ]] }} '''قاضي اسماعيل ثقفي''' (عربي: ''إسماعيل بن علي الثقفي'')، سنڌ جي تاريخي شهر [[اروڙ]] ۽ [[بکر]] سان لاڳاپيل هڪ عالم ۽ قاضي هو، جنهن جو ذڪر ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' جي فارسي متن جي ابتدا بابت تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. سندس نالي سان سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ قديم عربي تاريخي نسخي جي موجودگي ۽ انهيءَ نسخي تائين [[علي بن حامد ڪوفي]] جي رسائيءَ جو احوال لاڳاپيل آهي. روايتي بيانن موجب قاضي اسماعيل، سنڌ ۾ آباد ٿيل عرب [[ثقيف قبيلو|ثقفي خاندان]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جا فرد اروڙ ۽ بکر ۾ عدالتي ۽ مذهبي عهدن تي فائز رهيا.<ref name="ShidaiIsmail">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=53 |language=sd}}</ref><ref name="Naz2015">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Fathnama-e-Sindh alias Chachnama: An Early Muslim History of Sindh |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=36 |issue=1 |year=2015 |url=https://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Jan-June%202015%20No.1/3.%20Fathnama-e-Sindh%2C%20Humera%20Naz%2009-01-2017.pdf |language=en}}</ref> == خاندان ۽ نسب == قاضي اسماعيل جو تعلق سنڌ ۾ آباد ثقفي عالمن جي هڪ خاندان سان بيان ڪيو ويو آهي. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ سندس نسبي سلسلو اسماعيل بن علي بن محمد بن موسى بن طائي بن يعقوب ثقفي جي صورت ۾ نقل ڪيو آهي. ساڳئي احوال ۾ خاندان جي اڳوڻن بزرگن کي عربن جي سنڌ تي فتح ۽ اروڙ جي عدالتي انتظام سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/> [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ اروڙ جو قاضي اسماعيل، محمد شيباني بن عثمان ثقفي جي اولاد مان هو. سندس بيان موجب انهيءَ خاندان جي هڪ اڳوڻي فرد کي [[محمد بن قاسم]] سنڌ جي فتح کان پوءِ اروڙ جو قاضي ۽ خطيب مقرر ڪيو هو. قليچ بيگ بعد واري زماني جي هڪ ٻئي قاضي اسماعيل کي انهيءَ خاندان جو عالم ۽ فاضل قرار ڏنو آهي.<ref name="QaleechIsmail">{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |chapter=الور |language=sd}}</ref> وچئين دور جي هندستان ۾ علم جي منتقلي بابت هڪ تحقيقي مقالي ۾ پڻ ثقفي خاندان جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مطالعي موجب موسى بن يعقوب ثقفي نالي هڪ عالم کي اروڙ ۽ بکر ۾ قاضي ۽ خطيب مقرر ڪيو ويو هو ۽ اهي عهدا سندس خاندان سان گهٽ ۾ گهٽ تيرهين صدي عيسويءَ تائين لاڳاپيل رهيا. مقالي ۾ قاضي اسماعيل بن علي ثقفي کي انهيءَ خاندان جو بعد وارو فرد ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="JafriKnowledge">{{cite journal |last=Jafri |first=S. Z. H. |title=Education and Transmission of Knowledge in Medieval India |journal=Intellectual Discourse |url=https://journals.iium.edu.my/intdiscourse/index.php/id/article/download/278/213/453 |language=en}}</ref> انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ ۾ محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب پهرئين قاضي ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان ملاقات ڪندڙ قاضي اسماعيل کي الڳ شخصيتن طور سمجهڻ گهرجي. مختلف ماخذن ۾ سندن نالن ۽ نسب جي پڙهڻين ۾ اختلاف پڻ ملي ٿو.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="QaleechIsmail"/> == اروڙ ۽ بکر سان تعلق == قاضي اسماعيل جي خاندان جو تعلق [[اروڙ]] ۽ [[بکر]] جي علمي ۽ مذهبي زندگيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي. اهي ٻئي شهر سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيا. عربن جي سنڌ تي فتح کان پوءِ مختلف عرب خاندان سنڌ جي شهرن ۾ آباد ٿيا، جن مان ڪجهه خاندانن جا فرد قاضي، خطيب ۽ مذهبي عالمن جي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="JafriKnowledge"/> ''تاريخ سکر'' موجب محمد بن قاسم جي اروڙ فتح ڪرڻ کان پوءِ شهر ۾ جامع مسجد قائم ٿيڻ ۽ هڪ ثقفي عالم کي قاضي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. مولائي شيدائي قاضي اسماعيل جي خاندان کي انهيءَ پراڻي علمي روايت سان ڳنڍيو آهي. هن بکر جي معزز خاندانن ۾ پڻ قاضي اسماعيل جي خاندان جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/> == چچ نامي جي عربي ماخذ سان تعلق == قاضي اسماعيل ثقفي جي تاريخي شهرت جو سڀ کان اهم سبب سندس نالي سان لاڳاپيل اهو عربي نسخو آهي، جنهن کي ''چچ نامي'' جي فارسي تصنيف جو ماخذ ڄاڻايو ويندو آهي. روايتي احوال موجب [[علي بن حامد ڪوفي]]، جيڪو [[اچ شريف]] ۾ رهندو هو، سنڌ جي تاريخ بابت مواد حاصل ڪرڻ لاءِ اروڙ ۽ بکر جي علائقي ۾ آيو. اتي سندس ملاقات قاضي اسماعيل بن علي ثقفي سان ٿي، جنهن وٽ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي نسخو موجود هو. علي ڪوفيءَ انهيءَ نسخي کي پنهنجي فارسي تاريخي تصنيف جو بنياد ڄاڻايو.<ref name="Naz2015"/><ref name="ShidaiIsmail"/> مرزا قليچ بيگ موجب قاضي اسماعيل جي خاندان جي هڪ عالم سنڌ جي فتح جو احوال عربيءَ ۾ لکيو هو. سندس روايت ۾ علي ڪوفيءَ طرفان اهو احوال حاصل ڪري فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ جو ذڪر 600هه سان لاڳاپيل آهي.<ref name="QaleechIsmail"/> ٻئي طرف ''تاريخ سکر'' ۾ علي ڪوفيءَ جي فارسي ترجمي جي سلسلي ۾ 613هه (1216ع) جو سال ڏنو ويو آهي. اهو سال ''چچ نامي'' جي فارسي متن جي ابتدا بابت ٻين تاريخي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو. انهيءَ ڪري علي ڪوفيءَ جي تصنيف جو زمانو عام طور تيرهين صدي عيسويءَ جي شروعات سمجهيو ويندو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="Naz2015"/> == عربي نسخي جي تصنيف بابت اختلاف == ''چچ نامي'' جي عربي ماخذ جي اصل مصنف بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه پراڻن مؤرخن انهيءَ نسخي کي قاضي اسماعيل يا سندس خاندان جي ڪنهن بزرگ سان منسوب ڪيو آهي. پر علي ڪوفيءَ جي فارسي متن ۾ ڄاڻايل عربي نسخي جي مصنف جي سڃاڻپ قطعي طور واضح نه آهي.<ref name="Naz2015"/> مؤرخ [[منان احمد آصف]] پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' ۾ ''چچ نامي'' جي تاريخي نوعيت جو نئون جائزو پيش ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده فارسي متن کي ڪنهن هڪ قديم عربي ڪتاب جو سڌو ترجمو سمجهڻ بدران تيرهين صدي عيسويءَ جي سياسي، ادبي ۽ فڪري حالتن ۾ تيار ٿيل تصنيف طور ڏسڻ گهرجي. انهيءَ موقف جي روشنيءَ ۾ قاضي اسماعيل وٽ موجود ٻڌايل عربي نسخي جي نوعيت ۽ ان جي استعمال بابت سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="AsifConquest">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |isbn=9780674660113 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en}}</ref> ٻين محققن وري ''چچ نامي'' جي ڪجهه تاريخي حصن ۾ پراڻي عربي روايتن ۽ مقامي سنڌي تاريخي مواد جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙيءَ طرح قاضي اسماعيل جي نالي سان لاڳاپيل عربي نسخي جي تاريخي حيثيت هڪ تحقيقي بحث جو موضوع آهي، نه ڪي مڪمل طور طئي ٿيل حقيقت.<ref name="Naz2015"/><ref name="AsifConquest"/> == تاريخي اهميت == قاضي اسماعيل ثقفي جو ذڪر سنڌ ۾ عرب خاندانن جي آبادڪاري، علمي سرگرمين، عدالتي عهدن ۽ تاريخي علم جي منتقليءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. سندس خاندان سان منسوب روايتون ظاهر ڪن ٿيون تہ اروڙ ۽ بکر وچئين دور ۾ رڳو سياسي ۽ انتظامي مرڪز نه هئا، پر اتي مذهبي ۽ تاريخي علم سان لاڳاپيل خاندان پڻ موجود هئا.<ref name="JafriKnowledge"/> قاضي اسماعيل جي شخصيت خاص طور ''چچ نامي'' جي تاريخ نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي. علي ڪوفيءَ جي فارسي تصنيف ۽ ان سان منسوب عربي ماخذ بابت اختلافن باوجود قاضي اسماعيل جو نالو سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ محفوظ رهيو آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="Naz2015"/> == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] * [[بکر]] * [[چچ نامو]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] == حوالا == {{حوالا}} == حوالا == {{حوالا}} lhh9uzze56igohx52d0keoheqdkaawm 421171 421170 2026-10-12T23:29:52Z Intisar Ali 8681 421171 wikitext text/x-wiki {{Short description|اروڙ ۽ بکر جو ثقفي عالم ۽ قاضي، چچ نامي جي عربي ماخذ سان منسوب}} {{Infobox person | name = قاضي اسماعيل ثقفي | native_name = قاضي اسماعيل بن علي ثقفي | honorific_prefix = مولانا، قاضي | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | occupation = عالم، قاضي | known_for = [[چچ نامو|چچ نامي]] جي عربي ماخذ سان لاڳاپيل روايت | era = ڇهين صدي هجريءَ جي پڇاڙي ۽ ستين صدي هجريءَ جي شروعات | religion = [[اسلام]] | family = ثقفي خاندان | associated_places = [[اروڙ]]، [[بکر]]، [[سنڌ]] }} '''قاضي اسماعيل ثقفي''' (عربي: ''إسماعيل بن علي الثقفي'')، سنڌ جي تاريخي شهر [[اروڙ]] ۽ [[بکر]] سان لاڳاپيل هڪ عالم ۽ قاضي هو، جنهن جو ذڪر ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' جي فارسي متن جي ابتدا بابت تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. سندس نالي سان سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ قديم عربي تاريخي نسخي جي موجودگي ۽ انهيءَ نسخي تائين [[علي بن حامد ڪوفي]] جي رسائيءَ جو احوال لاڳاپيل آهي. روايتي بيانن موجب قاضي اسماعيل، سنڌ ۾ آباد ٿيل عرب [[ثقيف قبيلو|ثقفي خاندان]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جا فرد اروڙ ۽ بکر ۾ عدالتي ۽ مذهبي عهدن تي فائز رهيا.<ref name="ShidaiIsmail">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=53 |language=sd}}</ref><ref name="Naz2015">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Fathnama-e-Sindh alias Chachnama: An Early Muslim History of Sindh |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=36 |issue=1 |year=2015 |url=https://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Jan-June%202015%20No.1/3.%20Fathnama-e-Sindh%2C%20Humera%20Naz%2009-01-2017.pdf |language=en}}</ref> == خاندان ۽ نسب == قاضي اسماعيل جو تعلق سنڌ ۾ آباد ثقفي عالمن جي هڪ خاندان سان بيان ڪيو ويو آهي. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ سندس نسبي سلسلو اسماعيل بن علي بن محمد بن موسى بن طائي بن يعقوب ثقفي جي صورت ۾ نقل ڪيو آهي. ساڳئي احوال ۾ خاندان جي اڳوڻن بزرگن کي عربن جي سنڌ تي فتح ۽ اروڙ جي عدالتي انتظام سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/> [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ اروڙ جو قاضي اسماعيل، محمد شيباني بن عثمان ثقفي جي اولاد مان هو. سندس بيان موجب انهيءَ خاندان جي هڪ اڳوڻي فرد کي [[محمد بن قاسم]] سنڌ جي فتح کان پوءِ اروڙ جو قاضي ۽ خطيب مقرر ڪيو هو. قليچ بيگ بعد واري زماني جي هڪ ٻئي قاضي اسماعيل کي انهيءَ خاندان جو عالم ۽ فاضل قرار ڏنو آهي.<ref name="QaleechIsmail">{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |chapter=الور |language=sd}}</ref> وچئين دور جي هندستان ۾ علم جي منتقلي بابت هڪ تحقيقي مقالي ۾ پڻ ثقفي خاندان جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مطالعي موجب موسى بن يعقوب ثقفي نالي هڪ عالم کي اروڙ ۽ بکر ۾ قاضي ۽ خطيب مقرر ڪيو ويو هو ۽ اهي عهدا سندس خاندان سان گهٽ ۾ گهٽ تيرهين صدي عيسويءَ تائين لاڳاپيل رهيا. مقالي ۾ قاضي اسماعيل بن علي ثقفي کي انهيءَ خاندان جو بعد وارو فرد ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="JafriKnowledge">{{cite journal |last=Jafri |first=S. Z. H. |title=Education and Transmission of Knowledge in Medieval India |journal=Intellectual Discourse |url=https://journals.iium.edu.my/intdiscourse/index.php/id/article/download/278/213/453 |language=en}}</ref> انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ ۾ محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب پهرئين قاضي ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان ملاقات ڪندڙ قاضي اسماعيل کي الڳ شخصيتن طور سمجهڻ گهرجي. مختلف ماخذن ۾ سندن نالن ۽ نسب جي پڙهڻين ۾ اختلاف پڻ ملي ٿو.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="QaleechIsmail"/> == اروڙ ۽ بکر سان تعلق == قاضي اسماعيل جي خاندان جو تعلق [[اروڙ]] ۽ [[بکر]] جي علمي ۽ مذهبي زندگيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي. اهي ٻئي شهر سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيا. عربن جي سنڌ تي فتح کان پوءِ مختلف عرب خاندان سنڌ جي شهرن ۾ آباد ٿيا، جن مان ڪجهه خاندانن جا فرد قاضي، خطيب ۽ مذهبي عالمن جي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="JafriKnowledge"/> ''تاريخ سکر'' موجب محمد بن قاسم جي اروڙ فتح ڪرڻ کان پوءِ شهر ۾ جامع مسجد قائم ٿيڻ ۽ هڪ ثقفي عالم کي قاضي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. مولائي شيدائي قاضي اسماعيل جي خاندان کي انهيءَ پراڻي علمي روايت سان ڳنڍيو آهي. هن بکر جي معزز خاندانن ۾ پڻ قاضي اسماعيل جي خاندان جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/> == چچ نامي جي عربي ماخذ سان تعلق == قاضي اسماعيل ثقفي جي تاريخي شهرت جو سڀ کان اهم سبب سندس نالي سان لاڳاپيل اهو عربي نسخو آهي، جنهن کي ''چچ نامي'' جي فارسي تصنيف جو ماخذ ڄاڻايو ويندو آهي. روايتي احوال موجب [[علي بن حامد ڪوفي]]، جيڪو [[اچ شريف]] ۾ رهندو هو، سنڌ جي تاريخ بابت مواد حاصل ڪرڻ لاءِ اروڙ ۽ بکر جي علائقي ۾ آيو. اتي سندس ملاقات قاضي اسماعيل بن علي ثقفي سان ٿي، جنهن وٽ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي نسخو موجود هو. علي ڪوفيءَ انهيءَ نسخي کي پنهنجي فارسي تاريخي تصنيف جو بنياد ڄاڻايو.<ref name="Naz2015"/><ref name="ShidaiIsmail"/> مرزا قليچ بيگ موجب قاضي اسماعيل جي خاندان جي هڪ عالم سنڌ جي فتح جو احوال عربيءَ ۾ لکيو هو. سندس روايت ۾ علي ڪوفيءَ طرفان اهو احوال حاصل ڪري فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ جو ذڪر 600هه سان لاڳاپيل آهي.<ref name="QaleechIsmail"/> ٻئي طرف ''تاريخ سکر'' ۾ علي ڪوفيءَ جي فارسي ترجمي جي سلسلي ۾ 613هه (1216ع) جو سال ڏنو ويو آهي. اهو سال ''چچ نامي'' جي فارسي متن جي ابتدا بابت ٻين تاريخي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو. انهيءَ ڪري علي ڪوفيءَ جي تصنيف جو زمانو عام طور تيرهين صدي عيسويءَ جي شروعات سمجهيو ويندو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="Naz2015"/> == عربي نسخي جي تصنيف بابت اختلاف == ''چچ نامي'' جي عربي ماخذ جي اصل مصنف بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه پراڻن مؤرخن انهيءَ نسخي کي قاضي اسماعيل يا سندس خاندان جي ڪنهن بزرگ سان منسوب ڪيو آهي. پر علي ڪوفيءَ جي فارسي متن ۾ ڄاڻايل عربي نسخي جي مصنف جي سڃاڻپ قطعي طور واضح نه آهي.<ref name="Naz2015"/> مؤرخ [[منان احمد آصف]] پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' ۾ ''چچ نامي'' جي تاريخي نوعيت جو نئون جائزو پيش ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده فارسي متن کي ڪنهن هڪ قديم عربي ڪتاب جو سڌو ترجمو سمجهڻ بدران تيرهين صدي عيسويءَ جي سياسي، ادبي ۽ فڪري حالتن ۾ تيار ٿيل تصنيف طور ڏسڻ گهرجي. انهيءَ موقف جي روشنيءَ ۾ قاضي اسماعيل وٽ موجود ٻڌايل عربي نسخي جي نوعيت ۽ ان جي استعمال بابت سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="AsifConquest">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |isbn=9780674660113 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en}}</ref> ٻين محققن وري ''چچ نامي'' جي ڪجهه تاريخي حصن ۾ پراڻي عربي روايتن ۽ مقامي سنڌي تاريخي مواد جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙيءَ طرح قاضي اسماعيل جي نالي سان لاڳاپيل عربي نسخي جي تاريخي حيثيت هڪ تحقيقي بحث جو موضوع آهي، نه ڪي مڪمل طور طئي ٿيل حقيقت.<ref name="Naz2015"/><ref name="AsifConquest"/> == تاريخي اهميت == قاضي اسماعيل ثقفي جو ذڪر سنڌ ۾ عرب خاندانن جي آبادڪاري، علمي سرگرمين، عدالتي عهدن ۽ تاريخي علم جي منتقليءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. سندس خاندان سان منسوب روايتون ظاهر ڪن ٿيون تہ اروڙ ۽ بکر وچئين دور ۾ رڳو سياسي ۽ انتظامي مرڪز نه هئا، پر اتي مذهبي ۽ تاريخي علم سان لاڳاپيل خاندان پڻ موجود هئا.<ref name="JafriKnowledge"/> قاضي اسماعيل جي شخصيت خاص طور ''چچ نامي'' جي تاريخ نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي. علي ڪوفيءَ جي فارسي تصنيف ۽ ان سان منسوب عربي ماخذ بابت اختلافن باوجود قاضي اسماعيل جو نالو سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ محفوظ رهيو آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="Naz2015"/> == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] * [[بکر]] * [[چچ نامو]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] == حوالا == {{حوالا}} ksfelhz48fuodicd4i7fb3hn8z3gowv 421172 421171 2026-10-12T23:30:35Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[قاضي اسماعيل]] کي [[قاضي اسماعيل ثقفي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 421171 wikitext text/x-wiki {{Short description|اروڙ ۽ بکر جو ثقفي عالم ۽ قاضي، چچ نامي جي عربي ماخذ سان منسوب}} {{Infobox person | name = قاضي اسماعيل ثقفي | native_name = قاضي اسماعيل بن علي ثقفي | honorific_prefix = مولانا، قاضي | birth_date = نامعلوم | birth_place = نامعلوم | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | occupation = عالم، قاضي | known_for = [[چچ نامو|چچ نامي]] جي عربي ماخذ سان لاڳاپيل روايت | era = ڇهين صدي هجريءَ جي پڇاڙي ۽ ستين صدي هجريءَ جي شروعات | religion = [[اسلام]] | family = ثقفي خاندان | associated_places = [[اروڙ]]، [[بکر]]، [[سنڌ]] }} '''قاضي اسماعيل ثقفي''' (عربي: ''إسماعيل بن علي الثقفي'')، سنڌ جي تاريخي شهر [[اروڙ]] ۽ [[بکر]] سان لاڳاپيل هڪ عالم ۽ قاضي هو، جنهن جو ذڪر ''[[چچ نامو|چچ نامي]]'' جي فارسي متن جي ابتدا بابت تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. سندس نالي سان سنڌ جي عرب فتح بابت هڪ قديم عربي تاريخي نسخي جي موجودگي ۽ انهيءَ نسخي تائين [[علي بن حامد ڪوفي]] جي رسائيءَ جو احوال لاڳاپيل آهي. روايتي بيانن موجب قاضي اسماعيل، سنڌ ۾ آباد ٿيل عرب [[ثقيف قبيلو|ثقفي خاندان]] سان تعلق رکندو هو، جنهن جا فرد اروڙ ۽ بکر ۾ عدالتي ۽ مذهبي عهدن تي فائز رهيا.<ref name="ShidaiIsmail">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |page=53 |language=sd}}</ref><ref name="Naz2015">{{cite journal |last=Naz |first=Humera |title=Fathnama-e-Sindh alias Chachnama: An Early Muslim History of Sindh |journal=Pakistan Journal of History and Culture |volume=36 |issue=1 |year=2015 |url=https://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Jan-June%202015%20No.1/3.%20Fathnama-e-Sindh%2C%20Humera%20Naz%2009-01-2017.pdf |language=en}}</ref> == خاندان ۽ نسب == قاضي اسماعيل جو تعلق سنڌ ۾ آباد ثقفي عالمن جي هڪ خاندان سان بيان ڪيو ويو آهي. [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ سندس نسبي سلسلو اسماعيل بن علي بن محمد بن موسى بن طائي بن يعقوب ثقفي جي صورت ۾ نقل ڪيو آهي. ساڳئي احوال ۾ خاندان جي اڳوڻن بزرگن کي عربن جي سنڌ تي فتح ۽ اروڙ جي عدالتي انتظام سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/> [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ لکي ٿو تہ اروڙ جو قاضي اسماعيل، محمد شيباني بن عثمان ثقفي جي اولاد مان هو. سندس بيان موجب انهيءَ خاندان جي هڪ اڳوڻي فرد کي [[محمد بن قاسم]] سنڌ جي فتح کان پوءِ اروڙ جو قاضي ۽ خطيب مقرر ڪيو هو. قليچ بيگ بعد واري زماني جي هڪ ٻئي قاضي اسماعيل کي انهيءَ خاندان جو عالم ۽ فاضل قرار ڏنو آهي.<ref name="QaleechIsmail">{{cite book |last=مرزا |first=قليچ بيگ |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو |edition=4 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1999 |chapter=الور |language=sd}}</ref> وچئين دور جي هندستان ۾ علم جي منتقلي بابت هڪ تحقيقي مقالي ۾ پڻ ثقفي خاندان جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ مطالعي موجب موسى بن يعقوب ثقفي نالي هڪ عالم کي اروڙ ۽ بکر ۾ قاضي ۽ خطيب مقرر ڪيو ويو هو ۽ اهي عهدا سندس خاندان سان گهٽ ۾ گهٽ تيرهين صدي عيسويءَ تائين لاڳاپيل رهيا. مقالي ۾ قاضي اسماعيل بن علي ثقفي کي انهيءَ خاندان جو بعد وارو فرد ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="JafriKnowledge">{{cite journal |last=Jafri |first=S. Z. H. |title=Education and Transmission of Knowledge in Medieval India |journal=Intellectual Discourse |url=https://journals.iium.edu.my/intdiscourse/index.php/id/article/download/278/213/453 |language=en}}</ref> انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ اروڙ ۾ محمد بن قاسم جي زماني سان منسوب پهرئين قاضي ۽ تيرهين صدي عيسويءَ ۾ علي ڪوفيءَ سان ملاقات ڪندڙ قاضي اسماعيل کي الڳ شخصيتن طور سمجهڻ گهرجي. مختلف ماخذن ۾ سندن نالن ۽ نسب جي پڙهڻين ۾ اختلاف پڻ ملي ٿو.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="QaleechIsmail"/> == اروڙ ۽ بکر سان تعلق == قاضي اسماعيل جي خاندان جو تعلق [[اروڙ]] ۽ [[بکر]] جي علمي ۽ مذهبي زندگيءَ سان بيان ڪيو ويو آهي. اهي ٻئي شهر سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ ۾ اهم سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيا. عربن جي سنڌ تي فتح کان پوءِ مختلف عرب خاندان سنڌ جي شهرن ۾ آباد ٿيا، جن مان ڪجهه خاندانن جا فرد قاضي، خطيب ۽ مذهبي عالمن جي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="JafriKnowledge"/> ''تاريخ سکر'' موجب محمد بن قاسم جي اروڙ فتح ڪرڻ کان پوءِ شهر ۾ جامع مسجد قائم ٿيڻ ۽ هڪ ثقفي عالم کي قاضي مقرر ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. مولائي شيدائي قاضي اسماعيل جي خاندان کي انهيءَ پراڻي علمي روايت سان ڳنڍيو آهي. هن بکر جي معزز خاندانن ۾ پڻ قاضي اسماعيل جي خاندان جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/> == چچ نامي جي عربي ماخذ سان تعلق == قاضي اسماعيل ثقفي جي تاريخي شهرت جو سڀ کان اهم سبب سندس نالي سان لاڳاپيل اهو عربي نسخو آهي، جنهن کي ''چچ نامي'' جي فارسي تصنيف جو ماخذ ڄاڻايو ويندو آهي. روايتي احوال موجب [[علي بن حامد ڪوفي]]، جيڪو [[اچ شريف]] ۾ رهندو هو، سنڌ جي تاريخ بابت مواد حاصل ڪرڻ لاءِ اروڙ ۽ بکر جي علائقي ۾ آيو. اتي سندس ملاقات قاضي اسماعيل بن علي ثقفي سان ٿي، جنهن وٽ سنڌ جي فتح بابت هڪ عربي نسخو موجود هو. علي ڪوفيءَ انهيءَ نسخي کي پنهنجي فارسي تاريخي تصنيف جو بنياد ڄاڻايو.<ref name="Naz2015"/><ref name="ShidaiIsmail"/> مرزا قليچ بيگ موجب قاضي اسماعيل جي خاندان جي هڪ عالم سنڌ جي فتح جو احوال عربيءَ ۾ لکيو هو. سندس روايت ۾ علي ڪوفيءَ طرفان اهو احوال حاصل ڪري فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ جو ذڪر 600هه سان لاڳاپيل آهي.<ref name="QaleechIsmail"/> ٻئي طرف ''تاريخ سکر'' ۾ علي ڪوفيءَ جي فارسي ترجمي جي سلسلي ۾ 613هه (1216ع) جو سال ڏنو ويو آهي. اهو سال ''چچ نامي'' جي فارسي متن جي ابتدا بابت ٻين تاريخي مطالعي ۾ پڻ ملي ٿو. انهيءَ ڪري علي ڪوفيءَ جي تصنيف جو زمانو عام طور تيرهين صدي عيسويءَ جي شروعات سمجهيو ويندو آهي.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="Naz2015"/> == عربي نسخي جي تصنيف بابت اختلاف == ''چچ نامي'' جي عربي ماخذ جي اصل مصنف بابت تاريخي روايتن ۾ اختلاف موجود آهي. ڪجهه پراڻن مؤرخن انهيءَ نسخي کي قاضي اسماعيل يا سندس خاندان جي ڪنهن بزرگ سان منسوب ڪيو آهي. پر علي ڪوفيءَ جي فارسي متن ۾ ڄاڻايل عربي نسخي جي مصنف جي سڃاڻپ قطعي طور واضح نه آهي.<ref name="Naz2015"/> مؤرخ [[منان احمد آصف]] پنهنجي ڪتاب ''A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia'' ۾ ''چچ نامي'' جي تاريخي نوعيت جو نئون جائزو پيش ڪيو آهي. سندس تحقيق موجب موجوده فارسي متن کي ڪنهن هڪ قديم عربي ڪتاب جو سڌو ترجمو سمجهڻ بدران تيرهين صدي عيسويءَ جي سياسي، ادبي ۽ فڪري حالتن ۾ تيار ٿيل تصنيف طور ڏسڻ گهرجي. انهيءَ موقف جي روشنيءَ ۾ قاضي اسماعيل وٽ موجود ٻڌايل عربي نسخي جي نوعيت ۽ ان جي استعمال بابت سوال پيدا ٿين ٿا.<ref name="AsifConquest">{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |year=2016 |isbn=9780674660113 |doi=10.4159/9780674972414 |language=en}}</ref> ٻين محققن وري ''چچ نامي'' جي ڪجهه تاريخي حصن ۾ پراڻي عربي روايتن ۽ مقامي سنڌي تاريخي مواد جي موجودگيءَ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي. اهڙيءَ طرح قاضي اسماعيل جي نالي سان لاڳاپيل عربي نسخي جي تاريخي حيثيت هڪ تحقيقي بحث جو موضوع آهي، نه ڪي مڪمل طور طئي ٿيل حقيقت.<ref name="Naz2015"/><ref name="AsifConquest"/> == تاريخي اهميت == قاضي اسماعيل ثقفي جو ذڪر سنڌ ۾ عرب خاندانن جي آبادڪاري، علمي سرگرمين، عدالتي عهدن ۽ تاريخي علم جي منتقليءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. سندس خاندان سان منسوب روايتون ظاهر ڪن ٿيون تہ اروڙ ۽ بکر وچئين دور ۾ رڳو سياسي ۽ انتظامي مرڪز نه هئا، پر اتي مذهبي ۽ تاريخي علم سان لاڳاپيل خاندان پڻ موجود هئا.<ref name="JafriKnowledge"/> قاضي اسماعيل جي شخصيت خاص طور ''چچ نامي'' جي تاريخ نگاريءَ سان لاڳاپيل آهي. علي ڪوفيءَ جي فارسي تصنيف ۽ ان سان منسوب عربي ماخذ بابت اختلافن باوجود قاضي اسماعيل جو نالو سنڌ جي تاريخي روايتن ۾ محفوظ رهيو آهي. سندس ڄمڻ ۽ وفات جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن.<ref name="ShidaiIsmail"/><ref name="Naz2015"/> == پڻ ڏسو == * [[اروڙ]] * [[بکر]] * [[چچ نامو]] * [[علي بن حامد ڪوفي]] * [[محمد بن قاسم]] * [[سنڌ تي عربن جي فتح]] == حوالا == {{حوالا}} ksfelhz48fuodicd4i7fb3hn8z3gowv 0 42549 421200 420949 2026-10-13T06:23:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421200 wikitext text/x-wiki {{Short description|Metropolitan area in England}} {{infobox English county | official_name = گريٽر لنڊن ۽ | other_name = لنڊن علائقو | image_main = Siemens Crystal Building, London.jpg | image_caption = نيوهام ۾ سٽي هال، گريٽر لنڊن اٿارٽي جو هيڊ ڪوارٽر | flag_link = | arms_image = | arms_link = | motto = <!--for non-English motto, use: ''Motto in italics''<br />("English translation")--> | locator_map = [[File:Greater London (zoom) (ceremonial county) in England.svg|200px]] | map_caption = [[انگلينڊ]] جي حدن ۾ گريٽر لنڊن رسمي ڪائونٽي (ڳاڙهو). درميان ۾ ننڍڙو (اڇو) گھريل علائقو [[لنڊن|لنڊن شھر]] آهي. ٻين گڏ ٿي گريٽر لنڊن ايڊمنسٽريو ايريا ٺاهڻ ٿا. | coordinates = | region = | established_date = پهرين اپريل، 1965ع | established_by = لنڊن گورنمينٽ ايڪٽ 1963ع | preceded_by = | origin = | MPs = [[List of parliamentary constituencies in London|73 MPs]]<br> 73 برطانوي پارليامينٽ جا ميمبر | police = {{Unbulleted list | سٽي آف لنڊن پوليس | ميٽروپوليٽن پوليس }} <!-- Ceremonial county (i.e. excluding the City of London --> | lord_lieutenant_office = لارڊ ليفٽننٽ آف گريٽر لنڊن | lord_lieutenant_name = ڪين اوليسا | high_sheriff_office = هاء شيرف آف گريٽر لنڊن | high_sheriff_name = انا ڊي (Ina De) | area_total_km2 = 1569 | area_total_rank = 25هون | ethnicity = {{Unbulleted list | 53.8% گورا (جنهن ۾ %36.8 برطانوي گورا آهن) | 20.7% ايشيائي | 13.5% ڪارا | 5.7% مخلوط نسل | 6.3% ٻيا }} | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021|id=E12000007|title=London Region|access-date=1 June 2024}}</ref> <!-- Region --> | government = گريٽر لنڊن اٿارٽي<br />'''•''' ميئر [[صادق خان]]<br />'''•''' لنڊن اسيمبلي | joint_committees =# [[لنڊن]]، (سرڪاري طور تي ڪائونٽي جو حصو ناهي) # [[ويسٽ منسٽر]] # [[ڪينسنگٽن ۽ چيلسي]] # [[ھيمرسمٿ ۽ فلھم]] # [[وئنڊس ورٿ]] # [[لئمبيٿ]] # [[سائوٿ وارڪ]] # [[ٽاور ھيمليٽس]] # [[ھئڪني]] # [[ازلنگٽن]] # [[ڪيمڊن]] # [[برينٽ]] # [[ايئلنگ]] # [[ھائونسلو]] # [[رچمنڊ ٿيمز وارو]] # [[ڪنگسٽن ٿيمز وارو]] # [[مرٽن]] # [[سٽن]] # [[ڪروئيڊن]] # [[براملي]] # [[لووشم]] # [[گرين وچ]] # [[بيڪسلي]] # [[ھي ورنگ]] # [[بارڪنگ اينڊ ڊئگنھم]] # [[ريڊ برج]] # [[نيوھم]] # [[والٿم فاريسٽ]] # [[ھيرنگي]] # [[انفيلڊ]] # [[بارنيٽ]] # [[ھارو]] # [[ھلنگڊن]] | admin_hq = سٽي هال، نيوهام | area_council_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | population_council = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_council_year = {{UK subdivision statistics year}} | population_council_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | density_council = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | iso_code = | gss_code = {{Unbulleted list |E12000007 (region) |E61000001 (GLA) }} | nuts_code = TLI | website = {{URL|london.gov.uk}} <!-- Maps --> {{Infobox | child = yes | header1 = [[File:London-counties.svg|250px]]<br/> {{nobold|Ceremonial counties of the London Region}} | label2 = [[Ceremonial counties of England|Counties]] | data2 = {{Ordered list | 1 = [[City of London]] | 2 = [[Greater London]] }} }} {{Infobox | child = yes | header1 = [[File:London-boroughs.svg|250px]]<br/> {{nobold|The City of London and the 32 London boroughs}} |label2=&nbsp; |data2 = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[City of London]] | 2 = [[City of Westminster]] | 3 = [[Royal Borough of Kensington and Chelsea|Kensington and Chelsea]] | 4 = [[London Borough of Hammersmith and Fulham|Hammersmith and Fulham]] | 5 = [[London Borough of Wandsworth|Wandsworth]] | 6 = [[London Borough of Lambeth|Lambeth]] | 7 = [[London Borough of Southwark|Southwark]] | 8 = [[London Borough of Tower Hamlets|Tower Hamlets]] | 9 = [[London Borough of Hackney|Hackney]] | 10 = [[London Borough of Islington|Islington]] | 11 = [[London Borough of Camden|Camden]] | 12 = [[London Borough of Brent|Brent]] | 13 = [[London Borough of Ealing|Ealing]] | 14 = [[London Borough of Hounslow|Hounslow]] | 15 = [[London Borough of Richmond upon Thames|Richmond upon Thames]] | 16 = [[Royal Borough of Kingston upon Thames|Kingston upon Thames]] | 17 = [[London Borough of Merton|Merton]] | 18 = [[London Borough of Sutton|Sutton]] | 19 = [[London Borough of Croydon|Croydon]] | 20 = [[London Borough of Bromley|Bromley]] | 21 = [[London Borough of Lewisham|Lewisham]] | 22 = [[Royal Borough of Greenwich|Greenwich]] | 23 = [[London Borough of Bexley|Bexley]] | 24 = [[London Borough of Havering|Havering]] | 25 = [[London Borough of Barking and Dagenham|Barking and Dagenham]] | 26 = [[London Borough of Redbridge|Redbridge]] | 27 = [[London Borough of Newham|Newham]] | 28 = [[London Borough of Waltham Forest|Waltham Forest]] | 29 = [[London Borough of Haringey|Haringey]] | 30 = [[London Borough of Enfield|Enfield]] | 31 = [[London Borough of Barnet|Barnet]] | 32 = [[London Borough of Harrow|Harrow]] | 33 = [[London Borough of Hillingdon|Hillingdon]] }} }} }} '''گريٽر لنڊن''' (Greater London) [[انگلينڊ]] جو هڪ انتظامي علائقو آهي،<ref name="legislation19633">{{cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/33/section/2|title=London Government Act 1963 - Latest Available|website=legislation.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171402/https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/33/section/2|archive-date=29 October 2021|access-date=2021-10-12|url-status=live}}</ref> جيڪو [[لنڊن]] جي علائقي سان ملندڙ آهي، جيڪا لنڊن جي اڪثر شهري علائقن تي مشتمل آهي. ان ۾ 33 لوڪل گورنمينٽ ضلعا شامل آهن: لنڊن جا 32 بورو (Borough)، جيڪي هڪ رسمي ڪائونٽي ٺاهين ٿا، جن کي گريٽر لنڊن ۽ سٽي آف لنڊن پڻ سڏيو وڃي ٿو. گريٽر لنڊن اٿارٽي سڄي علائقي ۾ اسٽريٽجڪ لوڪل گورنمينٽ جي ذميوار آهي ۽ باقاعدي مقامي حڪومت بورو ڪائونسلن ۽ سٽي آف لنڊن ڪارپوريشن جي ذميواري آهي. گريٽر لنڊن اتر ۾ [[هرٽفورڊ شائر]] جي رسمي ڪائونٽيز، اتر-اوڀر ۾ [[ايسڪس]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ [[سري]]، ۽ اولهه ۾ [[برڪشائر]] ۽ [[بڪنگھم شائر]] سان لڳل آهي. گريٽر لنڊن جي ايراضي 1,572 چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي سال 2021ع جي شمار جيمطابق 88,66,180 آهي. گريٽر لنڊن جي رسمي ڪائونٽي صرف ٿوري ننڍي آهي، جنهن جي ايراضي 1,569 چورس ڪلوميٽر (606 اسڪوائر ميل) آهي ۽ سال 2011ع ۾ 8,817,300 جي آبادي هئي. هي علائقو تقريبن مڪمل طور تي شهري آهي ۽ گريٽر لنڊن جي تعمير ٿيل علائقي جي اڪثريت تي مشتمل آهي. هي هرٽ فورڊ شائر، ايسڪس، ڪينٽ، سري ۽ برڪشائر ۾ پکڙيل آهي ۽ سال 2011 ع جي شمار ۾ 9,787,426 جي آبادي هئي. ڪو به انتظامي علائقو يا رسمي ڪائونٽي شهر جي حيثيت رکي ٿي پر سٽي آف لنڊن ۽ سٽي آف ويسٽ منسٽر الڳ الڳ حيثيت رکن ٿا. هي علائقو تاريخي طور مڊل سيڪس، ايسڪس، سري، ڪينٽ ۽ هارٽ فورڊ شائر جو حصو هو. ٽيمز ندي (River Thames) علائقي جي وضاحت ڪندڙ جاگرافيائي خصوصيت آهي، جيڪو اولهه ۾ هيمپٽن جي ويجهو داخل ٿئي ٿي ۽ ڊيگنهام جي هيٺئين حصي مان نڪرڻ کان اڳ اوڀر طرف وهي ٿي. ٿامس نديءَ جون ڪيتريون ئي شاخون هن علائقي مان وهن ٿيون، پر هاڻي گهڻو ڪري ڪلورٽ ٿيل آهن ۽ لنڊن جي سيوريج سسٽم جو حصو بڻجن ٿيون. درياءَ جي اتر ۽ ڏکڻ ۾ زمين فوري طور تي برابر آهي، پر اڳتي هلي هيٺاهين ٽڪرين، خاص ڪري هيمپسٽڊ هيٿ، شوٽرز هل ۽ سڊنهام هل، ڏانهن وڌي ٿي. علائقي جو بلند ترين نقطو ويسٽرهام هائٽس (245 ميٽر (804 فوٽ)) آهي، جيڪو اتر ڊاونز جو حصو آهي. اتر-اوڀر علائقي ۾ ايپپنگ، هڪ قديم ٻيلي جو حصو آهي. لنڊن شهر جي اينگلو-سيڪسن دور کان وٺي پنهنجي حڪومت هئي. پهرين لنڊن جي سڌي سڌي چونڊيل مقامي حڪومت لنڊن ڪائونٽي ڪائونسل هئي، جيڪا سال 1889ع ۾ لنڊن جي ڪائونٽي لاءِ قائم ڪئي وئي، جيڪا شهري علائقي جي بنيادي حصي کي ڍڪي ٿي. سال 1965ع ۾ ڪائونٽي کي ختم ڪيو ويو ۽ ان جي جاءِ تي گريٽر لنڊن، ٻن سطحن جو انتظامي علائقو جيڪو گريٽر لنڊن ڪائونسل، 32 لنڊن بورو ۽ سٽي آف لنڊن ڪارپوريشن پاران سنڀاليو ويو.<ref name="legislation196322">{{cite web|url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/33/section/2|title=London Government Act 1963 - Latest Available|website=legislation.gov.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029171402/https://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/33/section/2|archive-date=29 October 2021|access-date=2021-10-12|url-status=live}}</ref> گريٽر لنڊن ڪائونسل کي سال 1986ع ۾ ختم ڪيو ويو ۽ ان جون ذميواريون گهڻو ڪري بورو (ڪائونٽين) جي حوالي ڪيون ويون. گريٽر لنڊن اٿارٽي سال 2000ع ۾ ٺهي. ==انتظامي تاريخ== '''گريٽر لنڊن''' (Greater London) انگلينڊ جي علائقي جو نالو آهي جنھن ۾ لنڊن جون انتظامي حدون ۽ رسمي ليفٽيننٽ ڪائونٽيون اچن ٿيون جيڪي 33 مڪاني حڪومت وارن ضلعن يا بورو (boroughs) تي مشتمل آهن. انھن مان [[لنڊن]] شھر علحده ڪائونٽي آھي ۽ باقي ٻيا 32 مڪاني حڪومتن وارا ضلعا وري ھڪ الڳ ڪائونٽي آھن جنھن جو نالو [[گريٽر لنڊن ڪائونٽي]] آھي. اھي ٻہ ڪائونٽيون ملي ھي علائقو گريٽر لنڊن ٺاھيندڙن ٿيون. ھن علائقي ۾ گريٽر لنڊن اٿارٽي جنھن جو صدر مقام [[سائوٿ وارڪ]] ۾ آھي جا ھن سڄي علائقي جو مرڪزي مڪاني ادارو آھي جيڪو گريٽر لنڊن کي ڪنٽرول ڪري ٿو ۽ ان اٿارٽيءَ ۾ لنڊن جو ميئر ۽ لنڊن جي اسيمبلي اچي وڃن ٿا. اھا اٿارٽي ۽ لنڊن شھر جي ڪارپوريشن ٻہ مختلف ادارا آھن. ڪارپوريشن لنڊن شھر واري ڪائونٽي جي مڪاني حڪومت سڏجي ٿي ۽ اھا [[لنڊن]] شھر تائين محدود آھي. گريٽر لنڊن ڪائونٽي پھرين اپريل، 1965ع ۾ لنڊن گورنمينٽ ايڪٽ 1963ع تحت قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1963/33/pdfs/ukpga_19630033_en.pdf|title=London Government Act 1963|website=Legislation.gov.uk|accessdate=19 August 2017}} </ref><ref>{{cite web|url=http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1964/42/pdfs/ukpga_19640042_en.pdf|title=Administration of Justice Act 1964|website=Legislation.gov.uk|accessdate=19 August 2017}}</ref> ھي انھن ٻنھي ڪائونٽي کي ملائي گريٽر لندن ڪائونسل ٺاھي وئي جيڪا 1986ع تائين قائم رھي. سال 1996ع ۾ ان کي ٻيھر قائم ڪيو ويو ۽ سال 2000ع ۾ گريٽر لنڊن اٿارٽي قائم ڪئي وئي. ھي علائقو 1,572 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي جتي جي آبادي سال 2011ع جي مردم شماري تحت 81,74,000 آھي.<ref>{{cite web|url=http://www.naturalengland.org.uk/Images/London-rtp_tcm6-4496.pdf |format=pdf |date=25 July 2009 |first=Jo |last=Watson |title=Access to Nature Regional Targeting Plan – LONDON |publisher=Natural England |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714204514/http://www.naturalengland.org.uk/Images/London-rtp_tcm6-4496.pdf |archivedate=14 July 2014 }}</ref> <ref>{{cite web |title=T 08: 2011 Census – Population and Household Estimates for England and Wales, March 2011 |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=16 July 2012 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |accessdate=16 July 2012 |archive-date=5 January 2016 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |url-status=dead}}</ref> [[فائل:Greater London administrative area in England.svg|280px]] ==جاگرافي== [[File:Greater London map with suburban towns.png|thumb|left|200px|Map of Greater London showing railway lines, primary roads, motorways, and suburban towns]] [[File:London Postal District.png|thumb|The London postal district in red in contrast to Greater London]] Greater London includes the most closely associated parts of the [[Greater London Urban Area]] and their historic [[buffer zone|buffers]] and includes, in five boroughs, significant parts of the [[Metropolitan Green Belt]] which protects designated greenfield land in a similar way to the city's parks. The closest and furthest boundaries{{clarify|date=June 2016}} are with [[Essex]] to the northeast between [[Sewardstonebury]] next to [[Epping Forest]] and [[Chingford]] and with the [[Mar Dyke]] between [[Bulphan]] and [[North Ockendon]]. Greater London is also bounded by [[Hertfordshire]] to the north, [[Berkshire]] and [[Buckinghamshire]] to the west, [[Kent]] to the southeast and [[Surrey]] to the south and southwest. The [[List of highest points in London|highest point]] is Westerham Heights, in the [[North Downs]] and on the boundary with Kent, at {{convert|245|m|ft|abbr=on}}.<ref>{{cite book |last=Bathurst |first=David |year=2012 |title=Walking the county high points of England |url=https://archive.org/details/walkingcountryhi0000bath |location=Chichester |publisher=Summersdale |isbn=978-1-84-953239-6 |pages=[https://archive.org/details/walkingcountryhi0000bath/page/82 82]–85}}</ref> Central government has implemented [[List of Greater London boundary changes|small boundary changes]]. The greatest were the 1969 transfers of [[Farleigh, Surrey|Farleigh]] to Surrey and [[Knockholt]] to Kent.<ref>The Greater London, Kent and Surrey Order, 1968</ref> Others have included exchange of two [[River Thames|Thames]] islands with Surrey and adjustments during the 1990s to parts of the boundaries of three boroughs near the [[M25 motorway|M25]].<ref>The Greater London and Surrey Order, 1970</ref> The only part of Greater London outside the motorway is [[North Ockendon]], the furthest land unit from its centre. The majority of Greater London forms the London [[London low emission zone|Low Emission Zone]] (LEZ) and the [[Ultra Low Emission Zone]] (ULEZ). The [[London postal district]] does not cover all of Greater London.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-23518687 |title=London Government Act: Essex, Kent, Surrey and Middlesex 50 years on |work=[[BBC News]] |author=Laurence Cawley |date=5 July 2013 |access-date=21 June 2018 |archive-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620162043/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-23518687 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmhansrd/cm090623/halltext/90623h0008.htm |title=House of Commons Hansard Debates for 23 Jun 2009 (pt 0008) |website=Publications.parliament.uk |access-date=19 August 2017 |archive-date=5 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805101526/https://publications.parliament.uk/pa/cm200809/cmhansrd/cm090623/halltext/90623h0008.htm |url-status=live }}</ref><ref>[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf]{{dead link|date=March 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} Royal Mail (2004)</ref> ==گورننس== ===گريٽر لنڊن اٿارٽي=== Greater London is under the strategic local governance of the [[Greater London Authority]] (GLA).<ref name=jones>Jones, B. et al., ''Politics UK'', (2004)</ref> It consists of an elected assembly, the [[London Assembly]], and an executive head, the [[Mayor of London]].<ref name=guide_arden>Arden Chambers Barristers, ''A Guide to the Greater London Authority Act'', (2000)</ref> The current Mayor (not to be confused with the [[Lord Mayor of the City of London|Lord Mayor of London]]) is [[Sadiq Khan]]. He is scrutinised by the elected [[London Assembly]], which may amend his annual budget (by two-thirds majority) but otherwise lacks the power to block his directives. The headquarters of the GLA, previously at [[City Hall, London (Southwark)|City Hall]] in [[Southwark]], moved to [[City Hall, London (Newham)|The Crystal]] in [[London Borough of Newham|Newham]] in January 2022.<ref>{{cite web |last=Cox |first=Michael |date=2021-11-30 |title='London is moving east': City Hall's Crystal move confirmed for New Year |url=https://www.newhamrecorder.co.uk/news/city-hall-move-date-to-newham-confirmed-8526820 |access-date=2021-12-02 |website=Newham Recorder |language=en-UK |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202203856/https://www.newhamrecorder.co.uk/news/city-hall-move-date-to-newham-confirmed-8526820 |url-status=live }}</ref> The Mayor is responsible for Greater London's strategic planning and is required to produce or amend the [[London Plan]] each electoral cycle. ====Mayor of London==== The [[Mayor of London]] is a directly elected politician who, along with the London Assembly, is responsible for the strategic government of Greater London. ====London Assembly==== {{further|List of London Assembly constituencies}} For elections to the [[London Assembly]], London is divided into 14 constituencies, each formed from two or three boroughs. The City of London forms part of the [[City and East (London Assembly constituency)|City and East]] constituency. ===UK Parliament=== {{further|List of Parliamentary constituencies in London}} London is divided into 73 Parliamentary [[Borough constituency|borough constituencies]], formed from the combined area of several [[ward (politics)|wards]] from one or more boroughs. Typically a [[borough]] is covered by two or three constituencies. ===Status=== The London Region does not have [[City status in the United Kingdom|city status]] granted by the Crown. The Cities of [[City of London|London]] and [[City of Westminster|Westminster]] within it have received formal city status.<ref>Westminster City Council – [http://www.westminster.gov.uk/onecity/ One City – An Introduction] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522151159/http://www.westminster.gov.uk/onecity/ |date=22 May 2009 }}</ref>{{efn|Croydon and Southwark have made several failed applications for [[city status in the United Kingdom|city status]].}} Despite this, Greater London is commonly regarded as a city in the general senses of a conurbation and a municipality. A [[Lord Lieutenant of Greater London]] is appointed for its area, excluding the City of London. For the purposes of the [[Lieutenancies Act 1997]], this area is defined as a [[Counties of England|county]].<ref>HMSO, ''[http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1997/1997023.htm Lieutenancies Act 1997] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030202144/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1997/1997023.htm |date=30 October 2007 }}'', (1997)</ref> The term "London" usually refers to region or to the conurbation, but not often to the ancient, tiny City of London.<ref name="travers">Travers, T., ''The Politics of London'', (2004)</ref><ref name=mills>Mills, A., ''Dictionary of London Place Names'', (2001), Oxford</ref> That small area is often referred to as "the City" or "the Square Mile" and it forms the main financial district. Archaically, the urbanised area of London was known as the [[Metropolis]]. In common usage, the terms "London" and "Greater London" are usually used interchangeably.<ref name=travers/> Greater London is officially divided for some purposes, with varying definitions, into [[Inner London]] and [[Outer London]]. For some strategic planning purposes, it is divided into five [[List of sub-regions used in the London Plan|sub-regions]]. {{clear}} ===Local government=== {{further|London boroughs}} Greater London is divided into 32 London Boroughs, each governed by a London Borough council. The [[City of London]] has a unique government dating back to the 12th century and is separate from the county of Greater London, although is still part of the region served by the Greater London Authority.<ref name=travers/> All London Borough councils belong to the [[London Councils]] association. Three London Boroughs carry the honorific title of ''[[Royal Borough]]'': [[Royal Borough of Kensington and Chelsea|Kensington and Chelsea]], [[Royal Borough of Kingston upon Thames|Kingston]], and [[Royal Borough of Greenwich|Greenwich]]. Within the City of London are the [[Liberty (division)|liberties]] of [[Middle Temple]] and [[Inner Temple]]. ===گريٽر لنڊن جون ڪائونٽيون=== [[فائل:London-counties.svg|250px]] # [[لنڊن]] # گريٽر لنڊن ====لنڊن شھر ۽ گريٽر لنڊن جي ٻن ڪائونٽين ۾ ايندڙ 33 مڪاني حڪومتن وارا ضلعا==== [[فائل:London-boroughs.svg|250px ]] # [[لنڊن]]، (سرڪاري طور تي ڪائونٽي جو حصو ناهي) # [[ويسٽ منسٽر]] # [[ڪينسنگٽن ۽ چيلسي]] # [[ھيمرسمٿ ۽ فلھم]] # [[وئنڊس ورٿ]] # [[لئمبيٿ]] # [[سائوٿ وارڪ]] # [[ٽاور ھيمليٽس]] # [[ھئڪني]] # [[ازلنگٽن]] # [[ڪيمڊن]] # [[برينٽ]] # [[ايئلنگ]] # [[ھائونسلو]] # [[رچمنڊ ٿيمز وارو]] # [[ڪنگسٽن ٿيمز وارو]] # [[مرٽن]] # [[سٽن]] # [[ڪروئيڊن]] # [[براملي]] # [[لووشم]] # [[گرين وچ]] # [[بيڪسلي]] # [[ھي ورنگ]] # [[بارڪنگ اينڊ ڊئگنھم]] # [[ريڊ برج]] # [[نيوھم]] # [[والٿم فاريسٽ]] # [[ھيرنگي]] # [[انفيلڊ]] # [[بارنيٽ]] # [[ھارو]] # [[ھلنگڊن]] ==ڊيموگرافي== {{Main|Demographics of London}} {{wide image|Tolworth_tower_gigapixel_panorama.jpg|400px | High resolution view from the top of Tolworth Tower in South West London over the sprawling suburban housing that is typical in some areas of Greater London|45%|right|alt=View from the top of Tolworth tower over the local area}} With increasing industrialisation, London's population grew rapidly throughout the 19th and early 20th centuries, and it was the most populated city in the world until overtaken by New York in 1925. Its population peaked at 8,615,245 in 1939. There were an estimated 7,753,600 official residents in mid-2009.<ref>{{cite web |url=http://data.london.gov.uk:80/documents/DMAG_Update_16-2010_2009_Round_Demographic_Projections_for_the_London_Plan_revised.pdf |title=2009 Round Demographic Projections for the London Plan |date=2013-04-02 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402060747/http://data.london.gov.uk/documents/DMAG_Update_16-2010_2009_Round_Demographic_Projections_for_the_London_Plan_revised.pdf |archive-date=2 April 2013 |access-date=2020-01-17}}</ref> London's wider metropolitan area has a population of between 12 and 13 million depending on the definition of that area. According to Eurostat, London has been the most populous city and [[metropolitan area|metropolitan]] area of the [[European Union]]. The region covers an area of 1,579 square kilometres. The population density is 4,761 people per square kilometre, more than ten times that of any other British region. In terms of population, London is the 25th largest city and the 17th largest metropolitan region in the world.{{when|date=June 2016}} It is ranked 4th in the world in the number of US dollar billionaires residing in the city. It ranks as one of the most expensive cities in the world, alongside [[Tokyo]] and [[Moscow]]. ===Ethnic groups=== In the 2001 UK Census, 71.15% of the population classed their ethnic group as White, including White British (59.79%), White Irish (3.07%) or "Other White" (8.29%, mostly Greek-Cypriot, Italian, Polish and Portuguese). 12.09% classed themselves as British Asian, including Indian, Pakistani, Bangladeshi and "Other Asian" (mostly Sri Lankan, Arab and other Southern Asian ethnicities). 10.91% classed themselves as Black British (around 6% as Black African, 4% as Black Caribbean, 0.84% as "Other Black"). 3.15% were of mixed race; 1.12% as Chinese; and 1.58% as other (mostly Filipino, Japanese, Korean, Vietnamese and other "British Orientals"). 21.8% of inhabitants were born outside the [[European Union]]. Irish people, from both the Republic of Ireland and Northern Ireland, number about 200,000, as do the Scots and Welsh combined. In January 2005, a survey of London's ethnic and religious diversity claimed that there were more than 300 languages spoken and more than 50 non-indigenous communities with a population of more than 10,000. Figures from the Office for National Statistics show that in 2006 London's foreign-born population was 2,288,000 (31%), up from 1,630,000 in 1997. The 2001 UK Census showed that 27.1% of the population were born outside the UK, and a slightly higher proportion were classed as Non-White. In the 2011 UK Census, 59.79% of the population classed their ethnic group as White, including White British (44.89%), White Irish (2.15%) or "Other White" (12.65%, mostly Greek-Cypriot, Italian, Polish, Spanish, Colombians and Portuguese). 18.49% classed themselves as British Asian, including Indian, Pakistani, Bangladeshi and "Other Asian" (mostly Sri Lankan, Arab and other Southern Asian ethnicities). 13.32% classed themselves as Black British (7% as Black African, 4.22% as Black Caribbean, 2.08% as "Other Black"). 4.96% were of mixed race; and 3.44% as other (mostly Filipino, Japanese, Korean, Vietnamese and other "British Orientals"). The table shows the top 21 countries of birth of residents in 2011.<ref name=Pop2001>{{cite web |title=Greater London Authority – Summary of 'Country-of-Birth' in London |publisher=Greater London Authority |url=http://www.london.gov.uk/gla/publications/factsandfigures/dmag-update-2006-09.pdf |access-date=6 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527193654/http://www.london.gov.uk/gla/publications/factsandfigures/dmag-update-2006-09.pdf |archive-date=27 May 2008}}</ref> These figures do not give a fair indication of the total population of the specific ethnic groups associated with each country. For example, Londoners of Greek origin (from both Greece and Cyprus) number 300,000, since an organised Greek community has been established for nearly two centuries. The same can be said for Italian and French Londoners whose communities have been here for centuries (the French Embassy estimates there are between 300,000 and 400,000 French citizens living in the UK, with "a huge majority of them living in London").<ref>{{cite news |title=London, France's sixth biggest city |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18234930 |publisher=BBC News |date=30 May 2012 |access-date=21 June 2018 |archive-date=17 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717063527/https://www.bbc.co.uk/news/magazine-18234930 |url-status=live }}</ref> Though a Polish community has existed in London since the late-Middle Ages, it was not significant in the 2001 Census but has grown significantly since 2004, when Poland joined the European Union and by June 2010; London had 122,000 Polish residents.<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=2369 |title=Polish people in the UK |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=24 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319085320/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=2369 |archive-date=19 March 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> The German-born population figure may be misleading, however, because it includes British nationals born to parents serving in the British armed forces in Germany. London has been a focus for immigration for centuries, whether as a place of safety or for economic reasons. [[Huguenot]]s, Eastern European Jews, Cypriots and East African Asians are examples of the former; Irish, Bangladeshis and West Indians of the latter. The [[East End]] district around [[Spitalfields]] has been first home for several ethnic groups, which have subsequently moved elsewhere in London as they gained prosperity. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! rowspan="2"| Ethnic group ! colspan="2"| 2001<ref>{{cite web |url=https://www.nomisweb.co.uk/query/construct/components/stdListComponent.asp?menuopt=12&subcomp=100 |title=2001 census – theme tables |publisher=NOMIS |access-date=5 September 2014 |archive-date=20 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121120202650/http://www.nomisweb.co.uk/query/construct/components/stdListComponent.asp?menuopt=12&subcomp=100 |url-status=live }}</ref> ! colspan="2"| 2011<ref>{{cite web |url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS201EW/view/2013265927?cols=measures |title=Ethnic Group by measures |publisher=NOMIS |access-date=2 September 2014 |archive-date=3 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903093727/https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS201EW/view/2013265927?cols=measures |url-status=live }}</ref> ! colspan="2"| 2021<ref>{{cite web |title=TS021 - Ethnic group |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts021 |publisher=Nomis: Official Census and Labour Market Statistics |access-date=30 March 2023}}</ref> |- ! Number ! % ! Number ! % ! Number ! % |- |style="text-align:left" | White: [[White British|British]] || 4,287,861 || 59.79% || 3,669,284 || 44.89% || 3,239,281 ||36.81% |- |style="text-align:left" | White: [[White Irish|Irish]] || 220,488 || 3.07% || 175,974 || 2.15% || 156,333 |||1.78% |- |style="text-align:left" | White: [[White: Gypsy or Irish Traveller|Gypsy or Irish Traveller]]<ref group="Note" name="auto">New category created for the 2011 census.</ref> || colspan=2 {{n/a}} || 8,196 || 0.10%|| 7,031 || 0.08% |- |style="text-align:left" | White: Roma<ref group="Note" name="auto2">New category created for the 2021 census.</ref> || colspan=4 {{n/a}} || 37,689 || 0.43% |- |style="text-align:left" | White: [[Other White|Other]] || 594,854 || 8.29% || 1,033,981 || 12.65% || 1,290,838 || 14.67% |- !style="text-align:left" | '''[[White people in the United Kingdom|White]]: subtotal''' || '''5,103,203''' || '''71.15%''' || '''4,887,435''' || '''59.79%'''|| 4,731,172 || '''53.76%''' |- |style="text-align:left" | Asian or Asian British: [[British Indian|Indian]] || 436,993 || 6.09% || 542,857 || 6.64% || 656,272 || 7.46% |- |style="text-align:left" | Asian or Asian British: [[British Pakistani|Pakistani]] || 142,749 || 1.99% || 223,797 || 2.74% || 290,549 || 3.30% |- |style="text-align:left" | Asian or Asian British: [[British Bangladeshi|Bangladeshi]] || 153,893 || 2.15% || 222,127 || 2.72% || 322,054 || 3.66% |- |style="text-align:left" | Asian or Asian British: [[British Chinese|Chinese]]{{#tag:ref|In 2001, listed under the 'Other ethnic group' heading.|group="Note"}} || 80,201 || 1.12% || 124,250 || 1.52% || 147,520 || 1.68% |- |style="text-align:left" | Asian or Asian British: Other Asian || 133,058 || 1.86% || 398,515 || 4.88% || 401,245 || 4.56% |- !style="text-align:left" | '''Asian or [[British Asian|Asian British]]: subtotal''' || '''946,894''' || '''13.20%''' || '''1,511,546''' || '''18.49%'''||'''1,817,640'''|| '''20.66%''' |- |style="text-align:left" | Black or Black British: African || 378,933 || 5.28% || 573,931 || 7.02% || 697,054 || 7.92% |- |style="text-align:left" | Black or Black British: [[British African-Caribbean people|Caribbean]] || 343,567 || 4.79% || 344,597 || 4.22% || 345,405 || 3.93% |- |style="text-align:left" | Black or Black British: Other Black || 60,349 || 0.84% || 170,112 || 2.08% || 145,911 || 1.66% |- !style="text-align:left" | '''Black or [[Black British people|Black British]]: subtotal''' || '''782,849''' || '''10.92%''' || '''1,088,640''' || '''13.32%'''||1,188,370|| '''13.50%''' |- |style="text-align:left" | Mixed: White and Black Caribbean || 70,928 || 0.99% || 119,425 || 1.46% || 132,555 || 1.51% |- |style="text-align:left" | Mixed: [[Mixed White and Black African people in the United Kingdom|White and Black African]] || 34,182 || 0.48% || 65,479 || 0.80% || 77,341 || 0.88% |- |style="text-align:left" | Mixed: White and Asian || 59,944 || 0.84% || 101,500 || 1.24% || 125,188 || 1.42% |- |style="text-align:left" | Mixed: Other Mixed || 61,057 || 0.85% || 118,875 || 1.45% || 170,691 || 1.94% |- !style="text-align:left" | '''[[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]]: subtotal''' || '''226,111''' || '''3.15%''' || '''405,279''' || '''4.96%'''|| 505,775 || '''5.75%''' |- |style="text-align:left" | Other: [[British Arab|Arab]]<ref group="Note" name="auto"/> || colspan=2 {{n/a}} || 106,020 || 1.30% || 139,791 || 1.59% |- |style="text-align:left" | Other: Any other ethnic group || 113,034 || 1.58% || 175,021 || 2.14% || 416,977 || 4.74% |- !style="text-align:left" | '''Other: subtotal''' || '''113,034''' || '''1.58%''' || '''281,041''' || '''3.44%'''|| 556,768 || '''6.33%''' |- !style="text-align:left" | '''Total''' || '''7,172,091''' || '''100.00%''' || '''8,173,941''' || '''100.00%'''||'''8,799,725'''|| '''100.00%''' |} <references group="Note"/> ===Population=== {{Main|Demographics of London}} [[File:Greater London population.png|400px|thumb|Greater London population from 1880 to 2016<ref>{{cite web |url=https://www.ons.gov.uk/ |title=Home - Office for National Statistics |website=www.ons.gov.uk |access-date=15 July 2020 |archive-date=19 December 1996 |archive-url=https://web.archive.org/web/19961219001935/http://www.ons.gov.uk/ |url-status=live }}</ref><ref name="data.london.gov.uk">{{cite web |url=https://data.london.gov.uk/dataset/2016-mid-year-estimates |title=2016 Mid-Year Estimates – London Datastore |access-date=7 May 2019 |archive-date=7 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507211859/https://data.london.gov.uk/dataset/2016-mid-year-estimates |url-status=live }}</ref>]] The population of the current area of Greater London rose from about 1.1 million in 1801 (when only about 850,000 people were in the urban area, while 250,000 were living in villages and towns not yet part of London) to an estimated 8.6 million in 1939, but declined to 6.7 million in 1988, before starting to rebound in the 1990s. By 2006, the population had recovered to the level of 1970 (and the level of population in the 1920s). It has now surpassed the previous 1939 peak, and is over 9 million. Figures here are for Greater London in its 2001 boundaries. Figures before 1971 have been reconstructed by the Office for National Statistics based on past censuses to fit the 2001 boundaries. Figures from 1981 onward are mid-year estimates (revised in August 2007), which are more accurate than the censuses, known to underestimate the population of London. {| class="wikitable" |- | 1891 | 5–6 April | 5,572,012 |- | 1901 | 31 March – 1 April | 6,506,954 |- | 1911 | 2–3 April | 7,160,525 |- | 1921 | 19–20 June | 7,386,848 |- | 1931 | 26–27 April | 8,110,480 |- | 1939 | Mid-year estimate | 8,615,245 |- | 1951 | 8–9 April | 8,196,978 |- | 1961 | 23–24 April | 7,992,616 |- | ''1965'' | colspan=2 | ''[[London Government Act 1963|Greater London formally created]]'' |- | 1971 | 25–26 April | 7,452,520 |- | 1981 | Mid-year estimate | 6,805,000<ref>{{cite web |title=T 08: Quinary age group and sex for local authorities in England and Wales; estimated resident population based on the 1991 Census; Mid-1981 Population Estimates. |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=6802&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=11 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111065054/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=6802&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 1988 | Mid-year estimate | 6,729,300<ref>{{cite web |title=T 08h: Mid-1988 Population Estimates; Quinary age groups and sex for local authorities in England and Wales; estimated resident population revised in light of results of the 2001 Census |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=6649&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=27 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627160547/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=6649&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 1991 | Mid-year estimate | 6,829,300<ref>{{cite web |title=T 09a: Mid-1991 Population Estimates; Quinary age groups and sex for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8602&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=11 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111063247/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8602&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 2001 | Mid-year estimate | 7,322,400<ref>{{cite web |title=T 08: Selected age groups for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population; revised in light of the local authority population studies; Mid-2001 Population Estimates |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8531&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=11 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070111083447/http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=8531&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 2002 | Mid-year estimate | 7,361,600<ref>{{cite web |title=T 09L: Quinary age groups and sex for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population Mid-2002 Population Estimates; reflecting the revisions due to improved international migration |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9670&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=11 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111112530/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9670&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 2003 | Mid-year estimate | 7,364,100<ref>{{cite web |title=T 09m: Quinary age groups and sex for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population Mid-2003 Population Estimates; reflecting the revisions due to improved international migration |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9671&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=11 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111033101/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9671&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 2004 | Mid-year estimate | 7,389,100<ref>{{cite web |title=T 09n: Quinary age groups and sex for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population Mid-2004 Population Estimates; reflecting the revisions due to improved international migration |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9672&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=11 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111063252/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9672&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 2005 | Mid-year estimate | 7,456,100<ref>{{cite web |title=T 09p: Quinary age groups and sex for local authorities in the United Kingdom; estimated resident population Mid-2005 Population Estimates; reflecting the revisions due to improved international migration |publisher=[[Office for National Statistics]] |date=22 August 2007 |url=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9673&More=Y |access-date=22 August 2007 |archive-date=11 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111082621/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=9673&More=Y |url-status=live }}</ref> |- | 2006 | Mid-year estimate | 7,512,400<ref name="Greater_London_population">{{cite web |date=16 July 2012 |title=T 08: 2011 Census – Population and Household Estimates for England and Wales, March 2011 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224091554/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |archive-date=24 February 2016 |access-date=16 July 2012 |publisher=[[Office for National Statistics]]}}</ref> |- | 2009 | Mid-year estimate | 7,753,600<ref name="Greater_London_population"/> |- | 2013 | Mid-year estimate | 8,416,535<ref>{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/rft---mid-2013-uk-population-estimates.zip |title=Population Estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland, Mid-2013 |date=26 June 2014 |access-date=3 July 2014 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924124521/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/2013/rft---mid-2013-uk-population-estimates.zip |url-status=live }}</ref> |- | 2014 | Mid-year estimate | 8,546,761<ref name=ons-mid2014>{{cite web |title=MYE2: Population Estimates by single year of age and sex for local authorities in the UK, mid-2014 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2014/rft---mid-2014-uk-population-estimates.zip |website=ONS |publisher=Office for National Statistics |access-date=9 July 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924124600/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2014/rft---mid-2014-uk-population-estimates.zip |url-status=live }}</ref> |- | 2016 | Mid-year estimate | 8,798,957<ref name="data.london.gov.uk"/> |} ==معيشت== [[File:Regional Profile of London (as of 2013).png|thumb|right|A profile of the economy of London in 2013]] {{see also|Economy of London}} This is a chart of trend of regional [[gross value added]] (GVA) of Inner London at current basic prices [https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf published] (pp.&nbsp;240–253) by ''Office for National Statistics'' with figures in millions of British pounds sterling. {| class="wikitable" |- ! Year ! Regional Gross Value Added{{efn|name="fn_4"|Components may not sum to totals due to rounding.}} ! [[Agriculture in London|Agriculture]]{{efn|name="fn_1"|Includes hunting and forestry.}} ! Industry{{efn|name="fn_2"|Includes energy and construction.}} ! Services{{efn|name="fn_3"|Includes financial intermediation services indirectly measured.}} |- | 1995 | '''64,616''' | 7 | 8,147 | 56,461 |- | 2000 | '''92,330''' | 6 | 10,094 | 82,229 |- | 2003 | '''112,090''' | 12 | 10,154 | 101,924 |} [[Eurostat]] data shows the GDP of Inner London to be 232 billion euros in 2009<ref name="epp.eurostat.ec.europa.eu">{{cite web |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-13032012-AP/EN/1-13032012-AP-EN.PDF |title=Regional GDP per capita in 2009: seven capital regions in the ten first places |access-date=17 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323192004/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/1-13032012-AP/EN/1-13032012-AP-EN.PDF |archive-date=23 March 2012 |df=dmy-all}}</ref> and per capita GDP of 78,000 euros. This is a chart of trend of regional gross value added of Outer London at current basic prices [https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf published] (pp.&nbsp;240–253) by ''Office for National Statistics'' with figures in millions of British pounds sterling. {| class="wikitable" |- ! Year ! Regional Gross Value Added{{efn|name="fn_4"}} ! Agriculture{{efn|name="fn_1"}} ! Industry{{efn|name="fn_2"}} ! Services{{efn|name="fn_3"}} |- | 1995 | '''44,160''' | 51 | 10,801 | 33,307 |- | 2000 | '''60,304''' | 43 | 12,529 | 47,732 |- | 2003 | 69,420 | 69 | 13,081 | 54,462 |} [[Eurostat]] data shows the GDP of Outer London to be 103 billion euros in 2009<ref name="epp.eurostat.ec.europa.eu"/> and per capita GDP of 21,460 euros. ==مذهب== {{Main|Religion in London}} {{See also|List of churches and cathedrals of London}} [[File:Westminster abbey west.jpg|thumb|[[Westminster Abbey]]. A [[World Heritage Site]] and location of the coronation of [[British monarchs]].]] The largest religious groupings are Christian (48.4%), [[Muslim]] (8.4%), [[Hindu]] (8.0%), [[Jewish]] (1.8%), [[Sikh]] (1.5%), and [[Buddhist]] (1.0%), alongside those of [[irreligion|no religion]] (21.7%). The United Kingdom has traditionally been Christian, and London has a large number of churches, particularly in the city. [[St Paul's Cathedral]] in the City and [[Southwark Cathedral]] south of the river are [[Anglican]] administrative centres, while the clerical head of the Church of England and the worldwide [[Anglican Communion]], the [[Archbishop of Canterbury]], has his main residence at [[Lambeth Palace]] in the [[London Borough of Lambeth]]. Important national and royal ceremonies are shared between St Paul's and [[Westminster Abbey]]. The Abbey is not to be confused with nearby [[Westminster Cathedral]], the largest [[Roman Catholic]] cathedral in England and Wales. Religious practice in London is lower than in any other part of the UK or Western Europe and is around seven times lower than American averages. Despite the prevalence of Anglican churches, weekly observance is low within that [[Christian denomination|denomination]], although in recent years [[church attendance]], particularly at [[Evangelicalism|evangelical]] Anglican churches in London, has started to increase. London is home to sizeable Hindu, Sikh, Buddhist, Muslim and Jewish communities. Many Muslims live in [[London Borough of Tower Hamlets|Tower Hamlets]] and [[London Borough of Newham|Newham]]; the most important Muslim buildings are the [[East London Mosque]] in Whitechapel and the [[London Central Mosque]] on the edge of [[Regent's Park]]. London's large Hindu community is in the north-western boroughs of Harrow and Brent, the latter containing one of Europe's largest Hindu temples, [[BAPS Shri Swaminarayan Mandir London]]. Sikh communities are in East and West London, particularly [[Southall]] in the western borough of Ealing, which is also home to the largest Sikh temple in the capital. The majority of British Jews live in London, with significant communities in [[Stamford Hill]] (the most [[Orthodox Jew]]ish area outside New York City and Israel) and [[St. John's Wood]], [[Golders Green]], and [[Edgware]] in North London. ==تعليم== Publicly funded education has been administered through 33 [[Local education authority|LEAs]], which correspond to the City of London and the 32 London boroughs, since the 1990 enactment of the [[Education Reform Act 1988]].<ref name=tomlinson>Tomlinson, S., ''Education in a post-welfare society'', (2001)</ref> From 1965 to 1990, 12 Inner London boroughs and the City of London were served by the [[Inner London Education Authority]].<ref name=tomlinson/> The introduction of [[comprehensive school]]s, directed by [[Circular 10/65]] in 1965, was mostly followed in Greater London; however, 19 [[grammar school]]s have been retained in some [[Outer London]] boroughs,<ref>BBC News – [http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/2763973.stm What future for grammar schools?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011225743/http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/2763973.stm |date=11 October 2007 }}. 15 February 2003.</ref> with Sutton having the most with five, followed by Bexley with four and others in five other boroughs. In these boroughs the state schools outperform the (relatively few) independent schools. In inner London, private schools always get the best results and are larger in number. At [[General Certificate of Secondary Education|GCSE]] and [[Advanced Level (UK)|A level]], Outer London boroughs have broadly better results than [[Inner London]] boroughs.<ref>OFSTED, ''[http://www.ofsted.gov.uk/assets/Internet_Content/Shared_Content/Files/imp_lndndschls_0006.pdf Improvements in London schools 2000–06] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070605063517/http://www.ofsted.gov.uk/assets/Internet_Content/Shared_Content/Files/imp_lndndschls_0006.pdf |date=5 June 2007 }}'', (2006)</ref> At GCSE, the best borough is Kingston upon Thames, closely followed by Sutton. Both boroughs have selective schools, and get the top two average GCSE results in England for LEAs. Next is Kensington and Chelsea, the third best in England, then [[London Borough of Redbridge|Redbridge]], Hammersmith and Fulham, Bromley, Barnet and Harrow. Only ten boroughs have GCSE results under the England average, and some inner-London boroughs have surprisingly good results considering where they lie on the scale of deprivation, e.g. Lambeth. Overall at GCSE in 2009, Greater London had the best results for regions of England. Greater London is generally a prosperous region, and prosperous areas generally have good GCSE results. The City of London has no state schools, just two independent schools. Haringey and Kensington and Chelsea have the most people that pass no GCSEs.{{citation needed|date=March 2021}} At A-level, the average results for LEAs are disappointing compared to their good GCSE results. Although Kingston upon Thames gets the best GCSE results in England, at A-level it is not even above average. Sutton gets the best A-level results in London and in England. Three of the schools in the top four at A-level in London are in Sutton. It has only one independent school. The few other boroughs with above-average A-level results are Havering, Barnet, Bexley, Redbridge, and Ealing. The poor A-level results in many London boroughs is explained by the quantity of independent schools getting good A-level results. The state school system is often bypassed at age 16 by the more able pupils. Some London boroughs need more good sixth form colleges.{{citation needed|date=March 2021}} The region's 34 [[further education colleges]] are funded through the [[Skills Funding Agency]] and the [[Young People's Learning Agency]]. Large colleges include [[Kingston College (England)|Kingston College]], [[Havering College of Further and Higher Education]], and [[Croydon College]]. ===Universities=== {{see also|List of universities and higher education colleges in London}} [[File:UCL Portico Building.jpg|thumb|right|[[University College London]], a founding constituent of the [[University of London]]]] The [[University of London]] has 20 federated colleges and schools. The two main constituents of the University of London are (in order of total funding) [[University College London]] (UCL) and [[King's College London]] (KCL). [[Imperial College]] was part of the University of London until 2007, and is now an independent university. UCL, KCL and Imperial have very large research grants – some of the largest in England after [[University of Cambridge|Cambridge]] and [[University of Oxford|Oxford]], UCL and Imperial receive around £600 million each which is more than twice as much as any other in the region. The next largest institution by funding is [[Queen Mary University of London]], followed by [[City, University of London]]. London is also home to the [[London School of Economics|London School of Economics and Political Science (LSE)]], one of the few solely social science institutions in the world. Together with UCL and Imperial, they make up the London vertex of the Golden Triangle universities, the other institutions being Oxford and Cambridge. The region has many medical schools although these are part of other institutions such as UCL, KCL and Imperial. The [[Royal Veterinary College]] is based in [[London Borough of Camden|Camden]] (with another site in [[North Mymms]] in Hertfordshire). 50% of students come from the region, and around 30% from other regions. Most students from other regions come from [[South East England]], the [[East of England]], and, to a lesser degree, [[South West England]]; the vast majority are from the [[Southern England|south of England]]. Over 50% students native to the region stay in the region, with 15% going to South East England, 30% to either Scotland, Wales or the [[North East England|North East]] and around 5% go elsewhere. London is a draw for UK graduates from all over the UK. Over 70% of UK students to graduate from the University of London remain in London; just under 15% go to the South-East, and just over 5% go to the East of England and 10% elsewhere. ==ڀينر شهر== گريٽر لنڊن اٿارٽي جو ھيٺ ڏنل شهرن سان ڀينرن شهرن جو اتفاق آهي.<ref>The Mayor of London's City Partnerships [http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/partnerships.jsp webpage] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927235746/http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/partnerships.jsp|date=27 September 2007}}</ref> {| class="wikitable" "text-align:right;;" !colspan=2|ملڪ!!شهر !!علائقو!!Year |- | {{Flagicon|China}} | [[چين]] | [[شنگهائي]] | [[Shanghai Municipality]] | 2009<ref>''[http://www.chinese-embassy.org.uk/eng/zygx/dfjl/t693273.htm Sister City Relationships between China and the United Kingdom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190311154351/http://www.chinese-embassy.org.uk/eng/zygx/dfjl/t693273.htm |date=11 March 2019 }}'', Chinese Embassy, 16 July 2015.</ref> |- | {{Flagicon|China}} | [[چين]] | [[بيجنگ]] | [[Beijing Municipality]] | 2006<!-- This is dubious and conflicts with the ref above, 9/4/08 --><ref name="CD">"[http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2006-04/11/content_565439.htm Beijing, London to be sister cities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181215124238/http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2006-04/11/content_565439.htm|date=15 December 2018}}", [[China Daily]], 11 April 2006. Retrieved on 6 June 2006.</ref> |- | {{Flagicon|France}} | [[فرانس]] | [[پيرس]] | [[Île-de-France]] | 2001 |- | {{Flagicon|Germany}} | [[جرمني]] | [[برلن]] | Berlin | 2000 |- | {{Flagicon|Russia}} | [[روس]] | [[ماسڪو]] | [[Russian federal city]] | 2002 |- | {{Flagicon|United States}} | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون]] | [[نيو يارڪ سٽي]] | [[New York (state)|New York]] | 2001<ref name="nytwin">{{cite web |url=http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/london_main.shtml |publisher=[[New York City|nyc.gov]] |title=Sister City – London |access-date=3 February 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070114043209/http://www.nyc.gov/html/unccp/scp/html/sc/london_main.shtml |archive-date=14 January 2007}}</ref> |- | {{Flagicon|Japan}} | [[جاپان]] | [[ٽوڪيو]] | Tokyo | 2005 |- | {{Flagicon|Croatia}} | [[ڪروشيا]] | [[زغرب]] | City of Zagreb | 2009 |- | {{Flagicon|India}} | [[ڀارت]] | [[ممبئي]] | [[Maharashtra]] | |} ==پڻ ڏسو== {{Portal|London|England|United Kingdom|Europe}} ; Geographical * [[Central London]] * [[Inner London]] * [[Outer London]] * [[London boroughs]] * [[Greater London Built-up Area|Greater London Urban Area]] * [[London commuter belt]] * [[Metropolitan Police District]] * [[M25 motorway]] ; Political * [[Mayor of London]] * [[Lord Lieutenant of Greater London|List of Lord Lieutenants of Greater London]] * [[High Sheriff of Greater London|List of High Sheriffs of Greater London]] * [[London Plan]] * [[City of London]] ; Historical * [[Metropolitan Board of Works]] * [[County of London]] * [[Greater London Council]] ; Others * [[Global city]] * [[Megacity]] * [[Metropolis]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Greater London}} * [http://www.london.gov.uk/ Greater London Authority] * [https://web.archive.org/web/20160221030626/http://www.greaterlondononline.co.uk/ Greater London Online] – London Community News, Information and Business Directory * [http://www.businesscommunitydirectory.co.uk/business-sector/greater_london Greater London Business Community Directory]{{dead link|date=June 2017 |bot=Jennica |fix-attempted=yes }} * {{curlie|Regional/Europe/United_Kingdom/England/London}} {{Authority control}} [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:گريٽر لندن]] [[زمرو:انگلينڊ جي جاگرافي]] [[زمرو:انگلينڊ جا ڪائونسل علائقا]] [[زمرو:انگلينڊ جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[Category:NUTS 1 statistical regions of England]] [[Category:Ceremonial counties of England]] [[Category:Local government in London]] [[Category:Regions of England]] [[Category:Southern England]] [[Category:NUTS 1 statistical regions of the European Union]] [[Category:Interested parties in planning in England]] [[Category:Counties of England established in 1965]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] ==حوالا== {{حوالا}} 178ttnx47pzod5i1ta9ku5kxba0v7ex 4 45205 421118 130565 2026-10-12T19:02:57Z JogiAsad 4693 ترميم يعني ايڊٽ لفظ کي سنوار لفظ سان مٽايو ويو 421118 wikitext text/x-wiki {{SelectedAnnivBar}} '''[[1 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_1}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_1|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_1|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_1|action=edit}} سنوار] ---- '''[[2 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_2}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_2|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_2|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_2|action=edit}} سنوار] ---- '''[[3 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_3}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_3|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_3|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_3|action=edit}} سنوار] ---- '''[[4 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_4}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_4|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_4|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_4|action=edit}} سنوار] ---- '''[[5 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_5}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_5|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_5|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_5|action=edit}} سنوار] ---- '''[[6 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_6}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_6|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_6|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_6|action=edit}} سنوار] ---- '''[[7 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_7}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_7|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_7|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_7|action=edit}} سنوار] ---- '''[[8 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_8}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_8|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_8|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_8|action=edit}} سنوار] ---- '''[[9 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_9}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_9|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_9|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_9|action=edit}} سنوار] ---- '''[[10 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_10}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_10|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_10|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_10|action=edit}} سنوار] ---- '''[[11 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_11}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_11|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_11|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_11|action=edit}} سنوار] ---- '''[[12 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_12}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_12|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_12|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_12|action=edit}} سنوار] ---- '''[[13 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_13}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_13|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_13|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_13|action=edit}} سنوار] ---- '''[[14 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_14}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_14|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_14|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_14|action=edit}} سنوار] ---- '''[[15 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_15}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_15|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_15|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_15|action=edit}} سنوار] ---- '''[[16 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_16}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_16|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_16|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_16|action=edit}} سنوار] ---- '''[[17 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_17}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_17|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_17|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_17|action=edit}} سنوار] ---- '''[[18 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_18}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_18|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_18|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_18|action=edit}} ترميم] ---- '''[[19 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_19}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_19|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_19|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_19|action=edit}} سنوار] ---- '''[[20 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_20}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_20|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_20|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_20|action=edit}} سنوار] ---- '''[[21 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_21}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_21|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_21|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_21|action=edit}} سنوار] ---- '''[[22 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_22}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_22|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_22|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_22|action=edit}} سنوار] ---- '''[[23 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_23}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_23|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_23|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_23|action=edit}} سنوار] ---- '''[[24 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_24}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_24|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_24|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_24|action=edit}} سنوار] ---- '''[[25 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_25}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_25|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_25|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_25|action=edit}} سنوار] ---- '''[[26 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_26}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_26|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_26|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_26|action=edit}} سنوار] ---- '''[[27 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_27}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_27|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_27|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_27|action=edit}} سنوار] ---- '''[[28 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_28}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_28|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_28|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_28|action=edit}} سنوار] ---- '''[[29 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_29}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_29|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_29|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_29|action=edit}} سنوار] ---- '''[[30 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_30}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_30|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_30|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_30|action=edit}} سنوار] ---- '''[[31 آڪٽوبر]]''' {{وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_31}} [[وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_31|ڏسو]] - [[وڪيپيڊيا بحث:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_31|بحث]] - [{{SERVER}}{{localurl:وڪيپيڊيا:چونڊ ڏينهن/آڪٽوبر_31|action=edit}} سنوار] [[زمرو:چونڊ ڏينهن]] [[زمرو:آڪٽوبر]] b0egya27qj32jpta9qx1v2jbozve8c6 0 47868 421235 253737 2026-10-13T09:12:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421235 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] == حوالا == == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] 2u30tb4h5deh1qp6lnggbzdtc5xr6wz 421236 421235 2026-10-13T09:14:55Z Ibne maryam 17680 421236 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] == حوالا == ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] czr24gqges5sy10k5c4c0eq6dzwsh7o 421237 421236 2026-10-13T09:15:14Z Ibne maryam 17680 421237 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] 5dsps6p99ugs1uo3gwlnwrj7s7czvpg 421238 421237 2026-10-13T09:16:59Z Ibne maryam 17680 421238 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:ايڊورڊ ٽيون| ]] [[زمرو:1312ع ۾ پيدائشون]] [[زمرو:1377ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا انگريز حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا فرانسيسي امير (Peers)]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايڪيٽين جا ڊيوڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر ايبي ۾ تدفين]] [[زمرو:چيسٽر جا ارل]] [[زمرو:فرانسيسي نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسپيني نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسڪاٽ لينڊ جي آزاديءَ واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:فرانس جي تخت جا انگريز دعويدار]] [[زمرو:پلانٽاجينيٽ خاندان]] [[زمرو:نائٽس آف دي گارٽر]] [[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪندڙ اڳواڻ]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا ننڍي عمر وارا حڪمران]] [[زمرو:سو سالن واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:ايڊورڊ ٻئي جا ٻار]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] cabckd8h9xrul4le3tvyzuyd85pgo3r 421239 421238 2026-10-13T09:17:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چوڏهين صدي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421239 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:ايڊورڊ ٽيون| ]] [[زمرو:1312ع ۾ پيدائشون]] [[زمرو:1377ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا انگريز حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا فرانسيسي امير (Peers)]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايڪيٽين جا ڊيوڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر ايبي ۾ تدفين]] [[زمرو:چيسٽر جا ارل]] [[زمرو:فرانسيسي نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسپيني نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسڪاٽ لينڊ جي آزاديءَ واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:فرانس جي تخت جا انگريز دعويدار]] [[زمرو:پلانٽاجينيٽ خاندان]] [[زمرو:نائٽس آف دي گارٽر]] [[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪندڙ اڳواڻ]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا ننڍي عمر وارا حڪمران]] [[زمرو:سو سالن واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:ايڊورڊ ٻئي جا ٻار]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] 871uziv5j6qfc8pv2nyxfm54kkcc5c1 421240 421239 2026-10-13T09:18:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگريز شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421240 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:ايڊورڊ ٽيون| ]] [[زمرو:1312ع ۾ پيدائشون]] [[زمرو:1377ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا انگريز حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا فرانسيسي امير (Peers)]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايڪيٽين جا ڊيوڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر ايبي ۾ تدفين]] [[زمرو:چيسٽر جا ارل]] [[زمرو:فرانسيسي نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسپيني نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسڪاٽ لينڊ جي آزاديءَ واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:فرانس جي تخت جا انگريز دعويدار]] [[زمرو:پلانٽاجينيٽ خاندان]] [[زمرو:نائٽس آف دي گارٽر]] [[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪندڙ اڳواڻ]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا ننڍي عمر وارا حڪمران]] [[زمرو:سو سالن واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:ايڊورڊ ٻئي جا ٻار]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] [[زمرو:انگريز شخصيتون]] 9y5vh3ptj61cf6r8rw7ggrzpivzj932 421241 421240 2026-10-13T09:19:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگريز ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421241 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:ايڊورڊ ٽيون| ]] [[زمرو:1312ع ۾ پيدائشون]] [[زمرو:1377ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا انگريز حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا فرانسيسي امير (Peers)]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايڪيٽين جا ڊيوڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر ايبي ۾ تدفين]] [[زمرو:چيسٽر جا ارل]] [[زمرو:فرانسيسي نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسپيني نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسڪاٽ لينڊ جي آزاديءَ واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:فرانس جي تخت جا انگريز دعويدار]] [[زمرو:پلانٽاجينيٽ خاندان]] [[زمرو:نائٽس آف دي گارٽر]] [[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪندڙ اڳواڻ]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا ننڍي عمر وارا حڪمران]] [[زمرو:سو سالن واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:ايڊورڊ ٻئي جا ٻار]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] [[زمرو:انگريز شخصيتون]] [[زمرو:انگريز ماڻهو]] esdvph16e8qzh5802aw1na0wu29zr47 421242 421241 2026-10-13T09:19:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فرانس جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421242 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:ايڊورڊ ٽيون| ]] [[زمرو:1312ع ۾ پيدائشون]] [[زمرو:1377ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا انگريز حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا فرانسيسي امير (Peers)]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايڪيٽين جا ڊيوڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر ايبي ۾ تدفين]] [[زمرو:چيسٽر جا ارل]] [[زمرو:فرانسيسي نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسپيني نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسڪاٽ لينڊ جي آزاديءَ واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:فرانس جي تخت جا انگريز دعويدار]] [[زمرو:پلانٽاجينيٽ خاندان]] [[زمرو:نائٽس آف دي گارٽر]] [[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪندڙ اڳواڻ]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا ننڍي عمر وارا حڪمران]] [[زمرو:سو سالن واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:ايڊورڊ ٻئي جا ٻار]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] [[زمرو:انگريز شخصيتون]] [[زمرو:انگريز ماڻهو]] [[زمرو:فرانس جا ماڻھو]] al3qa4fno7lr56vnf7w8fxvvboau9ju 421243 421242 2026-10-13T09:25:02Z Ibne maryam 17680 421243 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:ايڊورڊ ٽيون| ]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:1312ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1377ع جون فوتگيون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا انگريز حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا فرانسيسي امير]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايڪيٽين جا ڊيوڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر ايبي ۾ تدفين]] [[زمرو:چيسٽر جا ارل]] [[زمرو:فرانسيسي نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسپيني نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسڪاٽ لينڊ جي آزاديءَ واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:فرانس جي تخت جا انگريز دعويدار]] [[زمرو:پلانٽاجينيٽ خاندان]] [[زمرو:نائٽس آف دي گارٽر]] [[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪندڙ اڳواڻ]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا ننڍي عمر وارا حڪمران]] [[زمرو:سو سالن واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:ايڊورڊ ٻئي جا ٻار]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] [[زمرو:انگريز شخصيتون]] [[زمرو:انگريز ماڻهو]] [[زمرو:فرانس جا ماڻھو]] [[زمرو:انگريز حڪمران]] [[زمرو:وچين دور جا حڪمران]] gtrfbhou8zi54zc5mlb1cczryv5kr3v 421248 421243 2026-10-13T09:31:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:حڪمران بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421248 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name =ايڊورڊ ٽيون | image = Edward-III-king-England.jpg | image_size = 230 | alt = | caption =[[ ويسٽ منسٽر ايبي]] ۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جو ڪانسي جو پتلو | succession = انگلينڊ جو بادشاھ | moretext = [[Styles of English sovereigns|(more...)]] | regent = [[اسابيلا (فرانس)|اسابيلا]] ۽ [[راجر مارٽيمر]](1327&ndash;1330) | reign = 25 جنوري 1327 & nbsp;– 21 جون1377 | coronation = 1 فيبروري 1327 | predecessor = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | successor = [[رچرڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | birth_date = 13 نومبر 1312 | birth_place = [[ونڊسر ڪاسل]]، [[برڪ شائر]] | death_date = 21 جون 1377 (عمر 64) | death_place = [[رچمنڊ محل|شين محل]], [[رچمنڊ، لنڊن|رچمنڊ]] | burial_date = 5 جولاءِ 1377 | burial_place = [[ويسٽ منسٽر ايبي]]، [[لنڊن]] | spouse = [[فلپا]] | issue = {{ubl |[[ايڊورڊ، ڪارو شھزادو ]] |[[اسابيلا، بيڊ فورڊ جي ڪائونٽيس ]] |[[جوئان (انگلينڊ وارو) ]] |[[لائنيل، ڪليئرنس وارو ڊيوڪ]] |[[جان ، لنڪاسٽر وارو ڊيوڪ ]] |[[ايڊمنڊ، يارڪ وارو ڊيوڪ]] |[[ميري، برٽني جي ڊچيس]] |[[مارگريٽ، پيمبروڪ جي ڪائونٽيس ]] |[[ٿامس، گلؤسيسٽر جو ڊيوڪ ]] }} | issue-link = | house = [[پلانٽاجينيٽ]] | father = [[ايڊورڊ ٻيون (انگلينڊ)]] | mother = [[اسابيلا (فرانس) ]] | signature = | module = }} '''ايڊورڊ ٽيون'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Edward III'''}} 1327 کان 1377 تائين انگلينڊ جو بادشاھ ۽ آئرلينڊ جو لارڊ ھيو. ھن پنھنجي والد جي وڃايل شاھي طاقت بحال ڪئي ۽ انگلينڊ کي يورپ جي وڏي فوجي طاقت بڻايائين. انگلينڊ جي پارليامينٽ جي ارتقا ھن جي پنجاھ سالہ دؤر ۾ ٿي. ھي 14 سالن جي عمر ۾ تخت تي ويٺو ڇوتہ ھن جي ماء [[اسابيلا (فرانس)]] ۽ ان جي چاھيندڙ [[ راجر مارٽيمر]] ھن جي پيء کي بادشاھيءَ تان معزول ڪيو ھيو. انگلينڊ جي بادشاهي حقيقت م راجر مارٽيمر جي ھٿ ۾ ھئي. 17 سالن جي عمر ۾ ھن راجر مارٽيمر جي خلاف ھڪ ڪامياب [[ڪوديتا]] (فوجي بغاوت) ڪئي جنھن بعد انگلينڊ تي ھن جي حاڪميت جو آغاز ٿيو. اسڪاٽلينڊ فتح ڪرڻ کان پوء 1337 ۾ فرانس جي تخت جي حقيقي وارث ھجڻ جي دعوا ڪئي جنھن سان فرانس ۽ انگلينڊ وچ ۾ سؤ سالا جنگ جي شروعات ٿي.<ref>Edward first styled himself "King of France" in 1337, though he did not assume the title until 1340; Prestwich (2005), pp. 307–8.</ref> ڪجهه شروعاتي ناڪامين بعد ھي جنگ انگلينڊ جي فائدي ۾ وئي.[[ڪريسي واري جنگ]] (Battle of Crécy) ۽ [[ پوئٽيئي واري جنگ]] (Battle of Poitiers) ۾ انگلينڊ جي ڪاميابي سان انگلينڊ جي فائدي وارو [[بريٽنگني وارو معاھدو]] عمل ۾ آيو جنھن تحت انگلينڊ کي علائقا مليا جن جي بدلي ايڊورڊ فرانس جي تخت جي دعويداري ترڪ ڪئي. جنگن جي ھن مرحلي کي ايڊورڊ واريون جنگون سڏيو ويندو آهي. ان بعد ھن اندروني ۽ بيروني معاملن ۾ الجھيل رھيو. [[فائل:Edwardus III.jpg|thumb|ويسٽ منسٽر ايبي۾ رکيل ايڊورڊ ٽئين جي پتلي جي ڊرائينگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote}} {{Commons category}} {{Wikisource|Edward III}} * [[Internet Medieval Sourcebook|The ''Medieval Sourcebook'']] has some sources relating to the reign of Edward III: ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/ordinance-labourers.html The Ordinance of Labourers, 1349] ** [http://www.fordham.edu/halsall/seth/statute-labourers.html The Statute of Labourers, 1351] ** [http://www.fordham.edu/halsall/source/1376goodparliament.html Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376] * {{UK National Archives ID}} * {{NPG name|name=King Edward III}} {{S-start}} {{S-hou|[[House of Plantagenet]]| 13 November|1312|21 June|1377}} {{S-reg|}} {{S-bef|rows=3|before=[[Edward II]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1325–1360}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[Count of Ponthieu]]|years=1325–1369}} {{S-aft|rows=1|after=[[James I, Count of La Marche|James]]}} {{S-break}} {{S-ttl|title=[[King of England]]<br>[[Lord of Ireland]]|years=1327–1377}} {{S-aft|rows=2|after=[[Richard II]]}} {{S-break}} {{S-bef|before=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-ttl|title=[[Duke of Aquitaine]]|years=1372–1377}} {{S-break}} {{S-non|reason=[[Treaty of Brétigny]]}} {{S-ttl|title=[[Lord of Aquitaine]]|years=1360–1362}} {{S-non|reason=[[Edward the Black Prince]]}} {{S-pre}} {{S-bef|before=[[Charles IV of France]]|as=undisputed king}} {{S-tul|title=[[King of France]]|years=1340–1360<br>1369–1377|reason=[[Hundred Years' War#Dynastic turmoil in France: 1316–1328|Capetian dynastic turmoil]]}} {{S-aft|after=[[Richard II of England]]}} {{S-end}} {{English, Scottish and British monarchs}} {{House of Plantagenet}} {{Hundred Years' War}} {{Portal bar|England|Biography|Middle Ages|Monarchy}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Edward 03 Of England}} [[زمرو:ايڊورڊ ٽيون| ]] [[زمرو:بادشاهن جا پٽ]] [[زمرو:1312ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1377ع جون فوتگيون]] [[زمرو:14هين صديءَ جا انگريز حڪمران]] [[زمرو:14هين صديءَ جا فرانسيسي امير]] [[زمرو:14هين صديءَ جا ايڪيٽين جا ڊيوڪ]] [[زمرو:ويسٽ منسٽر ايبي ۾ تدفين]] [[زمرو:چيسٽر جا ارل]] [[زمرو:فرانسيسي نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسپيني نسل جا انگريز]] [[زمرو:اسڪاٽ لينڊ جي آزاديءَ واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:فرانس جي تخت جا انگريز دعويدار]] [[زمرو:پلانٽاجينيٽ خاندان]] [[زمرو:نائٽس آف دي گارٽر]] [[زمرو:بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪندڙ اڳواڻ]] [[زمرو:قرون وسطيٰ جا ننڍي عمر وارا حڪمران]] [[زمرو:سو سالن واري جنگ جا انگريز]] [[زمرو:ايڊورڊ ٻئي جا ٻار]] [[زمرو:انگلينڊ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] [[زمرو:انگريز شخصيتون]] [[زمرو:انگريز ماڻهو]] [[زمرو:فرانس جا ماڻھو]] [[زمرو:انگريز حڪمران]] [[زمرو:وچين دور جا حڪمران]] [[زمرو:حڪمران بلحاظ کنڊ]] o6i63b08dxsttch8jf6sgux6eu1ung1 0 48287 421191 419680 2026-10-13T05:34:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421191 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = خطو | alt_name =علائقو | alt_name1 = Region | alt_name2 = | alt_name3 = | alt_name4 = | map = [[فائل:Regions in England.svg|250px]] | category = {{plainlist| *شمارياتي خطا *انتظامي خطا(1)}} | territory = انگلينڊ | upper_unit = | start_date = 1994 | start_date1 = | start_date2 = | start_date3 = | start_date4 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_begin3 = | legislation_begin4 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | legislation_end3 = | legislation_end4 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | end_date3 = | end_date4 = | current_number = 9 | number_date = | type1 = | status = | status1 = | exofficio = [[اين يو ٽي ايس 1 انگلينڊ جا شمارياتي خطا ]] | exofficio1 = [[يورپي پارليامينٽ جو تڪ ]] | population_range = 2,596,886–8,634,750 | area_range = 1,572–23,829 km² | government = [[لوڪل اٿارٽي ليڊرس بورڊ ]] وارا خطا (6) | government1 =چونڊيل اسيمبلي وارا خطا ([[ گريٽ لنڊن اٿارٽي |1 ]]) | government2 = بغير انتظامي اداري وارا خطا (2) | subdivision = {{nowrap|[[ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ]] (8)}} | subdivision1 = [[ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ]] (4) | subdivision2 = [[لنڊن بورو # بورو جي لسٽ |لنڊن جا ضلعا]] (1) }} '''انگلينڊ جا''' '''علائقا'''(Regions of England) جن کي پھرين سرڪاري آفيسن جا خطا سڏبو هو، [[انگلينڊ]] جي سڀ کان وڏي انتظامي ورھاست خطن ذريعي ٿيل آهي.<ref>[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7448/1622442.pdf Local government geography and history], Department for Communities and Local Government. Retrieved 23 November 2016.</ref><ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/government-office-regions/index.html Regions (Former GORs), Guidance and Methodology], ONS. Retrieved 23 November 2016.</ref> 1994 کان 2011 تائين انگلينڊ جي اھا انتظامي ۽ شمارياتي ۽ يورپي پارليامينٽ جي تڪن جي صورت ۾ ورھاست نو خطن ۾ ٿي چڪي آهي. لنڊن واري خطي ۾ چونڊيل [[لنڊن جو ميئر|ميئر]] ۽ [[لنڊن اسيمبلي]] آھن. ڇھن خطن ۾[[لوڪل اٿارٽي ليڊرس بورڊ]] باقي ٻن خطن ۾ ڪوبہ انتظامي ڪم وارو ادارو ڪانھي. پھرين اتي بہ لوڪل اٿارٽي ليڊرس بورڊ ھيا پر بعد ۾ انھن کي منسوخ ڪيو ويو. 1998 ۾ اٺن خطن ۾، لنڊن واري خطي کي ڇڏي، مقامي اٿارٽين کي حڪمت عملي وارا منصوبا ء سفارشون ڏيڻ لاء [[علائقائي چيمبر]] قائم ڪيا ويا.انگلينڊ جي خطن جا نالا ۽ تفصيل ھيٺ ڏنل چارٽ ۾ ظاهر ڪجن ٿا: '''انگلينڊ جا خطا''':<br> {{refimprove section|date=February 2017}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! scope = "row" style="text-align:center;" | نالو ! آبادي ! ڏھ سالہ واڌ جي سراسري <br> [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي 2011 جي آدمشماري| 2011 جي آدمشماري ]] ! خطو <br />km² ! آبادي جي گھاٽاڻ <br />/km² ! ساليانو گروس ميڊئن <br/ >ڪمائي (£) 2014<ref>{{cite web|title=ASHE 1997 to 2014 selected estimates (Excel sheet 408Kb)|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ashe/annual-survey-of-hours-and-earnings/2014-provisional-results/ashe-1997-to-2014-selected-estimates.xls|publisher=Office for National Statistics|accessdate=17 December 2014|archive-date=28 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128140550/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ashe/annual-survey-of-hours-and-earnings/2014-provisional-results/ashe-1997-to-2014-selected-estimates.xls|url-status=dead}}</ref> ! آبادي جي دعوا جي سراسري <br> آمدني ۾ ٽيڪو <br>يا جي ايس اي <br> (آگسٽ 2012) ! آگسٽ 2011 جي سراسري !سڀ کان وڏو شھري علائقو |- |[[سائوٿ ايسٽ انگلينڊ ]]<br /> | 8,634,750 | 7.9% | 19,095 | 452.20 | 28,629 | 3.0% | 5.4% |align=left| [[پورٽس مائوٿ ]] |- |[[گريٽر لنڊن ]] | 8,173,941 | 14.0% | 1,572 | 5199.71 | 35,069 | 5.3% | 10.1% |align=left| [[لنڊن]] |- |[[نارٿ ويسٽ انگلينڊ ]] | 7,052,177 | 4.8% | 14,165 | 497.86 | 25,229 | 5.3% | 10.4% |align=left| [[مانچسٽر ]] |- |[[ايسٽ آف انگلينڊ ]] | 5,846,965 | 8.5% | 19,120 | 305.80 | 26,830 | 3.5% | 6.2% |align=left| [[نوروچ]] |- |[[ويسٽ مڊلينڊز ]] | 5,601,847 | 6.4% | 13,000 | 430.00 | 24,920 | 5.1% | 9.2% |align=left| [[برمنگھم ]] |- |[[سائوٿ ويسٽ انگلينڊ ]] | 5,288,935 | 7.3% | 23,829 | 221.95 | 25,571 | 3.3% | 6.8% |align=left| [[برسٽل ]] |- |{{nowrap|[[يارڪ شاير ۽ ھمبر ]]}} | 5,283,733 | 6.4% | 15,420 | 342.65 | 24,999 | 5.2% | 9.3% |align=left| [[ليڊس ]] |- |[[ايسٽ مڊلينڊز ]] | 4,533,222 | 8.7% | 15,627 | 290.09 | 25,027 | 4.2% | 7.7% |align=left| [[ليسٽر ]] |- |[[نارٿ ايسٽ انگلينڊ ]]<br /> |2,596,886 | 3.2% |8,592 |302.24 |24,876 | 6.1% | 11.6% |align=left| [[نيو ڪاسل ، ٽائني وارو ]] |- | '''انگلينڊ ''' | '''53,012,456''' | '''7.88%''' | '''130,420''' | '''406.55''' | '''27,487''' | '''4.45%''' | '''8.32%'''<ref name="ons">[http://neighbourhood.statistics.gov.uk/ Key Statistics: Population; Quick Statistics: Economic indicators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030211201309/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/ |date=2003-02-11 }}. ([[United Kingdom Census 2011|2011 census]] and [[United Kingdom Census 2001|2001 census]]) Retrieved 2015-02-27.{{dead link|date=February 2017}}</ref> |align=left| '''[[لنڊن ]]''' |} {{England Labelled Map|400px|float=right|Londonprefix = Greater|WMsuffix = (region)}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:انگلينڊ]] lf0u327ucdu2gty749a9qtrdcita7v1 421192 421191 2026-10-13T05:34:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421192 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type | name = خطو | alt_name =علائقو | alt_name1 = Region | alt_name2 = | alt_name3 = | alt_name4 = | map = [[فائل:Regions in England.svg|250px]] | category = {{plainlist| *شمارياتي خطا *انتظامي خطا(1)}} | territory = انگلينڊ | upper_unit = | start_date = 1994 | start_date1 = | start_date2 = | start_date3 = | start_date4 = | legislation_begin = | legislation_begin1 = | legislation_begin2 = | legislation_begin3 = | legislation_begin4 = | legislation_end = | legislation_end1 = | legislation_end2 = | legislation_end3 = | legislation_end4 = | end_date = | end_date1 = | end_date2 = | end_date3 = | end_date4 = | current_number = 9 | number_date = | type1 = | status = | status1 = | exofficio = [[اين يو ٽي ايس 1 انگلينڊ جا شمارياتي خطا ]] | exofficio1 = [[يورپي پارليامينٽ جو تڪ ]] | population_range = 2,596,886–8,634,750 | area_range = 1,572–23,829 km² | government = [[لوڪل اٿارٽي ليڊرس بورڊ ]] وارا خطا (6) | government1 =چونڊيل اسيمبلي وارا خطا ([[ گريٽ لنڊن اٿارٽي |1 ]]) | government2 = بغير انتظامي اداري وارا خطا (2) | subdivision = {{nowrap|[[ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ]] (8)}} | subdivision1 = [[ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ]] (4) | subdivision2 = [[لنڊن بورو # بورو جي لسٽ |لنڊن جا ضلعا]] (1) }} '''انگلينڊ جا''' '''علائقا'''(Regions of England) جن کي پھرين سرڪاري آفيسن جا خطا سڏبو هو، [[انگلينڊ]] جي سڀ کان وڏي انتظامي ورھاست خطن ذريعي ٿيل آهي.<ref>[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7448/1622442.pdf Local government geography and history], Department for Communities and Local Government. Retrieved 23 November 2016.</ref><ref>[http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/geography/beginner-s-guide/administrative/england/government-office-regions/index.html Regions (Former GORs), Guidance and Methodology], ONS. Retrieved 23 November 2016.</ref> 1994 کان 2011 تائين انگلينڊ جي اھا انتظامي ۽ شمارياتي ۽ يورپي پارليامينٽ جي تڪن جي صورت ۾ ورھاست نو خطن ۾ ٿي چڪي آهي. لنڊن واري خطي ۾ چونڊيل [[لنڊن جو ميئر|ميئر]] ۽ [[لنڊن اسيمبلي]] آھن. ڇھن خطن ۾[[لوڪل اٿارٽي ليڊرس بورڊ]] باقي ٻن خطن ۾ ڪوبہ انتظامي ڪم وارو ادارو ڪانھي. پھرين اتي بہ لوڪل اٿارٽي ليڊرس بورڊ ھيا پر بعد ۾ انھن کي منسوخ ڪيو ويو. 1998 ۾ اٺن خطن ۾، لنڊن واري خطي کي ڇڏي، مقامي اٿارٽين کي حڪمت عملي وارا منصوبا ء سفارشون ڏيڻ لاء [[علائقائي چيمبر]] قائم ڪيا ويا.انگلينڊ جي خطن جا نالا ۽ تفصيل ھيٺ ڏنل چارٽ ۾ ظاهر ڪجن ٿا: '''انگلينڊ جا خطا''':<br> {{refimprove section|date=February 2017}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! scope = "row" style="text-align:center;" | نالو ! آبادي ! ڏھ سالہ واڌ جي سراسري <br> [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي 2011 جي آدمشماري| 2011 جي آدمشماري ]] ! خطو <br />km² ! آبادي جي گھاٽاڻ <br />/km² ! ساليانو گروس ميڊئن <br/ >ڪمائي (£) 2014<ref>{{cite web|title=ASHE 1997 to 2014 selected estimates (Excel sheet 408Kb)|url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ashe/annual-survey-of-hours-and-earnings/2014-provisional-results/ashe-1997-to-2014-selected-estimates.xls|publisher=Office for National Statistics|accessdate=17 December 2014|archive-date=28 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128140550/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ashe/annual-survey-of-hours-and-earnings/2014-provisional-results/ashe-1997-to-2014-selected-estimates.xls|url-status=dead}}</ref> ! آبادي جي دعوا جي سراسري <br> آمدني ۾ ٽيڪو <br>يا جي ايس اي <br> (آگسٽ 2012) ! آگسٽ 2011 جي سراسري !سڀ کان وڏو شھري علائقو |- |[[سائوٿ ايسٽ انگلينڊ ]]<br /> | 8,634,750 | 7.9% | 19,095 | 452.20 | 28,629 | 3.0% | 5.4% |align=left| [[پورٽس مائوٿ ]] |- |[[گريٽر لنڊن ]] | 8,173,941 | 14.0% | 1,572 | 5199.71 | 35,069 | 5.3% | 10.1% |align=left| [[لنڊن]] |- |[[نارٿ ويسٽ انگلينڊ ]] | 7,052,177 | 4.8% | 14,165 | 497.86 | 25,229 | 5.3% | 10.4% |align=left| [[مانچسٽر ]] |- |[[ايسٽ آف انگلينڊ ]] | 5,846,965 | 8.5% | 19,120 | 305.80 | 26,830 | 3.5% | 6.2% |align=left| [[نوروچ]] |- |[[ويسٽ مڊلينڊز ]] | 5,601,847 | 6.4% | 13,000 | 430.00 | 24,920 | 5.1% | 9.2% |align=left| [[برمنگھم ]] |- |[[سائوٿ ويسٽ انگلينڊ ]] | 5,288,935 | 7.3% | 23,829 | 221.95 | 25,571 | 3.3% | 6.8% |align=left| [[برسٽل ]] |- |{{nowrap|[[يارڪ شاير ۽ ھمبر ]]}} | 5,283,733 | 6.4% | 15,420 | 342.65 | 24,999 | 5.2% | 9.3% |align=left| [[ليڊس ]] |- |[[ايسٽ مڊلينڊز ]] | 4,533,222 | 8.7% | 15,627 | 290.09 | 25,027 | 4.2% | 7.7% |align=left| [[ليسٽر ]] |- |[[نارٿ ايسٽ انگلينڊ ]]<br /> |2,596,886 | 3.2% |8,592 |302.24 |24,876 | 6.1% | 11.6% |align=left| [[نيو ڪاسل ، ٽائني وارو ]] |- | '''انگلينڊ ''' | '''53,012,456''' | '''7.88%''' | '''130,420''' | '''406.55''' | '''27,487''' | '''4.45%''' | '''8.32%'''<ref name="ons">[http://neighbourhood.statistics.gov.uk/ Key Statistics: Population; Quick Statistics: Economic indicators] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030211201309/http://www.neighbourhood.statistics.gov.uk/ |date=2003-02-11 }}. ([[United Kingdom Census 2011|2011 census]] and [[United Kingdom Census 2001|2001 census]]) Retrieved 2015-02-27.{{dead link|date=February 2017}}</ref> |align=left| '''[[لنڊن ]]''' |} {{England Labelled Map|400px|float=right|Londonprefix = Greater|WMsuffix = (region)}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] bktnsd5l3sopy6g9378b04sw20a0adn 0 48289 421186 318800 2026-10-13T05:12:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421186 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county | official_name = نارٿ يارڪ شائر | other_name = | image_main = | image_caption = | flag_image = | flag_link = | arms_image = | arms_link = | motto = | locator_map = [[فائل:North Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|North Yorkshire within England]] | coordinates = | region = [[يارڪ شائر ۽ ھمبر]] ۽ ٿورڙو حصو [[نارٿ ايسٽ انگلينڊ]] | established_date = 1974 | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = | lord_lieutenant_name = | high_sheriff_office = ھاء شيرف آف نارٿ يارڪ شائر | high_sheriff_name = مسز لنڊا فين وڪ<ref> {{cite web|url=https://www.thegazette.co.uk/notice/3222638|title=Privy Council Office-Appointment of Sheriffs|publisher=London Gazette|accessdate= 16 April 2019}} </ref> (2019–20) | area_total_km2 = 8608 | area_total_rank = 1st | ethnicity = 92.3% گورا <br />2.0% ڏکڻ ايشيائي <br />0.6% ڪارا | county_council = [[فائل:Arms of North Yorkshire County Council.svg|150px| ڪائونٽي جي ڪائونسل جو سرڪاري نشان ]] <br /> <br/>http://www.northyorks.gov.uk/ | unitary_council = | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[نارٿيلرٽن]]<ref> {{cite web |url = http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42 |title = North Yorkshire County Council : Contact us |publisher = www.northyorks.gov.uk |accessdate = 1 مئي 2009 |last = |first = |deadurl = no |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090418050750/http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42 |archivedate = 18 اپريل 2009 |df = dmy-all }} </ref> | area_council_km2 = 8053 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-NYK | ons_code = 36 | gss_code = | nuts_code = UKE22 | districts_map = [[فائل:North Yorkshire numbered districts (1974-2023).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} وحداني {{Colorsample|#FEC1E9}} ڪائونٽي ڪائونسل | districts_list = #[[سيلبي ضلعو|سيلبي ]] #[[ھروگيٽ بورا ]] #[[ڪري ون ]] #[[رچمنڊ شاير ]] #[[ھئمبليٽن ضلعو|ھئمبليٽن ]] #[[رائيڊيل]] #[[اسڪاربورا(بورا) ]] #[[سٽي آف يارڪ ]] #[[ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ]] #[[مڊل بورا ]] #[[اسٽاڪٽن آن ٽيس (بورا) ]] (ڏکڻ ٽيس جو حصو ) ---- پاڙيسري ڪائونٽيون :[[ايسٽ رائڊنگ آف يارڪ شائر]]، [[سائوٿ يارڪ شائر]]، [[ويسٽ يارڪ شائر]]، [[لنڪاشائر]]، [[ڪمبريا]] ۽ [[ڪائونٽي درھم]] | MPs = *[[نائجل ايڊمز ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] *[[سائمن ڪليرڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] *[[رابرٽ گڊ ول ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] *[[رشي سونڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] *[[اينڊريو جونز ( برطانيا)]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] *[[اينڊي ميڪ ڊونلڊ (برطانيا)]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]] *[[ڪيون ھالن ريڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] *[[جولين سمٿ (برطانيا) ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] * جولين اسٽرڊي [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] *ريچل ماسڪيل [[ليبر پارٽي (يو ڪي)]] *پاؤل وليمز [[ ليبر پارٽي (يو ڪي)]] *[[ائنا ٽورلي ]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]] | police = | website = }} '''نارٿ يارڪ شائر'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' North Yorkshire'''}} انگلينڊ جي خطي يارڪ شائر ۽ ھمبر ۽ [[نارٿ ايسٽ انگلينڊ]] جي خطن ۾ واقع ھڪ ڪائونٽي جو نالو جنھن ۾ يارھن ضلعا واقع آھن.2016 ۾ ھن ڪائونٽي جي آبادي جو تخمينو 602300 ھيو ان ۾ يارڪ، مڊل بورا، اسٽاڪٽن، ۽ ريڊڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل نہ ھيا <ref>{{cite web|url=https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|title=North Yorkshire population information|date=30 November 2017|website=North Yorkshire County Council|accessdate=15 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040413/https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|archive-date=15 July 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ھي ڪائونٽي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 1972 تحت پھرين اپريل 1974 ۾ ٺاھي وئي.<ref>Arnold-Baker, C., ''Local Government Act 1972'', (1973)</ref> ھن ڪائونٽي جي پکيڙ {{convert|8654|km2|mi2}} آھي ۽ اھا پکيڙ ۾ انگلينڊ جي سڀ کان وڏي ڪائونٽي آھي. ھن ڪائونٽي جي 40 سيڪڙو پکيڙ نيشنل پارڪن تي مشتمل آهي. ھن ڪائونٽي جا وڏي ۾ وڏا شھر [[مڊل بورا]] (174,700),<ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119885093|title=Middlesbrough built-up area local area report |date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018}}</ref> [[يارڪ]] (152,841),<ref>{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|title=York built-up area local area report|date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213108/https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|archive-date=12 August 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> [[ھروگيٽ ]] (73,576) ۽ [[اسڪار بورا]] (61,749) آھن. ھن ڪائونٽي جي مڪاني ادارن ۾ خودمختيار وحداني اختياري واريون ڪائونسلون پڻ موجود آهن جن ۾ يارڪ شھر، مڊل بورا، ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل آهن. <ref>[http://www.opsi.gov.uk/SI/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm#end OPSI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060710120000/http://www.opsi.gov.uk/si/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm |date=10 July 2006 }} – ''The North Yorkshire (District of York) (Structural and Boundary Changes) Order 1995''</ref> ==مڪاني حڪومت== [[فائل:County Hall - geograph.org.uk - 1583476.jpg|thumb|left|[[ڪائونٽي ھال، نارٿيلرٽن]]]] انگلينڊ جي ھي غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جو انتظام نارٿ يارڪ شائر ڪائونٽي ڪائونسل جي [[ڪابينہ ڪائونسل]] جي ذريعي ھلايو ويندو آهي..<ref>{{cite web |url=http://www.northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&p=0 |publisher=North Yorkshire County Council |accessdate=10 May 2010 |title=North Yorkshire County Council Constitution |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228191433/http://northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&p=0 |archivedate=28 December 2010 }}</ref> ھن ڪائونٽي ڪائونسل جا 72 ڪائونسلر ڪائونسل جي اڳواڻ کي چونڊيندا آهن جيڪو 9 وڌيڪ ڪائونسلرن جي چونڊ ڪري ايگزيڪيوٽو ڪابينہ جوڙيندو آهي جيڪا ھن غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جي باري ۾ فيصلن ڪرڻ جي مجاز ھوڻدي آهي. ڪائونٽي ڪائونسل جي آفيس نارٿيلرٽن واري ڪائونٽي ھال ۾ واقع آهي. وحداني ڪائونسلون وري ھن اداري کان خودمختيار ھونديون آھن. ==ضلعا== ھن ڪائونٽي جي ضلعن متعلق تفصيل ھيٺ ڏنل چارٽ ۾ ڏجن ٿا. {| class="wikitable sortable" |- ! شمار ! شھر ! آبادي (2011) ! بورا ! وضاحت ! ياداشت |- | 1 | ''[[يارڪ]]'' | 198,051<ref name="BUA">{{cite web| url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| title=2011 Census – Built-up areas| work=| publisher=[[Office for National Statistics|ONS]]| accessdate=15 August 2013| deadurl=no| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921045319/http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| archivedate=21 September 2013| df=dmy-all}}</ref> | سٽي آف يارڪ | شھر | وحداني اختياري ۾ ايندڙ علائقي جي آبادي <br> (يارڪ شھر جي آبادي) 153,717. |- | 2 | ''[[مڊل بورا]]'' | 138,400<ref name="BUA"/> | مڊل بورا | بورا | وحداني اختياري رڳو مڊل بورا جي علائقي تائين سڏبي آھي <br> وڏين شھري وسندين جي آبادي 174,700 تائين آھي |- | 3 | [[ھروگيٽ]] | 73,576<ref name="BUA"/> | ھروگيٽ | شھر | غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو |- | 4 | [[اسڪاربورا]] | 61,749<ref name="BUA"/> | اسڪاربورا | شھر | غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو |- | 5 | ''[[ ريڊ ڪار]]'' | 37,073<ref name="BUA"/> | ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ |شھر | غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو |- | 6 | ''[[ٿارن بي ٽيز ندي وارو ]]'' | 24,741<ref name="BUA"/> | اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ) |شھر | وحداني اختياري |- | 7 | ''[[انگلبي باروڪ ]]'' | 20,378<ref name="BUA"/> | اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ) | شھر | وحداني اختياري |- | 8 | ''[[يارم ٽيز ندي وارو]]'' | 19,184<ref name="BUA"/> | اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ) | شھر | وحداني اختياري |- | 9 | [[سيلبي]] | 17,511<ref name="BUA"/> |سيلبي | شھري [[پارش]] (Civil Parish) | |- |10 | ''[[گسبرا]]'' | 16,979<ref name="BUA"/> | ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ |شھر | وحداني اختياري |- | 11 | [[ نارٿيلرٽن]] | 16,832<ref name="BUA"/> | ھيمبلٽن | شھري [[پارش]] | ڪائونٽي وارو شھر |- | 12 | [[رپان]] | 16,363<ref name="BUA"/> | ھروگيٽ | شھري[[پارش]] | شھر |- | 13 | [[نيرسبرا]] | 15,484<ref name="BUA"/> | ھروگيٽ | شھري [[پارش]] | |- | 14 | [[اسڪپٽن]] | 14,623<ref name="BUA"/> | ڪري ون | شھري [[پارش]] | |- | 15 | [[وھٽبي]] | 13,213<ref name="BUA"/> | اسڪاربورا | شھري [[پارش]] | |- | 16 | [[رچمنڊ]] | 8,413<ref name="BUA"/> | رچمنڊ شائر | شھري [[پارش]] | |- | 17 | [[نورٽن]] | 7,049<ref name="BUA"/> | رائيڊيل | شھري [[پارش]] | |- | 18 | [[پڪرنگ ]] | 6,588<ref name="BUA"/> | رائيڊيل | شھري [[پارش]] | |- | 19 | [[ٽئڊڪاسٽر]] | 6,480<ref name="BUA"/> | سيلبي | شھري [[پارش]] | |- |} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] fpb3do0nmiaqdfz7j2jw8juwwnft1zt 4 58008 421097 417775 2026-10-12T14:48:02Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Marino_Quaresimin.jpg|Marino_Quaresimin.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: per [[:c:COM:NETCOPYVIO|]]. 421097 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[پولينڊ]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1429407|Florencio Olvera Ochoa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Sève (2017).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Longhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:I Gufi 1966 cropped Brivio.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]'' | | [[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Forrest Compton "The Edge of Night" (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9057794|Pedro Ávila Nevárez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetillo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]'' | | | | | [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]] | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Igor Bogdanov - 004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Grichka Bogdanov - 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Barhoun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|East Germany]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|East Germany]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Salvatore Pica - foto Augusto De Luca.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynn Kellogg "The Jonathan Winters Show" (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Kurdistan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]]<br/>[[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]'' | | | | | [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]'' | | [[ليٽويا]] | | | |- | ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |} {{Wikidata list end}} eg0nn42xenud55kd215mrw9cwu1g6tw 0 79710 421116 326452 2026-10-12T18:23:16Z JogiAsad 4693 /* قتل */ ڳنڍڻن کي شامل/بهتر ڪيو 421116 wikitext text/x-wiki {{short description|شاهنواز شاهه جو قتل}} {{Infobox event | title = پوليس پاران توهين رسالت جي الزام هيٺ ماورائي عدالت جو قتل | image = Shahnwaz kunbhar.jpg | image_size = <!-- |image_upright= is preferred for most cases, see WP:IMGSIZE --> | image_upright = | image_alt = | caption = | native_name = شاهنواز ڪنڀر | native_name_lang = Sindhi | english_name = | time = 01:20 رات جو | duration = | date = {{start date and age|2024|09|19|df=yes}} | venue = سنڌڙي ٿاڻي جي حد | location = سنڌڙي، [[ميرپورخاص]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = شاهنواز شاهه | type = | theme = | cause = [[پوليس پاران ماورائي عدالت قتل| ماورائي عدالت]] | motive = توهين مذهب | target = شاهنواز ڪنڀر | first_reporter = | budget = | patron = <!-- or |patrons= --> | organisers = <!-- or |organizers= --> | filmed_by = | participants = | outcome = شاهنواز ڪنڀر جو قتل | reported deaths = 1 | burial = باهه ڏيئي ساڙيو ويو | inquiries = | inquest = | coroner = | arrests = | suspects = | accused = | convicted = ڊي آئي جي [[جاويد جسڪاڻي]] جي ٽيم، ايس ايس پي عمرڪوٽ ۽ ايس ايڇ او سنڌڙي | charges = [[توهين مذهب]] | trial = | verdict = | convictions = | sentence = ڪو به مقدمو داخل نه ڪيو ويو؛ پر ڊي آءِ جي جاويد سونھارو جيسڪاني، ايس ايس پي چودري ارشد ۽ ٻين اهلڪارن کي انهن جي عهدي کان معطل ڪيو ويو. | publication_bans = | litigation = | awards = | url = | blank_label = <!-- or |blank_data= --> | blank1_label = <!-- or |blank1_data= --> | blank2_label = <!-- or |blank2_data= --> | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''ڊاڪٽر شاهنواز ڪنڀر''' کي ۱۸ سيپٽمبر ۲۰۲۴ تي [[ميرپور خاص]] جي [[سنڌڙي|سنڌڙي ٿاڻي]] جي حد ۾ توهين الزام هيٺ عدالت کان مٿانهون پوليس مقابلي ۾ قتل ڪيو ويو. <ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz9pg8d4245o|title=Pakistan police shoot dead blasphemy suspect|website=BBCnews|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> 17 سيپٽمبر تي شاهنواز ڪنڀر مٿان بنا تصديق جي [[فيس بڪ|فيسبڪ پوسٽن]] ذريعي [[توهين مذهب|توھين رسالت]] جو الزام لڳايو ويو. جنهن سبب مقامي امام، صابر سومرو پاران هڪ [[آيف آئي آر]] داخل ڪرائي وئي. ايف آئي آر کان پوءِ شاهنواز کي [[عمرڪوٽ|عمرڪوٽ جي سول اسپتال]] ۾ سندس عهدي تان معطل ڪيو ويو.<ref name="BBC Urdu">{{cite web|url=https://www.bbc.com/urdu/articles/cx25y0jg55zo|title=ڈاکٹر شاہنواز: ’ہم جلتی لاش کے شعلے دیکھ رہے تھے اور آس پاس کھڑے لوگ نعرے لگا رہے تھے‘|website=BBC Urdu|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> <ref name="CNN News">{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/09/19/asia/police-fatally-shoot-blasphemy-suspect-pakistan-intl-hnk/index.html|title=Pakistan police fatally shoot blasphemy suspect in second such killing in a week|website=CNN News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> <ref name="Duniya News">{{cite web|url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/838954-sindh-cm-suspends-mirpurkhas-dig-ssp-|title=Sindh CM suspends Mirpurkhas DIG, SSP|website=Duniya News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref><ref name="Dawn">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1860036|title=Body formed to probe facts about killing of blasphemy suspect doctor in Mirpurkhas|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ==ذاتي زندگي== شاهنواز، عمرڪوٽ جي سول اسپتال ۾ ۱۸ هين گريڊ جو هڪ سرڪاري [[طبيب|ڊاڪٽر]] هو. هو شاگردي جي زماني ۾ تمام ھوشيار شاگرد رهيو آهي. وارثن موجب هو [[دٻاءُ (حياتياتي)|ذهني صحت]] جي مسئلن، بشمول [[ڊپريشن (موڊ)|ڊپريشن]] ۽ [[هائيپرٽيشن]] جو شڪار هيو. ==پسمنظر== هي واقعو ۱۷ سيپٽمبر ۲۰۲۴ تي [[ميلادالنبي]] جي موقعي تي پيش آيو. جڏهن ميلاد جو جلسو اوچتو وڳوڙن ۾ تبديل ٿي ويو، صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي وئي، جڏهن پوليس وڳوڙ کي قابو ڪرڻ لاءِ پهتي، ۽ مظاهرين پوليس موبائل کي باهه ڏئي ڇڏي. وڳوڙين پوءِ عمرڪوٽ ٿاڻي تي حملو ڪري ڊاڪٽر شاهنواز ڪنڀر تي [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي [[پاڪستان_پينل_ڪوڊ#مذھب_متعلق_ڏوھ|سيڪشن 295-C]] تحت توهين رسالت جو ڪيس داخل ڪرايو. هي ڪيس مقامي مسجد جي امام، صابر سومري، جي شڪايت تي درج ٿيو، جنهن ۾ شاهنواز تي الزام لڳايو ويو ته هن [[سوشل ميڊيا]] تي [[محمد]] بابت توهين آميز پوسٽون ڪيون. <ref name="The Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/sep/19/police-in-southern-pakistan-shoot-dead-blasphemy-suspect|title=Police in southern Pakistan shoot dead blasphemy suspect|website=The Guardian|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ايف آئي آر درج ٿيڻ کانپوءِ، ڊاڪٽر شاهنواز کي سندس عهدي تان معطل ڪيو ويو. ان الزام کانپوءِ، شاهنواز کي سوشل ميڊيا تي سخت مخالفت ۽ نفرت کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن ته عمرڪوٽ ۾ به احتجاجي مظاهرا ۽ تشدد جا واقعا پيش آيا. وڳوڙين رات تائين ڌرڻا جاري رکيا، ۽ سڄي رات شهر ۾ ڇڪتاڻ جي فضا ڇانيل رهي. ايندڙ ڏينهن، ۱۸ سيپٽمبر ۲۰۲۴ تي، عمرڪوٽ ۾ وڳوڙ وڌيڪ وڌي ويا. سڄو شهر بند ٿي ويو، ۽ روڊن تي ٽائر ساڙي مظاهرين احتجاج شروع ڪيو. وڳوڙين ڊاڪٽر شاهنواز جي ڪلينڪ مان سامان ڪڍي شهر جي مک چوڪ تي کڻي اچي باهه ڏئي ڇڏي. <ref name="ANI News">{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/doctor-accused-of-blasphemy-killed-in-alleged-encounter-in-pakistan20240920125953|title=Doctor accused of blasphemy killed in alleged encounter in Pakistan|website=ANI News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ساڳئي ڏينهن ۱۸ سيپٽمبر تي، تقريباً ڏينهن جو ۱۲ بجي، "علي ڪنڀر" نالي هڪ فيسبڪ آئي ڊي تان وڊيو اپلوڊ ٿي، جنهن ۾ شاهنواز چيو ته "منهنجي پراڻي آئي ڊي شاهنواز شاهه جي نالي سان آهي جيڪا صفا پراڻي آهي ۽ آئون هاڻي ان کي استعمال ناهيان ڪندو." هن وڊيو ۾ هو ڏيکاري رهيو آهي ته هو هڪ هوٽل جي ڪمري ۾ موجود آهي. ياد رهي ته هن اڪائونٽ تي ڪيتريون ئي ٻيون پوسٽون به موجود آهن، جن ۾ شاهنواز اهو دعويٰ ڪري رهيو آهي ته هو هڪ سچو مسلمان آهي، ۽ انهن پوسٽن سان سندس ڪو به واسطو ناهي. هن اهو به لکيو ته پوليس ۽ ايف آئي اي کي پنهنجو موبائيل ڏنو آهي، جنهن جي اسڪيننگ پڻ ڪئي وئي آهي. <ref name="Dawn2">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1859927|title=Blasphemy suspect killed in Mirpurkhas police encounter|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ==قتل== ڊاڪٽر شاهنواز جي موت ۱۸-۱۹ سيپٽمبر ۲۰۲۴ جي رات دير سان سنڌڙي واري علائقي ۾ هڪ پوليس مقابلي دوران ٿي. پوليس رپورٽن مطابق، هڪ معمولي گشت دوران جڏهن پوليس ڊاڪٽر شاهنواز ۽ هڪ ساٿي کي روڪيو ته ھننن فائرنگ شروع ڪري ڏني. پوليس دعويٰ ڪئي ته ڊاڪٽر شاهنواز پنهنجي ئي ساٿي جي فائرنگ ۾ مارجي ويو. ڊاڪٽر شاهنواز جي خاندان وارن هن واقعي کي ڪوڙو قرار ڏيندي دعويٰ ڪئي ته اهو مقابلو جعلي هو ۽ ڊاڪٽر شاهنواز پوليس جي حفاظت لاءِ پاڻمرادو پيش ٿيو. <ref name="Voice of America">{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/pakistani-police-kill-second-blasphemy-suspect-within-a-week/7790768.html|title=Pakistani police kill second blasphemy suspect within a week|website=Voice of America|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> [[سنڌ جو گهرو وزير|سنڌ جي گهرو وزير]] [[ضيا الحسن لنجار]]، ، [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبلي]] ۾ بيان ڏيندي چيو ته شاھنواز کي مبينا طور ميرپورخاص ۾ ماريو ويو، جڏهن ته ماڻهن جو چوڻ آهي ته اهو هڪ ماورائي عدالت قتل آھي. <ref name="Dawn3">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1860164|title=Inquiry ordered into Umerkot blasphemy suspects extrajudicial killing|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ضيا الحسن لنجار چيو ته ڊي آءِ جي، ايس ايس پي ميرپورخاص، سي آءِ اي ٽيم ۽ ايس ايڇ او کي معطل ڪيو پيو وڃي، جيستائين جاچ مڪمل ٿئي.<ref name="Dawn4">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1859836|title=Umerkot doctor accused of blasphemy shot dead in encounter police|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> [[سنڌ جو تعليم وارو وزير|سنڌ جي تعليم واري وزير]] [[سردار شاهه]] سنڌ اسيمبلي ۾ بيان ڏنو ته ڊاڪٽر شاهنواز [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز|لياقت ميڊيڪل ڪاليج]] (ايل ايم سي) جو هڪ بهترين شاگرد هو، پر بعد ۾ هو منشيات جي عادت جو شڪار ٿي ويو (اهو دعويٰ سندس ماءُ بہ ھڪ وڊيو پيغام ذريعي ڪئي). هو ۲۰۲۰ کان ھو [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز|ڊائو يونيورسٽي]] ۾ ذهني بيماري سبب زر علاج ھو. هن انڪشاف ڪيو ته ڊاڪٽر شاهنواز ڪراچي جي هڪ هوٽل ۾ موجود هو ۽ کيس ڪراچي مان سندن چوڻ تي گرفتار ڪيو ويو هو، ۽ سردار شاهه جو چوڻ هو ته پوليس ڊپارمنٽ مون سان رابطي هئي، جڏهن پوليس دعويٰ ڪئي ته هو مبينه مقابلي ۾ مارجي ويو، تڏهن کيس ميرپورخاص منتقل ڪيو پئي ويو. سردار شاهه پوليس جي مقابلي تي شڪ جو اظهار ڪندي چيو ته ڇا هاڻ اسان هر ڪنهن کي، جيڪو ذهني بيمارين جو شڪار آهي، گوليون هڻي مارينداسين؟ ==پوليس مٿان تنقيد== پوليس تي تنقيد تڏهن شروع ٿي، جڏهن ال خدمت فائونڊيشن پاران شاهنواز جي قتل ٿيڻ کانپوءِ عمرڪوٽ ۾ مذهبي جماعتن ۽ وڳوڙين سان گڏ پوليس آفيسرن، ڊي آءِ جي جاويد جسڪاڻي، ايس ايس پي چوڌري اسد، ۽ پيپلزپارٽي جي ايم اين اي پير امير بخش جيلاني تي ۵ مڻ کان وڌيڪ گل نڇاور ڪيا ويا. ان کان علاوه، ايس ايس پي آفيس ۾ ريڊ ڪارپيٽ وڇائي، انهن مٿان گل وڇايا ويا ۽ گلن جا هار پارايا ويا. <ref name="Firstpost">{{cite web|url=https://www.firstpost.com/world/applauded-and-showered-with-rose-petals-by-locals-pakistan-policemen-who-killed-blasphemy-suspect-suspended-13817538.html|title=Applauded and showered with rose petals by locals, Pakistan policemen who killed blasphemy suspect suspended|website=Firstpost|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref><ref name="The Wire">{{cite web|url=https://thewire.in/south-asia/sindh-man-blasphemy-killing-fear|title=Sindh Residents Worried After Blasphemy-Accused Man Killed in Pak's Second Case in 9 Days|website=The Wire|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ==خانداني مؤقف== بي بي سي مطابق شروعاتي بيانن ۾ ڊاڪٽر ڪنڀر جي ماروائي عدالت قتل کان پوءِ عمرڪوٽ ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي، جتي مقامي مذهبي گروهن ۽ وڳوڙين احتجاج منظم ڪيا. هڪ غصي ۾ آيل ميڙ ڊاڪٽر ڪنڀر جي لاش کي، جڏهن ان کي دفنائڻ لاءِ کنيو پئي ويو، رستي ۾ روڪي ورتو ۽ پوءِ ان کي باهه ڏئي ڇڏي. سندن ماءُ جو چوڻ آهي ته "ڳوٺ وارن ڳوٺ جي مقامي قبرستان ۾ دفن ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو، ڇهه ڪلاڪ تائين سندس پيءُ لاش کڻي گهمندو پئي رهيو، بعد ۾ زبردستي پنهنجي زمين ۾ دفنائڻ جي ڪوشش ڪئي ته وڳوڙين لاش ڦري باهه ڏيئي ڇڏي" ڊاڪٽر جي نياڻي جو چوڻ آهي ته "منهنجي بابا کي ڊي جي آئي جاويد جسڪاڻي، ايس ايڇ او سنڌڙي ۽ ايس ايس پي قتل ڪرايو آهي." <ref name="Twitter">{{cite web|url=https://x.com/DaadloSain/status/1837451870635545026|title=Dr. Shahnawaz Kumbhar, who was extrajudicially killed by a mob and police officers under the accusation of blasphemy|website=Twitter|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> سندس زال جو چوڻ آهي ته "منهنجي مڙس کي بي رحم قتل ڪري ان جي لاش سان به بي حرمتي ڪئي وئي آهي. ==هيومن رائٽس ڪميشن جو موقف== انساني حقن واري ڪميشن پاڪستان (HRCP) ڊاڪٽر ڪنڀر جي غيرقانوني قتل تي ڳڻتي جو اظهار ڪندي توهين رسالت جي ڪيسن جي نبيرڻ ۾ احتساب جو مطالبو ڪيو. <ref name="Dawn5">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1860220|title=Amnesty International calls for impartial probe into killings of 2 blasphemy suspects |website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref><ref name="Arab News">{{cite web|url=https://www.arabnews.pk/node/2572259/pakistan|title=Rights activists demand judicial probe into police killing of blasphemy accused in Pakistan|website=Arab News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:تازا واقعا]] k596fakmgluet8mroskzhvrct230765 421117 421116 2026-10-12T18:25:37Z JogiAsad 4693 معمولي ڪاپي ايڊٽ 421117 wikitext text/x-wiki {{short description|شاهنواز شاهه جو قتل}} {{Infobox event | title = پوليس پاران توهين رسالت جي الزام هيٺ ماورائي عدالت جو قتل | image = Shahnwaz kunbhar.jpg | image_size = <!-- |image_upright= is preferred for most cases, see WP:IMGSIZE --> | image_upright = | image_alt = | caption = | native_name = شاهنواز ڪنڀر | native_name_lang = Sindhi | english_name = | time = 01:20 رات جو | duration = | date = {{start date and age|2024|09|19|df=yes}} | venue = سنڌڙي ٿاڻي جي حد | location = سنڌڙي، [[ميرپورخاص]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = شاهنواز شاهه | type = | theme = | cause = [[پوليس پاران ماورائي عدالت قتل|عدالت کان مٿانهون]] | motive = توهين مذهب | target = شاهنواز ڪنڀر | first_reporter = | budget = | patron = <!-- or |patrons= --> | organisers = <!-- or |organizers= --> | filmed_by = | participants = | outcome = شاهنواز ڪنڀر جو قتل | reported deaths = 1 | burial = باهه ڏيئي ساڙيو ويو | inquiries = | inquest = | coroner = | arrests = | suspects = | accused = | convicted = ڊي آئي جي [[جاويد جسڪاڻي]] جي ٽيم، ايس ايس پي عمرڪوٽ ۽ ايس ايڇ او سنڌڙي | charges = [[توهين مذهب]] | trial = | verdict = | convictions = | sentence = ڪو به مقدمو داخل نه ڪيو ويو؛ پر ڊي آءِ جي جاويد سونھارو جيسڪاني، ايس ايس پي چودري ارشد ۽ ٻين اهلڪارن کي انهن جي عهدي کان معطل ڪيو ويو. | publication_bans = | litigation = | awards = | url = | blank_label = <!-- or |blank_data= --> | blank1_label = <!-- or |blank1_data= --> | blank2_label = <!-- or |blank2_data= --> | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = }} '''ڊاڪٽر شاهنواز ڪنڀر''' کي ۱۸ سيپٽمبر ۲۰۲۴ تي [[ميرپور خاص]] جي [[سنڌڙي|سنڌڙي ٿاڻي]] جي حد ۾ توهين الزام هيٺ عدالت کان مٿانهون پوليس مقابلي ۾ قتل ڪيو ويو. <ref name="BBC News">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cz9pg8d4245o|title=Pakistan police shoot dead blasphemy suspect|website=BBCnews|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> 17 سيپٽمبر تي شاهنواز ڪنڀر مٿان بنا تصديق جي [[فيس بڪ|فيسبڪ پوسٽن]] ذريعي [[توهين مذهب|توھين رسالت]] جو الزام لڳايو ويو. جنهن سبب مقامي امام، صابر سومرو پاران هڪ [[آيف آئي آر]] داخل ڪرائي وئي. ايف آئي آر کان پوءِ شاهنواز کي [[عمرڪوٽ|عمرڪوٽ جي سول اسپتال]] ۾ سندس عهدي تان معطل ڪيو ويو.<ref name="BBC Urdu">{{cite web|url=https://www.bbc.com/urdu/articles/cx25y0jg55zo|title=ڈاکٹر شاہنواز: ’ہم جلتی لاش کے شعلے دیکھ رہے تھے اور آس پاس کھڑے لوگ نعرے لگا رہے تھے‘|website=BBC Urdu|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> <ref name="CNN News">{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2024/09/19/asia/police-fatally-shoot-blasphemy-suspect-pakistan-intl-hnk/index.html|title=Pakistan police fatally shoot blasphemy suspect in second such killing in a week|website=CNN News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> <ref name="Duniya News">{{cite web|url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/838954-sindh-cm-suspends-mirpurkhas-dig-ssp-|title=Sindh CM suspends Mirpurkhas DIG, SSP|website=Duniya News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref><ref name="Dawn">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1860036|title=Body formed to probe facts about killing of blasphemy suspect doctor in Mirpurkhas|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ==ذاتي زندگي== شاهنواز، عمرڪوٽ جي سول اسپتال ۾ ۱۸ هين گريڊ جو هڪ سرڪاري [[طبيب|ڊاڪٽر]] هو. هو شاگردي جي زماني ۾ تمام ھوشيار شاگرد رهيو آهي. وارثن موجب هو [[دٻاءُ (حياتياتي)|ذهني صحت]] جي مسئلن، بشمول [[ڊپريشن (موڊ)|ڊپريشن]] ۽ [[هائيپرٽيشن]] جو شڪار هيو. ==پسمنظر== هي واقعو ۱۷ سيپٽمبر ۲۰۲۴ تي [[ميلادالنبي]] جي موقعي تي پيش آيو. جڏهن ميلاد جو جلسو اوچتو وڳوڙن ۾ تبديل ٿي ويو، صورتحال ان وقت وڌيڪ خراب ٿي وئي، جڏهن پوليس وڳوڙ کي قابو ڪرڻ لاءِ پهتي، ۽ مظاهرين پوليس موبائل کي باهه ڏئي ڇڏي. وڳوڙين پوءِ عمرڪوٽ ٿاڻي تي حملو ڪري ڊاڪٽر شاهنواز ڪنڀر تي [[پاڪستان پينل ڪوڊ]] جي [[پاڪستان_پينل_ڪوڊ#مذھب_متعلق_ڏوھ|سيڪشن 295-C]] تحت توهين رسالت جو ڪيس داخل ڪرايو. هي ڪيس مقامي مسجد جي امام، صابر سومري، جي شڪايت تي درج ٿيو، جنهن ۾ شاهنواز تي الزام لڳايو ويو ته هن [[سوشل ميڊيا]] تي [[محمد]] بابت توهين آميز پوسٽون ڪيون. <ref name="The Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2024/sep/19/police-in-southern-pakistan-shoot-dead-blasphemy-suspect|title=Police in southern Pakistan shoot dead blasphemy suspect|website=The Guardian|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ايف آئي آر درج ٿيڻ کانپوءِ، ڊاڪٽر شاهنواز کي سندس عهدي تان معطل ڪيو ويو. ان الزام کانپوءِ، شاهنواز کي سوشل ميڊيا تي سخت مخالفت ۽ نفرت کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن ته عمرڪوٽ ۾ به احتجاجي مظاهرا ۽ تشدد جا واقعا پيش آيا. وڳوڙين رات تائين ڌرڻا جاري رکيا، ۽ سڄي رات شهر ۾ ڇڪتاڻ جي فضا ڇانيل رهي. ايندڙ ڏينهن، ۱۸ سيپٽمبر ۲۰۲۴ تي، عمرڪوٽ ۾ وڳوڙ وڌيڪ وڌي ويا. سڄو شهر بند ٿي ويو، ۽ روڊن تي ٽائر ساڙي مظاهرين احتجاج شروع ڪيو. وڳوڙين ڊاڪٽر شاهنواز جي ڪلينڪ مان سامان ڪڍي شهر جي مک چوڪ تي کڻي اچي باهه ڏئي ڇڏي. <ref name="ANI News">{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/world/asia/doctor-accused-of-blasphemy-killed-in-alleged-encounter-in-pakistan20240920125953|title=Doctor accused of blasphemy killed in alleged encounter in Pakistan|website=ANI News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ساڳئي ڏينهن ۱۸ سيپٽمبر تي، تقريباً ڏينهن جو ۱۲ بجي، "علي ڪنڀر" نالي هڪ فيسبڪ آئي ڊي تان وڊيو اپلوڊ ٿي، جنهن ۾ شاهنواز چيو ته "منهنجي پراڻي آئي ڊي شاهنواز شاهه جي نالي سان آهي جيڪا صفا پراڻي آهي ۽ آئون هاڻي ان کي استعمال ناهيان ڪندو." هن وڊيو ۾ هو ڏيکاري رهيو آهي ته هو هڪ هوٽل جي ڪمري ۾ موجود آهي. ياد رهي ته هن اڪائونٽ تي ڪيتريون ئي ٻيون پوسٽون به موجود آهن، جن ۾ شاهنواز اهو دعويٰ ڪري رهيو آهي ته هو هڪ سچو مسلمان آهي، ۽ انهن پوسٽن سان سندس ڪو به واسطو ناهي. هن اهو به لکيو ته پوليس ۽ ايف آئي اي کي پنهنجو موبائيل ڏنو آهي، جنهن جي اسڪيننگ پڻ ڪئي وئي آهي. <ref name="Dawn2">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1859927|title=Blasphemy suspect killed in Mirpurkhas police encounter|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ==قتل== ڊاڪٽر شاهنواز جي موت ۱۸-۱۹ سيپٽمبر ۲۰۲۴ جي رات دير سان سنڌڙي واري علائقي ۾ هڪ پوليس مقابلي دوران ٿي. پوليس رپورٽن مطابق، هڪ معمولي گشت دوران جڏهن پوليس ڊاڪٽر شاهنواز ۽ هڪ ساٿي کي روڪيو ته ھننن فائرنگ شروع ڪري ڏني. پوليس دعويٰ ڪئي ته ڊاڪٽر شاهنواز پنهنجي ئي ساٿي جي فائرنگ ۾ مارجي ويو. ڊاڪٽر شاهنواز جي خاندان وارن هن واقعي کي ڪوڙو قرار ڏيندي دعويٰ ڪئي ته اهو مقابلو جعلي هو ۽ ڊاڪٽر شاهنواز پوليس جي حفاظت لاءِ پاڻمرادو پيش ٿيو. <ref name="Voice of America">{{cite web|url=https://www.voanews.com/a/pakistani-police-kill-second-blasphemy-suspect-within-a-week/7790768.html|title=Pakistani police kill second blasphemy suspect within a week|website=Voice of America|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> [[سنڌ جو گهرو وزير|سنڌ جي گهرو وزير]] [[ضيا الحسن لنجار]]، ، [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ اسيمبلي]] ۾ بيان ڏيندي چيو ته شاھنواز کي مبينا طور ميرپورخاص ۾ ماريو ويو، جڏهن ته ماڻهن جو چوڻ آهي ته اهو هڪ ماورائي عدالت قتل آھي. <ref name="Dawn3">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1860164|title=Inquiry ordered into Umerkot blasphemy suspects extrajudicial killing|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ضيا الحسن لنجار چيو ته ڊي آءِ جي، ايس ايس پي ميرپورخاص، سي آءِ اي ٽيم ۽ ايس ايڇ او کي معطل ڪيو پيو وڃي، جيستائين جاچ مڪمل ٿئي.<ref name="Dawn4">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1859836|title=Umerkot doctor accused of blasphemy shot dead in encounter police|website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> [[سنڌ جو تعليم وارو وزير|سنڌ جي تعليم واري وزير]] [[سردار شاهه]] سنڌ اسيمبلي ۾ بيان ڏنو ته ڊاڪٽر شاهنواز [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز|لياقت ميڊيڪل ڪاليج]] (ايل ايم سي) جو هڪ بهترين شاگرد هو، پر بعد ۾ هو منشيات جي عادت جو شڪار ٿي ويو (اهو دعويٰ سندس ماءُ بہ ھڪ وڊيو پيغام ذريعي ڪئي). هو ۲۰۲۰ کان ھو [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز|ڊائو يونيورسٽي]] ۾ ذهني بيماري سبب زر علاج ھو. هن انڪشاف ڪيو ته ڊاڪٽر شاهنواز ڪراچي جي هڪ هوٽل ۾ موجود هو ۽ کيس ڪراچي مان سندن چوڻ تي گرفتار ڪيو ويو هو، ۽ سردار شاهه جو چوڻ هو ته پوليس ڊپارمنٽ مون سان رابطي هئي، جڏهن پوليس دعويٰ ڪئي ته هو مبينه مقابلي ۾ مارجي ويو، تڏهن کيس ميرپورخاص منتقل ڪيو پئي ويو. سردار شاهه پوليس جي مقابلي تي شڪ جو اظهار ڪندي چيو ته ڇا هاڻ اسان هر ڪنهن کي، جيڪو ذهني بيمارين جو شڪار آهي، گوليون هڻي مارينداسين؟ ==پوليس مٿان تنقيد== پوليس تي تنقيد تڏهن شروع ٿي، جڏهن ال خدمت فائونڊيشن پاران شاهنواز جي قتل ٿيڻ کانپوءِ عمرڪوٽ ۾ مذهبي جماعتن ۽ وڳوڙين سان گڏ پوليس آفيسرن، ڊي آءِ جي جاويد جسڪاڻي، ايس ايس پي چوڌري اسد، ۽ پيپلزپارٽي جي ايم اين اي پير امير بخش جيلاني تي ۵ مڻ کان وڌيڪ گل نڇاور ڪيا ويا. ان کان علاوه، ايس ايس پي آفيس ۾ ريڊ ڪارپيٽ وڇائي، انهن مٿان گل وڇايا ويا ۽ گلن جا هار پارايا ويا. <ref name="Firstpost">{{cite web|url=https://www.firstpost.com/world/applauded-and-showered-with-rose-petals-by-locals-pakistan-policemen-who-killed-blasphemy-suspect-suspended-13817538.html|title=Applauded and showered with rose petals by locals, Pakistan policemen who killed blasphemy suspect suspended|website=Firstpost|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref><ref name="The Wire">{{cite web|url=https://thewire.in/south-asia/sindh-man-blasphemy-killing-fear|title=Sindh Residents Worried After Blasphemy-Accused Man Killed in Pak's Second Case in 9 Days|website=The Wire|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> ==خانداني مؤقف== بي بي سي مطابق شروعاتي بيانن ۾ ڊاڪٽر ڪنڀر جي ماروائي عدالت قتل کان پوءِ عمرڪوٽ ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي، جتي مقامي مذهبي گروهن ۽ وڳوڙين احتجاج منظم ڪيا. هڪ غصي ۾ آيل ميڙ ڊاڪٽر ڪنڀر جي لاش کي، جڏهن ان کي دفنائڻ لاءِ کنيو پئي ويو، رستي ۾ روڪي ورتو ۽ پوءِ ان کي باهه ڏئي ڇڏي. سندن ماءُ جو چوڻ آهي ته "ڳوٺ وارن ڳوٺ جي مقامي قبرستان ۾ دفن ڪرڻ کان روڪي ڇڏيو، ڇهه ڪلاڪ تائين سندس پيءُ لاش کڻي گهمندو پئي رهيو، بعد ۾ زبردستي پنهنجي زمين ۾ دفنائڻ جي ڪوشش ڪئي ته وڳوڙين لاش ڦري باهه ڏيئي ڇڏي" ڊاڪٽر جي نياڻي جو چوڻ آهي ته "منهنجي بابا کي ڊي جي آئي جاويد جسڪاڻي، ايس ايڇ او سنڌڙي ۽ ايس ايس پي قتل ڪرايو آهي." <ref name="Twitter">{{cite web|url=https://x.com/DaadloSain/status/1837451870635545026|title=Dr. Shahnawaz Kumbhar, who was extrajudicially killed by a mob and police officers under the accusation of blasphemy|website=Twitter|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> سندس زال جو چوڻ آهي ته "منهنجي مڙس کي بي رحم قتل ڪري ان جي لاش سان به بي حرمتي ڪئي وئي آهي. ==هيومن رائٽس ڪميشن جو موقف== انساني حقن واري ڪميشن پاڪستان (HRCP) ڊاڪٽر ڪنڀر جي غيرقانوني قتل تي ڳڻتي جو اظهار ڪندي توهين رسالت جي ڪيسن جي نبيرڻ ۾ احتساب جو مطالبو ڪيو. <ref name="Dawn5">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/1860220|title=Amnesty International calls for impartial probe into killings of 2 blasphemy suspects |website=Dawn|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref><ref name="Arab News">{{cite web|url=https://www.arabnews.pk/node/2572259/pakistan|title=Rights activists demand judicial probe into police killing of blasphemy accused in Pakistan|website=Arab News|date=September 21, 2024|access-date=September 22, 2024}}</ref> == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:تازا واقعا]] ae508ntdz1jbu2qoy1rrhgnhdwl6oyq 0 103988 421104 418413 2026-10-12T15:03:23Z Memon2025 21315 /* */ 421104 wikitext text/x-wiki '''آڪسفورڊ شائر''' (Oxfordshire) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ [[انگلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] آهي. {{short description|County of England}} {{other uses}} {{Infobox English county | official_name = Oxfordshire | other_name = | image_main = {{multiple images | border = infobox | perrow = 2 1 | total_width = 270px | image1 = Radcliffe Camera, Oxford - Oct 2006.jpg | image2 = Aerial view of Islip, Oxfordshire - geograph.org.uk - 3892478 (cropped).jpg | image3 = Uffington-White-Horse-sat.jpg }} | image_caption = Clockwise from top left: the [[Radcliffe Camera]], part of the [[University of Oxford]]; [[Islip, Oxfordshire|Islip]], in the [[Cherwell (district)|Cherwell]] district; and the [[Uffington White Horse]] | arms_link = | locator_map = {{Switcher | [[File:Oxfordshire UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Oxfordshire within England''<hr /> | Ceremonial Oxfordshire | [[File:Oxfordshire - British Isles.svg|250px]]<br />Historic Oxfordshire in the British Isles<hr /> | Historic Oxfordshire }} | coordinates = {{Coord|51.75|-1.28|dim:50000_region:GB|display=inline,title}} | region = [[South East England]] | established_date = | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Oxfordshire | lord_lieutenant_name = Marjorie Glasgow | high_sheriff_office = High Sheriff of Oxfordshire | ethnicity = 86.9% White, 6.4% Asian/Asian British/Asian Welsh, 3.1% Mixed, 2.1%, Black/Black British/Black Welsh<ref>{{NOMIS2021|id=E10000025|title=Oxfordshire Local Authority|access-date=25 March 2025}}</ref> | county_council = [[Oxfordshire County Council]]<ref>{{Cite web |url=http://www.oxfordshire.gov.uk/ |title=Homepage |access-date=16 November 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20021123180744/http://www.oxfordshire.gov.uk/ |archive-date=23 November 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | unitary_council = | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = Oxford | largest_city = [[Oxford]] | area_council_km2 = 2605 | iso_code = GB-OXF | gss_code = E10000025 | nuts_code = TLJ14 | districts_map = [[File:Oxfordshire numbered districts.svg|200px]] | districts_key = | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Oxford]] | 2 = [[Cherwell (district)|Cherwell]] | 3 = [[South Oxfordshire]] | 4 = [[Vale of White Horse]] | 5 = [[West Oxfordshire]]}} | MPs = [[List of parliamentary constituencies in Oxfordshire|7 Members of Parliament]] {{plainlist| * [[Labour Party (UK)|Lab]]: 2 * [[Liberal Democrats (UK)|Lib Dem]]: 5 }} | police = [[Thames Valley Police]] | website = {{URL|https://oxfordshire.gov.uk}} }} '''Oxfordshire''' ({{IPAc-en|ˈ|ɒ|k|s|f|ər|d|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər|audio=LL-Q1860 (eng)-Tesco250-Oxfordshire.wav}} {{respell|OKS|fərd|shər|,_|-|sheer}}; abbreviated ''Oxon'') is a [[ceremonial county]] in [[South East England]]. The county is bordered by [[Northamptonshire]] and [[Warwickshire]] to the north, [[Buckinghamshire]] to the east, [[Berkshire]] to the south, and [[Wiltshire]] and [[Gloucestershire]] to the west. The city of [[Oxford]] is the largest settlement. The county is largely rural, with an area of {{Convert|2605|km2|sqmi|abbr=on|order=flip}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Oxfordshire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Oxford, which is famous for [[University of Oxford|its university]], is near the centre of the county. Other settlements include [[Banbury]] in the north, [[Bicester]] in the north-east, [[Abingdon-on-Thames]] and [[Didcot]] in the south, and [[Witney]] in the west. For local government purposes Oxfordshire is a [[non-metropolitan county]] with five districts. The part of the county south of the [[River Thames]], largely corresponding to the [[Vale of White Horse]] district, was [[Historic counties of England|historically]] part of [[Berkshire]]. The lowlands in the centre of the county are crossed by the [[River Thames]] and its tributaries, the valleys of which are separated by low hills. The south contains parts of the [[Berkshire Downs]] and [[Chiltern Hills]], and the north-west includes part of the [[Cotswolds]]; all three regions are [[Area of Outstanding Natural Beauty|Areas of Outstanding Natural Beauty]]. The county's highest point is [[White Horse Hill]] ({{convert|261|m|ft|disp=x|/}}), part of the Berkshire Downs.<ref name="Countytops">{{cite web | url=http://www.hill-bagging.co.uk/CountyTops.php?ct=EWM | title=County and Unitary Authority Tops | publisher=The Mountains of England and Wales | first=Simon | last=Edwardes | access-date=14 December 2015 | year=2001 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151222095151/http://www.hill-bagging.co.uk/CountyTops.php?ct=EWM | archive-date=22 December 2015 | url-status=live | df=dmy-all }}</ref> [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 9za4tcpmtm0ppv0yaarfg9xzby6j7w5 0 104016 421088 418487 2026-10-12T13:58:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421088 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] gd9dddwyq7ri7924bqriddglvmekyeb 421089 421088 2026-10-12T14:00:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جيئرا ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421089 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] 7kcqjvjcbtk9wizyarsp1w9r1wg43fv 421090 421089 2026-10-12T14:00:56Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:طبعيات ۾ نوبل انعام يافته]]; added [[Category:طبيعيات ۾ نوبل انعام کڻندڙ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421090 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کڻندڙ]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] kf5ntyuosmr8ua3io695njrifaeq2lf 421091 421090 2026-10-12T14:02:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آمريڪي شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421091 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کڻندڙ]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي شخصيتون]] shpvpkeifxwxb3m8jhf8wzr5zhesp48 421092 421091 2026-10-12T14:02:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برطانوي شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421092 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کڻندڙ]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي شخصيتون]] [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] acf4l6lf2ey8m0l8bhozjm27rluqxwt 421093 421092 2026-10-12T14:03:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يهودي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421093 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کڻندڙ]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي شخصيتون]] [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] [[زمرو:يهودي]] 291d4ejtluqw8cqbxhiv186p0jenq6g 421094 421093 2026-10-12T14:03:28Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسڪاٽلينڊ جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421094 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي-آمريڪي طبعياتدان ۽ 2016ع جو نوبل انعام يافته}} {{Infobox scientist | birth_name = جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز | name = مائيڪل ڪوسٽرلٽز | image = 2016 Nobel Reception US Embassy Sweden (31557185216) (cropped).jpg | caption = مائيڪل ڪوسٽرلٽز، 2016ع ۾ | birth_date = {{Birth date and age|1943|6|22|df=yes}} | birth_place = [[ابرڊين]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيا]] | citizenship = [[آمريڪا]] | fields = [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]]، [[نظرياتي طبعيات]] | thesis_title = Problems in strong interaction physics | thesis_year = 1969 | thesis_url = https://ethos.bl.uk/OrderDetails.do?uin=uk.bl.ethos.711269 | known_for = {{Plainlist| * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو]] * ٻہ-رخي نظامن ۾ ٽوپولاجيڪل مرحلي واريون تبديليون }} | academic_advisors = [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] (پوسٽ ڊاڪٽريٽ) | education = {{Plainlist| * [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] (ايم اي) * [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] (ڊي فل) }} | workplaces = {{Plainlist| * [[براون يونيورسٽي]] * [[برمنگهم يونيورسٽي]] * [[ڪارنيل يونيورسٽي]] }} | awards = {{Plainlist| * [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] (1981ع) * [[لارس اونساجر انعام]] (2000ع) * [[طبعيات جو نوبل انعام]] (2016ع) * [[رائل سوسائٽي]] جو فيلو (2026ع) }} | website = {{URL|https://vivo.brown.edu/display/jkosterl}} }} '''جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=John Michael Kosterlitz}}؛ پيدائش: 22 جون 1943ع)، عام طور '''مائيڪل ڪوسٽرلٽز''' جي نالي سان مشهور، هڪ برطانوي ڄاول آمريڪي [[طبعياتدان]] آهي، جيڪو [[مادي جي گھاٽي حالت واري طبعيات]] (Condensed Matter Physics)، شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين بابت پنهنجي نظرياتي تحقيق سبب مشهور آهي. هو آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر آهي.<ref name="NobelFacts">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Facts |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز کي 2016ع ۾ [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] ۽ [[ڊنڪن هالڊين]] سان گڏ [[طبعيات جو نوبل انعام]] ڏنو ويو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل حالتن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ مليو. انعام جي رقم مان ڪوسٽرلٽز کي چوٿون حصو، ٿائوليس کي اڌ ۽ هالڊين کي چوٿون حصو ڏنو ويو.<ref name="Nobel2016">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪوسٽرلٽز جي سڀ کان مشهور سائنسي خدمت ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي'' (Berezinskii–Kosterlitz–Thouless Transition) جي نظرياتي وضاحت آهي. هن نظريي ٻہ-رخي مادي، سپر فلوئڊ نظامن ۽ مخصوص مقناطيسي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت روايتي تصورن کي نئون رخ ڏنو.<ref name="NobelPopular">{{cite web |title=Strange phenomena in matter's flatlands: Popular science background |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/popular-physicsprize2016.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == شروعاتي زندگي ۽ خاندان == جان مائيڪل ڪوسٽرلٽز 22 جون 1943ع تي اسڪاٽلينڊ جي شهر [[ابرڊين]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والدين جرمني مان برطانيا لڏي آيا هئا. سندس پيءُ [[هانس والٽر ڪوسٽرلٽز]] (Hans Walter Kosterlitz) هڪ مشهور حياتياتي ڪيميا جو ماهر هو، جڏهن تہ سندس ماءُ جو نالو يوهانا ماريا گريشونر (Johanna Maria Gresshöner) هو.<ref name="NobelBiography">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس والدين 1934ع ۾ نازي جرمني جي يهودين خلاف امتيازي پاليسين سبب جرمني ڇڏي برطانيا منتقل ٿيا. سندس پيءُ يهودي خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ برلن ۾ طبي پيشي سان لاڳاپيل هو. جرمني جي ان وقت جي سياسي حالتن سبب کيس ابرڊين يونيورسٽي ۾ تدريسي ملازمت قبول ڪرڻي پئي. سندس والدين بعد ۾ گلاسگو ۾ شادي ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> ڪوسٽرلٽز جو پيءُ هانس ڪوسٽرلٽز بعد ۾ جسم ۾ قدرتي طور پيدا ٿيندڙ اوپيئڊ مادن، خاص طور اينڪيفيلن (Enkephalins)، بابت تحقيق سبب مشهور ٿيو. هن جي حياتياتي ڪيميا واري تحقيق اعصابي سائنس ۽ درد جي طبعياتي نظامن جي مطالعي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AberdeenCentre">{{cite web |title=Launch of Kosterlitz Centre in Aberdeen |url=https://www.abdn.ac.uk/news/3797/ |publisher=University of Aberdeen |date=16 September 2010 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == تعليم == ڪوسٽرلٽز پنهنجي شروعاتي تعليم ابرڊين جي [[رابرٽ گورڊن ڪاليج]] (Robert Gordon's College) مان حاصل ڪئي، جتي هن ننڍپڻ کان سورهن سالن جي عمر تائين تعليم پرائي. ان عرصي ۾ هن سائنس، رياضي، تاريخ، جاگرافي ۽ ٻولين سميت مختلف مضمون پڙهيا.<ref name="NobelBiography"/> 1959ع ۾ هو [[ايڊنبرا اڪيڊمي]] (Edinburgh Academy) منتقل ٿيو، جتي هن يونيورسٽي ۾ داخلا لاءِ گهربل امتحانن جي تياري ڪئي. هن خاص طور طبعيات ۽ رياضيءَ ۾ دلچسپي ورتي. سندس پنهنجي بيان موجب منطقي استدلال ۽ رياضياتي مسئلن کي حل ڪرڻ جي صلاحيت سبب طبعيات سندس پسنديده مضمون بڻيو.<ref name="NobelBiography"/> بعد ۾ کيس [[ڪيمبرج يونيورسٽي]] جي [[گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج|گونول ۽ ڪيئس ڪاليج]] (Gonville and Caius College) ۾ قدرتي سائنسن جي تعليم لاءِ اسڪالرشپ ملي. هن ڪيمبرج مان بيچلر آف آرٽس جي ڊگري حاصل ڪئي، جيڪا بعد ۾ يونيورسٽي جي روايتي نظام موجب ماسٽر آف آرٽس ۾ تبديل ٿي.<ref name="Birmingham2016">{{cite web |title=Two former Birmingham scientists awarded Nobel Prize for Physics |url=https://www.birmingham.ac.uk/news/latest/2016/10/former-birmingham-scientists-nobel-prize.aspx |publisher=University of Birmingham |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> ڪيمبرج ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز [[آڪسفرڊ يونيورسٽي]] جي [[براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ|براسينوز ڪاليج]] ۾ اعليٰ تحقيق شروع ڪئي. 1969ع ۾ هن ''Problems in strong interaction physics'' جي عنوان سان تحقيقي مقالو پيش ڪري ڊاڪٽر آف فلاسافي (DPhil) جي ڊگري حاصل ڪئي.<ref name="KosterlitzThesis">{{cite thesis |last=Kosterlitz |first=John Michael |title=Problems in strong interaction physics |degree=DPhil |publisher=University of Oxford |year=1969 |id={{EThOS|711269}}}}</ref> سندس ابتدائي تحقيق جو تعلق اعليٰ توانائيءَ واري طبعيات ۽ بنيادي ذرڙن جي مضبوط تعاملن سان هو. بعد ۾ سندس علمي دلچسپي شمارياتي طبعيات ۽ مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ڏانهن منتقل ٿي.<ref name="NobelBiography"/> == علمي ۽ تحقيقي زندگي == ڊاڪٽريٽ مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڪوسٽرلٽز مختلف تحقيقي ادارن ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق طور ڪم ڪيو. هن جي علمي زندگيءَ ۾ هڪ اهم تبديلي ان وقت آئي، جڏهن هو برطانيا جي [[برمنگهم يونيورسٽي]] ۾ تحقيقي عهدي تي مقرر ٿيو ۽ اتي طبعياتدان [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] سان گڏ ڪم ڪرڻ شروع ڪيائين.<ref name="NobelBiography"/> برمنگهم ۾ ٿائوليس سان گڏ ڪم ڪندي ڪوسٽرلٽز جي دلچسپي ٻہ-رخي نظامن، شمارياتي ميڪانيات ۽ مادي جي مرحلي وارين تبديلين ڏانهن وڌي. ٻنهي سائنسدانن جي گڏيل تحقيق مان هڪ اهڙو نظريو وجود ۾ آيو، جيڪو بعد ۾ ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="NobelBiography"/> 1973ع کان 1974ع تائين ڪوسٽرلٽز [[ڪارنيل يونيورسٽي]] ۾ پوسٽ ڊاڪٽريٽ محقق رهيو. اتي هن مائيڪل فشر (Michael Fisher)، ڊيوڊ نيلسن (David Nelson) ۽ ٻين سائنسدانن سان گڏ مرحلي وارين تبديلين ۽ نازڪ مظاهرن (Critical Phenomena) بابت تحقيق ڪئي. هن عرصي دوران هن رينارملائيزيشن گروپ (Renormalization Group) جي طريقن جي مطالعي ۽ استعمال ۾ خاص دلچسپي ورتي.<ref name="NobelBiography"/> 1974ع ۾ هو [[برمنگهم يونيورسٽي]] جي تدريسي عملي ۾ ليڪچرار طور شامل ٿيو ۽ بعد ۾ ريڊر (Reader) جي عهدي تي ترقي حاصل ڪيائين. 1982ع ۾ کيس آمريڪا جي [[براون يونيورسٽي]] ۾ طبعيات جو پروفيسر مقرر ڪيو ويو.<ref name="Birmingham2016"/> براون يونيورسٽي ۾ هن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات، بي ترتيب نظامن، اليڪٽرانن جي مقامي حالتن، اسپن گلاس، سپر ڪنڊڪٽيوٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت تحقيق جاري رکي. هن ڪمپيوٽري نمونن ۽ عددي طريقن کي پڻ پنهنجي تحقيقي ڪم ۾ استعمال ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> 2016ع کان ڪوسٽرلٽز ڏکڻ ڪوريا جي ڪوريا انسٽيٽيوٽ فار ايڊوانسڊ اسٽڊي (Korea Institute for Advanced Study) سان ممتاز پروفيسر طور پڻ لاڳاپيل رهيو. == نوبل انعام ۽ سائنسي دريافتون == === 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام === 4 آڪٽوبر 2016ع تي [[رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز]] اعلان ڪيو تہ سال 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام مائيڪل ڪوسٽرلٽز، ڊيوڊ جيمس ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين کي گڏيل طور ڏنو ويندو. ٽنهي سائنسدانن کي اهو اعزاز مادي جي ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلن بابت نظرياتي دريافتن جي اعتراف ۾ ڏنو ويو.<ref name="NobelPress">{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2016 – Press release |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/press-release/ |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |date=4 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انعام جي مجموعي رقم 80 لک سويڊش ڪرونا هئي، جنهن مان 40 لک ڪرونا ٿائوليس کي، 20 لک ڪرونا هالڊين کي ۽ 20 لک ڪرونا ڪوسٽرلٽز کي ڏنا ويا. اهڙيءَ طرح ڪوسٽرلٽز کي نوبل انعام جي رقم جو 25 سيڪڙو حصو مليو.<ref name="Nobel2016"/> 10 ڊسمبر 2016ع تي سويڊن جي گاديءَ واري شهر [[اسٽاڪهوم]] ۾ نوبل انعامن جي تقريب منعقد ٿي، جنهن ۾ ڪوسٽرلٽز کي سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف پاران نوبل انعام جو تمغو ۽ سند پيش ڪئي وئي.<ref name="NobelPhotos">{{cite web |title=J. Michael Kosterlitz – Photo gallery |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/photo-gallery/ |publisher=NobelPrize.org |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> === نوبل انعام ملڻ جو سائنسي سبب === ڪوسٽرلٽز جي نوبل انعام جو بنيادي سبب ٻہ-رخي نظامن ۾ مادي جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس نظرياتي تحقيق هئي. هن ۽ ڊيوڊ ٿائوليس ڏيکاريو تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ اهڙيون مرحلي واريون تبديليون ٿي سگهن ٿيون، جن جي وضاحت روايتي ترتيب ۽ هم آهنگيءَ جي ٽٽڻ وارن نظرين سان مڪمل طور نٿي ڪري سگهجي.<ref name="NobelAdvanced">{{cite web |title=Topological phase transitions and topological phases of matter: Advanced information |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/advanced-physicsprize2016-1.pdf |publisher=Royal Swedish Academy of Sciences |year=2016 |format=PDF |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> انهن سائنسدانن رياضيءَ جي شاخ [[ٽوپولاجي]] کي استعمال ڪندي مادي جي اهڙين خاصيتن جي وضاحت ڪئي، جيڪي ان جي مجموعي بناوت ۽ ٽوپولاجيڪل نقصن سان تعلق رکن ٿيون. سندن تحقيق ظاهر ڪيو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي واري تبديلي ڀنور جي جوڙن جي ٺهڻ ۽ ٽٽڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelPopular"/> === بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي === ''بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي''، جنهن کي مختصر طور ''BKT Transition'' چيو ويندو آهي، مادي جي ٻہ-رخي نظامن ۾ ظاهر ٿيندڙ هڪ خاص قسم جي مرحلي واري تبديلي آهي. هي نظريو سوويت طبعياتدان واديم بيريزنسڪي (Vadim Berezinskii) جي ابتدائي تحقيق ۽ بعد ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز ۽ ڊيوڊ ٿائوليس جي ڪم سان لاڳاپيل آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> عام طور مادي جي مرحلي واري تبديلي کي برف جي ڳرڻ، پاڻيءَ جي ٻاڦ ٿيڻ يا مقناطيسي مادي ۾ ترتيب جي پيدا ٿيڻ جهڙن مثالن سان سمجهايو ويندو آهي. پر ٻہ-رخي نظامن ۾ حرارتي ڦيرڦارون (Thermal Fluctuations) خاص اهميت رکن ٿيون، جنهن ڪري انهن جي مرحلي وارين تبديلين جو رويو ٽہ-رخي نظامن کان مختلف ٿي سگهي ٿو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس ڏيکاريو تہ مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ گهٽ گرمي پد تي ٽوپولاجيڪل ڀنور ۽ انهن جي مخالف رخ وارا ڀنور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل جوڙن جي صورت ۾ موجود هوندا آهن. جڏهن گرمي پد هڪ نازڪ حد تائين پهچي ٿو تہ اهي جوڙا الڳ ٿيڻ لڳن ٿا ۽ آزاد ڀنور ظاهر ٿين ٿا، جنهن سان نظام جي اجتماعي خاصيتن ۾ بنيادي تبديلي اچي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن عمل کي ڀنور–مخالف ڀنور جي جوڙن جو الڳ ٿيڻ (Vortex–Antivortex Unbinding) چيو ويندو آهي. هيءَ مرحلي واري تبديلي روايتي مقامي ترتيب جي پيدا ٿيڻ يا ختم ٿيڻ بدران ٽوپولاجيڪل نقصن جي رويي سان لاڳاپيل هوندي آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1972ع ۽ 1973ع جا بنيادي تحقيقي مقالا === ڪوسٽرلٽز ۽ ٿائوليس 1972ع ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب ۽ ڊگهي مفاصلي واري هم آهنگي بابت هڪ ابتدائي تحقيقي مقالو شايع ڪيو. ان ۾ هنن مخصوص ٻہ-رخي نظامن ۾ مرحلي وارين تبديلين جي امڪان بابت اهم نتيجا پيش ڪيا.<ref name="KT1972">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}}</ref> 1973ع ۾ ٻنهي سائنسدانن جو وڌيڪ تفصيلي تحقيقي مقالو ''Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems'' سائنسي رسالي ''Journal of Physics C: Solid State Physics'' ۾ شايع ٿيو. هن مقالي ۾ ٻہ-رخي نظامن ۾ ترتيب، ميٽا اسٽيبلٽي ۽ مرحلي وارين تبديلين بابت رياضياتي ۽ نظرياتي وضاحت پيش ڪئي وئي.<ref name="KT1973">{{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010 |bibcode=1973JPhC....6.1181K}}</ref> انهن مقالن مادي جي گاڙهي حالت واري طبعيات ۾ هڪ نئين نظرياتي طريقي کي جنم ڏنو ۽ بعد ۾ مختلف تجرباتي نظامن جي مطالعي لاءِ بنيادي حوالا بڻيا.<ref name="NobelAdvanced"/> === 1974ع جي رينارملائيزيشن گروپ واري تحقيق === 1974ع ۾ ڪوسٽرلٽز ٻہ-رخي پلانر روٽر ماڊل (Two-dimensional Planar Rotor Model) بابت وڌيڪ تحقيق شايع ڪئي، جنهن ۾ هن رينارملائيزيشن گروپ جا طريقا استعمال ڪندي مرحلي واري تبديلي جي رياضياتي وضاحت ڪئي.<ref name="Kosterlitz1974">{{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}}</ref> رينارملائيزيشن گروپ هڪ رياضياتي ۽ نظرياتي طريقو آهي، جنهن جي مدد سان مختلف پيمائن تي نظام جي رويي کي سمجهي سگهجي ٿو. ڪوسٽرلٽز هن طريقي ذريعي وضاحت ڪئي تہ ٻہ-رخي نظامن ۾ ڀنور جي موجودگي ۽ انهن جي تعاملن سان مرحلي واري تبديلي ڪيئن پيدا ٿئي ٿي.<ref name="NobelBiography"/> هيءَ تحقيق BKT مرحلي واري تبديلي جي جديد نظرياتي وضاحت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> === سپر فلوئڊ نظامن ۾ استعمال === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جو هڪ اهم استعمال ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن جي مطالعي ۾ ٿيو. [[سپر فلوئڊ]] اهڙو مائع هوندو آهي، جيڪو مخصوص گهٽ گرمي پد تي غيرمعمولي وهڪري جون خاصيتون ظاهر ڪري سگهي ٿو، جن ۾ رگڙ کان سواءِ وهڪري جو رويو شامل آهي.<ref name="NobelPopular"/> ٻہ-رخي سپر فلوئڊ نظامن ۾ BKT نظريي موجب گهٽ گرمي پد تي آزاد ڀنور جي غيرموجودگي ۽ ڀنور جي ڳنڍيل جوڙن جي موجودگي سپر فلوئڊ حالت جي خاصيت هوندي آهي. نازڪ گرمي پد کان مٿي آزاد ڀنور ظاهر ٿيڻ سان سپر فلوئڊ خاصيت ختم ٿي سگهي ٿي.<ref name="NobelAdvanced"/> 1977ع ۾ ڊيوڊ نيلسن ۽ مائيڪل ڪوسٽرلٽز سپر فلوئڊ کثافت ۾ نازڪ گرمي پد تي هڪ خاص عالمگير تبديليءَ جي اڳڪٿي ڪئي، جنهن کي ''نيلسن–ڪوسٽرلٽز يونيورسل جمپ'' (Nelson–Kosterlitz Universal Jump) چيو ويندو آهي.<ref name="NelsonKosterlitz1977">{{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}}</ref> بعد ۾ ٻہ-رخي هيليم جي تجرباتي مطالعي ۾ هن نظريي سان مطابقت رکندڙ نتيجا حاصل ٿيا، جنهن سان ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جي سائنسي اهميت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="NobelBiography"/> === ٻہ-رخي ڪرسٽلن ۽ ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو === ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريي جا تصور ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ (Two-dimensional Melting) بابت تحقيق ۾ پڻ استعمال ٿيا. اهڙن نظامن ۾ عام ڀنور بدران ڪرسٽلي جالي جا مخصوص نقص (Dislocations) مرحلي واري تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name="NobelAdvanced"/> بعد ۾ هن شعبي ۾ ڪوسٽرلٽز، ٿائوليس، برٽرينڊ هالپرن، ڊيوڊ نيلسن ۽ اي پي ينگ سان لاڳاپيل نظرياتي ترقي کي ''ڪي ٽي ايڇ اين واءِ نظريو'' (KTHNY Theory) چيو ويو. هن نظريي ۾ ٻہ-رخي ڪرسٽلن جي ڳرڻ کي ٽوپولاجيڪل نقصن جي الڳ ٿيڻ ۽ مختلف مرحلن جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هي نظريو ٻہ-رخي مادي جي ترتيب، ڪرسٽلن جي استحڪام ۽ حرارتي مرحلي وارين تبديلين بابت جديد تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. === جديد طبعيات تي اثر === ڪوسٽرلٽز جي نظرياتي دريافتن سان واضح ٿيو تہ مادي جي ڪجهه مرحلي وارين تبديلين کي صرف روايتي مقامي ترتيب جي بنياد تي سمجهائڻ ڪافي نہ آهي. انهن جي وضاحت لاءِ ٽوپولاجيڪل نقصن ۽ انهن جي اجتماعي رويي کي پڻ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="NobelAdvanced"/> هن تحقيق ٻہ-رخي مقناطيسي نظامن، سپر فلوئڊ فلمن، ٿلهائيءَ ۾ انتهائي پتلي مادي جي تہن ۽ ٻين ڪوانٽم نظامن جي مطالعي لاءِ اهم بنياد فراهم ڪيو.<ref name="NobelPopular"/> ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس نظريو جديد شمارياتي طبعيات، ڪوانٽم مادي ۽ ٽوپولاجيڪل مرحلي وارين تبديلين جي مطالعي ۾ بنيادي نظرياتي حيثيت رکي ٿو.<ref name="NobelAdvanced"/> == انعام ۽ اعزاز == مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي سندس سائنسي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي اعزاز مليا آهن. 1981ع ۾ کيس برطانيا جي انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران [[ميڪسويل ميڊل ۽ انعام]] ڏنو ويو. 1992ع ۾ هو آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جو فيلو چونڊيو ويو.<ref name="NobelBiography"/> 2000ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي آمريڪن فزيڪل سوسائٽي پاران [[لارس اونساجر انعام]] ڏنو ويو. هي اعزاز خاص طور ٻہ-رخي نظامن جي مرحلي وارين تبديلين بابت سندس بنيادي نظرياتي تحقيق جي اعتراف ۾ مليو.<ref name="Onsager2000">{{cite web |title=Lars Onsager Prize Recipient 2000: John Michael Kosterlitz |url=https://www.aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?last_nm=Kosterlitz&first_nm=John&year=2000 |publisher=American Physical Society |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> 2016ع ۾ کيس ڊيوڊ ٿائوليس ۽ ڊنڪن هالڊين سان گڏ طبعيات جو نوبل انعام مليو، جيڪو سندس علمي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو عالمي اعزاز هو.<ref name="Nobel2016"/> 2026ع ۾ مائيڪل ڪوسٽرلٽز کي [[رائل سوسائٽي]] (Royal Society) جو فيلو چونڊيو ويو. رائل سوسائٽي جي سرڪاري اعلان ۾ کيس براون يونيورسٽي جي طبعيات جي پروفيسر طور درج ڪيو ويو.<ref name="RoyalSociety2026">{{cite web |title=Exceptional scientists elected as Fellows of the Royal Society |url=https://royalsociety.org/news/2026/05/new-fellows-announcement-2026/ |publisher=Royal Society |date=27 May 2026 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> == جبل چڙهڻ == مائيڪل ڪوسٽرلٽز طبعيات سان گڏ جبل چڙهڻ (Mountaineering) ۽ پٿرن تي چڙهڻ (Rock Climbing) جي سرگرمين ۾ پڻ مشهور رهيو آهي. 1960ع واري ڏهاڪي ۾ هو برطانيا جي اهم نوجوان جبل چڙهندڙن مان هڪ هو ۽ هن برطانيا، اٽلي جي الپس ۽ آمريڪا جي يوسيميٽي علائقي ۾ ڪيترن ڏکين رستن تي چڙهائي ڪئي.<ref name="AlpineClub">{{cite web |title=Mike Kosterlitz 2016 Nobel Prize Winner |url=http://www.alpine-club.org.uk/ac2/news-club/269-mike-kosterlitz-2016-nobel-prize-winner |publisher=Alpine Club |date=15 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> سندس مشهور ڪاميابين ۾ اٽلي جي الپس جي اورڪو وادي (Orco Valley) ۾ هڪ ڏکئي پٿريلي رستي تي پهرين چڙهائي شامل آهي، جنهن کي بعد ۾ سندس نالي سان ''فيسورا ڪوسٽرلٽز'' (Fessura Kosterlitz) سڏيو ويو.<ref name="UKClimbing">{{cite web |title=British Climber Michael Kosterlitz awarded Nobel Prize in Physics |url=https://www.ukclimbing.com/news/item/70719/british_climber_mike_kosterlitz_awarded_nobel_prize_in_physics |publisher=UK Climbing |date=5 October 2016 |language=en |access-date=10 October 2026}}</ref> هن فرانس جي مونٽ بلان جبلن واري سلسلي ۾ ''پيٽي ڊرو'' (Petit Dru) جي اولهندي پاسي واقع ''آمريڪن ڊائريڪٽ'' (American Direct) رستي تي پڻ اهم چڙهائي ڪئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز کي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي جي جبل چڙهڻ واري ''نووو ماتينو'' (Nuovo Mattino)، يعني ''نئين صبح''، تحريڪ جي ابتدائي اڳواڻن مان شمار ڪيو ويندو آهي. هن تحريڪ ۾ آزاد چڙهائي (Free Climbing) ۽ جديد حفاظتي سامان جي استعمال کي اهميت ڏني وئي.<ref name="UKClimbing"/> ڪوسٽرلٽز پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري ۾ بيان ڪيو آهي تہ جوانيءَ ۾ جبل چڙهڻ سندس زندگيءَ جي وڏين دلچسپين مان هڪ هو. هڪ وقت هن پيشاور جبل چڙهندڙ بڻجڻ بابت پڻ سوچيو، پر آخرڪار هن طبعيات ۾ علمي زندگي جاري رکڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="NobelBiography"/> == ذاتي زندگي == ڪوسٽرلٽز آمريڪي شهريت رکي ٿو. پنهنجي نوبل انعام واري سوانح عمري موجب هن ۽ سندس گهرواري 2004ع ۾ آمريڪا جي شهريت حاصل ڪئي.<ref name="NobelBiography"/> هن پنهنجي سوانح عمري ۾ لکيو آهي تہ هو ننڍپڻ ۾ عيسائي مذهبي ماحول ۾ وڏو ٿيو، پر ڪيمبرج يونيورسٽي ۾ تعليم دوران هن مذهبي عقيدن کان لاتعلقي اختيار ڪئي ۽ پاڻ کي ملحد قرار ڏنو.<ref name="NobelBiography"/> 1978ع ۾ ڪوسٽرلٽز کي [[ملٽيپل اسڪليروسس]] (Multiple Sclerosis) جي تشخيص ٿي. هن پنهنجي سوانح عمري ۾ بيماريءَ بابت تجربن ۽ ان جي پنهنجي زندگيءَ تي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="NobelBiography"/> == چونڊ تحقيقي مقالا == * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Long range order and metastability in two dimensional solids and superfluids |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1972 |volume=5 |issue=11 |pages=L124–L126 |doi=10.1088/0022-3719/5/11/002}} * {{cite journal |last1=Kosterlitz |first1=J. M. |last2=Thouless |first2=D. J. |title=Ordering, metastability and phase transitions in two-dimensional systems |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1973 |volume=6 |issue=7 |pages=1181–1203 |doi=10.1088/0022-3719/6/7/010}} * {{cite journal |last=Kosterlitz |first=J. M. |title=The critical properties of the two-dimensional xy model |journal=Journal of Physics C: Solid State Physics |year=1974 |volume=7 |issue=6 |pages=1046–1060 |doi=10.1088/0022-3719/7/6/005}} * {{cite journal |last1=Nelson |first1=David R. |last2=Kosterlitz |first2=J. M. |title=Universal Jump in the Superfluid Density of Two-Dimensional Superfluids |journal=Physical Review Letters |year=1977 |volume=39 |issue=19 |pages=1201–1205 |doi=10.1103/PhysRevLett.39.1201}} == پڻ ڏسو == * [[ڊيوڊ جيمس ٿائوليس]] * [[ڊنڪن هالڊين]] * [[طبعيات جو نوبل انعام]] * [[بيريزنسڪي–ڪوسٽرلٽز–ٿائوليس مرحلي واري تبديلي]] * [[ٽوپولاجي]] * [[سپر فلوئڊ]] * [[شمارياتي طبعيات]] * [[يهودي نوبل انعام يافتن جي فهرست]] == حوالا == {{Reflist|30em}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commonscat-inline}} * {{Nobelprize|name=J. Michael Kosterlitz}} * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/facts/ نوبل انعام جي سرڪاري ويب سائيٽ تي مائيڪل ڪوسٽرلٽز جو تعارف] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/kosterlitz/biographical/ مائيڪل ڪوسٽرلٽز جي پنهنجي لکيل سوانح عمري] * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2016/summary/ 2016ع جو طبعيات جو نوبل انعام] {{Nobel Prize in Physics}} {{2016 Nobel Prize winners}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Kosterlitz, John M.}} [[زمرو:1943ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده ماڻهو]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي يهودي]] [[زمرو:21هين صديءَ جا آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:برمنگهم يونيورسٽي جا طبعياتدان]] [[زمرو:براسينوز ڪاليج، آڪسفرڊ جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:گونول ۽ ڪيئس ڪاليج، ڪيمبرج جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:آمريڪي ملحد]] [[زمرو:آمريڪي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي يهودي نسل جا آمريڪي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:برطانوي طبعياتدان]] [[زمرو:براون يونيورسٽي جا استاد]] [[زمرو:آمريڪن فزيڪل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:يهودي آمريڪي ملحد]] [[زمرو:يهودي آمريڪي طبعياتدان]] [[زمرو:ميڪسويل ميڊل ۽ انعام حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:آمريڪا جي نيشنل اڪيڊمي آف سائنسز جا ميمبر]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کڻندڙ]] [[زمرو:ايڊنبرا اڪيڊمي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:رابرٽ گورڊن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:ابرڊين جا سائنسدان]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي ملحد]] [[زمرو:آمريڪا ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:21هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊي نوبل انعام يافته]] [[زمرو:جرمن يهودي نسل جا اسڪاٽلينڊي ماڻهو]] [[زمرو:برطانوي سيڪيولر يهودي]] [[زمرو:20هين صديءَ جا اسڪاٽلينڊي يهودي]] [[زمرو:رائل سوسائٽي جا فيلو]] [[زمرو:طبيعيات ۾ نوبل انعام کٽندڙ]] [[زمرو:جيئرا ماڻهو]] [[زمرو:آمريڪي شخصيتون]] [[زمرو:برطانوي شخصيتون]] [[زمرو:يهودي]] [[زمرو:اسڪاٽلينڊ جا ماڻھو]] dw9nms0i0nn1pkh8wz2n1dyz8ie2tpd 14 104028 421215 418525 2026-10-13T06:55:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 421215 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] [[زمرو:انگلينڊ جي جاگرافي]] 8v3anlob0hytroy0tox4g0iaaupgmrp 14 104049 421217 418567 2026-10-13T06:56:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 421217 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] [[زمرو:انگلينڊ جي جاگرافي]] 8v3anlob0hytroy0tox4g0iaaupgmrp 0 104068 421078 419495 2026-10-12T12:12:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 421078 wikitext text/x-wiki '''ڪمبرلينڊ''' (Cumberland) انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county|the unitary authority from 2023|Cumberland (unitary authority)|the former constituency|Cumberland (constituency)|other uses|Cumberland (disambiguation)}} {{confusion|Cumbernauld}} {{Use dmy dates|date=September 2015}} {{Use British English|date=August 2017}} {{Infobox historic subdivision | Name = Cumberland | image = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 250 | image1 =Skiddaw - panoramio (1).jpg | image2 = The River Esk - geograph.org.uk - 2589846.jpg | image3 = Carlisle Castle - geograph.org.uk - 2530219.jpg }} | image_caption = [[Skiddaw]]; [[River Esk (Ravenglass)|River Esk]]; [[Carlisle Castle]] | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | HQ = Carlisle | Status = {{ubl|[[Historic counties of England|Historic county]] (current) [[Administrative county]] (1889–1974)|[[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1974)}} | Origin = [[Historic counties of England|Historic]] | Start = 12th Century | End = | CodeName = [[Chapman code]] | Code = CUL | Government = [[Cumberland County Council, England|Cumberland County Council]] (1889–1974) | PopulationFirst = 265,746 Vision of Britain – [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10134810&c_id=10001043&add=N Cumberland population] ([http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10134810&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 density] and [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10134810&c_id=10001043&add=Y area]) | PopulationFirstYear = 1911 | PopulationLast = 294,303 | PopulationLastYear = 1961 | AreaFirst = {{convert|969490|acre|km2}}1831 Census cited in [http://www.visionofbritain.org.uk/census/table_page.jsp?tab_id=GB1831ABS_M%5B1%5D&u_id=10001043&show=DB&min_c=1&max_c=5 Vision of Britain] – Ancient county data | AreaFirstYear = 1831 | AreaSecond = {{convert|973086|acre|km2}} | AreaSecondYear = 1911 | AreaLast = {{convert|973146|acre|km2}} | AreaLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|0.27|PD/acre|PD/ha}} | DensityLast = {{cvt|0.3|PD/acre|PD/ha}} | DensityFirstYear = 1911 | DensityLastYear = 1961 | Civic = | Map = Cumberland en 1851.svg | Arms = [[File:Arms of Cumberland County Council.svg|100px]]<br />''Arms of Cumberland County Council'' | Divisions = [[Hundred (county division)|Wards]] | DivisionsMap = [[File:Cumberland Wards.svg|140px|Wards of Cumberland]] | DivisionsNames = {{flatlist| * Cumberland * Eskdale * [[Allerdale]] Above Derwent * Allerdale Below Derwent * [[Leath]] }} | common_name = | image_flag = Flag of Cumberland, United Kingdom.svg | flag_caption = [[Flag of Cumberland|Flag]] | coordinates = {{Coord|54|45|N|3|00|W|display=inline,title|region:GB_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} }} '''Cumberland''' ({{IPAc-en|ˈ|k|ʌ|m|b|ər|l|ə|n|d}} {{respell|KUM|bər-lənd}}) is an area of [[North West England]] which was [[Historic counties of England|historically a county]]. The county was bordered by [[Northumberland]] to the north-east, [[County Durham]] to the east, [[Westmorland]] to the south-east, [[Lancashire]] to the south, and the [[Scotland|Scottish]] counties of [[Dumfriesshire]] and [[Roxburghshire]] to the north. The county included the city of [[Carlisle]], part of the [[Lake District]] and [[North Pennines]], and the [[Solway Firth]] coastline. Cumberland had an administrative function from the 12th century until 1974, when it was subsumed into the non-metropolitan county of [[Cumbria]] together with [[Westmorland]] and parts of [[Yorkshire]] and [[Lancashire]]. In 2023, the non-metropolitan county of Cumbria was dissolved and a new [[unitary authority area]] of [[Cumberland (unitary authority)|Cumberland]] was created, which has similar boundaries to the historic county of Cumberland but excludes [[Penrith, Cumbria|Penrith]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪمبرلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] qqcgno46l78aj7t1ky14orsiitkeu0v 421079 421078 2026-10-12T12:13:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 421079 wikitext text/x-wiki '''ڪمبرلينڊ''' (Cumberland) انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|Historic county of England}} {{Infobox historic subdivision | Name = Cumberland | image = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 250 | image1 =Skiddaw - panoramio (1).jpg | image2 = The River Esk - geograph.org.uk - 2589846.jpg | image3 = Carlisle Castle - geograph.org.uk - 2530219.jpg }} | image_caption = [[Skiddaw]]; [[River Esk (Ravenglass)|River Esk]]; [[Carlisle Castle]] | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | HQ = Carlisle | Status = {{ubl|[[Historic counties of England|Historic county]] (current) [[Administrative county]] (1889–1974)|[[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1974)}} | Origin = [[Historic counties of England|Historic]] | Start = 12th Century | End = | CodeName = [[Chapman code]] | Code = CUL | Government = [[Cumberland County Council, England|Cumberland County Council]] (1889–1974) | PopulationFirst = 265,746 Vision of Britain – [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10134810&c_id=10001043&add=N Cumberland population] ([http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10134810&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 density] and [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10134810&c_id=10001043&add=Y area]) | PopulationFirstYear = 1911 | PopulationLast = 294,303 | PopulationLastYear = 1961 | AreaFirst = {{convert|969490|acre|km2}}1831 Census cited in [http://www.visionofbritain.org.uk/census/table_page.jsp?tab_id=GB1831ABS_M%5B1%5D&u_id=10001043&show=DB&min_c=1&max_c=5 Vision of Britain] – Ancient county data | AreaFirstYear = 1831 | AreaSecond = {{convert|973086|acre|km2}} | AreaSecondYear = 1911 | AreaLast = {{convert|973146|acre|km2}} | AreaLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|0.27|PD/acre|PD/ha}} | DensityLast = {{cvt|0.3|PD/acre|PD/ha}} | DensityFirstYear = 1911 | DensityLastYear = 1961 | Civic = | Map = Cumberland en 1851.svg | Arms = [[File:Arms of Cumberland County Council.svg|100px]]<br />''Arms of Cumberland County Council'' | Divisions = [[Hundred (county division)|Wards]] | DivisionsMap = [[File:Cumberland Wards.svg|140px|Wards of Cumberland]] | DivisionsNames = {{flatlist| * Cumberland * Eskdale * [[Allerdale]] Above Derwent * Allerdale Below Derwent * [[Leath]] }} | common_name = | image_flag = Flag of Cumberland, United Kingdom.svg | flag_caption = [[Flag of Cumberland|Flag]] | coordinates = {{Coord|54|45|N|3|00|W|display=inline,title|region:GB_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} }} '''Cumberland''' ({{IPAc-en|ˈ|k|ʌ|m|b|ər|l|ə|n|d}} {{respell|KUM|bər-lənd}}) is an area of [[North West England]] which was [[Historic counties of England|historically a county]]. The county was bordered by [[Northumberland]] to the north-east, [[County Durham]] to the east, [[Westmorland]] to the south-east, [[Lancashire]] to the south, and the [[Scotland|Scottish]] counties of [[Dumfriesshire]] and [[Roxburghshire]] to the north. The county included the city of [[Carlisle]], part of the [[Lake District]] and [[North Pennines]], and the [[Solway Firth]] coastline. Cumberland had an administrative function from the 12th century until 1974, when it was subsumed into the non-metropolitan county of [[Cumbria]] together with [[Westmorland]] and parts of [[Yorkshire]] and [[Lancashire]]. In 2023, the non-metropolitan county of Cumbria was dissolved and a new [[unitary authority area]] of [[Cumberland (unitary authority)|Cumberland]] was created, which has similar boundaries to the historic county of Cumberland but excludes [[Penrith, Cumbria|Penrith]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪمبرلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] dhkxvzzjt3xkkwlum4bcgsyd8f654an 421080 421079 2026-10-12T12:14:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 421080 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{Infobox settlement | Name = Cumberland | image = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 250 | image1 =Skiddaw - panoramio (1).jpg | image2 = The River Esk - geograph.org.uk - 2589846.jpg | image3 = Carlisle Castle - geograph.org.uk - 2530219.jpg }} | image_caption = [[Skiddaw]]; [[River Esk (Ravenglass)|River Esk]]; [[Carlisle Castle]] | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | HQ = Carlisle | Status = {{ubl|[[Historic counties of England|Historic county]] (current) [[Administrative county]] (1889–1974)|[[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1974)}} | Origin = [[Historic counties of England|Historic]] | Start = 12th Century | End = | CodeName = [[Chapman code]] | Code = CUL | Government = [[Cumberland County Council, England|Cumberland County Council]] (1889–1974) | PopulationFirst = 265,746 Vision of Britain – [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10134810&c_id=10001043&add=N Cumberland population] ([http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10134810&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 density] and [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10134810&c_id=10001043&add=Y area]) | PopulationFirstYear = 1911 | PopulationLast = 294,303 | PopulationLastYear = 1961 | AreaFirst = {{convert|969490|acre|km2}}1831 Census cited in [http://www.visionofbritain.org.uk/census/table_page.jsp?tab_id=GB1831ABS_M%5B1%5D&u_id=10001043&show=DB&min_c=1&max_c=5 Vision of Britain] – Ancient county data | AreaFirstYear = 1831 | AreaSecond = {{convert|973086|acre|km2}} | AreaSecondYear = 1911 | AreaLast = {{convert|973146|acre|km2}} | AreaLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|0.27|PD/acre|PD/ha}} | DensityLast = {{cvt|0.3|PD/acre|PD/ha}} | DensityFirstYear = 1911 | DensityLastYear = 1961 | Civic = | Map = Cumberland en 1851.svg | Arms = [[File:Arms of Cumberland County Council.svg|100px]]<br />''Arms of Cumberland County Council'' | Divisions = [[Hundred (county division)|Wards]] | DivisionsMap = [[File:Cumberland Wards.svg|140px|Wards of Cumberland]] | DivisionsNames = {{flatlist| * Cumberland * Eskdale * [[Allerdale]] Above Derwent * Allerdale Below Derwent * [[Leath]] }} | common_name = | image_flag = Flag of Cumberland, United Kingdom.svg | flag_caption = [[Flag of Cumberland|Flag]] | coordinates = {{Coord|54|45|N|3|00|W|display=inline,title|region:GB_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} }} '''ڪمبرلينڊ''' (Cumberland) انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. '''Cumberland''' ({{IPAc-en|ˈ|k|ʌ|m|b|ər|l|ə|n|d}} {{respell|KUM|bər-lənd}}) is an area of [[North West England]] which was [[Historic counties of England|historically a county]]. The county was bordered by [[Northumberland]] to the north-east, [[County Durham]] to the east, [[Westmorland]] to the south-east, [[Lancashire]] to the south, and the [[Scotland|Scottish]] counties of [[Dumfriesshire]] and [[Roxburghshire]] to the north. The county included the city of [[Carlisle]], part of the [[Lake District]] and [[North Pennines]], and the [[Solway Firth]] coastline. Cumberland had an administrative function from the 12th century until 1974, when it was subsumed into the non-metropolitan county of [[Cumbria]] together with [[Westmorland]] and parts of [[Yorkshire]] and [[Lancashire]]. In 2023, the non-metropolitan county of Cumbria was dissolved and a new [[unitary authority area]] of [[Cumberland (unitary authority)|Cumberland]] was created, which has similar boundaries to the historic county of Cumberland but excludes [[Penrith, Cumbria|Penrith]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪمبرلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 5z2zgv4cbh2gbgog8zamid0exmctzcd 421081 421080 2026-10-12T12:21:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 421081 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{Infobox settlement | Name = Cumberland | image = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 250 | image1 =Skiddaw - panoramio (1).jpg | image2 = The River Esk - geograph.org.uk - 2589846.jpg | image3 = Carlisle Castle - geograph.org.uk - 2530219.jpg }} | image_caption = [[Skiddaw]]; [[River Esk (Ravenglass)|River Esk]]; [[Carlisle Castle]] | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | HQ = Carlisle | Status = {{ubl|[[Historic counties of England|Historic county]] (current) [[Administrative county]] (1889–1974)|[[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1974)}} | Origin = [[Historic counties of England|Historic]] | Start = 12th Century | End = | CodeName = [[Chapman code]] | Code = CUL | Government = [[Cumberland County Council, England|Cumberland County Council]] (1889–1974) | PopulationFirst = 265,746 Vision of Britain – [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10134810&c_id=10001043&add=N Cumberland population] ([http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10134810&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 density] and [http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10134810&c_id=10001043&add=Y area]) | PopulationFirstYear = 1911 | PopulationLast = 294,303 | PopulationLastYear = 1961 | AreaFirst = {{convert|969490|acre|km2}}1831 Census cited in [http://www.visionofbritain.org.uk/census/table_page.jsp?tab_id=GB1831ABS_M%5B1%5D&u_id=10001043&show=DB&min_c=1&max_c=5 Vision of Britain] – Ancient county data | AreaFirstYear = 1831 | AreaSecond = {{convert|973086|acre|km2}} | AreaSecondYear = 1911 | AreaLast = {{convert|973146|acre|km2}} | AreaLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|0.27|PD/acre|PD/ha}} | DensityLast = {{cvt|0.3|PD/acre|PD/ha}} | DensityFirstYear = 1911 | DensityLastYear = 1961 | Civic = | Map = Cumberland en 1851.svg | Arms = [[File:Arms of Cumberland County Council.svg|100px]]<br />''Arms of Cumberland County Council'' | Divisions = [[Hundred (county division)|Wards]] | DivisionsMap = [[File:Cumberland Wards.svg|140px|Wards of Cumberland]] | DivisionsNames = {{flatlist| * Cumberland * Eskdale * [[Allerdale]] Above Derwent * Allerdale Below Derwent * [[Leath]] }} | common_name = | image_flag = Flag of Cumberland, United Kingdom.svg | flag_caption = [[Flag of Cumberland|Flag]] | coordinates = {{Coord|54|45|N|3|00|W|display=inline,title|region:GB_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} }} ڪمبرلينڊ (Cumberland؛ {{IPAc-en|ˈ|k|ʌ|m|b|ər|l|ə|n|d}}) اتر اولهه انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو تاريخي طور تي هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. هن ڪائونٽي جي حدن سان اتر-اوڀر ۾ نارٿمبرلينڊ، اوڀر ۾ ڊرهم، ڏکڻ-اوڀر ۾ ويسٽ مورلينڊ، ڏکڻ ۾ لنڪاشائر ۽ اتر ۾ اسڪاٽ لينڊ جون ڪائونٽيون ڊمفريز شائر ۽ راڪسبرگ شائر لڳنديون هيون. هن ڪائونٽي ۾ ڪارلائل شهر، ليڪ ڊسٽرڪٽ ۽ نارٿ پينينز جا حصا، ۽ سولوي فرٿ (Solway Firth) جو ساحلي علائقو شامل هئا. ڪمبرلينڊ 12هين صديءَ کان وٺي 1974ع تائين هڪ انتظامي حيثيت رکندو هو؛ ان سال ان کي ويسٽ مورلينڊ ۽ يارڪ شائر توڙي لنڪاشائر جي ڪجهه حصن سان گڏائي "ڪمبريا" نالي نان-ميٽروپوليٽن ڪائونٽي ۾ ضم ڪيو ويو. 2023ع ۾، ڪمبريا جي نان-ميٽروپوليٽن ڪائونٽي کي ختم ڪري "ڪمبرلينڊ" جي نالي سان هڪ نئون يونٽري اٿارٽي" وارو علائقو قائم ڪيو ويو؛ هن نئين علائقي جون حدون تاريخي ڪمبرلينڊ ڪائونٽي جهڙيون ئي آهن پر ان ۾ پينرٿ (Penrith) شامل ناهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪمبرلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] idmvc678h1sp7qw37qekt64lbtnouc1 0 104072 421109 419526 2026-10-12T15:10:44Z Memon2025 21315 /* */ 421109 wikitext text/x-wiki '''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) انگلينڊ جي [[انگلينڊ|اوڀر]] مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|County in England}} {{About|the English county}} {{Use dmy dates|date=January 2024}} {{Use British English|date=June 2024}} {{Infobox English county | official_name = Rutland | other_name = | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg }} | image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East. | arms_link = | locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]] | coordinates = | region = [[East Midlands]] | established_date = 1 April 1997 | established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]] | preceded_by = | origin = [[Historic counties of England|Ancient]] | lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland | lord_lieutenant_name = Sarah Furness | high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland | ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other <ref>{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}</ref> | county_council = | unitary_council = [[Rutland County Council]] | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[Oakham]] | area_council_km2 = 382 | iso_code = GB-RUT | gss_code = E06000017 | nuts_code = UKF22 | MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]] | police = [[Leicestershire Police]] | website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}} | map_caption = Rutland within England }} '''Rutland'''{{refn|1=The county was sometimes archaically called Rutlandshire.<ref>{{Cite book |last=Hill |first=John Harwood |url=https://books.google.com/books?id=2hU-AAAAYAAJ&q=rutland+rutlandshire |title=Notes on Rutlandshire: A Paper Read Before the Northamptonshire and Leicestershire Architectural Societies at Their Annual Meeting Held on the 6th Day of June 1871 at Uppingham |date=1871 |publisher=Ward |language=en}}</ref>|group=note}} is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. It borders [[Leicestershire]] to the north and west, [[Lincolnshire]] to the north-east, and [[Northamptonshire]] to the south-west. Rutland has an area of {{Convert|382|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Rutland}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}, the second-smallest ceremonial county population after the [[City of London]]. The county is rural, and the only towns are [[Oakham]] in the west and [[Uppingham]] in the south; its villages include [[Cottesmore, Rutland|Cottesmore]] in the north and [[Ketton]] in the east. For [[Local government in England|local government]] purposes Rutland is a [[Unitary authorities of England|unitary authority]] area. The county was the smallest of the [[historic counties of England]].<ref>{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}</ref> The geography of Rutland is characterised by low, rolling hills, the highest of which is a {{Convert|197|m|ft|abbr=on}} point in [[Cold Overton Park]]. [[Rutland Water]] was created in the centre of the county in the 1970s; the [[Water reservoir|reservoir]] is a nature reserve that serves as an overwintering site for [[wildfowl]] and a breeding site for [[osprey]]s. There is little evidence of [[Prehistoric Britain|Prehistoric]] settlement in Rutland; however, [[Rutland Roman villa|a Roman mosaic and probable farming complex]] is located west of the village of [[Ketton]].<ref>{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}</ref> The area was settled by the [[Angles (tribe)|Angles]] from the 5th century and later formed part of the kingdom of [[Mercia]]. Rutland was first mentioned as a distinct county in 1179, and during the [[High Middle Ages]] much of it was forested and used as hunting grounds. The wool trade was important during the 16th century. The older buildings in the county are built from local [[limestone]] or [[ironstone]], and many have roofs of [[Collyweston stone slate]] or [[thatch]]. Rutland's main industry is agriculture, and there is a limestone quarry near Ketton. ==History== {{Main|History of Rutland}} ===Etymology=== Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means "land belonging to Rōta", with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.<ref name="Eng">{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}</ref> ===Early history – 1974=== [[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire. The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is "one of the nation’s best-preserved Norman buildings" and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].<ref name="NHLE1073277">{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}</ref> By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike. Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].<ref>{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}</ref>[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]]. [[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}</ref> ====Plans for reorganisation==== Rutland was included in the "East Midlands General Review Area" of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.<ref>Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.</ref> There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.<ref name=Hutton>{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}</ref> On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as "unique", while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.<ref name="Hansard">{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}</ref> The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.<ref name=Hutton /> ===District of Leicestershire (1974–1997)=== Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this. ===Unitary authority (1997–present)=== [[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's<br /> re-establishment in 1997]] In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]]. Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,<ref>''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.</ref> and despite counties no longer being required for postal purposes,<ref name=code>Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}</ref> Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.<ref>AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}</ref> ==Geography== {{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]] The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]<ref>{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}</ref> at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum & Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].<ref>{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}</ref> Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction. [[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]] The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&nbsp;m (646&nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]]. ===Rivers=== *[[River Chater]] *[[Eye Brook]] *[[River Gwash]] *[[River Welland]] ==Economy== There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of "[[Sundew (dragline)|Sundew]]" (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow. The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}</ref> However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].<ref>{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title="Rutland Bitter resurrected" ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}</ref> It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.<ref name="go-em.gov.uk">{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}</ref> In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county. This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}} |- | 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758 |- | 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840 |- | 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321 |} {{note|fn_1}} includes hunting and forestry {{note|fn_2}} includes energy and construction {{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured {{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding. As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}} ==Politics and subdivisions== [[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]] ===Rutland County Council=== [[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council. Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.<ref>{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &#124; Local News &#124; News &#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}</ref> ==== Future ==== In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.<ref>{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> ===Wards=== {{update|section|date=August 2024}} {{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards. {| class="wikitable" |- !Parliamentary constituency !Ward !Councillor !colspan=2|Party !Term of office |- | rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton<br />constituency]] |rowspan="2"| Barleythorpe |David Blanksby | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Sue Webb | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Braunston & Martinsthorpe |Edward Baines | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |William Cross | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Cottesmore |Samantha Harvey | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Abigail McCartney | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Exton |June Fox | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2016–23 |- |rowspan="1"| Greetham |Nick Begy | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Ketton |Gordon Brown | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Karen Payne | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Langham |Oliver Hemsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="1"| Lyddington |Andrew Brown | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Normanton |Kenneth Bool | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Gale Waller | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Oakham North East |Jeff Dale | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Alan Walters | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23<ref>{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="2"| Oakham North West |Paul Ainsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |Leah Toseland | {{Party name with colour| Labour Party (UK)}} |2021-23<ref>{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| Oakham South |Joanna Burrows | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |Paul Browne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Ray Payne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |rowspan="2"| Ryhall and Casterton |Richard Coleman | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |David Wilby | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="3"| Uppingham |Stephen Lambert | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Marc Oxley | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |Lucy Stephenson | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Whissendine |Rosemary Powell | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |} ===Parliamentary constituency=== [[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].<ref>{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}</ref> As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote. ===Civil parishes=== {{Main|List of civil parishes in Rutland}} The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]). == Demographics == {{See also|List of settlements in Rutland by population}} The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049. {| class="wikitable" |- ! Year ! Population |- | 1831 | 19,380 |- | 1861 | 21,861 |- | 1871 | 22,073 |- | 1881 | 21,434 |- | 1891 | 20,659 |- | 1901 | 19,709 |- | 1991 | 33,228 |- | 2001 | 34,560 |- | 2011 | 37,400<ref>{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}</ref> |- | 2021 | 41,049 |} At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow: Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.<ref>{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}</ref> At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}} The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of: *94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909 *1.5% [[British Asians|Asian]] - 647 *1.3% [[Black British people|Black]] - 552 *1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744 *0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198 The county's religious makeup at the 2021 census was: *55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728 *37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239 *0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258 *0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67 *0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125 *0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150 *0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53 *0.5% [[Religion in England|other]] - 201 *5.4% not stated - ??? In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}</ref> In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.<ref>{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}</ref> In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}</ref> found Rutland to be the "happiest county" in the mainland UK.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}</ref> ==Transport== A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}. Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.<ref>{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}</ref> Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.<ref>{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}</ref> == In popular culture == Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.<ref name="Larkin">{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}</ref> The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}} Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}</ref> However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}</ref> and it opened on 4 November 2020.<ref>{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}</ref> == Traditions == {{More citations needed section|date=June 2025}} Rutland's traditions include: *Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March *Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July) *Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]]. *Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years. == Education == {{See also|List of schools in Rutland}} Rutland is home to many state and independent schools. State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. == Places of interest == *[[Barnsdale Gardens]] *[[Lyddington Bede House]] *[[Oakham Castle]] *[[Rutland County Museum]], Oakham *[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] *[[Rutland Water]] *[[Tolethorpe Hall]] *[[The Viking Way]] *Rutland Water Nature Reserve ==See also== *[[Flag of Rutland]] *[[High Sheriff of Rutland]] *[[List of birds of Leicestershire and Rutland]] *[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]] *[[Lord Lieutenant of Rutland]] *[[Rutland Roman villa]] *[[Kesteven]] *[[Parts of Holland]] *[[Soke of Peterborough]] ==Notes== {{reflist|group=note}} ==References== {{Reflist}} == Bibliography == {{refbegin}} *{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}} *{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}} *{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}} {{refend}} ==External links== {{Commons category}} * {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}} *[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History & Record Society] {{Geographic Location |title = Neighbouring counties |Centre = Rutland |North = [[Lincolnshire]] |Northeast = [[Lincolnshire]] |East = [[Lincolnshire]]<br />[[Cambridgeshire]] |Southeast = [[Cambridgeshire]] |South = [[Northamptonshire]] |Southwest = [[Leicestershire]]<br />[[Northamptonshire]] |West = [[Leicestershire]] |Northwest = [[Leicestershire]] }} {{Navboxes |title=Articles and topics related to Rutland |state=collapsed |list1= {{Rutland}} {{East Midlands}} {{England counties}} {{Unitary authority areas of England}} }} {{Authority control}} [[Category:Rutland|*]] [[Category:Unitary authority districts of England]] [[Category:East Midlands]] [[Category:Local government districts of the East Midlands]] [[Category:Counties of England established in antiquity]] [[Category:Counties of England disestablished in 1974]] [[Category:Counties of England established in 1997]] [[Category:English unitary authorities created in 1997]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 920mp1jadvor4o5vpur66x0w7zq40ke 421110 421109 2026-10-12T15:11:26Z Memon2025 21315 /* */ 421110 wikitext text/x-wiki '''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) انگلينڊ جي [[انگلينڊ|اوڀر]] مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|County in England}} {{About|the English county}} {{Infobox English county | official_name = Rutland | other_name = | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg }} | image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East. | arms_link = | locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]] | coordinates = | region = [[East Midlands]] | established_date = 1 April 1997 | established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]] | preceded_by = | origin = [[Historic counties of England|Ancient]] | lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland | lord_lieutenant_name = Sarah Furness | high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland | ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other <ref>{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}</ref> | county_council = | unitary_council = [[Rutland County Council]] | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[Oakham]] | area_council_km2 = 382 | iso_code = GB-RUT | gss_code = E06000017 | nuts_code = UKF22 | MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]] | police = [[Leicestershire Police]] | website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}} | map_caption = Rutland within England }} '''Rutland'''{{refn|1=The county was sometimes archaically called Rutlandshire.<ref>{{Cite book |last=Hill |first=John Harwood |url=https://books.google.com/books?id=2hU-AAAAYAAJ&q=rutland+rutlandshire |title=Notes on Rutlandshire: A Paper Read Before the Northamptonshire and Leicestershire Architectural Societies at Their Annual Meeting Held on the 6th Day of June 1871 at Uppingham |date=1871 |publisher=Ward |language=en}}</ref>|group=note}} is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. It borders [[Leicestershire]] to the north and west, [[Lincolnshire]] to the north-east, and [[Northamptonshire]] to the south-west. Rutland has an area of {{Convert|382|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Rutland}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}, the second-smallest ceremonial county population after the [[City of London]]. The county is rural, and the only towns are [[Oakham]] in the west and [[Uppingham]] in the south; its villages include [[Cottesmore, Rutland|Cottesmore]] in the north and [[Ketton]] in the east. For [[Local government in England|local government]] purposes Rutland is a [[Unitary authorities of England|unitary authority]] area. The county was the smallest of the [[historic counties of England]].<ref>{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}</ref> The geography of Rutland is characterised by low, rolling hills, the highest of which is a {{Convert|197|m|ft|abbr=on}} point in [[Cold Overton Park]]. [[Rutland Water]] was created in the centre of the county in the 1970s; the [[Water reservoir|reservoir]] is a nature reserve that serves as an overwintering site for [[wildfowl]] and a breeding site for [[osprey]]s. There is little evidence of [[Prehistoric Britain|Prehistoric]] settlement in Rutland; however, [[Rutland Roman villa|a Roman mosaic and probable farming complex]] is located west of the village of [[Ketton]].<ref>{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}</ref> The area was settled by the [[Angles (tribe)|Angles]] from the 5th century and later formed part of the kingdom of [[Mercia]]. Rutland was first mentioned as a distinct county in 1179, and during the [[High Middle Ages]] much of it was forested and used as hunting grounds. The wool trade was important during the 16th century. The older buildings in the county are built from local [[limestone]] or [[ironstone]], and many have roofs of [[Collyweston stone slate]] or [[thatch]]. Rutland's main industry is agriculture, and there is a limestone quarry near Ketton. ==History== {{Main|History of Rutland}} ===Etymology=== Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means "land belonging to Rōta", with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.<ref name="Eng">{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}</ref> ===Early history – 1974=== [[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire. The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is "one of the nation’s best-preserved Norman buildings" and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].<ref name="NHLE1073277">{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}</ref> By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike. Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].<ref>{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}</ref>[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]]. [[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}</ref> ====Plans for reorganisation==== Rutland was included in the "East Midlands General Review Area" of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.<ref>Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.</ref> There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.<ref name=Hutton>{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}</ref> On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as "unique", while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.<ref name="Hansard">{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}</ref> The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.<ref name=Hutton /> ===District of Leicestershire (1974–1997)=== Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this. ===Unitary authority (1997–present)=== [[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's<br /> re-establishment in 1997]] In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]]. Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,<ref>''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.</ref> and despite counties no longer being required for postal purposes,<ref name=code>Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}</ref> Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.<ref>AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}</ref> ==Geography== {{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]] The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]<ref>{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}</ref> at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum & Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].<ref>{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}</ref> Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction. [[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]] The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&nbsp;m (646&nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]]. ===Rivers=== *[[River Chater]] *[[Eye Brook]] *[[River Gwash]] *[[River Welland]] ==Economy== There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of "[[Sundew (dragline)|Sundew]]" (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow. The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}</ref> However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].<ref>{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title="Rutland Bitter resurrected" ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}</ref> It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.<ref name="go-em.gov.uk">{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}</ref> In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county. This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}} |- | 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758 |- | 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840 |- | 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321 |} {{note|fn_1}} includes hunting and forestry {{note|fn_2}} includes energy and construction {{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured {{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding. As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}} ==Politics and subdivisions== [[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]] ===Rutland County Council=== [[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council. Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.<ref>{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &#124; Local News &#124; News &#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}</ref> ==== Future ==== In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.<ref>{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> ===Wards=== {{update|section|date=August 2024}} {{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards. {| class="wikitable" |- !Parliamentary constituency !Ward !Councillor !colspan=2|Party !Term of office |- | rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton<br />constituency]] |rowspan="2"| Barleythorpe |David Blanksby | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Sue Webb | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Braunston & Martinsthorpe |Edward Baines | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |William Cross | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Cottesmore |Samantha Harvey | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Abigail McCartney | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Exton |June Fox | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2016–23 |- |rowspan="1"| Greetham |Nick Begy | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Ketton |Gordon Brown | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Karen Payne | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Langham |Oliver Hemsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="1"| Lyddington |Andrew Brown | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Normanton |Kenneth Bool | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Gale Waller | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Oakham North East |Jeff Dale | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Alan Walters | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23<ref>{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="2"| Oakham North West |Paul Ainsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |Leah Toseland | {{Party name with colour| Labour Party (UK)}} |2021-23<ref>{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| Oakham South |Joanna Burrows | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |Paul Browne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Ray Payne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |rowspan="2"| Ryhall and Casterton |Richard Coleman | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |David Wilby | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="3"| Uppingham |Stephen Lambert | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Marc Oxley | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |Lucy Stephenson | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Whissendine |Rosemary Powell | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |} ===Parliamentary constituency=== [[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].<ref>{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}</ref> As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote. ===Civil parishes=== {{Main|List of civil parishes in Rutland}} The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]). == Demographics == {{See also|List of settlements in Rutland by population}} The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049. {| class="wikitable" |- ! Year ! Population |- | 1831 | 19,380 |- | 1861 | 21,861 |- | 1871 | 22,073 |- | 1881 | 21,434 |- | 1891 | 20,659 |- | 1901 | 19,709 |- | 1991 | 33,228 |- | 2001 | 34,560 |- | 2011 | 37,400<ref>{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}</ref> |- | 2021 | 41,049 |} At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow: Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.<ref>{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}</ref> At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}} The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of: *94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909 *1.5% [[British Asians|Asian]] - 647 *1.3% [[Black British people|Black]] - 552 *1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744 *0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198 The county's religious makeup at the 2021 census was: *55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728 *37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239 *0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258 *0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67 *0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125 *0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150 *0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53 *0.5% [[Religion in England|other]] - 201 *5.4% not stated - ??? In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}</ref> In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.<ref>{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}</ref> In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}</ref> found Rutland to be the "happiest county" in the mainland UK.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}</ref> ==Transport== A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}. Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.<ref>{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}</ref> Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.<ref>{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}</ref> == In popular culture == Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.<ref name="Larkin">{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}</ref> The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}} Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}</ref> However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}</ref> and it opened on 4 November 2020.<ref>{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}</ref> == Traditions == {{More citations needed section|date=June 2025}} Rutland's traditions include: *Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March *Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July) *Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]]. *Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years. == Education == {{See also|List of schools in Rutland}} Rutland is home to many state and independent schools. State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. == Places of interest == *[[Barnsdale Gardens]] *[[Lyddington Bede House]] *[[Oakham Castle]] *[[Rutland County Museum]], Oakham *[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] *[[Rutland Water]] *[[Tolethorpe Hall]] *[[The Viking Way]] *Rutland Water Nature Reserve ==See also== *[[Flag of Rutland]] *[[High Sheriff of Rutland]] *[[List of birds of Leicestershire and Rutland]] *[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]] *[[Lord Lieutenant of Rutland]] *[[Rutland Roman villa]] *[[Kesteven]] *[[Parts of Holland]] *[[Soke of Peterborough]] ==Notes== {{reflist|group=note}} ==References== {{Reflist}} == Bibliography == {{refbegin}} *{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}} *{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}} *{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}} {{refend}} ==External links== {{Commons category}} * {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}} *[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History & Record Society] {{Geographic Location |title = Neighbouring counties |Centre = Rutland |North = [[Lincolnshire]] |Northeast = [[Lincolnshire]] |East = [[Lincolnshire]]<br />[[Cambridgeshire]] |Southeast = [[Cambridgeshire]] |South = [[Northamptonshire]] |Southwest = [[Leicestershire]]<br />[[Northamptonshire]] |West = [[Leicestershire]] |Northwest = [[Leicestershire]] }} {{Navboxes |title=Articles and topics related to Rutland |state=collapsed |list1= {{Rutland}} {{East Midlands}} {{England counties}} {{Unitary authority areas of England}} }} {{Authority control}} [[Category:Rutland|*]] [[Category:Unitary authority districts of England]] [[Category:East Midlands]] [[Category:Local government districts of the East Midlands]] [[Category:Counties of England established in antiquity]] [[Category:Counties of England disestablished in 1974]] [[Category:Counties of England established in 1997]] [[Category:English unitary authorities created in 1997]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 9g1164ywfdzdd7b6ou4qv4kjn3v8hcg 421253 421110 2026-10-13T10:28:50Z Memon2025 21315 /* */ 421253 wikitext text/x-wiki '''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) انگلينڊ جي [[انگلينڊ|اوڀر]] مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|County in England}} {{About|the English county}} {{Infobox English county | official_name = Rutland | other_name = | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg }} | image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East. | arms_link = | locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]] | coordinates = | region = [[East Midlands]] | established_date = 1 April 1997 | established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]] | preceded_by = | origin = [[Historic counties of England|Ancient]] | lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland | lord_lieutenant_name = Sarah Furness | high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland | ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other <ref>{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}</ref> | county_council = | unitary_council = [[Rutland County Council]] | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[Oakham]] | area_council_km2 = 382 | iso_code = GB-RUT | gss_code = E06000017 | nuts_code = UKF22 | MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]] | police = [[Leicestershire Police]] | website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}} | map_caption = Rutland within England }} رٽلينڊ انگلينڊ جي اوڀر مڊلينڊز ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اولهه ۾ ليسٽر شائر، اتر اوڀر ۾ لنڪن شائر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ نارتھمپٽن شائر سان آهي. رٽلينڊ جو علائقو 382 چورس ڪلوميٽر (147 چورس ميل) آهي ۽ 2022 ۾ ان جي آبادي اندازاً 39,500 هئي، جيڪا لنڊن شهر کان پوءِ ٻي ننڍي ۾ ننڍي رسمي ڪائونٽي آبادي هئي. ڪائونٽي ٻهراڙي آهي ۽ صرف شهر اولهه ۾ اوڪهم ۽ ڏکڻ ۾ اپنگهم آهن؛ ان جي ڳوٺن ۾ اتر ۾ ڪوٽسمور ۽ اوڀر ۾ ڪيٽون شامل آهن. مقامي حڪومتي مقصدن لاءِ رٽلينڊ هڪ وحداني اختيار وارو علائقو آهي. ڪائونٽي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽيز مان سڀ کان ننڍي هئي.<ref>{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}</ref> رٽلينڊ جي جاگرافي گهٽ، رولنگ ٽڪرين جي خاصيت آهي، جن مان سڀ کان وڌيڪ ڪولڊ اوورٽن پارڪ ۾ 197 ميٽر (646 فوٽ) پوائنٽ آهي. رٽلينڊ واٽر 1970 جي ڏهاڪي ۾ ڪائونٽي جي مرڪز ۾ ٺاهيو ويو هو؛ هي ذخيرو هڪ قدرتي ذخيرو آهي جيڪو جهنگلي پکين لاءِ سياري گذارڻ جي جڳهه ۽ آسپري جي نسل جي جڳهه طور ڪم ڪري ٿو. رٽلينڊ ۾ پراگيتاريڪ آبادڪاري جا ٿورا ثبوت آهن؛ جڏهن ته، هڪ رومن موزائيڪ ۽ امڪاني فارمنگ ڪمپليڪس ڪيٽن ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}</ref> هي علائقو 5 صدي کان اينگلز آباد ڪيو هو ۽ بعد ۾ مرسيا جي بادشاهت جو حصو بڻيو. رٽلينڊ کي پهريون ڀيرو 1179 ۾ هڪ الڳ ڪائونٽي طور ذڪر ڪيو ويو هو ۽ اعليٰ وچين دور دوران ان جو گهڻو حصو ٻيلن ۾ پکڙيل هو ۽ شڪار جي ميدان طور استعمال ڪيو ويندو هو. 16 صدي دوران اون جو واپار اهم هو. ڪائونٽي ۾ پراڻيون عمارتون مقامي چونا پٿر يا لوهه جي پٿر مان ٺهيل آهن ۽ ڪيترن ئي ۾ ڪولي ويسٽن پٿر جي سليٽ يا ٿاچ جون ڇتيون آهن. رٽلينڊ جي مکيه صنعت زراعت آهي ۽ ڪيٽن جي ويجهو چونا پٿر جي کوٽائي آهي. ==History== {{Main|History of Rutland}} ===Etymology=== Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means "land belonging to Rōta", with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.<ref name="Eng">{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}</ref> ===Early history – 1974=== [[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire. The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is "one of the nation’s best-preserved Norman buildings" and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].<ref name="NHLE1073277">{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}</ref> By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike. Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].<ref>{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}</ref>[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]]. [[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}</ref> ====Plans for reorganisation==== Rutland was included in the "East Midlands General Review Area" of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.<ref>Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.</ref> There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.<ref name=Hutton>{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}</ref> On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as "unique", while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.<ref name="Hansard">{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}</ref> The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.<ref name=Hutton /> ===District of Leicestershire (1974–1997)=== Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this. ===Unitary authority (1997–present)=== [[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's<br /> re-establishment in 1997]] In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]]. Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,<ref>''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.</ref> and despite counties no longer being required for postal purposes,<ref name=code>Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}</ref> Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.<ref>AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}</ref> ==Geography== {{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]] The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]<ref>{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}</ref> at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum & Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].<ref>{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}</ref> Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction. [[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]] The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&nbsp;m (646&nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]]. ===Rivers=== *[[River Chater]] *[[Eye Brook]] *[[River Gwash]] *[[River Welland]] ==Economy== There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of "[[Sundew (dragline)|Sundew]]" (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow. The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}</ref> However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].<ref>{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title="Rutland Bitter resurrected" ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}</ref> It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.<ref name="go-em.gov.uk">{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}</ref> In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county. This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}} |- | 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758 |- | 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840 |- | 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321 |} {{note|fn_1}} includes hunting and forestry {{note|fn_2}} includes energy and construction {{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured {{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding. As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}} ==Politics and subdivisions== [[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]] ===Rutland County Council=== [[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council. Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.<ref>{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &#124; Local News &#124; News &#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}</ref> ==== Future ==== In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.<ref>{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> ===Wards=== {{update|section|date=August 2024}} {{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards. {| class="wikitable" |- !Parliamentary constituency !Ward !Councillor !colspan=2|Party !Term of office |- | rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton<br />constituency]] |rowspan="2"| Barleythorpe |David Blanksby | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Sue Webb | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Braunston & Martinsthorpe |Edward Baines | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |William Cross | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Cottesmore |Samantha Harvey | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Abigail McCartney | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Exton |June Fox | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2016–23 |- |rowspan="1"| Greetham |Nick Begy | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Ketton |Gordon Brown | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Karen Payne | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Langham |Oliver Hemsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="1"| Lyddington |Andrew Brown | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Normanton |Kenneth Bool | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Gale Waller | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Oakham North East |Jeff Dale | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Alan Walters | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23<ref>{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="2"| Oakham North West |Paul Ainsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |Leah Toseland | {{Party name with colour| Labour Party (UK)}} |2021-23<ref>{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| Oakham South |Joanna Burrows | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |Paul Browne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Ray Payne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |rowspan="2"| Ryhall and Casterton |Richard Coleman | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |David Wilby | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="3"| Uppingham |Stephen Lambert | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Marc Oxley | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |Lucy Stephenson | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Whissendine |Rosemary Powell | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |} ===Parliamentary constituency=== [[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].<ref>{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}</ref> As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote. ===Civil parishes=== {{Main|List of civil parishes in Rutland}} The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]). == Demographics == {{See also|List of settlements in Rutland by population}} The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049. {| class="wikitable" |- ! Year ! Population |- | 1831 | 19,380 |- | 1861 | 21,861 |- | 1871 | 22,073 |- | 1881 | 21,434 |- | 1891 | 20,659 |- | 1901 | 19,709 |- | 1991 | 33,228 |- | 2001 | 34,560 |- | 2011 | 37,400<ref>{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}</ref> |- | 2021 | 41,049 |} At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow: Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.<ref>{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}</ref> At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}} The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of: *94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909 *1.5% [[British Asians|Asian]] - 647 *1.3% [[Black British people|Black]] - 552 *1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744 *0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198 The county's religious makeup at the 2021 census was: *55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728 *37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239 *0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258 *0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67 *0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125 *0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150 *0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53 *0.5% [[Religion in England|other]] - 201 *5.4% not stated - ??? In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}</ref> In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.<ref>{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}</ref> In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}</ref> found Rutland to be the "happiest county" in the mainland UK.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}</ref> ==Transport== A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}. Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.<ref>{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}</ref> Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.<ref>{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}</ref> == In popular culture == Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.<ref name="Larkin">{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}</ref> The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}} Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}</ref> However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}</ref> and it opened on 4 November 2020.<ref>{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}</ref> == Traditions == {{More citations needed section|date=June 2025}} Rutland's traditions include: *Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March *Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July) *Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]]. *Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years. == Education == {{See also|List of schools in Rutland}} Rutland is home to many state and independent schools. State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. == Places of interest == *[[Barnsdale Gardens]] *[[Lyddington Bede House]] *[[Oakham Castle]] *[[Rutland County Museum]], Oakham *[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] *[[Rutland Water]] *[[Tolethorpe Hall]] *[[The Viking Way]] *Rutland Water Nature Reserve ==See also== *[[Flag of Rutland]] *[[High Sheriff of Rutland]] *[[List of birds of Leicestershire and Rutland]] *[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]] *[[Lord Lieutenant of Rutland]] *[[Rutland Roman villa]] *[[Kesteven]] *[[Parts of Holland]] *[[Soke of Peterborough]] ==Notes== {{reflist|group=note}} ==References== {{Reflist}} == Bibliography == {{refbegin}} *{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}} *{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}} *{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}} {{refend}} ==External links== {{Commons category}} * {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}} *[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History & Record Society] {{Geographic Location |title = Neighbouring counties |Centre = Rutland |North = [[Lincolnshire]] |Northeast = [[Lincolnshire]] |East = [[Lincolnshire]]<br />[[Cambridgeshire]] |Southeast = [[Cambridgeshire]] |South = [[Northamptonshire]] |Southwest = [[Leicestershire]]<br />[[Northamptonshire]] |West = [[Leicestershire]] |Northwest = [[Leicestershire]] }} {{Navboxes |title=Articles and topics related to Rutland |state=collapsed |list1= {{Rutland}} {{East Midlands}} {{England counties}} {{Unitary authority areas of England}} }} {{Authority control}} [[Category:Rutland|*]] [[Category:Unitary authority districts of England]] [[Category:East Midlands]] [[Category:Local government districts of the East Midlands]] [[Category:Counties of England established in antiquity]] [[Category:Counties of England disestablished in 1974]] [[Category:Counties of England established in 1997]] [[Category:English unitary authorities created in 1997]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] bmekb9zcy6eltdbqggwr5dffus9i3zd 421254 421253 2026-10-13T10:31:24Z Memon2025 21315 /* */ 421254 wikitext text/x-wiki {{Short description|County in England}} {{About|the English county}} {{Infobox English county | official_name = Rutland | other_name = | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg }} | image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East. | arms_link = | locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]] | coordinates = | region = [[East Midlands]] | established_date = 1 April 1997 | established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]] | preceded_by = | origin = [[Historic counties of England|Ancient]] | lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland | lord_lieutenant_name = Sarah Furness | high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland | ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other <ref>{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}</ref> | county_council = | unitary_council = [[Rutland County Council]] | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[Oakham]] | area_council_km2 = 382 | iso_code = GB-RUT | gss_code = E06000017 | nuts_code = UKF22 | MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]] | police = [[Leicestershire Police]] | website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}} | map_caption = Rutland within England }} '''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) [[انگلينڊ]] جي اوڀر مڊلينڊز ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اولهه ۾ ليسٽر شائر، اتر اوڀر ۾ لنڪن شائر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ نارٿمپٽن شائر سان آهي. رٽلينڊ جو علائقو 382 چورس ڪلوميٽر (147 چورس ميل) آهي ۽ 2022 ۾ ان جي آبادي اندازاً 39,500 هئي، جيڪا لنڊن شهر کان پوءِ ٻي ننڍي ۾ ننڍي رسمي ڪائونٽي آبادي هئي. ڪائونٽي ٻهراڙي آهي ۽ صرف شهر اولهه ۾ اوڪهم ۽ ڏکڻ ۾ اپنگهم آهن؛ ان جي ڳوٺن ۾ اتر ۾ ڪوٽسمور ۽ اوڀر ۾ ڪيٽون شامل آهن. مقامي حڪومتي مقصدن لاءِ رٽلينڊ هڪ وحداني اختيار وارو علائقو آهي. ڪائونٽي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽيز مان سڀ کان ننڍي هئي.<ref>{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}</ref> رٽلينڊ جي جاگرافي گهٽ، رولنگ ٽڪرين جي خاصيت آهي، جن مان سڀ کان وڌيڪ ڪولڊ اوورٽن پارڪ ۾ 197 ميٽر (646 فوٽ) پوائنٽ آهي. رٽلينڊ واٽر 1970 جي ڏهاڪي ۾ ڪائونٽي جي مرڪز ۾ ٺاهيو ويو هو؛ هي ذخيرو هڪ قدرتي ذخيرو آهي جيڪو جهنگلي پکين لاءِ سياري گذارڻ جي جڳهه ۽ آسپري جي نسل جي جڳهه طور ڪم ڪري ٿو. رٽلينڊ ۾ پراگيتاريڪ آبادڪاري جا ٿورا ثبوت آهن؛ جڏهن ته، هڪ رومن موزائيڪ ۽ امڪاني فارمنگ ڪمپليڪس ڪيٽن ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}</ref> هي علائقو 5 صدي کان اينگلز آباد ڪيو هو ۽ بعد ۾ مرسيا جي بادشاهت جو حصو بڻيو. رٽلينڊ کي پهريون ڀيرو 1179 ۾ هڪ الڳ ڪائونٽي طور ذڪر ڪيو ويو هو ۽ اعليٰ وچين دور دوران ان جو گهڻو حصو ٻيلن ۾ پکڙيل هو ۽ شڪار جي ميدان طور استعمال ڪيو ويندو هو. 16 صدي دوران اون جو واپار اهم هو. ڪائونٽي ۾ پراڻيون عمارتون مقامي چونا پٿر يا لوهه جي پٿر مان ٺهيل آهن ۽ ڪيترن ئي ۾ ڪولي ويسٽن پٿر جي سليٽ يا ٿاچ جون ڇتيون آهن. رٽلينڊ جي مکيه صنعت زراعت آهي ۽ ڪيٽن جي ويجهو چونا پٿر جي کوٽائي آهي. ==History== {{Main|History of Rutland}} ===Etymology=== Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means "land belonging to Rōta", with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.<ref name="Eng">{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}</ref> ===Early history – 1974=== [[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire. The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is "one of the nation’s best-preserved Norman buildings" and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].<ref name="NHLE1073277">{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}</ref> By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike. Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].<ref>{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}</ref>[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]]. [[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}</ref> ====Plans for reorganisation==== Rutland was included in the "East Midlands General Review Area" of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.<ref>Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.</ref> There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.<ref name=Hutton>{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}</ref> On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as "unique", while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.<ref name="Hansard">{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}</ref> The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.<ref name=Hutton /> ===District of Leicestershire (1974–1997)=== Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this. ===Unitary authority (1997–present)=== [[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's<br /> re-establishment in 1997]] In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]]. Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,<ref>''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.</ref> and despite counties no longer being required for postal purposes,<ref name=code>Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}</ref> Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.<ref>AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}</ref> ==Geography== {{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]] The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]<ref>{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}</ref> at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum & Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].<ref>{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}</ref> Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction. [[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]] The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&nbsp;m (646&nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]]. ===Rivers=== *[[River Chater]] *[[Eye Brook]] *[[River Gwash]] *[[River Welland]] ==Economy== There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of "[[Sundew (dragline)|Sundew]]" (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow. The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}</ref> However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].<ref>{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title="Rutland Bitter resurrected" ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}</ref> It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.<ref name="go-em.gov.uk">{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}</ref> In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county. This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}} |- | 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758 |- | 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840 |- | 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321 |} {{note|fn_1}} includes hunting and forestry {{note|fn_2}} includes energy and construction {{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured {{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding. As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}} ==Politics and subdivisions== [[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]] ===Rutland County Council=== [[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council. Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.<ref>{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &#124; Local News &#124; News &#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}</ref> ==== Future ==== In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.<ref>{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> ===Wards=== {{update|section|date=August 2024}} {{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards. {| class="wikitable" |- !Parliamentary constituency !Ward !Councillor !colspan=2|Party !Term of office |- | rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton<br />constituency]] |rowspan="2"| Barleythorpe |David Blanksby | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Sue Webb | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Braunston & Martinsthorpe |Edward Baines | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |William Cross | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Cottesmore |Samantha Harvey | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Abigail McCartney | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Exton |June Fox | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2016–23 |- |rowspan="1"| Greetham |Nick Begy | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Ketton |Gordon Brown | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Karen Payne | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Langham |Oliver Hemsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="1"| Lyddington |Andrew Brown | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Normanton |Kenneth Bool | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Gale Waller | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Oakham North East |Jeff Dale | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Alan Walters | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23<ref>{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="2"| Oakham North West |Paul Ainsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |Leah Toseland | {{Party name with colour| Labour Party (UK)}} |2021-23<ref>{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| Oakham South |Joanna Burrows | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |Paul Browne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Ray Payne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |rowspan="2"| Ryhall and Casterton |Richard Coleman | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |David Wilby | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="3"| Uppingham |Stephen Lambert | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Marc Oxley | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |Lucy Stephenson | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Whissendine |Rosemary Powell | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |} ===Parliamentary constituency=== [[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].<ref>{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}</ref> As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote. ===Civil parishes=== {{Main|List of civil parishes in Rutland}} The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]). == Demographics == {{See also|List of settlements in Rutland by population}} The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049. {| class="wikitable" |- ! Year ! Population |- | 1831 | 19,380 |- | 1861 | 21,861 |- | 1871 | 22,073 |- | 1881 | 21,434 |- | 1891 | 20,659 |- | 1901 | 19,709 |- | 1991 | 33,228 |- | 2001 | 34,560 |- | 2011 | 37,400<ref>{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}</ref> |- | 2021 | 41,049 |} At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow: Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.<ref>{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}</ref> At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}} The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of: *94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909 *1.5% [[British Asians|Asian]] - 647 *1.3% [[Black British people|Black]] - 552 *1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744 *0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198 The county's religious makeup at the 2021 census was: *55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728 *37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239 *0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258 *0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67 *0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125 *0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150 *0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53 *0.5% [[Religion in England|other]] - 201 *5.4% not stated - ??? In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}</ref> In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.<ref>{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}</ref> In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}</ref> found Rutland to be the "happiest county" in the mainland UK.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}</ref> ==Transport== A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}. Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.<ref>{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}</ref> Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.<ref>{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}</ref> == In popular culture == Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.<ref name="Larkin">{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}</ref> The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}} Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}</ref> However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}</ref> and it opened on 4 November 2020.<ref>{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}</ref> == Traditions == {{More citations needed section|date=June 2025}} Rutland's traditions include: *Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March *Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July) *Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]]. *Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years. == Education == {{See also|List of schools in Rutland}} Rutland is home to many state and independent schools. State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. == Places of interest == *[[Barnsdale Gardens]] *[[Lyddington Bede House]] *[[Oakham Castle]] *[[Rutland County Museum]], Oakham *[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] *[[Rutland Water]] *[[Tolethorpe Hall]] *[[The Viking Way]] *Rutland Water Nature Reserve ==See also== *[[Flag of Rutland]] *[[High Sheriff of Rutland]] *[[List of birds of Leicestershire and Rutland]] *[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]] *[[Lord Lieutenant of Rutland]] *[[Rutland Roman villa]] *[[Kesteven]] *[[Parts of Holland]] *[[Soke of Peterborough]] ==Notes== {{reflist|group=note}} ==References== {{Reflist}} == Bibliography == {{refbegin}} *{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}} *{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}} *{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}} {{refend}} ==External links== {{Commons category}} * {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}} *[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History & Record Society] {{Geographic Location |title = Neighbouring counties |Centre = Rutland |North = [[Lincolnshire]] |Northeast = [[Lincolnshire]] |East = [[Lincolnshire]]<br />[[Cambridgeshire]] |Southeast = [[Cambridgeshire]] |South = [[Northamptonshire]] |Southwest = [[Leicestershire]]<br />[[Northamptonshire]] |West = [[Leicestershire]] |Northwest = [[Leicestershire]] }} {{Navboxes |title=Articles and topics related to Rutland |state=collapsed |list1= {{Rutland}} {{East Midlands}} {{England counties}} {{Unitary authority areas of England}} }} {{Authority control}} [[Category:Rutland|*]] [[Category:Unitary authority districts of England]] [[Category:East Midlands]] [[Category:Local government districts of the East Midlands]] [[Category:Counties of England established in antiquity]] [[Category:Counties of England disestablished in 1974]] [[Category:Counties of England established in 1997]] [[Category:English unitary authorities created in 1997]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] nyg3n6ws2dq3684izhgq0iis8aen67i 421255 421254 2026-10-13T10:35:16Z Memon2025 21315 /* */ 421255 wikitext text/x-wiki {{Short description|County in England}} {{About|the English county}} {{Infobox English county | official_name = Rutland | other_name = | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg }} | image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East. | arms_link = | locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]] | coordinates = | region = [[East Midlands]] | established_date = 1 April 1997 | established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]] | preceded_by = | origin = [[Historic counties of England|Ancient]] | lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland | lord_lieutenant_name = Sarah Furness | high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland | ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other <ref>{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}</ref> | county_council = | unitary_council = [[Rutland County Council]] | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[Oakham]] | area_council_km2 = 382 | iso_code = GB-RUT | gss_code = E06000017 | nuts_code = UKF22 | MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]] | police = [[Leicestershire Police]] | website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}} | map_caption = Rutland within England }} '''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اولهه ۾ ليسٽر شائر، اتر اوڀر ۾ لنڪن شائر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ نارٿمپٽن شائر سان آهي. رٽلينڊ جو علائقو <small>382</small> چورس ڪلوميٽر (<small>147</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2022</small> ۾ ان جي آبادي اندازاً <small>39,500</small> هئي، جيڪا لنڊن شهر کان پوءِ ٻي ننڍي ۾ ننڍي رسمي ڪائونٽي آبادي هئي. ڪائونٽي ٻهراڙي آهي ۽ صرف شهر اولهه ۾ اوڪهم ۽ ڏکڻ ۾ اپنگهم آهن؛ ان جي ڳوٺن ۾ اتر ۾ ڪوٽسمور ۽ اوڀر ۾ ڪيٽون شامل آهن. مقامي حڪومتي مقصدن لاءِ رٽلينڊ هڪ وحداني اختيار وارو علائقو آهي. ڪائونٽي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽيز مان سڀ کان ننڍي هئي.<ref>{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}</ref> رٽلينڊ جي جاگرافي گهٽ، رولنگ ٽڪرين جي خاصيت آهي، جن مان سڀ کان وڌيڪ "ڪولڊ اوورٽن پارڪ" ۾ <small>197</small> ميٽر (<small>646</small> فوٽ) پوائنٽ آهي. رٽلينڊ واٽر <small>1970</small> جي ڏهاڪي ۾ ڪائونٽي جي مرڪز ۾ ٺاهيو ويو هو؛ هي ذخيرو هڪ قدرتي ذخيرو آهي جيڪو جهنگلي پکين لاءِ سياري گذارڻ جي جڳهه ۽ آسپري جي نسل جي جڳهه طور ڪم ڪري ٿو. رٽلينڊ ۾ پراگيتاريڪ آبادڪاري جا ٿورا ثبوت آهن؛ جڏهن ته، هڪ رومن موزائيڪ ۽ امڪاني فارمنگ ڪمپليڪس ڪيٽن ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}</ref> هي علائقو <small>5</small> صدي کان اينگلز آباد ڪيو هو ۽ بعد ۾ مرسيا جي بادشاهت جو حصو بڻيو. رٽلينڊ کي پهريون ڀيرو <small>1179</small> ۾ هڪ الڳ ڪائونٽي طور ذڪر ڪيو ويو هو ۽ اعليٰ وچين دور دوران ان جو گهڻو حصو ٻيلن ۾ پکڙيل هو ۽ شڪار جي ميدان طور استعمال ڪيو ويندو هو. <small>16</small> صدي دوران اون جو واپار اهم هو. ڪائونٽي ۾ پراڻيون عمارتون مقامي چونا پٿر يا لوهه جي پٿر مان ٺهيل آهن ۽ ڪيترن ئي ۾ ڪولي ويسٽن پٿر جي سليٽ يا ٿاچ جون ڇتيون آهن. رٽلينڊ جي مکيه صنعت زراعت آهي ۽ ڪيٽن جي ويجهو چونا پٿر جي کوٽائي آهي. ==History== {{Main|History of Rutland}} ===Etymology=== Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means "land belonging to Rōta", with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.<ref name="Eng">{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}</ref> ===Early history – 1974=== [[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire. The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is "one of the nation’s best-preserved Norman buildings" and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].<ref name="NHLE1073277">{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}</ref> By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike. Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].<ref>{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}</ref>[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]]. [[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.<ref>{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}</ref> ====Plans for reorganisation==== Rutland was included in the "East Midlands General Review Area" of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.<ref>Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.</ref> There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.<ref name=Hutton>{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}</ref> On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as "unique", while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.<ref name="Hansard">{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}</ref> The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.<ref name=Hutton /> ===District of Leicestershire (1974–1997)=== Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this. ===Unitary authority (1997–present)=== [[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's<br /> re-establishment in 1997]] In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]]. Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,<ref>''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.</ref> and despite counties no longer being required for postal purposes,<ref name=code>Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}</ref> Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.<ref>AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}</ref> ==Geography== {{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]] The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]<ref>{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}</ref> at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum & Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].<ref>{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}</ref> Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction. [[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]] The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&nbsp;m (646&nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]]. ===Rivers=== *[[River Chater]] *[[Eye Brook]] *[[River Gwash]] *[[River Welland]] ==Economy== There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of "[[Sundew (dragline)|Sundew]]" (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow. The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.<ref>{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}</ref> However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].<ref>{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title="Rutland Bitter resurrected" ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}</ref> It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.<ref name="go-em.gov.uk">{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}</ref> In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county. This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].<ref>{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}} |- | 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758 |- | 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840 |- | 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321 |} {{note|fn_1}} includes hunting and forestry {{note|fn_2}} includes energy and construction {{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured {{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding. As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}} ==Politics and subdivisions== [[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]] ===Rutland County Council=== [[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council. Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.<ref>{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &#124; Local News &#124; News &#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}</ref> ==== Future ==== In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.<ref>{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}</ref> ===Wards=== {{update|section|date=August 2024}} {{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards. {| class="wikitable" |- !Parliamentary constituency !Ward !Councillor !colspan=2|Party !Term of office |- | rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton<br />constituency]] |rowspan="2"| Barleythorpe |David Blanksby | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Sue Webb | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Braunston & Martinsthorpe |Edward Baines | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |William Cross | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Cottesmore |Samantha Harvey | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Abigail McCartney | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Exton |June Fox | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2016–23 |- |rowspan="1"| Greetham |Nick Begy | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Ketton |Gordon Brown | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Karen Payne | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Langham |Oliver Hemsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="1"| Lyddington |Andrew Brown | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Normanton |Kenneth Bool | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |Gale Waller | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="2"| Oakham North East |Jeff Dale | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019–23 |- |Alan Walters | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23<ref>{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}</ref> |- |rowspan="2"| Oakham North West |Paul Ainsley | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |Leah Toseland | {{Party name with colour| Labour Party (UK)}} |2021-23<ref>{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="3"| Oakham South |Joanna Burrows | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2019–23 |- |Paul Browne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Ray Payne | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |rowspan="2"| Ryhall and Casterton |Richard Coleman | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |David Wilby | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019-23 |- |rowspan="3"| Uppingham |Stephen Lambert | {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}} |2022-23 |- |Marc Oxley | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |- |Lucy Stephenson | {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}} |2019–23 |- |rowspan="1"| Whissendine |Rosemary Powell | {{Party name with colour| Independent (politician)}} |2019-23 |} ===Parliamentary constituency=== [[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].<ref>{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}</ref> As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote. ===Civil parishes=== {{Main|List of civil parishes in Rutland}} The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]). == Demographics == {{See also|List of settlements in Rutland by population}} The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049. {| class="wikitable" |- ! Year ! Population |- | 1831 | 19,380 |- | 1861 | 21,861 |- | 1871 | 22,073 |- | 1881 | 21,434 |- | 1891 | 20,659 |- | 1901 | 19,709 |- | 1991 | 33,228 |- | 2001 | 34,560 |- | 2011 | 37,400<ref>{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}</ref> |- | 2021 | 41,049 |} At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow: Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.<ref>{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}</ref> At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}} The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of: *94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909 *1.5% [[British Asians|Asian]] - 647 *1.3% [[Black British people|Black]] - 552 *1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744 *0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198 The county's religious makeup at the 2021 census was: *55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728 *37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239 *0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258 *0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67 *0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125 *0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150 *0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53 *0.5% [[Religion in England|other]] - 201 *5.4% not stated - ??? In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}</ref> In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.<ref>{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}</ref> In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]<ref>{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}</ref> found Rutland to be the "happiest county" in the mainland UK.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}</ref> ==Transport== A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}. Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.<ref>{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}</ref> Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.<ref>{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}</ref> == In popular culture == Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.<ref name="Larkin">{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}</ref> The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}} Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}</ref> However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}</ref> and it opened on 4 November 2020.<ref>{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}</ref> == Traditions == {{More citations needed section|date=June 2025}} Rutland's traditions include: *Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March *Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July) *Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]]. *Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years. == Education == {{See also|List of schools in Rutland}} Rutland is home to many state and independent schools. State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. == Places of interest == *[[Barnsdale Gardens]] *[[Lyddington Bede House]] *[[Oakham Castle]] *[[Rutland County Museum]], Oakham *[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] *[[Rutland Water]] *[[Tolethorpe Hall]] *[[The Viking Way]] *Rutland Water Nature Reserve ==See also== *[[Flag of Rutland]] *[[High Sheriff of Rutland]] *[[List of birds of Leicestershire and Rutland]] *[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]] *[[Lord Lieutenant of Rutland]] *[[Rutland Roman villa]] *[[Kesteven]] *[[Parts of Holland]] *[[Soke of Peterborough]] ==Notes== {{reflist|group=note}} ==References== {{Reflist}} == Bibliography == {{refbegin}} *{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}} *{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}} *{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}} {{refend}} ==External links== {{Commons category}} * {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}} *[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History & Record Society] {{Geographic Location |title = Neighbouring counties |Centre = Rutland |North = [[Lincolnshire]] |Northeast = [[Lincolnshire]] |East = [[Lincolnshire]]<br />[[Cambridgeshire]] |Southeast = [[Cambridgeshire]] |South = [[Northamptonshire]] |Southwest = [[Leicestershire]]<br />[[Northamptonshire]] |West = [[Leicestershire]] |Northwest = [[Leicestershire]] }} {{Navboxes |title=Articles and topics related to Rutland |state=collapsed |list1= {{Rutland}} {{East Midlands}} {{England counties}} {{Unitary authority areas of England}} }} {{Authority control}} [[Category:Rutland|*]] [[Category:Unitary authority districts of England]] [[Category:East Midlands]] [[Category:Local government districts of the East Midlands]] [[Category:Counties of England established in antiquity]] [[Category:Counties of England disestablished in 1974]] [[Category:Counties of England established in 1997]] [[Category:English unitary authorities created in 1997]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 71ledb153h4fprga67j4bmln34gjfzz 0 104106 421095 421064 2026-10-12T14:46:50Z Memon2025 21315 /* */ 421095 wikitext text/x-wiki '''ڪينٽ''' (Kent) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ”نارٿ ڊائونز“ (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ ”وائيٽ ڪلفس آف ڊوور“ (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ ”گرين سينڊ رج“ (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ ”ويلڊ“ (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ”ويلڊ“ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي. <ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي. <ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور", جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي - جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي. <ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==Ref== [[زمرو:ڪينٽ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] p3x3jitssaxtrzr1l17nn917xcr6epy 421096 421095 2026-10-12T14:47:50Z Memon2025 21315 /* */ 421096 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = ڪينٽ<br> Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ ”نارٿ ڊائونز“ (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ ”وائيٽ ڪلفس آف ڊوور“ (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ ”گرين سينڊ رج“ (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ ”ويلڊ“ (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ”ويلڊ“ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي. <ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي. <ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور", جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي - جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي. <ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==Ref== [[زمرو:ڪينٽ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] i9i1dz8e5pog5c32pn69eqg7eq6mvih 421098 421096 2026-10-12T14:51:45Z Memon2025 21315 /* */ 421098 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = ڪينٽ<br> Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ "نارٿ ڊائونز" (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ "وائيٽ ڪلفس آف ڊوور" (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ "گرين سينڊ رج" (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ "ويلڊ" (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ويلڊ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور"، جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي، جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==Ref== [[زمرو:ڪينٽ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] l4vc9q4pg4g78u2jqt92w1z45b5e2l5 421099 421098 2026-10-12T14:54:02Z Memon2025 21315 /* Ref */ 421099 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = ڪينٽ<br> Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ "نارٿ ڊائونز" (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ "وائيٽ ڪلفس آف ڊوور" (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ "گرين سينڊ رج" (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ "ويلڊ" (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ويلڊ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور"، جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي، جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==Ref== ==External links== {{Prone to spam|date=February 2013}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the ""long dead (2017)" Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> {{Commons category|Kent}} {{wikivoyage}} * [http://www.kent.gov.uk/ Kent County Council]&nbsp;– local government website * [https://www.bbc.co.uk/kent/places/names/index.shtml#a BBC&nbsp;– origins of Kent placenames] * [https://web.archive.org/web/20121002095724/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Kent] at the [[English Heritage Archive]] {{Adjacent communities |title = '''Neighbouring English counties and French department''' |Centre = Kent |North = [[Essex]] |Northeast = ''[[Thames Estuary]]'' |East = ''[[North Sea]]'' |Southeast = ''[[English Channel]]''<br />[[Pas de Calais]], France |South = [[East Sussex]] |Southwest = [[West Sussex]] |West = [[Surrey]] |Northwest = [[Greater London]] }} {{Kent}} {{England counties}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪينٽ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] cp1cq7oz9nk7imxzjprd805v6wq25cj 421100 421099 2026-10-12T14:58:41Z Memon2025 21315 421100 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = ڪينٽ<br> Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ "نارٿ ڊائونز" (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ "وائيٽ ڪلفس آف ڊوور" (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ "گرين سينڊ رج" (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ "ويلڊ" (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ويلڊ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور"، جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي، جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==Ref== ==حوالا== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Prone to spam|date=February 2013}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the ""long dead (2017)" Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> {{Commons category|Kent}} {{wikivoyage}} * [http://www.kent.gov.uk/ Kent County Council]&nbsp;– local government website * [https://www.bbc.co.uk/kent/places/names/index.shtml#a BBC&nbsp;– origins of Kent placenames] * [https://web.archive.org/web/20121002095724/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Kent] at the [[English Heritage Archive]] {{Adjacent communities |title = '''Neighbouring English counties and French department''' |Centre = Kent |North = [[Essex]] |Northeast = ''[[Thames Estuary]]'' |East = ''[[North Sea]]'' |Southeast = ''[[English Channel]]''<br />[[Pas de Calais]], France |South = [[East Sussex]] |Southwest = [[West Sussex]] |West = [[Surrey]] |Northwest = [[Greater London]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ڪينٽ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 5m7nnu2gji28nj71cmjp8xthtfmg6c4 421101 421100 2026-10-12T14:58:59Z Memon2025 21315 421101 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = ڪينٽ<br> Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ "نارٿ ڊائونز" (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ "وائيٽ ڪلفس آف ڊوور" (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ "گرين سينڊ رج" (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ "ويلڊ" (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ويلڊ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور"، جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي، جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==حوالا== ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Prone to spam|date=February 2013}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the ""long dead (2017)" Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> {{Commons category|Kent}} {{wikivoyage}} * [http://www.kent.gov.uk/ Kent County Council]&nbsp;– local government website * [https://www.bbc.co.uk/kent/places/names/index.shtml#a BBC&nbsp;– origins of Kent placenames] * [https://web.archive.org/web/20121002095724/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Kent] at the [[English Heritage Archive]] {{Adjacent communities |title = '''Neighbouring English counties and French department''' |Centre = Kent |North = [[Essex]] |Northeast = ''[[Thames Estuary]]'' |East = ''[[North Sea]]'' |Southeast = ''[[English Channel]]''<br />[[Pas de Calais]], France |South = [[East Sussex]] |Southwest = [[West Sussex]] |West = [[Surrey]] |Northwest = [[Greater London]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ڪينٽ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] j03y9dey3fdmkpasser37o5azd4amr9 421102 421101 2026-10-12T14:59:28Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 421102 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = ڪينٽ<br> Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ "نارٿ ڊائونز" (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ "وائيٽ ڪلفس آف ڊوور" (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ "گرين سينڊ رج" (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ "ويلڊ" (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ويلڊ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور"، جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي، جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Prone to spam|date=February 2013}} <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the ""long dead (2017)" Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> {{Commons category|Kent}} {{wikivoyage}} * [http://www.kent.gov.uk/ Kent County Council]&nbsp;– local government website * [https://www.bbc.co.uk/kent/places/names/index.shtml#a BBC&nbsp;– origins of Kent placenames] * [https://web.archive.org/web/20121002095724/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Kent] at the [[English Heritage Archive]] {{Adjacent communities |title = '''Neighbouring English counties and French department''' |Centre = Kent |North = [[Essex]] |Northeast = ''[[Thames Estuary]]'' |East = ''[[North Sea]]'' |Southeast = ''[[English Channel]]''<br />[[Pas de Calais]], France |South = [[East Sussex]] |Southwest = [[West Sussex]] |West = [[Surrey]] |Northwest = [[Greater London]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ڪينٽ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] lotgv2j6uj9qsctwek9c1ldnpsji7mi 421103 421102 2026-10-12T15:00:07Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 421103 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=June 2014}} {{Infobox English county | official_name = ڪينٽ<br> Kent | locator_map = {{Switcher | [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Kent within England''<hr /> | Ceremonial Kent | [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]<br />Historic Kent in the British Isles<hr /> | Historic Kent }} | image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png }} | image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]] | motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]'' | coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}} | region = [[South East England|South East]] | established_date = [[Historic counties of England|Ancient]] | county_town = [[Maidstone]] | largest_town = [[Maidstone]] | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent | lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]] | high_sheriff_office = High Sheriff of Kent | area_total_km2 = 3736 | area_total_rank = 10th | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}</ref><ref>{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}</ref> | ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]] {{Tree list}} ** 83.0% [[White British]] ** 6.4% [[Other White]] {{Tree list/end}} |4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}} | county_council = [[Kent County Council]] | admin_hq = [[Maidstone]] | area_council_km2 = 3544 | area_council_rank = 1st | iso_code = GB-KEN | ons_code = 29 | gss_code = E10000016 | nuts_code = UKJ42 | districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]] | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]] | 3 = [[Gravesham]] | 4 = [[Tonbridge and Malling]] | 5 = [[Medway]] | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]] | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]] | 8 = [[Borough of Swale|Swale]] | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]] | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]] | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]] | 12 = [[Thanet District|Thanet]] | 13 = [[Dover District|Dover]]}} | MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]] | police = [[Kent Police]] | website = {{URL|kent.gov.uk}} }} '''ڪينٽ''' (<small>Kent</small>) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (<small>Thames Estuary</small>) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,368</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>18</small><small>,32,300</small> هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (<small>conurbation</small>) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ "نارٿ ڊائونز" (<small>North</small> <small>Downs</small>) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ "وائيٽ ڪلفس آف ڊوور" (<small>White Cliffs of Dover</small>) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (<small>English Channel</small>) سان ملي ٿو.<ref>{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ "گرين سينڊ رج" (<small>Greensand</small> <small>Ridge</small>) ۽ "ويلڊ" (<small>Weald</small>) جا حصا شامل آهن؛ ويلڊ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (<small>Romney</small> <small>Marsh</small>) موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}</ref> نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (<small>High</small> <small>Weald</small>) کي ”قومي منظرنامي" طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (<small>Garden</small> <small>of</small> <small>England</small>) جو لقب ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. لنڊن ۽ "اسٽريٽ آف ڊوور"، جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي، جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي "جوٽس" پنهنجي آبادي قائم ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}</ref> ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (<small>Cinque Ports</small>) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.</ref> ”ڊوور ڪيسل“ (<small>Dover</small> <small>Castle</small>) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي" قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين ڳنڍڻا== <!-- {{No more links}} Please be cautious adding more external links. Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising. Excessive or inappropriate links will be removed. See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details. If there are already suitable links, propose additions or replacements on the article's talk page, or submit your link to the relevant category at the ""long dead (2017)" Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}. --> {{Commons category|Kent}} {{wikivoyage}} * [http://www.kent.gov.uk/ Kent County Council]&nbsp;– local government website * [https://www.bbc.co.uk/kent/places/names/index.shtml#a BBC&nbsp;– origins of Kent placenames] * [https://web.archive.org/web/20121002095724/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Kent] at the [[English Heritage Archive]] {{Authority control}} [[زمرو:ڪينٽ| ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] q3bj64374zy0todxn2nqe2huxtqz1ah 0 104107 421107 421051 2026-10-12T15:08:22Z Memon2025 21315 421107 wikitext text/x-wiki '''اوڀر سسڪس''' (East Sussex؛ تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|s|ɨ|k|s}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|County of England}} {{Other uses}} {{More citations needed|date=May 2022}} {{Use dmy dates|date=December 2023}} {{Infobox English county | official_name = East Sussex | other_name = | image_main = {{multiple images | border = infobox | perrow = 1 2 | total_width = 270px | image1 = Seven Sisters 02.JPG | image2 = All Saints Church, Mountfield (NHLE Code 1275863).JPG | image3 = Brighton royal pavilion Qmin.jpg }} | image_caption = The [[Seven Sisters, East Sussex|Seven Sisters]] cliffs, [[Mountfield, East Sussex|Mountfield]] church in the [[Weald]], and the [[Royal Pavilion, Brighton]] | flag_link = | arms_link = | locator_map = [[File:East Sussex UK locator map 2010.svg|200px|East Sussex within England]] | coordinates = {{Coord|50.94|N|0.37|E|region:GB-ESX_type:adm1st|display=inline,title}} | region = [[South East England]] | established_date = {{ubl|1974|([[Local Government Act 1972]])}} | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of East Sussex | lord_lieutenant_name = Andrew Blackman (2021–)<ref>{{cite web |url=https://www.east-sussex-lieutenancy.org.uk/about-us/about-the-lord-lieutenant |title=About the Lord Lieutenant – Personal Profile |publisher=Lieutenancy of East Sussex |access-date=3 March 2024 |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303120747/https://www.east-sussex-lieutenancy.org.uk/about-us/about-the-lord-lieutenant |url-status=live }}</ref> | high_sheriff_office = High Sheriff of East Sussex | ethnicity = | county_council = [[East Sussex County Council]] | admin_hq = [[Lewes]] | iso_code = GB-ESX | gss_code = E10000011 | nuts_code = TLJ22 | districts_map = [[File:East Sussex numbered districts (1997-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Brighton and Hove]] | 2 = [[Lewes District|Lewes]] | 3 = [[Wealden District|Wealden]] | 4 = [[Eastbourne]] | 5 = [[Rother District|Rother]] | 6 = [[Hastings]]}} | MPs = [[List of parliamentary constituencies in East Sussex|9 MPs]] | police = | website = {{URL|https://eastsussex.gov.uk}} }} '''East Sussex''' is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[South East England]]. It is bordered by [[Kent]] to the north-east, [[West Sussex]] to the west, [[Surrey]] to the north-west, and the [[English Channel]] to the south. The largest settlement is the city of [[Brighton and Hove]]. The county has an area of {{Convert|1792|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=East Sussex}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. The largest settlements are on the coast, and include [[Brighton]] and [[Hove]] in the south-west, [[Eastbourne]] in the south, and [[Hastings]] in the south-east. Away from the coast the county is largely rural, and its settlements include [[Crowborough]] in the north, [[Hailsham]] in the south-centre, and [[Lewes]] in the west. For [[Local government in England|local government]] purposes East Sussex comprises a [[non-metropolitan county]], with five districts, and the [[Unitary authorities of England|unitary authority]] of Brighton and Hove. East Sussex and West Sussex [[Historic counties of England|historically]] formed a single county, [[Sussex]]. The north east of East Sussex is part of the [[Weald]], a [[sandstone]] [[anticline]] that was once an extensive woodland. The highest point in this area is Crowborough Hill ({{Convert|242|m|ft|abbr=on}}), part of the High Weald uplands. The south west of the county is part of the [[South Downs]], a rolling [[chalk]] [[escarpment]] that stretches west into West Sussex and Hampshire. [[Ditchling Beacon]] ({{Convert|248|m|ft|abbr=on}}) is the highest point. Where the downs reach the sea, they form high cliffs such as the [[Seven Sisters, East Sussex|Seven Sisters]], where eroded [[dry valley]]s create an undulating skyline.<ref>{{Cite web |title=East Sussex {{!}} Coastal Towns, Beaches, South Downs |url=https://www.britannica.com/place/East-Sussex |access-date=24 July 2023 |website=Britannica |language=en |archive-date=24 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724143943/https://www.britannica.com/place/East-Sussex |url-status=live }}</ref> The county does not contain large rivers, but its largest are the [[River Rother, East Sussex|Rother]], which forms part of the boundary with Kent, the [[River Cuckmere|Cuckmere]], and the [[River Ouse, Sussex|Ouse]], which rises in West Sussex and flows through [[Lewes]] before reaching the English Channel at [[Newhaven, East Sussex|Newhaven]].<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Sussex |volume= 26 |pages=165–168 |short=1}}</ref> [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] lmg57t5l5b5zkhrv6au5rl0l6ynrntp 421108 421107 2026-10-12T15:08:52Z Memon2025 21315 /* */ 421108 wikitext text/x-wiki '''اوڀر سسڪس''' (East Sussex؛ تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|s|ɨ|k|s}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. {{Short description|County of England}} {{Other uses}} {{Infobox English county | official_name = East Sussex | other_name = | image_main = {{multiple images | border = infobox | perrow = 1 2 | total_width = 270px | image1 = Seven Sisters 02.JPG | image2 = All Saints Church, Mountfield (NHLE Code 1275863).JPG | image3 = Brighton royal pavilion Qmin.jpg }} | image_caption = The [[Seven Sisters, East Sussex|Seven Sisters]] cliffs, [[Mountfield, East Sussex|Mountfield]] church in the [[Weald]], and the [[Royal Pavilion, Brighton]] | flag_link = | arms_link = | locator_map = [[File:East Sussex UK locator map 2010.svg|200px|East Sussex within England]] | coordinates = {{Coord|50.94|N|0.37|E|region:GB-ESX_type:adm1st|display=inline,title}} | region = [[South East England]] | established_date = {{ubl|1974|([[Local Government Act 1972]])}} | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of East Sussex | lord_lieutenant_name = Andrew Blackman (2021–)<ref>{{cite web |url=https://www.east-sussex-lieutenancy.org.uk/about-us/about-the-lord-lieutenant |title=About the Lord Lieutenant – Personal Profile |publisher=Lieutenancy of East Sussex |access-date=3 March 2024 |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303120747/https://www.east-sussex-lieutenancy.org.uk/about-us/about-the-lord-lieutenant |url-status=live }}</ref> | high_sheriff_office = High Sheriff of East Sussex | ethnicity = | county_council = [[East Sussex County Council]] | admin_hq = [[Lewes]] | iso_code = GB-ESX | gss_code = E10000011 | nuts_code = TLJ22 | districts_map = [[File:East Sussex numbered districts (1997-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Brighton and Hove]] | 2 = [[Lewes District|Lewes]] | 3 = [[Wealden District|Wealden]] | 4 = [[Eastbourne]] | 5 = [[Rother District|Rother]] | 6 = [[Hastings]]}} | MPs = [[List of parliamentary constituencies in East Sussex|9 MPs]] | police = | website = {{URL|https://eastsussex.gov.uk}} }} '''East Sussex''' is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[South East England]]. It is bordered by [[Kent]] to the north-east, [[West Sussex]] to the west, [[Surrey]] to the north-west, and the [[English Channel]] to the south. The largest settlement is the city of [[Brighton and Hove]]. The county has an area of {{Convert|1792|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=East Sussex}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. The largest settlements are on the coast, and include [[Brighton]] and [[Hove]] in the south-west, [[Eastbourne]] in the south, and [[Hastings]] in the south-east. Away from the coast the county is largely rural, and its settlements include [[Crowborough]] in the north, [[Hailsham]] in the south-centre, and [[Lewes]] in the west. For [[Local government in England|local government]] purposes East Sussex comprises a [[non-metropolitan county]], with five districts, and the [[Unitary authorities of England|unitary authority]] of Brighton and Hove. East Sussex and West Sussex [[Historic counties of England|historically]] formed a single county, [[Sussex]]. The north east of East Sussex is part of the [[Weald]], a [[sandstone]] [[anticline]] that was once an extensive woodland. The highest point in this area is Crowborough Hill ({{Convert|242|m|ft|abbr=on}}), part of the High Weald uplands. The south west of the county is part of the [[South Downs]], a rolling [[chalk]] [[escarpment]] that stretches west into West Sussex and Hampshire. [[Ditchling Beacon]] ({{Convert|248|m|ft|abbr=on}}) is the highest point. Where the downs reach the sea, they form high cliffs such as the [[Seven Sisters, East Sussex|Seven Sisters]], where eroded [[dry valley]]s create an undulating skyline.<ref>{{Cite web |title=East Sussex {{!}} Coastal Towns, Beaches, South Downs |url=https://www.britannica.com/place/East-Sussex |access-date=24 July 2023 |website=Britannica |language=en |archive-date=24 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724143943/https://www.britannica.com/place/East-Sussex |url-status=live }}</ref> The county does not contain large rivers, but its largest are the [[River Rother, East Sussex|Rother]], which forms part of the boundary with Kent, the [[River Cuckmere|Cuckmere]], and the [[River Ouse, Sussex|Ouse]], which rises in West Sussex and flows through [[Lewes]] before reaching the English Channel at [[Newhaven, East Sussex|Newhaven]].<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Sussex |volume= 26 |pages=165–168 |short=1}}</ref> [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] bq6cnffhz9kkskq22om3f42u98jklx9 0 104108 421105 421055 2026-10-12T15:05:40Z Memon2025 21315 /* */ 421105 wikitext text/x-wiki '''اولهه سسيڪس''' (West Sussex) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. {{short description|County of England}} {{for-multi|the former constituencies|West Sussex (UK Parliament constituency)|and|West Sussex (European Parliament constituency)}} {{Use dmy dates|date=September 2015}} {{Use British English|date=July 2015}} {{Infobox English county | official_name = West Sussex | other_name = | image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2|total_width=270px | image1 = South Downs Way - Landale brothers view (cropped).jpg | image2 = Fishing boats on Bognor Regis beach - geograph.org.uk - 854014.jpg | image3 = The Old Punch Bowl, 101 High Street, Crawley (NHLE Code 1187036) (August 2016) (5).JPG }} | image_caption = The [[South Downs]] near [[Steyning]];<br> the beach and [[Bognor Regis Pier|pier]] at [[Bognor Regis]]; and the [[Old Punch Bowl]] pub in [[Crawley]], a [[Wealden hall house]] | flag_link = | arms_link = | locator_map = [[File:West Sussex UK locator map 2010.svg|200px|West Sussex within England]] | coordinates = {{coord|50|55|N|0|30|W|region:GB|display=inline,title}} | region = [[South East England]] | established_date = 1974 | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of West Sussex | lord_lieutenant_name = Lady Emma Barnard<ref>{{cite web|title=The West Sussex Lieutenancy|url=https://www.westsussexlieutenancy.org.uk/copy-of-the-lord-lieutenant|access-date=3 March 2024 }}</ref> | high_sheriff_office = High Sheriff of West Sussex | area_total_km2 = {{English cerem counties|ARE=West Sussex}} | area_total_rank = {{English cerem counties|ARK=West Sussex}} | ethnicity = {{Unbulleted list | 91.0% [[White people in the United Kingdom|White]] | 4.3% [[British Asians|Asian]] | 2.4% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] | 1.3% [[Black British people|Black]] | 1.0% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} ([[2021 United Kingdom census|2021 census]])<ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021|id=E10000032|title=West Sussex County|access-date=4 December 2023}}</ref> | county_council = [[West Sussex County Council]] | unitary_council = | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[Chichester]] | iso_code = GB-WSX | gss_code = E10000032 | nuts_code = TLJ24 | districts_map = [[File:West Sussex numbered districts.svg|200px]] | districts_key = | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Worthing]] | 2 = [[Arun District|Arun]] | 3 = [[Chichester District|Chichester]] | 4 = [[Horsham District|Horsham]] | 5 = [[Crawley]] | 6 = [[Mid Sussex District|Mid Sussex]] | 7 = [[Adur District|Adur]]}} | MPs = [[List of parliamentary constituencies in West Sussex|8 MPs]] | police = [[Sussex Police]] | website = {{URL|westsussex.gov.uk}} }} '''West Sussex''' is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[South East England]]. It is bordered by [[Surrey]] to the north, [[East Sussex]] to the east, the [[English Channel]] to the south, and [[Hampshire]] to the west. The largest settlement is [[Crawley]]. The county has a land area of {{convert|{{English cerem counties|ARE=West Sussex}}|km2}} and an estimated population of 925,000 in 2026.<ref>{{Cite web |title=Home - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/ |access-date=2026-09-18 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> The largest settlements are on the coast, and include the towns of [[Bognor Regis]], [[Littlehampton]], and [[Worthing]]; the last two are part of the [[Brighton and Hove built-up area]], which extends into East Sussex. The interior of the county is generally rural, and contains the towns of Crawley and [[Horsham]] in the north-east and the city of [[Chichester]] in the south-west. For [[Local government in England|local government]] purposes West Sussex is a [[non-metropolitan county]] with seven districts. West Sussex and East Sussex were [[Historic counties of England|historically]] a single county, [[Sussex]]. The [[South Downs]] are a defining feature of the county, crossing it from east to west and dividing the north and south. The downs are a [[chalk]] [[escarpment]] which falls away sharply into the [[Weald]] to the north and more gently toward the south, where there is a narrow strip of flat land between the hills and the coast. The coastal strip widens to the west, where it is punctuated by [[Chichester Harbour]], a [[ria]]. The county has a long history of human settlement dating back to the [[Lower Paleolithic]] era. During the [[Roman conquest of Britain]], Romans conquered the [[Atrebates]], West Sussex's indigenous Britons, and incorporated the area as a [[Regni|Roman province]]. During the [[Early Middle Ages]], the [[Anglo-Saxons|Saxons]] settled the area, establishing the [[Kingdom of Sussex]] in 477, which lasted until {{Circa|827}} when the kingdom was annexed by [[Wessex]]. It is home to [[Gatwick Airport]], the UK's the second-busiest airport by total passenger traffic. The county has a number of [[stately home]]s including [[Goodwood House|Goodwood]], [[Petworth House]] and [[Uppark]], and [[castles]] such as [[Arundel Castle]] and [[Bramber Castle]]. [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] eu2oxtqmln1wo63x6z1kn4hwwi77wzp 421106 421105 2026-10-12T15:06:29Z Memon2025 21315 /* */ 421106 wikitext text/x-wiki '''اولهه سسيڪس''' (West Sussex) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. {{short description|County of England}} {{Infobox English county | official_name = West Sussex | other_name = | image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2|total_width=270px | image1 = South Downs Way - Landale brothers view (cropped).jpg | image2 = Fishing boats on Bognor Regis beach - geograph.org.uk - 854014.jpg | image3 = The Old Punch Bowl, 101 High Street, Crawley (NHLE Code 1187036) (August 2016) (5).JPG }} | image_caption = The [[South Downs]] near [[Steyning]];<br> the beach and [[Bognor Regis Pier|pier]] at [[Bognor Regis]]; and the [[Old Punch Bowl]] pub in [[Crawley]], a [[Wealden hall house]] | flag_link = | arms_link = | locator_map = [[File:West Sussex UK locator map 2010.svg|200px|West Sussex within England]] | coordinates = {{coord|50|55|N|0|30|W|region:GB|display=inline,title}} | region = [[South East England]] | established_date = 1974 | established_by = | preceded_by = | origin = | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of West Sussex | lord_lieutenant_name = Lady Emma Barnard<ref>{{cite web|title=The West Sussex Lieutenancy|url=https://www.westsussexlieutenancy.org.uk/copy-of-the-lord-lieutenant|access-date=3 March 2024 }}</ref> | high_sheriff_office = High Sheriff of West Sussex | area_total_km2 = {{English cerem counties|ARE=West Sussex}} | area_total_rank = {{English cerem counties|ARK=West Sussex}} | ethnicity = {{Unbulleted list | 91.0% [[White people in the United Kingdom|White]] | 4.3% [[British Asians|Asian]] | 2.4% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] | 1.3% [[Black British people|Black]] | 1.0% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} ([[2021 United Kingdom census|2021 census]])<ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021|id=E10000032|title=West Sussex County|access-date=4 December 2023}}</ref> | county_council = [[West Sussex County Council]] | unitary_council = | unitary_council1 = | government = | joint_committees = | admin_hq = [[Chichester]] | iso_code = GB-WSX | gss_code = E10000032 | nuts_code = TLJ24 | districts_map = [[File:West Sussex numbered districts.svg|200px]] | districts_key = | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Worthing]] | 2 = [[Arun District|Arun]] | 3 = [[Chichester District|Chichester]] | 4 = [[Horsham District|Horsham]] | 5 = [[Crawley]] | 6 = [[Mid Sussex District|Mid Sussex]] | 7 = [[Adur District|Adur]]}} | MPs = [[List of parliamentary constituencies in West Sussex|8 MPs]] | police = [[Sussex Police]] | website = {{URL|westsussex.gov.uk}} }} '''West Sussex''' is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[South East England]]. It is bordered by [[Surrey]] to the north, [[East Sussex]] to the east, the [[English Channel]] to the south, and [[Hampshire]] to the west. The largest settlement is [[Crawley]]. The county has a land area of {{convert|{{English cerem counties|ARE=West Sussex}}|km2}} and an estimated population of 925,000 in 2026.<ref>{{Cite web |title=Home - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/ |access-date=2026-09-18 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> The largest settlements are on the coast, and include the towns of [[Bognor Regis]], [[Littlehampton]], and [[Worthing]]; the last two are part of the [[Brighton and Hove built-up area]], which extends into East Sussex. The interior of the county is generally rural, and contains the towns of Crawley and [[Horsham]] in the north-east and the city of [[Chichester]] in the south-west. For [[Local government in England|local government]] purposes West Sussex is a [[non-metropolitan county]] with seven districts. West Sussex and East Sussex were [[Historic counties of England|historically]] a single county, [[Sussex]]. The [[South Downs]] are a defining feature of the county, crossing it from east to west and dividing the north and south. The downs are a [[chalk]] [[escarpment]] which falls away sharply into the [[Weald]] to the north and more gently toward the south, where there is a narrow strip of flat land between the hills and the coast. The coastal strip widens to the west, where it is punctuated by [[Chichester Harbour]], a [[ria]]. The county has a long history of human settlement dating back to the [[Lower Paleolithic]] era. During the [[Roman conquest of Britain]], Romans conquered the [[Atrebates]], West Sussex's indigenous Britons, and incorporated the area as a [[Regni|Roman province]]. During the [[Early Middle Ages]], the [[Anglo-Saxons|Saxons]] settled the area, establishing the [[Kingdom of Sussex]] in 477, which lasted until {{Circa|827}} when the kingdom was annexed by [[Wessex]]. It is home to [[Gatwick Airport]], the UK's the second-busiest airport by total passenger traffic. The county has a number of [[stately home]]s including [[Goodwood House|Goodwood]], [[Petworth House]] and [[Uppark]], and [[castles]] such as [[Arundel Castle]] and [[Bramber Castle]]. [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 4qzi35slvafw10qpiwhqhydwkibmyrh 0 104112 421073 2026-10-12T11:59:17Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9467990|ویلٹشائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421073 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=وِلٽشائر|flag_image=[[فائل:County Flag of Wiltshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Wiltshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Wiltshire Council.jpg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Wiltshire|locator_map=[[فائل:Wiltshire UK locator map 2010.svg|200px|Wiltshire within England]]|coordinates={{coord|51|20|N|1|55|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[ڏکڻ اولهه انگلينڊ]]|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Sarah Rose Troughton|high_sheriff_name=William Wyldbore-Smith|area_total_km2=3485|area_total_rank=14th|ethnicity=96.7% White<br/>1.3% Asian<br/> 1.2% Mixed Race<br/> 0.6% Black<br/> 0.2% Other|unitary_council=[[Wiltshire Council]]|admin_hq=[[ٹروبرج]]|iso_code=GB-WIL|ons_code=00HY|gss_code=E06000054|nuts_code=UKK15|districts_map=[[فائل:Wiltshire Ceremonial Numbered 2009.png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary|districts_list=#Wiltshire #[[بورو سوینڈون|Swindon]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Wiltshire|List of MPs]]|police=[[Wiltshire Police]]|website={{URL|www.wiltshire.gov.uk}}}} '''وِلٽشائر''' (Wiltshire) ڏکڻ اولهه انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. o5dfxirippa44p0uptztim385t19o79 421074 421073 2026-10-12T12:00:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421074 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=وِلٽشائر|flag_image=[[فائل:County Flag of Wiltshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Wiltshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Wiltshire Council.jpg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Wiltshire|locator_map=[[فائل:Wiltshire UK locator map 2010.svg|200px|Wiltshire within England]]|coordinates={{coord|51|20|N|1|55|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[ڏکڻ اولهه انگلينڊ]]|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Sarah Rose Troughton|high_sheriff_name=William Wyldbore-Smith|area_total_km2=3485|area_total_rank=14th|ethnicity=96.7% White<br/>1.3% Asian<br/> 1.2% Mixed Race<br/> 0.6% Black<br/> 0.2% Other|unitary_council=[[Wiltshire Council]]|admin_hq=[[ٹروبرج]]|iso_code=GB-WIL|ons_code=00HY|gss_code=E06000054|nuts_code=UKK15|districts_map=[[فائل:Wiltshire Ceremonial Numbered 2009.png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary|districts_list=#Wiltshire #[[بورو سوینڈون|Swindon]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Wiltshire|List of MPs]]|police=[[Wiltshire Police]]|website={{URL|www.wiltshire.gov.uk}}}} '''وِلٽشائر''' (Wiltshire) ڏکڻ اولهه انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] n648lah5wlh0zabpd8f1jj2y6qi1hr7 421075 421074 2026-10-12T12:00:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421075 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=وِلٽشائر|flag_image=[[فائل:County Flag of Wiltshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Wiltshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Wiltshire Council.jpg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Wiltshire|locator_map=[[فائل:Wiltshire UK locator map 2010.svg|200px|Wiltshire within England]]|coordinates={{coord|51|20|N|1|55|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[ڏکڻ اولهه انگلينڊ]]|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Sarah Rose Troughton|high_sheriff_name=William Wyldbore-Smith|area_total_km2=3485|area_total_rank=14th|ethnicity=96.7% White<br/>1.3% Asian<br/> 1.2% Mixed Race<br/> 0.6% Black<br/> 0.2% Other|unitary_council=[[Wiltshire Council]]|admin_hq=[[ٹروبرج]]|iso_code=GB-WIL|ons_code=00HY|gss_code=E06000054|nuts_code=UKK15|districts_map=[[فائل:Wiltshire Ceremonial Numbered 2009.png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary|districts_list=#Wiltshire #[[بورو سوینڈون|Swindon]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Wiltshire|List of MPs]]|police=[[Wiltshire Police]]|website={{URL|www.wiltshire.gov.uk}}}} '''وِلٽشائر''' (Wiltshire) ڏکڻ اولهه انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 23b5tn9dmw8occc17ypggn1qp7epxz2 0 104113 421076 2026-10-12T12:09:42Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1374198417|Westmorland]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421076 wikitext text/x-wiki {{Infobox former Subdivision||native_name=Westmorland|Name=ويسٽمورلينڊ|subdivision=[[انگلينڊ]]|subdivision_type=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي ڪائونٽي]]}}'''ويسٽميرلينڊ (Westmorland؛''' {{IPAc-en|ˈ|w|ɛ|s|t|m|ər|l|ə|n|d}})''،'' اتر اولهه انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي طور تي هڪ ڪائونٽي]] هو. هن علائقي ۾ ليڪ ڊسٽرڪٽ (Lake District) جو حصو ۽ ايڊن جي ڏکڻ واري وادي شامل هئي ۽ ان جا رهواسي ويسٽميرين جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا. ڪائونٽي جو انتظامي ڪم 12هين صدي کان 1974ع تائين هو، جڏهن ان کي [[ڪمبرلينڊ]]، [[يارڪشائر]] جي سيڊبرگ علائقي، ۽ لنڪاشائر جي فرنس (Furness) علائقي سان گڏ ڪمبريا ۾ شامل ڪيو ويو. اهو پنهنجو نالو ويسٽمورلينڊ ۽ فرنس يونٽري اٿارٽي ايريا کي ڏئي ٿو، جيڪو تاريخي ڪائونٽي کان وڏي علائقي تي پکڙيل آهي. <ref>{{Cite news |date=5 November 2021 |title=Names for two controversial Cumbria councils revealed |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-cumbria-59183200 |publisher=BBC News}}</ref> mnr54w1ecs502b86k33ww9hzw536g34 421077 421076 2026-10-12T12:10:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421077 wikitext text/x-wiki {{Infobox former Subdivision||native_name=Westmorland|Name=ويسٽمورلينڊ|subdivision=[[انگلينڊ]]|subdivision_type=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي ڪائونٽي]]}}'''ويسٽميرلينڊ (Westmorland؛''' {{IPAc-en|ˈ|w|ɛ|s|t|m|ər|l|ə|n|d}})''،'' اتر اولهه انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي جيڪو [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|تاريخي طور تي هڪ ڪائونٽي]] هو. هن علائقي ۾ ليڪ ڊسٽرڪٽ (Lake District) جو حصو ۽ ايڊن جي ڏکڻ واري وادي شامل هئي ۽ ان جا رهواسي ويسٽميرين جي نالي سان سڃاتا ويندا هئا. ڪائونٽي جو انتظامي ڪم 12هين صدي کان 1974ع تائين هو، جڏهن ان کي [[ڪمبرلينڊ]]، [[يارڪشائر]] جي سيڊبرگ علائقي، ۽ لنڪاشائر جي فرنس (Furness) علائقي سان گڏ ڪمبريا ۾ شامل ڪيو ويو. اهو پنهنجو نالو ويسٽمورلينڊ ۽ فرنس يونٽري اٿارٽي ايريا کي ڏئي ٿو، جيڪو تاريخي ڪائونٽي کان وڏي علائقي تي پکڙيل آهي. <ref>{{Cite news |date=5 November 2021 |title=Names for two controversial Cumbria councils revealed |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-cumbria-59183200 |publisher=BBC News}}</ref> [[زمرو:انگلينڊ]] s6hasp9u821kgo5vzryj0rdb3mrz735 0 104114 421082 2026-10-12T12:25:22Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/10508374|واروکشائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421082 wikitext text/x-wiki '''وارڪشائر''' (Warwickshire) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ خشڪي سان بند غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. 9w7tziywrigz52igmp2ii7xsojmj95u 421083 421082 2026-10-12T12:25:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421083 wikitext text/x-wiki '''وارڪشائر''' (Warwickshire) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ خشڪي سان بند غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] ge8ltledawf7krclgnkpzahfulehu0v 0 104115 421084 2026-10-12T13:46:00Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/6916618|سسیکس]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421084 wikitext text/x-wiki '''سسيڪس''' (Sussex)، [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|جي هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي [[گڏيل بادشاھت|.]] tpkimd96qxhfzdqmaulgwvjo13u9ef3 421085 421084 2026-10-12T13:46:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421085 wikitext text/x-wiki '''سسيڪس''' (Sussex)، [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|جي هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي [[گڏيل بادشاھت|.]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] owhm0v1mop4mtgxg7es3qaf61xkw6wb 0 104116 421086 2026-10-12T13:51:35Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9685477|مغربی یارکشائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421086 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|flag_image=|official_name=اولهه يارڪشائر <br/>West Yorkshire|locator_map=[[تصویر:West Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|انگلستان میں مغربی یارکشائر]]|coordinates={{coord|53|45|N|1|40|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=يارڪشائر ۽ همبر|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|preceded_by=ويسٽ رائڊنگ، [[يارڪشائر]]|origin=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=[[Ingrid Roscoe]]|high_sheriff_name=Ed Anderson|area_total_km2=2029|area_total_rank=29th|ethnicity=81.8% White<br>11.6% S. Asian<br>2.1% Mixed<br>2.1% Black<br>2.4% Other|government=[[West Yorkshire Combined Authority]]|admin_hq=[[لیڈز]]|ons_code=2F|gss_code=E11000006|nuts_code=UKE4|districts_map=[[تصویر:West Yorkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key=[[میٹروپولیٹن بورو|Metropolitan districts]]|districts_list=#[[لیڈز شہر]] #[[ویکفیلڈ شہر]] #[[کرکلیز]] #[[کلڈرڈیل]] #[[بریڈفورڈ شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in West Yorkshire|List of MPs]]|police=[[West Yorkshire Police]]|website={{URL|www.westyorks-ca.gov.uk}} {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}}} اولهه يارڪشائر (West Yorkshire) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. 9xo5kprrrx33h3rhtcz6ooe3ewy2kk0 421087 421086 2026-10-12T13:52:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421087 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|flag_image=|official_name=اولهه يارڪشائر <br/>West Yorkshire|locator_map=[[تصویر:West Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|انگلستان میں مغربی یارکشائر]]|coordinates={{coord|53|45|N|1|40|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=يارڪشائر ۽ همبر|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|preceded_by=ويسٽ رائڊنگ، [[يارڪشائر]]|origin=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=[[Ingrid Roscoe]]|high_sheriff_name=Ed Anderson|area_total_km2=2029|area_total_rank=29th|ethnicity=81.8% White<br>11.6% S. Asian<br>2.1% Mixed<br>2.1% Black<br>2.4% Other|government=[[West Yorkshire Combined Authority]]|admin_hq=[[لیڈز]]|ons_code=2F|gss_code=E11000006|nuts_code=UKE4|districts_map=[[تصویر:West Yorkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key=[[میٹروپولیٹن بورو|Metropolitan districts]]|districts_list=#[[لیڈز شہر]] #[[ویکفیلڈ شہر]] #[[کرکلیز]] #[[کلڈرڈیل]] #[[بریڈفورڈ شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in West Yorkshire|List of MPs]]|police=[[West Yorkshire Police]]|website={{URL|www.westyorks-ca.gov.uk}} {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}}} اولهه يارڪشائر (West Yorkshire) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 7zhkt3sd60gxynaqjzk6ikjkzey6woh 0 104117 421111 2026-10-12T15:27:56Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/11860751|حوثی]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421111 wikitext text/x-wiki '''انصار الله تحريڪ''' يا '''حوثي''' [[يمن|يمني]] [[زيدي شيعہ|زيدي شيعن]] جي هڪ تحريڪ آهي، جن جا نظريا شيعن کان وڌيڪ [[سني اسلام|سني]] جي ويجهو آهن، جيڪا مذهب ۽ [[سياست]] ٻنهي ۾ [[حزب الله]] جي نقش قدم تي هلي ٿي. انهن کي حوثي سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق تحريڪ جي پهرين اڳواڻ حسين بدرالدين الحوثي سان هو، جنهن يمني حڪومت ۽ سندس حمايتين جي وچ ۾ اختلاف پيدا ڪري تڪرار کي ڀڙڪايو، جڏهن ته انهن جي تنظيم لاءِ انهن جو پنهنجو تجويز ڪيل نالو "الشباب المومن" آهي. rsrcjhgusxw1vmf72oq08izpqu88liq 421112 421111 2026-10-12T15:28:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يمن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421112 wikitext text/x-wiki '''انصار الله تحريڪ''' يا '''حوثي''' [[يمن|يمني]] [[زيدي شيعہ|زيدي شيعن]] جي هڪ تحريڪ آهي، جن جا نظريا شيعن کان وڌيڪ [[سني اسلام|سني]] جي ويجهو آهن، جيڪا مذهب ۽ [[سياست]] ٻنهي ۾ [[حزب الله]] جي نقش قدم تي هلي ٿي. انهن کي حوثي سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق تحريڪ جي پهرين اڳواڻ حسين بدرالدين الحوثي سان هو، جنهن يمني حڪومت ۽ سندس حمايتين جي وچ ۾ اختلاف پيدا ڪري تڪرار کي ڀڙڪايو، جڏهن ته انهن جي تنظيم لاءِ انهن جو پنهنجو تجويز ڪيل نالو "الشباب المومن" آهي. [[زمرو:يمن]] szppyxqqizhthlvf6u0x0mr3qfgkuxr 421113 421112 2026-10-12T15:29:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تحريڪون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421113 wikitext text/x-wiki '''انصار الله تحريڪ''' يا '''حوثي''' [[يمن|يمني]] [[زيدي شيعہ|زيدي شيعن]] جي هڪ تحريڪ آهي، جن جا نظريا شيعن کان وڌيڪ [[سني اسلام|سني]] جي ويجهو آهن، جيڪا مذهب ۽ [[سياست]] ٻنهي ۾ [[حزب الله]] جي نقش قدم تي هلي ٿي. انهن کي حوثي سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق تحريڪ جي پهرين اڳواڻ حسين بدرالدين الحوثي سان هو، جنهن يمني حڪومت ۽ سندس حمايتين جي وچ ۾ اختلاف پيدا ڪري تڪرار کي ڀڙڪايو، جڏهن ته انهن جي تنظيم لاءِ انهن جو پنهنجو تجويز ڪيل نالو "الشباب المومن" آهي. [[زمرو:يمن]] [[زمرو:تحريڪون بلحاظ ملڪ]] ooo8coueocuisrgfq6lpy3xvnsoao8r 421114 421113 2026-10-12T15:30:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سياسي تحريڪون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421114 wikitext text/x-wiki '''انصار الله تحريڪ''' يا '''حوثي''' [[يمن|يمني]] [[زيدي شيعہ|زيدي شيعن]] جي هڪ تحريڪ آهي، جن جا نظريا شيعن کان وڌيڪ [[سني اسلام|سني]] جي ويجهو آهن، جيڪا مذهب ۽ [[سياست]] ٻنهي ۾ [[حزب الله]] جي نقش قدم تي هلي ٿي. انهن کي حوثي سڏيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق تحريڪ جي پهرين اڳواڻ حسين بدرالدين الحوثي سان هو، جنهن يمني حڪومت ۽ سندس حمايتين جي وچ ۾ اختلاف پيدا ڪري تڪرار کي ڀڙڪايو، جڏهن ته انهن جي تنظيم لاءِ انهن جو پنهنجو تجويز ڪيل نالو "الشباب المومن" آهي. [[زمرو:يمن]] [[زمرو:تحريڪون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سياسي تحريڪون]] i8sz8i4a2qsrkoxd9pv2u9z5jtjwycf 14 104118 421115 2026-10-12T18:18:54Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 421115 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 104119 421119 2026-10-12T19:20:44Z JogiAsad 4693 /* سنڌي ٽپڻو/ڪيلينڊر جي تٿ کي پڻ شامل ڪيو وڃي */ نئون ڀاڱو 421119 wikitext text/x-wiki == سنڌي ٽپڻو/ڪيلينڊر جي تٿ کي پڻ شامل ڪيو وڃي == سلام، ساٿيو، ھي فھرست تاريخ جي مکيه صفحو تي پڻ ڏيکارجي ٿي. جيئن ته اڄڪلهه جيڪڏهن اسان گوگل ڳولھا ۾ لکون ٿا ته اڄ سنڌي تاريخ ڪھڙي آھي؟ ته گوگل تي اسانکي سنڌي تاريخ، سنڌي مھينو ۽ سنڌي ڪيلينڊر جو وڪرمي توڙي سنبت سال ڏيکارجي ٿو. منھنجو مشورو آھي ته اسانکي سنڌي تاريخ پڻ سنڌي وڪيپيڊيا تي درج ڪرڻ گھرجي جيڪا پاڻمرادو روزاني بنياد تي مٽجندڙ ھجي. ان لاءِ ھيٺ ڪجھه ڳنڍڻا ڏجن ٿا جتان اي پي آئي يا ڪنھن ٻئي ڪوڊ وسيلي اسان پاڻمرادو روزاني بنياد تي مٽجندڙ سنڌي تاريخ کي انگريزي گريگورين ڪيلينڊر جي تاريخ+ اسلامي ھجري تاريخ سان گڏوگڏ پنھنجي سنڌي پڙھندڙن کي سنڌي مھينا، تاريخ ۽ سال ڏيکاري سگھون. ان لاءِ توھانجي راءِ گھربل آھي. * [https://sindhilanguage.org/calender/today/ سنڌي ٽپڻو/ڪيلينڊر لاءِ] * [https://calender.sindh.ai/ سنڌي ڪيلينڊر سي آئي] [https://www.google.com/search?q=%D8%A7%DA%84+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE+%DA%AA%D9%87%DA%99%D9%8A+%D8%A2%D9%87%D9%8A&oq=%D8%A7%DA%84+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCAgBEAAYFhgeMgYIABBFGDkyCAgBEAAYFhgeMggIAhAAGBYYHjIICAMQABgWGB4yBwgEEAAY7wUyBwgFEAAY7wXSAQkxMDEwMWowajeoAhSwAgHxBT3bHZFgniEW&client=ms-android-vivo-rvo3&sourceid=chrome-mobile&source=chrome.ob&ie=UTF-8 اڄ سنڌي تاريخ ڪهڙي آهي] وڌيڪَ اھو ته تاريخ لفظ لاءِ اسان وٽ نج ٻول تٿ، ڪيلينڊر لاءِ ٽپڻو لفظ ڪم آڻڻ گھرجن. نيڪ تمنائون [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 19:20, 12 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) igt9gyd9db4tkuf1l68w1r0tp549x8o 421120 421119 2026-10-12T19:24:48Z JogiAsad 4693 /* سنڌي ٽپڻو/ڪيلينڊر جي تٿ کي پڻ شامل ڪيو وڃي */ ورندي 421120 wikitext text/x-wiki == سنڌي ٽپڻو/ڪيلينڊر جي تٿ کي پڻ شامل ڪيو وڃي == سلام، ساٿيو، ھي فھرست تاريخ جي مکيه صفحو تي پڻ ڏيکارجي ٿي. جيئن ته اڄڪلهه جيڪڏهن اسان گوگل ڳولھا ۾ لکون ٿا ته اڄ سنڌي تاريخ ڪھڙي آھي؟ ته گوگل تي اسانکي سنڌي تاريخ، سنڌي مھينو ۽ سنڌي ڪيلينڊر جو وڪرمي توڙي سنبت سال ڏيکارجي ٿو. منھنجو مشورو آھي ته اسانکي سنڌي تاريخ پڻ سنڌي وڪيپيڊيا تي درج ڪرڻ گھرجي جيڪا پاڻمرادو روزاني بنياد تي مٽجندڙ ھجي. ان لاءِ ھيٺ ڪجھه ڳنڍڻا ڏجن ٿا جتان اي پي آئي يا ڪنھن ٻئي ڪوڊ وسيلي اسان پاڻمرادو روزاني بنياد تي مٽجندڙ سنڌي تاريخ کي انگريزي گريگورين ڪيلينڊر جي تاريخ+ اسلامي ھجري تاريخ سان گڏوگڏ پنھنجي سنڌي پڙھندڙن کي سنڌي مھينا، تاريخ ۽ سال ڏيکاري سگھون. ان لاءِ توھانجي راءِ گھربل آھي. * [https://sindhilanguage.org/calender/today/ سنڌي ٽپڻو/ڪيلينڊر لاءِ] * [https://calender.sindh.ai/ سنڌي ڪيلينڊر سي آئي] [https://www.google.com/search?q=%D8%A7%DA%84+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE+%DA%AA%D9%87%DA%99%D9%8A+%D8%A2%D9%87%D9%8A&oq=%D8%A7%DA%84+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+&gs_lcrp=EgZjaHJvbWUqCAgBEAAYFhgeMgYIABBFGDkyCAgBEAAYFhgeMggIAhAAGBYYHjIICAMQABgWGB4yBwgEEAAY7wUyBwgFEAAY7wXSAQkxMDEwMWowajeoAhSwAgHxBT3bHZFgniEW&client=ms-android-vivo-rvo3&sourceid=chrome-mobile&source=chrome.ob&ie=UTF-8 اڄ سنڌي تاريخ ڪهڙي آهي] وڌيڪَ اھو ته تاريخ لفظ لاءِ اسان وٽ نج ٻول تٿ، ڪيلينڊر لاءِ ٽپڻو لفظ ڪم آڻڻ گھرجن. نيڪ تمنائون [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 19:20, 12 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) :@[[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]]، @[[واپرائيندڙ:Arslanali|Arslanali]]@[[واپرائيندڙ:Aziz Kingrani|Aziz Kingrani]] @[[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] , @[[واپرائيندڙ:Memon2025|Memon2025]], @[[واپرائيندڙ:Ibne maryam|Ibne maryam]], @[[واپرائيندڙ:مومن خان ڏاهري|مومن خان ڏاهري]]، @[[واپرائيندڙ:مومن ڏاهري|مومن ڏاهري]]، @[[واپرائيندڙ:Kaleem Bhatti|Kaleem Bhatti]] [[يوزر: JogiAsad|<span style="color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;">جوڳي اسد راڄپر </span>]]&nbsp;[[User talk:JogiAsad|<sup style="font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;">ڳالھ</sup>]] 19:24, 12 آڪٽوبر 2026 ( يو.ٽي.سي) 7wgmfkus7ixbmlx9kqjphly2eodawjr 0 104120 421121 2026-10-12T19:39:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{ٻيا استعمال|ڪول}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي،... 421121 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{ٻيا استعمال|ڪول}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي، جن کي نوآبادياتي دور ۾ گڏيل طور ڪول چيو ويندو هو. | regions = [[ڀارت]]، خاص طور [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]] ۽ [[اتر پرديش]] | languages = [[بگهلي ٻولي|بگهلي]] ۽ علائقي جون ٻيون ٻوليون؛ تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ برادرين ۾ [[منڊا ٻوليون]] ۽ [[ڪروخ ٻولي]] پڻ | religions = علائقي ۽ برادريءَ موجب مقامي آديواسي مذهبي روايتون، [[سارنا ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] ۽ ٻيا مذهب | related = [[منڊا ماڻهو]]، [[هو ماڻهو]]، [[ڀوميج ماڻهو]]، [[اورائون ماڻهو]] ۽ ٻيون تاريخي طور ڪول سڏيل برادريون }} '''ڪول ماڻهو''' (انگريزي: ''Kol people''؛ هندي: कोल लोग) [[هندستان]] جي مختلف علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ نسلي ۽ سماجي نالو آهي. تاريخي طور هن نالي سان اڀرندي هندستان جي [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] ۾ رهندڙ ڪيترين آديواسي برادرين، خاص طور [[منڊا ماڻهو|منڊا]]، [[هو ماڻهو|هو]]، [[ڀوميج ماڻهو|ڀوميج]] ۽ [[اورائون ماڻهو|اورائون]] کي سڏيو ويندو هو. برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي لکڻين ۾ ''Kol''، ''Cole'' ۽ ''Kole'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. اهي نالا هميشه ڪنهن هڪ گڏيل قوم، ٻولي يا نسل جي نمائندگي نه ڪندا هئا.<ref name="Ecka2025">{{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |year=2025 |doi=10.1177/23484489251321649 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/23484489251321649 |language=en }}</ref><ref name="Dasgupta2022">{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/oraons-of-chhotanagpur-a-journey-through-colonial-ethnography/C390EC9CF90CF023354939702D626135 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، [[اتر پرديش]] ۽ [[مڌيه پرديش]] ۾ '''ڪول''' نالي سان هڪ الڳ سماجي برادري پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هندستان جي سرڪاري درجابنديءَ ۾ اتر پرديش جا ڪول درج فهرست ذاتن (''Scheduled Castes'') ۾، جڏهن ته مڌيه پرديش جا ڪول درج فهرست قبيلن (''Scheduled Tribes'') ۾ شامل آهن. تنهنڪري تاريخي طور مختلف قبيلن لاءِ استعمال ٿيل ڪول اصطلاح ۽ موجوده سرڪاري ڪول برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="CensusUP">{{Cite web |title=A-10: Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract (PCA) Data, Uttar Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref><ref name="STList">{{Cite report |title=State / Union Territory wise List of Scheduled Tribes in India |url=https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |year=2023 |language=en |format=PDF }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح جي تاريخ == ''ڪول'' لفظ جي اصل، قدامت ۽ مختلف ٻولين ۾ ان جي معنائن بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. اڻويهين صديءَ جي برطانوي ليکڪن ۽ انتظامي عملدارن هي لفظ ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين مقامي برادرين لاءِ استعمال ڪيو. ان وقت ''Kolarian'' اصطلاح پڻ رائج ٿيو، جيڪو پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو حصو هو.<ref name="Balfour1862">{{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ |language=en }}</ref> جديد تاريخي تحقيق موجب نوآبادياتي دستاويزن ۾ ڪول لفظ ڪڏهن هڪ گڏيل سماجي سڃاڻپ، ڪڏهن مخصوص علائقي جي رهاڪن ۽ ڪڏهن مقامي ماڻهن لاءِ ٻاهرين آباديءَ طرفان استعمال ڪيل نالي جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪجهه حوالن ۾ ان جي توهين آميز استعمال جو پڻ ذڪر آهي. تنهنڪري لفظ جي ڪنهن هڪ معنيٰ کي سمورن ڪول سڏيل ماڻهن تي لاڳو ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ecka2025"/> سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ڪول لفظ جي معنيٰ ''ماڻهو'' يا ''ڄڻو'' پڻ ڄاڻائي وئي آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي اهڙن لغوي ۽ تاريخي راين جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ڪيو آهي. بهرحال، انهن معنائن جي سڀني علائقائي ٻولين تي لاڳو ٿيڻ ۽ لفظ جي قطعي اشتقاق لاءِ جديد تقابلي لساني تحقيق ضروري آهي.<ref name="Bherumal">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> == جاگرافيائي ورڇ == ڪول نالي سان لاڳاپيل تاريخي برادرين جو اهم علائقو ڇوٽا ناگپور پٺار آهي، جيڪو موجوده جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي جي اڀرندي هندستاني علائقن ۾ پکڙيل آهي. برطانوي دور ۾ رانچي، سنگڀوم ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ڪيترين برادرين لاءِ ڪول اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> موجوده ڪول برادري مڌيه پرديش ۽ اتر پرديش ۾ پڻ موجود آهي. هندستان جي 2011ع واري آدمشماريءَ جي سرڪاري جدولن ۾ ٻنهي رياستن لاءِ ڪول نالي سان الڳ داخلا موجود آهي.<ref name="CensusUP"/><ref name="CensusMP">{{Cite web |title=A-11: State Primary Census Abstract (PCA) for Individual Scheduled Tribes, Madhya Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref> == ڪول نالي جون مختلف تاريخي ۽ سرڪاري معنائون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED0; text-align:left;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڪول اصطلاح جا اهم استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | علائقو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | وضاحت |- | style="background:#EDF6FC;" | تاريخي گڏيل نالو | ڇوٽا ناگپور | منڊا، هو، ڀوميج، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح.<ref name="Ecka2025"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | ڪول برادري | مڌيه پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست قبيلن ۾ شامل.<ref name="STList"/> |- | style="background:#F8F2FF;" | ڪول برادري | اتر پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست ذاتن ۾ شامل.<ref name="CensusUP"/> |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليرين | نوآبادياتي علم الانسان | پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو اصطلاح؛ جديد علمي استعمال ۾ ان جي تاريخي پسمنظر جي وضاحت ضروري آهي.<ref name="Balfour1862"/> |} == ٻوليون == تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ سڀئي برادريون هڪ ئي ٻولي نه ڳالهائينديون هيون. منڊا ۽ هو برادرين جون ٻوليون [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولي خاندان]] جي منڊا شاخ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته اورائون برادريءَ جي ڪروخ ٻولي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. انهيءَ لساني فرق جي باوجود نوآبادياتي لکڻين ۾ انهن برادرين کي ڪڏهن گڏيل طور ڪول سڏيو ويو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> اتر پرديش ۽ مڌيه پرديش جي ڪول برادريءَ جي ٻولين بابت علائقائي فرق موجود آهن. ڪجهه مطالعي ۾ [[بگهيل کنڊ]] جي بگهلي يا بگهيلکنڊي ٻوليءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ethnobotany">{{Cite book |last1=Pullaiah |first1=T. |last2=Krishnamurthy |first2=K. V. |last3=Bahadur |first3=Bir |title=Ethnobotany of India, Volume 5: The Indo-Gangetic Region and Central India |year=2017 |isbn=9781351741316 |url=https://books.google.com/books?id=ErE0DwAAQBAJ |language=en }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === ڇوٽا ناگپور جي مختلف آديواسي برادرين جي پنهنجي سماجي، زرعي ۽ مذهبي روايتن جي تاريخ آهي. انهن جي مقامي سڃاڻپ ۽ زمين سان تعلق کي صرف نوآبادياتي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ڪول نالي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. جديد تاريخ نويسن جي مطالعي ۾ اهو واضح ڪيو ويو آهي ته برطانوي انتظامي درجابندين ڪيترين مقامي برادرين جي سڃاڻپ کي نئين صورت ڏني.<ref name="Dasgupta2022"/> === نوآبادياتي دور ۾ ڪول اصطلاح === اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي عملدارن ڇوٽا ناگپور جي آديواسي آباديءَ بابت انتظامي، سماجي ۽ نسلي بيان لکيا. انهن ۾ ڪول، ڪوليرين ۽ ڌانگر جهڙا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا. اهڙيءَ طرح ڪول لفظ برطانوي سرڪاري دستاويزن ۽ تاريخي ڪتابن ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Ecka2025"/> برطانوي دور جي نسلي درجابنديءَ ۾ مختلف ٻولين، رسمن ۽ سماجي گروهن کي هڪ گڏيل نسل طور پيش ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. موجوده علم الانسان ۾ اهڙين پراڻين درجابندين کي سندن تاريخي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، نه ته قطعي حياتياتي حقيقت طور.<ref name="Dasgupta2022"/> === ڪول بغاوت (1831ع–1832ع) === {{Main|ڪول بغاوت}} 1831ع کان 1832ع تائين ڇوٽا ناگپور ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ خلاف هڪ وڏي آديواسي بغاوت ٿي، جيڪا تاريخ ۾ '''ڪول بغاوت''' جي نالي سان مشهور آهي. هن تحريڪ ۾ منڊا، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين جي ماڻهن حصو ورتو.<ref name="Jha1958">{{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |pages=440–446 |year=1958 |jstor=44145239 |url=https://www.jstor.org/stable/44145239 |language=en }}</ref><ref name="Ecka2025"/> بغاوت جي اهم سببن ۾ زمين جي مالڪيءَ ۽ استعمال بابت روايتي حقن ۾ مداخلت، محصول گڏ ڪرڻ وارن ٺيڪيدارن جو وڌندڙ اثر، مقامي آباديءَ جو معاشي استحصال ۽ برطانوي انتظامي نظام خلاف ناراضگي شامل هئا. بغاوت ڪيترن علائقن ۾ پکڙي، پر آخرڪار برطانوي فوجي ڪارروائين سان دٻائي وئي.<ref name="KhuntiCensus">{{Cite report |title=District Census Handbook: Khunti, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/573/download/1940/DH_2011_2020_PART_B_DCHB_KHUNTI.pdf |format=PDF |language=en }}</ref><ref name="Jha1958"/> جديد تاريخدانن موجب ڪول بغاوت کي رڳو هڪ فوجي واقعي طور نه، پر زمين، مقامي خوداختياريءَ ۽ نوآبادياتي معاشي پاليسين خلاف مزاحمت جي تاريخ طور پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Ecka2025"/> === بغاوت کان پوءِ جون تبديليون === ڪول بغاوت کان پوءِ ڇوٽا ناگپور جي انتظامي ۽ سماجي صورتحال ۾ تبديليون آيون. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ بغاوت کان پوءِ رانچي واري علائقي مان اورائون ۽ منڊا ماڻهن جي ٻاهرين آبادين ڏانهن مزدوريءَ لاءِ لڏپلاڻ جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب اها لڏپلاڻ 1834ع کان شروع ٿي، پر ان کي سڌو سنئون بغاوت جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ecka2025"/> == سماجي ۽ معاشي زندگي == ڪول نالي سان سڃاتل برادرين جي معاشي زندگي سندن علائقي ۽ تاريخي حالتن موجب مختلف رهي آهي. ڪيترن ڳوٺاڻن ۽ جهنگلي علائقن ۾ زراعت، ٻيلن جي پيداوار، مزدوري ۽ مقامي وسيلن سان لاڳاپيل ڪم اهم رهيا آهن. اتر پرديش جي ڪول برادريءَ جي سماجي ۽ زميني حقن بابت پڻ صحافتي ۽ سماجي تحقيق ۾ مسئلا اٿاريا ويا آهن.<ref name="TheHinduKol">{{Cite news |title=Kols in UP: A life without rights |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/kols-in-up-a-life-without-rights/article4602546.ece |work=The Hindu |language=en }}</ref> مختلف علائقن جي ڪول سڏيل ماڻهن جي شاديءَ، خانداني نظام، سماجي تنظيمن ۽ مذهبي روايتن ۾ هڪجهڙائي فرض ڪرڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته هي نالو تاريخي طور ڪيترين جدا برادرين لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Dasgupta2022"/> == مذهبي روايتون == ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين آديواسي برادرين ۾ فطرت، مقامي مقدس هنڌن، ابن ڏاڏن ۽ برادريءَ جي روايتن سان لاڳاپيل مذهبي طريقا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه برادريون [[سارنا ڌرم]] سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت مختلف برادرين ۽ علائقن ۾ هندو ڌرم، عيسائيت ۽ ٻيون مذهبي سڃاڻپون پڻ موجود آهن. ڪول نالي جي وسيع تاريخي استعمال سبب سڀني ڪول سڏيل برادرين کي هڪ ئي مذهبي گروهه قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هندستان ۾ سرڪاري حيثيت == هندستان جي آئين هيٺ درج فهرست ذاتن ۽ درج فهرست قبيلن جي سڃاڻپ رياستن ۽ مخصوص سرڪاري فهرستن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري برادريءَ جي سرڪاري حيثيت مختلف رياستن ۾ الڳ ٿي سگهي ٿي. مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن ۾ '''Kol''' هڪ الڳ داخلا آهي، جڏهن ته اتر پرديش جي 2011ع واري درج فهرست ذاتن جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''Kol''' نالي سان داخلا موجود آهي.<ref name="STList"/><ref name="CensusUP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #B8DCEB;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | ڪول برادريءَ جي سرڪاري درجابندي ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | رياست ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | سرڪاري درجو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | بنيادي ماخذ |- | style="background:#EDF8FF;" | [[مڌيه پرديش]] | درج فهرست قبيلو (ST) | هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت<ref name="STList"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | [[اتر پرديش]] | درج فهرست ذات (SC) | هندستان جي 2011ع واري آدمشماري<ref name="CensusUP"/> |} == ڪول ماڻهو ۽ سنڌ جي قديم تاريخ == === سنڌي تاريخ نويسن جا رايا === [[سنڌ]] جي قديم تاريخ بابت ڪجهه سنڌي ليکڪن ڪولن، سنٿالن، منڊا ۽ ٻين آديواسي برادرين کي هندستان جي قديم آباديءَ جي بحث سان ڳنڍيو آهي. خاص طور [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ سنڌ جي قديم رهاڪن، ٻولين، رهڻي ڪهڻي ۽ مقامي روايتن جي حوالي سان ڪولن ۽ سنٿالن بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="Bherumal"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنڌ ۾ ڪجهه پراڻيون سماجي رسمون، ڳڻپ جا طريقا ۽ شڪار جا نمونا اهڙن قديم گروهن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. انهن ڳالهين کي سندس دور جي تاريخي تحقيق ۽ مفروضن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رڳو ثقافتي هڪجهڙائي ڪنهن مخصوص قوم جي قديم موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="Bherumal"/> === سيوهڻ ۽ موهن جي دڙي بابت پراڻا نظريا === پراڻي سنڌي تاريخي ادب ۾ سيوهڻ ڀرسان مليل انساني کوپڙين ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي انساني باقيات کي ڪولن ۽ سنٿالن سان ڳنڍڻ جا رايا پڻ ملن ٿا. اهڙن راين جو تعلق ان دور جي جسماني علم الانسان ۽ نسلي درجابنديءَ سان هو.<ref name="Bherumal"/> جديد آثارِ قديمه جي لحاظ کان صرف کوپڙيءَ جي شڪل يا جسماني ماپن جي بنياد تي ڪنهن قديم انسان کي موجوده ڪول، سنٿال يا ڪنهن ٻي مخصوص برادريءَ جو فرد قرار نٿو ڏئي سگهجي. ان ڪري سنڌ جي قديم آباديءَ سان ڪولن جي قطعي نسلي نسبت کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران پراڻي تحقيق جي هڪ راءِ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === سنڌي ٻوليءَ بابت لساني رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري روايت، آوازن مان ٺهيل لفظن ۽ ٻين ڪجهه لساني خاصيتن جو ذڪر ڪندي انهن کي قديم غير آريائي ٻولين سان ممڪن لاڳاپي جي بحث ۾ آندو آهي.<ref name="Bherumal"/> مثال طور ''ٽي ويهون'' ۽ ''اڍائي ڪوڙيون'' جهڙا ڳڻپ جا طريقا سندس بحث ۾ اچن ٿا. اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ويهڪڙي نظام (''vigesimal system'') سان ڀيٽي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اهڙي نظام جي موجودگي اڪيلي سر ڪنهن مخصوص ٻولي يا قوم جي سنڌ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ناهي. ساڳيءَ طرح ''ڀن ڀن''، ''ٺڪ ٺڪ'' ۽ ٻين آواز نما لفظن کي ڪنهن هڪ مخصوص ٻولي خاندان مان آيل قرار ڏيڻ لاءِ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. === منڇر ڍنڍ جون روايتون === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي مهاڻن طرفان پاڻيءَ ۾ لڪي پکين کي پڪڙڻ جي هڪ روايتي طريقي جو ذڪر ڪري ٿو. انهيءَ طريقي ۾ مهاڻا پاڻيءَ جي ٻوٽن ۽ پنن کي لڪاءَ طور استعمال ڪندا هئا. ليکڪ ان طريقي جي قدامت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌ جي آڳاٽن رهاڪن سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> هي بيان سنڌ جي روايتي شڪاري ۽ مهاڻڪي ثقافت جي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر ان طريقي کي خاص طور ڪولن يا سنٿالن جي ايجاد قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا تاريخي ثبوت موجود هجڻ ضروري آهن. === تاريخي نظرين جي علمي حيثيت === سنڌ جي قديم تاريخ بابت پراڻن ڪتابن ۾ ''آريا''، ''اڻ آريا''، ''ڪوليرين'' ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ان وقت جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن اصطلاحن سان لاڳاپيل نسلي برتري يا گهٽتائيءَ جا تصور جديد انسانيات ۾ قابل قبول سائنسي درجابنديون ناهن. تنهنڪري سنڌ جي قديم آباديءَ بابت انهن ڪتابن جي اهميت برقرار رکندي به انهن جي نتيجن کي جديد لسانيات، آثارِ قديمه ۽ تاريخي تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Bherumal"/><ref name="Dasgupta2022"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادري، 1903ع؛ نوآبادياتي دور ۾ منڊا پڻ ڪول جي گڏيل نالي سان سڃاتا ويندا هئا. File:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|جهارکنڊ جي هزاري باغ علائقي ۾ منڊا برادريءَ جو فرد ۽ روايتي سوهرائي مصوري. File:Munda languages map.svg|منڊا ٻولين جو نقشو؛ هي سمورن ڪول سڏيل گروهن جي ٻولين جو نقشو ناهي. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪول بغاوت]] * [[منڊا ماڻهو]] * [[سنٿال ماڻهو]] * [[هو ماڻهو]] * [[ڀوميج ماڻهو]] * [[اورائون ماڻهو]] * [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] * [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون]] * [[سنڌ جي قديم تاريخ]] * [[موهن جو دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |edition=چوٿون |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }} * {{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |year=1958 |volume=21 |pages=440–446 |jstor=44145239 }} * {{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |year=2025 |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |doi=10.1177/23484489251321649 }} * {{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press }} * {{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 هندستان جي آدمشماري: اتر پرديش جي درج فهرست ذاتن جا انگ] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 هندستان جي آدمشماري: مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن جا انگ] * [https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت: درج فهرست قبيلن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Munda_people وڪيميڊيا ڪامنز: منڊا برادريءَ جون تصويرون] [[زمرو:ڀارت جون نسلي برادريون]] [[زمرو:ڀارت جا آديواسي]] [[زمرو:جهارکنڊ]] [[زمرو:مڌيه پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 2ljwdr9coisq529hm680xrjrefc637f 421122 421121 2026-10-12T19:39:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 421122 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{Other uses|ڪول}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي، جن کي نوآبادياتي دور ۾ گڏيل طور ڪول چيو ويندو هو. | regions = [[ڀارت]]، خاص طور [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]] ۽ [[اتر پرديش]] | languages = [[بگهلي ٻولي|بگهلي]] ۽ علائقي جون ٻيون ٻوليون؛ تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ برادرين ۾ [[منڊا ٻوليون]] ۽ [[ڪروخ ٻولي]] پڻ | religions = علائقي ۽ برادريءَ موجب مقامي آديواسي مذهبي روايتون، [[سارنا ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] ۽ ٻيا مذهب | related = [[منڊا ماڻهو]]، [[هو ماڻهو]]، [[ڀوميج ماڻهو]]، [[اورائون ماڻهو]] ۽ ٻيون تاريخي طور ڪول سڏيل برادريون }} '''ڪول ماڻهو''' (انگريزي: ''Kol people''؛ هندي: कोल लोग) [[هندستان]] جي مختلف علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ نسلي ۽ سماجي نالو آهي. تاريخي طور هن نالي سان اڀرندي هندستان جي [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] ۾ رهندڙ ڪيترين آديواسي برادرين، خاص طور [[منڊا ماڻهو|منڊا]]، [[هو ماڻهو|هو]]، [[ڀوميج ماڻهو|ڀوميج]] ۽ [[اورائون ماڻهو|اورائون]] کي سڏيو ويندو هو. برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي لکڻين ۾ ''Kol''، ''Cole'' ۽ ''Kole'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. اهي نالا هميشه ڪنهن هڪ گڏيل قوم، ٻولي يا نسل جي نمائندگي نه ڪندا هئا.<ref name="Ecka2025">{{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |year=2025 |doi=10.1177/23484489251321649 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/23484489251321649 |language=en }}</ref><ref name="Dasgupta2022">{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/oraons-of-chhotanagpur-a-journey-through-colonial-ethnography/C390EC9CF90CF023354939702D626135 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، [[اتر پرديش]] ۽ [[مڌيه پرديش]] ۾ '''ڪول''' نالي سان هڪ الڳ سماجي برادري پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هندستان جي سرڪاري درجابنديءَ ۾ اتر پرديش جا ڪول درج فهرست ذاتن (''Scheduled Castes'') ۾، جڏهن ته مڌيه پرديش جا ڪول درج فهرست قبيلن (''Scheduled Tribes'') ۾ شامل آهن. تنهنڪري تاريخي طور مختلف قبيلن لاءِ استعمال ٿيل ڪول اصطلاح ۽ موجوده سرڪاري ڪول برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="CensusUP">{{Cite web |title=A-10: Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract (PCA) Data, Uttar Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref><ref name="STList">{{Cite report |title=State / Union Territory wise List of Scheduled Tribes in India |url=https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |year=2023 |language=en |format=PDF }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح جي تاريخ == ''ڪول'' لفظ جي اصل، قدامت ۽ مختلف ٻولين ۾ ان جي معنائن بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. اڻويهين صديءَ جي برطانوي ليکڪن ۽ انتظامي عملدارن هي لفظ ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين مقامي برادرين لاءِ استعمال ڪيو. ان وقت ''Kolarian'' اصطلاح پڻ رائج ٿيو، جيڪو پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو حصو هو.<ref name="Balfour1862">{{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ |language=en }}</ref> جديد تاريخي تحقيق موجب نوآبادياتي دستاويزن ۾ ڪول لفظ ڪڏهن هڪ گڏيل سماجي سڃاڻپ، ڪڏهن مخصوص علائقي جي رهاڪن ۽ ڪڏهن مقامي ماڻهن لاءِ ٻاهرين آباديءَ طرفان استعمال ڪيل نالي جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪجهه حوالن ۾ ان جي توهين آميز استعمال جو پڻ ذڪر آهي. تنهنڪري لفظ جي ڪنهن هڪ معنيٰ کي سمورن ڪول سڏيل ماڻهن تي لاڳو ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ecka2025"/> سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ڪول لفظ جي معنيٰ ''ماڻهو'' يا ''ڄڻو'' پڻ ڄاڻائي وئي آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي اهڙن لغوي ۽ تاريخي راين جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ڪيو آهي. بهرحال، انهن معنائن جي سڀني علائقائي ٻولين تي لاڳو ٿيڻ ۽ لفظ جي قطعي اشتقاق لاءِ جديد تقابلي لساني تحقيق ضروري آهي.<ref name="Bherumal">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> == جاگرافيائي ورڇ == ڪول نالي سان لاڳاپيل تاريخي برادرين جو اهم علائقو ڇوٽا ناگپور پٺار آهي، جيڪو موجوده جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي جي اڀرندي هندستاني علائقن ۾ پکڙيل آهي. برطانوي دور ۾ رانچي، سنگڀوم ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ڪيترين برادرين لاءِ ڪول اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> موجوده ڪول برادري مڌيه پرديش ۽ اتر پرديش ۾ پڻ موجود آهي. هندستان جي 2011ع واري آدمشماريءَ جي سرڪاري جدولن ۾ ٻنهي رياستن لاءِ ڪول نالي سان الڳ داخلا موجود آهي.<ref name="CensusUP"/><ref name="CensusMP">{{Cite web |title=A-11: State Primary Census Abstract (PCA) for Individual Scheduled Tribes, Madhya Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref> == ڪول نالي جون مختلف تاريخي ۽ سرڪاري معنائون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED0; text-align:left;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڪول اصطلاح جا اهم استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | علائقو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | وضاحت |- | style="background:#EDF6FC;" | تاريخي گڏيل نالو | ڇوٽا ناگپور | منڊا، هو، ڀوميج، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح.<ref name="Ecka2025"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | ڪول برادري | مڌيه پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست قبيلن ۾ شامل.<ref name="STList"/> |- | style="background:#F8F2FF;" | ڪول برادري | اتر پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست ذاتن ۾ شامل.<ref name="CensusUP"/> |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليرين | نوآبادياتي علم الانسان | پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو اصطلاح؛ جديد علمي استعمال ۾ ان جي تاريخي پسمنظر جي وضاحت ضروري آهي.<ref name="Balfour1862"/> |} == ٻوليون == تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ سڀئي برادريون هڪ ئي ٻولي نه ڳالهائينديون هيون. منڊا ۽ هو برادرين جون ٻوليون [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولي خاندان]] جي منڊا شاخ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته اورائون برادريءَ جي ڪروخ ٻولي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. انهيءَ لساني فرق جي باوجود نوآبادياتي لکڻين ۾ انهن برادرين کي ڪڏهن گڏيل طور ڪول سڏيو ويو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> اتر پرديش ۽ مڌيه پرديش جي ڪول برادريءَ جي ٻولين بابت علائقائي فرق موجود آهن. ڪجهه مطالعي ۾ [[بگهيل کنڊ]] جي بگهلي يا بگهيلکنڊي ٻوليءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ethnobotany">{{Cite book |last1=Pullaiah |first1=T. |last2=Krishnamurthy |first2=K. V. |last3=Bahadur |first3=Bir |title=Ethnobotany of India, Volume 5: The Indo-Gangetic Region and Central India |year=2017 |isbn=9781351741316 |url=https://books.google.com/books?id=ErE0DwAAQBAJ |language=en }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === ڇوٽا ناگپور جي مختلف آديواسي برادرين جي پنهنجي سماجي، زرعي ۽ مذهبي روايتن جي تاريخ آهي. انهن جي مقامي سڃاڻپ ۽ زمين سان تعلق کي صرف نوآبادياتي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ڪول نالي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. جديد تاريخ نويسن جي مطالعي ۾ اهو واضح ڪيو ويو آهي ته برطانوي انتظامي درجابندين ڪيترين مقامي برادرين جي سڃاڻپ کي نئين صورت ڏني.<ref name="Dasgupta2022"/> === نوآبادياتي دور ۾ ڪول اصطلاح === اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي عملدارن ڇوٽا ناگپور جي آديواسي آباديءَ بابت انتظامي، سماجي ۽ نسلي بيان لکيا. انهن ۾ ڪول، ڪوليرين ۽ ڌانگر جهڙا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا. اهڙيءَ طرح ڪول لفظ برطانوي سرڪاري دستاويزن ۽ تاريخي ڪتابن ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Ecka2025"/> برطانوي دور جي نسلي درجابنديءَ ۾ مختلف ٻولين، رسمن ۽ سماجي گروهن کي هڪ گڏيل نسل طور پيش ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. موجوده علم الانسان ۾ اهڙين پراڻين درجابندين کي سندن تاريخي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، نه ته قطعي حياتياتي حقيقت طور.<ref name="Dasgupta2022"/> === ڪول بغاوت (1831ع–1832ع) === {{Main|ڪول بغاوت}} 1831ع کان 1832ع تائين ڇوٽا ناگپور ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ خلاف هڪ وڏي آديواسي بغاوت ٿي، جيڪا تاريخ ۾ '''ڪول بغاوت''' جي نالي سان مشهور آهي. هن تحريڪ ۾ منڊا، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين جي ماڻهن حصو ورتو.<ref name="Jha1958">{{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |pages=440–446 |year=1958 |jstor=44145239 |url=https://www.jstor.org/stable/44145239 |language=en }}</ref><ref name="Ecka2025"/> بغاوت جي اهم سببن ۾ زمين جي مالڪيءَ ۽ استعمال بابت روايتي حقن ۾ مداخلت، محصول گڏ ڪرڻ وارن ٺيڪيدارن جو وڌندڙ اثر، مقامي آباديءَ جو معاشي استحصال ۽ برطانوي انتظامي نظام خلاف ناراضگي شامل هئا. بغاوت ڪيترن علائقن ۾ پکڙي، پر آخرڪار برطانوي فوجي ڪارروائين سان دٻائي وئي.<ref name="KhuntiCensus">{{Cite report |title=District Census Handbook: Khunti, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/573/download/1940/DH_2011_2020_PART_B_DCHB_KHUNTI.pdf |format=PDF |language=en }}</ref><ref name="Jha1958"/> جديد تاريخدانن موجب ڪول بغاوت کي رڳو هڪ فوجي واقعي طور نه، پر زمين، مقامي خوداختياريءَ ۽ نوآبادياتي معاشي پاليسين خلاف مزاحمت جي تاريخ طور پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Ecka2025"/> === بغاوت کان پوءِ جون تبديليون === ڪول بغاوت کان پوءِ ڇوٽا ناگپور جي انتظامي ۽ سماجي صورتحال ۾ تبديليون آيون. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ بغاوت کان پوءِ رانچي واري علائقي مان اورائون ۽ منڊا ماڻهن جي ٻاهرين آبادين ڏانهن مزدوريءَ لاءِ لڏپلاڻ جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب اها لڏپلاڻ 1834ع کان شروع ٿي، پر ان کي سڌو سنئون بغاوت جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ecka2025"/> == سماجي ۽ معاشي زندگي == ڪول نالي سان سڃاتل برادرين جي معاشي زندگي سندن علائقي ۽ تاريخي حالتن موجب مختلف رهي آهي. ڪيترن ڳوٺاڻن ۽ جهنگلي علائقن ۾ زراعت، ٻيلن جي پيداوار، مزدوري ۽ مقامي وسيلن سان لاڳاپيل ڪم اهم رهيا آهن. اتر پرديش جي ڪول برادريءَ جي سماجي ۽ زميني حقن بابت پڻ صحافتي ۽ سماجي تحقيق ۾ مسئلا اٿاريا ويا آهن.<ref name="TheHinduKol">{{Cite news |title=Kols in UP: A life without rights |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/kols-in-up-a-life-without-rights/article4602546.ece |work=The Hindu |language=en }}</ref> مختلف علائقن جي ڪول سڏيل ماڻهن جي شاديءَ، خانداني نظام، سماجي تنظيمن ۽ مذهبي روايتن ۾ هڪجهڙائي فرض ڪرڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته هي نالو تاريخي طور ڪيترين جدا برادرين لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Dasgupta2022"/> == مذهبي روايتون == ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين آديواسي برادرين ۾ فطرت، مقامي مقدس هنڌن، ابن ڏاڏن ۽ برادريءَ جي روايتن سان لاڳاپيل مذهبي طريقا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه برادريون [[سارنا ڌرم]] سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت مختلف برادرين ۽ علائقن ۾ هندو ڌرم، عيسائيت ۽ ٻيون مذهبي سڃاڻپون پڻ موجود آهن. ڪول نالي جي وسيع تاريخي استعمال سبب سڀني ڪول سڏيل برادرين کي هڪ ئي مذهبي گروهه قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هندستان ۾ سرڪاري حيثيت == هندستان جي آئين هيٺ درج فهرست ذاتن ۽ درج فهرست قبيلن جي سڃاڻپ رياستن ۽ مخصوص سرڪاري فهرستن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري برادريءَ جي سرڪاري حيثيت مختلف رياستن ۾ الڳ ٿي سگهي ٿي. مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن ۾ '''Kol''' هڪ الڳ داخلا آهي، جڏهن ته اتر پرديش جي 2011ع واري درج فهرست ذاتن جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''Kol''' نالي سان داخلا موجود آهي.<ref name="STList"/><ref name="CensusUP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #B8DCEB;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | ڪول برادريءَ جي سرڪاري درجابندي ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | رياست ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | سرڪاري درجو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | بنيادي ماخذ |- | style="background:#EDF8FF;" | [[مڌيه پرديش]] | درج فهرست قبيلو (ST) | هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت<ref name="STList"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | [[اتر پرديش]] | درج فهرست ذات (SC) | هندستان جي 2011ع واري آدمشماري<ref name="CensusUP"/> |} == ڪول ماڻهو ۽ سنڌ جي قديم تاريخ == === سنڌي تاريخ نويسن جا رايا === [[سنڌ]] جي قديم تاريخ بابت ڪجهه سنڌي ليکڪن ڪولن، سنٿالن، منڊا ۽ ٻين آديواسي برادرين کي هندستان جي قديم آباديءَ جي بحث سان ڳنڍيو آهي. خاص طور [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ سنڌ جي قديم رهاڪن، ٻولين، رهڻي ڪهڻي ۽ مقامي روايتن جي حوالي سان ڪولن ۽ سنٿالن بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="Bherumal"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنڌ ۾ ڪجهه پراڻيون سماجي رسمون، ڳڻپ جا طريقا ۽ شڪار جا نمونا اهڙن قديم گروهن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. انهن ڳالهين کي سندس دور جي تاريخي تحقيق ۽ مفروضن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رڳو ثقافتي هڪجهڙائي ڪنهن مخصوص قوم جي قديم موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="Bherumal"/> === سيوهڻ ۽ موهن جي دڙي بابت پراڻا نظريا === پراڻي سنڌي تاريخي ادب ۾ سيوهڻ ڀرسان مليل انساني کوپڙين ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي انساني باقيات کي ڪولن ۽ سنٿالن سان ڳنڍڻ جا رايا پڻ ملن ٿا. اهڙن راين جو تعلق ان دور جي جسماني علم الانسان ۽ نسلي درجابنديءَ سان هو.<ref name="Bherumal"/> جديد آثارِ قديمه جي لحاظ کان صرف کوپڙيءَ جي شڪل يا جسماني ماپن جي بنياد تي ڪنهن قديم انسان کي موجوده ڪول، سنٿال يا ڪنهن ٻي مخصوص برادريءَ جو فرد قرار نٿو ڏئي سگهجي. ان ڪري سنڌ جي قديم آباديءَ سان ڪولن جي قطعي نسلي نسبت کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران پراڻي تحقيق جي هڪ راءِ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === سنڌي ٻوليءَ بابت لساني رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري روايت، آوازن مان ٺهيل لفظن ۽ ٻين ڪجهه لساني خاصيتن جو ذڪر ڪندي انهن کي قديم غير آريائي ٻولين سان ممڪن لاڳاپي جي بحث ۾ آندو آهي.<ref name="Bherumal"/> مثال طور ''ٽي ويهون'' ۽ ''اڍائي ڪوڙيون'' جهڙا ڳڻپ جا طريقا سندس بحث ۾ اچن ٿا. اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ويهڪڙي نظام (''vigesimal system'') سان ڀيٽي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اهڙي نظام جي موجودگي اڪيلي سر ڪنهن مخصوص ٻولي يا قوم جي سنڌ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ناهي. ساڳيءَ طرح ''ڀن ڀن''، ''ٺڪ ٺڪ'' ۽ ٻين آواز نما لفظن کي ڪنهن هڪ مخصوص ٻولي خاندان مان آيل قرار ڏيڻ لاءِ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. === منڇر ڍنڍ جون روايتون === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي مهاڻن طرفان پاڻيءَ ۾ لڪي پکين کي پڪڙڻ جي هڪ روايتي طريقي جو ذڪر ڪري ٿو. انهيءَ طريقي ۾ مهاڻا پاڻيءَ جي ٻوٽن ۽ پنن کي لڪاءَ طور استعمال ڪندا هئا. ليکڪ ان طريقي جي قدامت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌ جي آڳاٽن رهاڪن سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> هي بيان سنڌ جي روايتي شڪاري ۽ مهاڻڪي ثقافت جي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر ان طريقي کي خاص طور ڪولن يا سنٿالن جي ايجاد قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا تاريخي ثبوت موجود هجڻ ضروري آهن. === تاريخي نظرين جي علمي حيثيت === سنڌ جي قديم تاريخ بابت پراڻن ڪتابن ۾ ''آريا''، ''اڻ آريا''، ''ڪوليرين'' ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ان وقت جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن اصطلاحن سان لاڳاپيل نسلي برتري يا گهٽتائيءَ جا تصور جديد انسانيات ۾ قابل قبول سائنسي درجابنديون ناهن. تنهنڪري سنڌ جي قديم آباديءَ بابت انهن ڪتابن جي اهميت برقرار رکندي به انهن جي نتيجن کي جديد لسانيات، آثارِ قديمه ۽ تاريخي تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Bherumal"/><ref name="Dasgupta2022"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادري، 1903ع؛ نوآبادياتي دور ۾ منڊا پڻ ڪول جي گڏيل نالي سان سڃاتا ويندا هئا. File:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|جهارکنڊ جي هزاري باغ علائقي ۾ منڊا برادريءَ جو فرد ۽ روايتي سوهرائي مصوري. File:Munda languages map.svg|منڊا ٻولين جو نقشو؛ هي سمورن ڪول سڏيل گروهن جي ٻولين جو نقشو ناهي. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪول بغاوت]] * [[منڊا ماڻهو]] * [[سنٿال ماڻهو]] * [[هو ماڻهو]] * [[ڀوميج ماڻهو]] * [[اورائون ماڻهو]] * [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] * [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون]] * [[سنڌ جي قديم تاريخ]] * [[موهن جو دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |edition=چوٿون |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }} * {{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |year=1958 |volume=21 |pages=440–446 |jstor=44145239 }} * {{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |year=2025 |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |doi=10.1177/23484489251321649 }} * {{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press }} * {{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 هندستان جي آدمشماري: اتر پرديش جي درج فهرست ذاتن جا انگ] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 هندستان جي آدمشماري: مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن جا انگ] * [https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت: درج فهرست قبيلن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Munda_people وڪيميڊيا ڪامنز: منڊا برادريءَ جون تصويرون] [[زمرو:ڀارت جون نسلي برادريون]] [[زمرو:ڀارت جا آديواسي]] [[زمرو:جهارکنڊ]] [[زمرو:مڌيه پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] dg1vi6tjkgug8evm40mdm7beborja3d 421123 421122 2026-10-12T19:39:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 421123 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي، جن کي نوآبادياتي دور ۾ گڏيل طور ڪول چيو ويندو هو. | regions = [[ڀارت]]، خاص طور [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]] ۽ [[اتر پرديش]] | languages = [[بگهلي ٻولي|بگهلي]] ۽ علائقي جون ٻيون ٻوليون؛ تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ برادرين ۾ [[منڊا ٻوليون]] ۽ [[ڪروخ ٻولي]] پڻ | religions = علائقي ۽ برادريءَ موجب مقامي آديواسي مذهبي روايتون، [[سارنا ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] ۽ ٻيا مذهب | related = [[منڊا ماڻهو]]، [[هو ماڻهو]]، [[ڀوميج ماڻهو]]، [[اورائون ماڻهو]] ۽ ٻيون تاريخي طور ڪول سڏيل برادريون }} '''ڪول ماڻهو''' (انگريزي: ''Kol people''؛ هندي: कोल लोग) [[هندستان]] جي مختلف علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ نسلي ۽ سماجي نالو آهي. تاريخي طور هن نالي سان اڀرندي هندستان جي [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] ۾ رهندڙ ڪيترين آديواسي برادرين، خاص طور [[منڊا ماڻهو|منڊا]]، [[هو ماڻهو|هو]]، [[ڀوميج ماڻهو|ڀوميج]] ۽ [[اورائون ماڻهو|اورائون]] کي سڏيو ويندو هو. برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي لکڻين ۾ ''Kol''، ''Cole'' ۽ ''Kole'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. اهي نالا هميشه ڪنهن هڪ گڏيل قوم، ٻولي يا نسل جي نمائندگي نه ڪندا هئا.<ref name="Ecka2025">{{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |year=2025 |doi=10.1177/23484489251321649 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/23484489251321649 |language=en }}</ref><ref name="Dasgupta2022">{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/oraons-of-chhotanagpur-a-journey-through-colonial-ethnography/C390EC9CF90CF023354939702D626135 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، [[اتر پرديش]] ۽ [[مڌيه پرديش]] ۾ '''ڪول''' نالي سان هڪ الڳ سماجي برادري پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هندستان جي سرڪاري درجابنديءَ ۾ اتر پرديش جا ڪول درج فهرست ذاتن (''Scheduled Castes'') ۾، جڏهن ته مڌيه پرديش جا ڪول درج فهرست قبيلن (''Scheduled Tribes'') ۾ شامل آهن. تنهنڪري تاريخي طور مختلف قبيلن لاءِ استعمال ٿيل ڪول اصطلاح ۽ موجوده سرڪاري ڪول برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="CensusUP">{{Cite web |title=A-10: Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract (PCA) Data, Uttar Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref><ref name="STList">{{Cite report |title=State / Union Territory wise List of Scheduled Tribes in India |url=https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |year=2023 |language=en |format=PDF }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح جي تاريخ == ''ڪول'' لفظ جي اصل، قدامت ۽ مختلف ٻولين ۾ ان جي معنائن بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. اڻويهين صديءَ جي برطانوي ليکڪن ۽ انتظامي عملدارن هي لفظ ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين مقامي برادرين لاءِ استعمال ڪيو. ان وقت ''Kolarian'' اصطلاح پڻ رائج ٿيو، جيڪو پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو حصو هو.<ref name="Balfour1862">{{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ |language=en }}</ref> جديد تاريخي تحقيق موجب نوآبادياتي دستاويزن ۾ ڪول لفظ ڪڏهن هڪ گڏيل سماجي سڃاڻپ، ڪڏهن مخصوص علائقي جي رهاڪن ۽ ڪڏهن مقامي ماڻهن لاءِ ٻاهرين آباديءَ طرفان استعمال ڪيل نالي جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪجهه حوالن ۾ ان جي توهين آميز استعمال جو پڻ ذڪر آهي. تنهنڪري لفظ جي ڪنهن هڪ معنيٰ کي سمورن ڪول سڏيل ماڻهن تي لاڳو ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ecka2025"/> سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ڪول لفظ جي معنيٰ ''ماڻهو'' يا ''ڄڻو'' پڻ ڄاڻائي وئي آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي اهڙن لغوي ۽ تاريخي راين جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ڪيو آهي. بهرحال، انهن معنائن جي سڀني علائقائي ٻولين تي لاڳو ٿيڻ ۽ لفظ جي قطعي اشتقاق لاءِ جديد تقابلي لساني تحقيق ضروري آهي.<ref name="Bherumal">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> == جاگرافيائي ورڇ == ڪول نالي سان لاڳاپيل تاريخي برادرين جو اهم علائقو ڇوٽا ناگپور پٺار آهي، جيڪو موجوده جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي جي اڀرندي هندستاني علائقن ۾ پکڙيل آهي. برطانوي دور ۾ رانچي، سنگڀوم ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ڪيترين برادرين لاءِ ڪول اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> موجوده ڪول برادري مڌيه پرديش ۽ اتر پرديش ۾ پڻ موجود آهي. هندستان جي 2011ع واري آدمشماريءَ جي سرڪاري جدولن ۾ ٻنهي رياستن لاءِ ڪول نالي سان الڳ داخلا موجود آهي.<ref name="CensusUP"/><ref name="CensusMP">{{Cite web |title=A-11: State Primary Census Abstract (PCA) for Individual Scheduled Tribes, Madhya Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref> == ڪول نالي جون مختلف تاريخي ۽ سرڪاري معنائون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED0; text-align:left;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڪول اصطلاح جا اهم استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | علائقو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | وضاحت |- | style="background:#EDF6FC;" | تاريخي گڏيل نالو | ڇوٽا ناگپور | منڊا، هو، ڀوميج، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح.<ref name="Ecka2025"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | ڪول برادري | مڌيه پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست قبيلن ۾ شامل.<ref name="STList"/> |- | style="background:#F8F2FF;" | ڪول برادري | اتر پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست ذاتن ۾ شامل.<ref name="CensusUP"/> |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليرين | نوآبادياتي علم الانسان | پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو اصطلاح؛ جديد علمي استعمال ۾ ان جي تاريخي پسمنظر جي وضاحت ضروري آهي.<ref name="Balfour1862"/> |} == ٻوليون == تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ سڀئي برادريون هڪ ئي ٻولي نه ڳالهائينديون هيون. منڊا ۽ هو برادرين جون ٻوليون [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولي خاندان]] جي منڊا شاخ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته اورائون برادريءَ جي ڪروخ ٻولي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. انهيءَ لساني فرق جي باوجود نوآبادياتي لکڻين ۾ انهن برادرين کي ڪڏهن گڏيل طور ڪول سڏيو ويو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> اتر پرديش ۽ مڌيه پرديش جي ڪول برادريءَ جي ٻولين بابت علائقائي فرق موجود آهن. ڪجهه مطالعي ۾ [[بگهيل کنڊ]] جي بگهلي يا بگهيلکنڊي ٻوليءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ethnobotany">{{Cite book |last1=Pullaiah |first1=T. |last2=Krishnamurthy |first2=K. V. |last3=Bahadur |first3=Bir |title=Ethnobotany of India, Volume 5: The Indo-Gangetic Region and Central India |year=2017 |isbn=9781351741316 |url=https://books.google.com/books?id=ErE0DwAAQBAJ |language=en }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === ڇوٽا ناگپور جي مختلف آديواسي برادرين جي پنهنجي سماجي، زرعي ۽ مذهبي روايتن جي تاريخ آهي. انهن جي مقامي سڃاڻپ ۽ زمين سان تعلق کي صرف نوآبادياتي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ڪول نالي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. جديد تاريخ نويسن جي مطالعي ۾ اهو واضح ڪيو ويو آهي ته برطانوي انتظامي درجابندين ڪيترين مقامي برادرين جي سڃاڻپ کي نئين صورت ڏني.<ref name="Dasgupta2022"/> === نوآبادياتي دور ۾ ڪول اصطلاح === اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي عملدارن ڇوٽا ناگپور جي آديواسي آباديءَ بابت انتظامي، سماجي ۽ نسلي بيان لکيا. انهن ۾ ڪول، ڪوليرين ۽ ڌانگر جهڙا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا. اهڙيءَ طرح ڪول لفظ برطانوي سرڪاري دستاويزن ۽ تاريخي ڪتابن ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Ecka2025"/> برطانوي دور جي نسلي درجابنديءَ ۾ مختلف ٻولين، رسمن ۽ سماجي گروهن کي هڪ گڏيل نسل طور پيش ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. موجوده علم الانسان ۾ اهڙين پراڻين درجابندين کي سندن تاريخي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، نه ته قطعي حياتياتي حقيقت طور.<ref name="Dasgupta2022"/> === ڪول بغاوت (1831ع–1832ع) === {{Main|ڪول بغاوت}} 1831ع کان 1832ع تائين ڇوٽا ناگپور ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ خلاف هڪ وڏي آديواسي بغاوت ٿي، جيڪا تاريخ ۾ '''ڪول بغاوت''' جي نالي سان مشهور آهي. هن تحريڪ ۾ منڊا، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين جي ماڻهن حصو ورتو.<ref name="Jha1958">{{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |pages=440–446 |year=1958 |jstor=44145239 |url=https://www.jstor.org/stable/44145239 |language=en }}</ref><ref name="Ecka2025"/> بغاوت جي اهم سببن ۾ زمين جي مالڪيءَ ۽ استعمال بابت روايتي حقن ۾ مداخلت، محصول گڏ ڪرڻ وارن ٺيڪيدارن جو وڌندڙ اثر، مقامي آباديءَ جو معاشي استحصال ۽ برطانوي انتظامي نظام خلاف ناراضگي شامل هئا. بغاوت ڪيترن علائقن ۾ پکڙي، پر آخرڪار برطانوي فوجي ڪارروائين سان دٻائي وئي.<ref name="KhuntiCensus">{{Cite report |title=District Census Handbook: Khunti, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/573/download/1940/DH_2011_2020_PART_B_DCHB_KHUNTI.pdf |format=PDF |language=en }}</ref><ref name="Jha1958"/> جديد تاريخدانن موجب ڪول بغاوت کي رڳو هڪ فوجي واقعي طور نه، پر زمين، مقامي خوداختياريءَ ۽ نوآبادياتي معاشي پاليسين خلاف مزاحمت جي تاريخ طور پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Ecka2025"/> === بغاوت کان پوءِ جون تبديليون === ڪول بغاوت کان پوءِ ڇوٽا ناگپور جي انتظامي ۽ سماجي صورتحال ۾ تبديليون آيون. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ بغاوت کان پوءِ رانچي واري علائقي مان اورائون ۽ منڊا ماڻهن جي ٻاهرين آبادين ڏانهن مزدوريءَ لاءِ لڏپلاڻ جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب اها لڏپلاڻ 1834ع کان شروع ٿي، پر ان کي سڌو سنئون بغاوت جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ecka2025"/> == سماجي ۽ معاشي زندگي == ڪول نالي سان سڃاتل برادرين جي معاشي زندگي سندن علائقي ۽ تاريخي حالتن موجب مختلف رهي آهي. ڪيترن ڳوٺاڻن ۽ جهنگلي علائقن ۾ زراعت، ٻيلن جي پيداوار، مزدوري ۽ مقامي وسيلن سان لاڳاپيل ڪم اهم رهيا آهن. اتر پرديش جي ڪول برادريءَ جي سماجي ۽ زميني حقن بابت پڻ صحافتي ۽ سماجي تحقيق ۾ مسئلا اٿاريا ويا آهن.<ref name="TheHinduKol">{{Cite news |title=Kols in UP: A life without rights |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/kols-in-up-a-life-without-rights/article4602546.ece |work=The Hindu |language=en }}</ref> مختلف علائقن جي ڪول سڏيل ماڻهن جي شاديءَ، خانداني نظام، سماجي تنظيمن ۽ مذهبي روايتن ۾ هڪجهڙائي فرض ڪرڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته هي نالو تاريخي طور ڪيترين جدا برادرين لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Dasgupta2022"/> == مذهبي روايتون == ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين آديواسي برادرين ۾ فطرت، مقامي مقدس هنڌن، ابن ڏاڏن ۽ برادريءَ جي روايتن سان لاڳاپيل مذهبي طريقا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه برادريون [[سارنا ڌرم]] سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت مختلف برادرين ۽ علائقن ۾ هندو ڌرم، عيسائيت ۽ ٻيون مذهبي سڃاڻپون پڻ موجود آهن. ڪول نالي جي وسيع تاريخي استعمال سبب سڀني ڪول سڏيل برادرين کي هڪ ئي مذهبي گروهه قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هندستان ۾ سرڪاري حيثيت == هندستان جي آئين هيٺ درج فهرست ذاتن ۽ درج فهرست قبيلن جي سڃاڻپ رياستن ۽ مخصوص سرڪاري فهرستن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري برادريءَ جي سرڪاري حيثيت مختلف رياستن ۾ الڳ ٿي سگهي ٿي. مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن ۾ '''Kol''' هڪ الڳ داخلا آهي، جڏهن ته اتر پرديش جي 2011ع واري درج فهرست ذاتن جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''Kol''' نالي سان داخلا موجود آهي.<ref name="STList"/><ref name="CensusUP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #B8DCEB;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | ڪول برادريءَ جي سرڪاري درجابندي ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | رياست ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | سرڪاري درجو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | بنيادي ماخذ |- | style="background:#EDF8FF;" | [[مڌيه پرديش]] | درج فهرست قبيلو (ST) | هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت<ref name="STList"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | [[اتر پرديش]] | درج فهرست ذات (SC) | هندستان جي 2011ع واري آدمشماري<ref name="CensusUP"/> |} == ڪول ماڻهو ۽ سنڌ جي قديم تاريخ == === سنڌي تاريخ نويسن جا رايا === [[سنڌ]] جي قديم تاريخ بابت ڪجهه سنڌي ليکڪن ڪولن، سنٿالن، منڊا ۽ ٻين آديواسي برادرين کي هندستان جي قديم آباديءَ جي بحث سان ڳنڍيو آهي. خاص طور [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ سنڌ جي قديم رهاڪن، ٻولين، رهڻي ڪهڻي ۽ مقامي روايتن جي حوالي سان ڪولن ۽ سنٿالن بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="Bherumal"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنڌ ۾ ڪجهه پراڻيون سماجي رسمون، ڳڻپ جا طريقا ۽ شڪار جا نمونا اهڙن قديم گروهن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. انهن ڳالهين کي سندس دور جي تاريخي تحقيق ۽ مفروضن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رڳو ثقافتي هڪجهڙائي ڪنهن مخصوص قوم جي قديم موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="Bherumal"/> === سيوهڻ ۽ موهن جي دڙي بابت پراڻا نظريا === پراڻي سنڌي تاريخي ادب ۾ سيوهڻ ڀرسان مليل انساني کوپڙين ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي انساني باقيات کي ڪولن ۽ سنٿالن سان ڳنڍڻ جا رايا پڻ ملن ٿا. اهڙن راين جو تعلق ان دور جي جسماني علم الانسان ۽ نسلي درجابنديءَ سان هو.<ref name="Bherumal"/> جديد آثارِ قديمه جي لحاظ کان صرف کوپڙيءَ جي شڪل يا جسماني ماپن جي بنياد تي ڪنهن قديم انسان کي موجوده ڪول، سنٿال يا ڪنهن ٻي مخصوص برادريءَ جو فرد قرار نٿو ڏئي سگهجي. ان ڪري سنڌ جي قديم آباديءَ سان ڪولن جي قطعي نسلي نسبت کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران پراڻي تحقيق جي هڪ راءِ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === سنڌي ٻوليءَ بابت لساني رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري روايت، آوازن مان ٺهيل لفظن ۽ ٻين ڪجهه لساني خاصيتن جو ذڪر ڪندي انهن کي قديم غير آريائي ٻولين سان ممڪن لاڳاپي جي بحث ۾ آندو آهي.<ref name="Bherumal"/> مثال طور ''ٽي ويهون'' ۽ ''اڍائي ڪوڙيون'' جهڙا ڳڻپ جا طريقا سندس بحث ۾ اچن ٿا. اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ويهڪڙي نظام (''vigesimal system'') سان ڀيٽي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اهڙي نظام جي موجودگي اڪيلي سر ڪنهن مخصوص ٻولي يا قوم جي سنڌ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ناهي. ساڳيءَ طرح ''ڀن ڀن''، ''ٺڪ ٺڪ'' ۽ ٻين آواز نما لفظن کي ڪنهن هڪ مخصوص ٻولي خاندان مان آيل قرار ڏيڻ لاءِ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. === منڇر ڍنڍ جون روايتون === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي مهاڻن طرفان پاڻيءَ ۾ لڪي پکين کي پڪڙڻ جي هڪ روايتي طريقي جو ذڪر ڪري ٿو. انهيءَ طريقي ۾ مهاڻا پاڻيءَ جي ٻوٽن ۽ پنن کي لڪاءَ طور استعمال ڪندا هئا. ليکڪ ان طريقي جي قدامت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌ جي آڳاٽن رهاڪن سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> هي بيان سنڌ جي روايتي شڪاري ۽ مهاڻڪي ثقافت جي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر ان طريقي کي خاص طور ڪولن يا سنٿالن جي ايجاد قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا تاريخي ثبوت موجود هجڻ ضروري آهن. === تاريخي نظرين جي علمي حيثيت === سنڌ جي قديم تاريخ بابت پراڻن ڪتابن ۾ ''آريا''، ''اڻ آريا''، ''ڪوليرين'' ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ان وقت جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن اصطلاحن سان لاڳاپيل نسلي برتري يا گهٽتائيءَ جا تصور جديد انسانيات ۾ قابل قبول سائنسي درجابنديون ناهن. تنهنڪري سنڌ جي قديم آباديءَ بابت انهن ڪتابن جي اهميت برقرار رکندي به انهن جي نتيجن کي جديد لسانيات، آثارِ قديمه ۽ تاريخي تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Bherumal"/><ref name="Dasgupta2022"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادري، 1903ع؛ نوآبادياتي دور ۾ منڊا پڻ ڪول جي گڏيل نالي سان سڃاتا ويندا هئا. File:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|جهارکنڊ جي هزاري باغ علائقي ۾ منڊا برادريءَ جو فرد ۽ روايتي سوهرائي مصوري. File:Munda languages map.svg|منڊا ٻولين جو نقشو؛ هي سمورن ڪول سڏيل گروهن جي ٻولين جو نقشو ناهي. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪول بغاوت]] * [[منڊا ماڻهو]] * [[سنٿال ماڻهو]] * [[هو ماڻهو]] * [[ڀوميج ماڻهو]] * [[اورائون ماڻهو]] * [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] * [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون]] * [[سنڌ جي قديم تاريخ]] * [[موهن جو دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |edition=چوٿون |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }} * {{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |year=1958 |volume=21 |pages=440–446 |jstor=44145239 }} * {{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |year=2025 |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |doi=10.1177/23484489251321649 }} * {{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press }} * {{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 هندستان جي آدمشماري: اتر پرديش جي درج فهرست ذاتن جا انگ] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 هندستان جي آدمشماري: مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن جا انگ] * [https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت: درج فهرست قبيلن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Munda_people وڪيميڊيا ڪامنز: منڊا برادريءَ جون تصويرون] [[زمرو:ڀارت جون نسلي برادريون]] [[زمرو:ڀارت جا آديواسي]] [[زمرو:جهارکنڊ]] [[زمرو:مڌيه پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 7mbypxzqhd76faup5zv4hbc1wj1r14u 421124 421123 2026-10-12T19:40:49Z Intisar Ali 8681 /* هندستان ۾ سرڪاري حيثيت */ 421124 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي، جن کي نوآبادياتي دور ۾ گڏيل طور ڪول چيو ويندو هو. | regions = [[ڀارت]]، خاص طور [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]] ۽ [[اتر پرديش]] | languages = [[بگهلي ٻولي|بگهلي]] ۽ علائقي جون ٻيون ٻوليون؛ تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ برادرين ۾ [[منڊا ٻوليون]] ۽ [[ڪروخ ٻولي]] پڻ | religions = علائقي ۽ برادريءَ موجب مقامي آديواسي مذهبي روايتون، [[سارنا ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] ۽ ٻيا مذهب | related = [[منڊا ماڻهو]]، [[هو ماڻهو]]، [[ڀوميج ماڻهو]]، [[اورائون ماڻهو]] ۽ ٻيون تاريخي طور ڪول سڏيل برادريون }} '''ڪول ماڻهو''' (انگريزي: ''Kol people''؛ هندي: कोल लोग) [[هندستان]] جي مختلف علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ نسلي ۽ سماجي نالو آهي. تاريخي طور هن نالي سان اڀرندي هندستان جي [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] ۾ رهندڙ ڪيترين آديواسي برادرين، خاص طور [[منڊا ماڻهو|منڊا]]، [[هو ماڻهو|هو]]، [[ڀوميج ماڻهو|ڀوميج]] ۽ [[اورائون ماڻهو|اورائون]] کي سڏيو ويندو هو. برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي لکڻين ۾ ''Kol''، ''Cole'' ۽ ''Kole'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. اهي نالا هميشه ڪنهن هڪ گڏيل قوم، ٻولي يا نسل جي نمائندگي نه ڪندا هئا.<ref name="Ecka2025">{{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |year=2025 |doi=10.1177/23484489251321649 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/23484489251321649 |language=en }}</ref><ref name="Dasgupta2022">{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/oraons-of-chhotanagpur-a-journey-through-colonial-ethnography/C390EC9CF90CF023354939702D626135 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، [[اتر پرديش]] ۽ [[مڌيه پرديش]] ۾ '''ڪول''' نالي سان هڪ الڳ سماجي برادري پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هندستان جي سرڪاري درجابنديءَ ۾ اتر پرديش جا ڪول درج فهرست ذاتن (''Scheduled Castes'') ۾، جڏهن ته مڌيه پرديش جا ڪول درج فهرست قبيلن (''Scheduled Tribes'') ۾ شامل آهن. تنهنڪري تاريخي طور مختلف قبيلن لاءِ استعمال ٿيل ڪول اصطلاح ۽ موجوده سرڪاري ڪول برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="CensusUP">{{Cite web |title=A-10: Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract (PCA) Data, Uttar Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref><ref name="STList">{{Cite report |title=State / Union Territory wise List of Scheduled Tribes in India |url=https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |year=2023 |language=en |format=PDF }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح جي تاريخ == ''ڪول'' لفظ جي اصل، قدامت ۽ مختلف ٻولين ۾ ان جي معنائن بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. اڻويهين صديءَ جي برطانوي ليکڪن ۽ انتظامي عملدارن هي لفظ ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين مقامي برادرين لاءِ استعمال ڪيو. ان وقت ''Kolarian'' اصطلاح پڻ رائج ٿيو، جيڪو پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو حصو هو.<ref name="Balfour1862">{{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ |language=en }}</ref> جديد تاريخي تحقيق موجب نوآبادياتي دستاويزن ۾ ڪول لفظ ڪڏهن هڪ گڏيل سماجي سڃاڻپ، ڪڏهن مخصوص علائقي جي رهاڪن ۽ ڪڏهن مقامي ماڻهن لاءِ ٻاهرين آباديءَ طرفان استعمال ڪيل نالي جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪجهه حوالن ۾ ان جي توهين آميز استعمال جو پڻ ذڪر آهي. تنهنڪري لفظ جي ڪنهن هڪ معنيٰ کي سمورن ڪول سڏيل ماڻهن تي لاڳو ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ecka2025"/> سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ڪول لفظ جي معنيٰ ''ماڻهو'' يا ''ڄڻو'' پڻ ڄاڻائي وئي آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي اهڙن لغوي ۽ تاريخي راين جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ڪيو آهي. بهرحال، انهن معنائن جي سڀني علائقائي ٻولين تي لاڳو ٿيڻ ۽ لفظ جي قطعي اشتقاق لاءِ جديد تقابلي لساني تحقيق ضروري آهي.<ref name="Bherumal">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> == جاگرافيائي ورڇ == ڪول نالي سان لاڳاپيل تاريخي برادرين جو اهم علائقو ڇوٽا ناگپور پٺار آهي، جيڪو موجوده جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي جي اڀرندي هندستاني علائقن ۾ پکڙيل آهي. برطانوي دور ۾ رانچي، سنگڀوم ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ڪيترين برادرين لاءِ ڪول اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> موجوده ڪول برادري مڌيه پرديش ۽ اتر پرديش ۾ پڻ موجود آهي. هندستان جي 2011ع واري آدمشماريءَ جي سرڪاري جدولن ۾ ٻنهي رياستن لاءِ ڪول نالي سان الڳ داخلا موجود آهي.<ref name="CensusUP"/><ref name="CensusMP">{{Cite web |title=A-11: State Primary Census Abstract (PCA) for Individual Scheduled Tribes, Madhya Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref> == ڪول نالي جون مختلف تاريخي ۽ سرڪاري معنائون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED0; text-align:left;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڪول اصطلاح جا اهم استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | علائقو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | وضاحت |- | style="background:#EDF6FC;" | تاريخي گڏيل نالو | ڇوٽا ناگپور | منڊا، هو، ڀوميج، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح.<ref name="Ecka2025"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | ڪول برادري | مڌيه پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست قبيلن ۾ شامل.<ref name="STList"/> |- | style="background:#F8F2FF;" | ڪول برادري | اتر پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست ذاتن ۾ شامل.<ref name="CensusUP"/> |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليرين | نوآبادياتي علم الانسان | پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو اصطلاح؛ جديد علمي استعمال ۾ ان جي تاريخي پسمنظر جي وضاحت ضروري آهي.<ref name="Balfour1862"/> |} == ٻوليون == تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ سڀئي برادريون هڪ ئي ٻولي نه ڳالهائينديون هيون. منڊا ۽ هو برادرين جون ٻوليون [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولي خاندان]] جي منڊا شاخ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته اورائون برادريءَ جي ڪروخ ٻولي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. انهيءَ لساني فرق جي باوجود نوآبادياتي لکڻين ۾ انهن برادرين کي ڪڏهن گڏيل طور ڪول سڏيو ويو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> اتر پرديش ۽ مڌيه پرديش جي ڪول برادريءَ جي ٻولين بابت علائقائي فرق موجود آهن. ڪجهه مطالعي ۾ [[بگهيل کنڊ]] جي بگهلي يا بگهيلکنڊي ٻوليءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ethnobotany">{{Cite book |last1=Pullaiah |first1=T. |last2=Krishnamurthy |first2=K. V. |last3=Bahadur |first3=Bir |title=Ethnobotany of India, Volume 5: The Indo-Gangetic Region and Central India |year=2017 |isbn=9781351741316 |url=https://books.google.com/books?id=ErE0DwAAQBAJ |language=en }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === ڇوٽا ناگپور جي مختلف آديواسي برادرين جي پنهنجي سماجي، زرعي ۽ مذهبي روايتن جي تاريخ آهي. انهن جي مقامي سڃاڻپ ۽ زمين سان تعلق کي صرف نوآبادياتي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ڪول نالي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. جديد تاريخ نويسن جي مطالعي ۾ اهو واضح ڪيو ويو آهي ته برطانوي انتظامي درجابندين ڪيترين مقامي برادرين جي سڃاڻپ کي نئين صورت ڏني.<ref name="Dasgupta2022"/> === نوآبادياتي دور ۾ ڪول اصطلاح === اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي عملدارن ڇوٽا ناگپور جي آديواسي آباديءَ بابت انتظامي، سماجي ۽ نسلي بيان لکيا. انهن ۾ ڪول، ڪوليرين ۽ ڌانگر جهڙا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا. اهڙيءَ طرح ڪول لفظ برطانوي سرڪاري دستاويزن ۽ تاريخي ڪتابن ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Ecka2025"/> برطانوي دور جي نسلي درجابنديءَ ۾ مختلف ٻولين، رسمن ۽ سماجي گروهن کي هڪ گڏيل نسل طور پيش ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. موجوده علم الانسان ۾ اهڙين پراڻين درجابندين کي سندن تاريخي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، نه ته قطعي حياتياتي حقيقت طور.<ref name="Dasgupta2022"/> === ڪول بغاوت (1831ع–1832ع) === {{Main|ڪول بغاوت}} 1831ع کان 1832ع تائين ڇوٽا ناگپور ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ خلاف هڪ وڏي آديواسي بغاوت ٿي، جيڪا تاريخ ۾ '''ڪول بغاوت''' جي نالي سان مشهور آهي. هن تحريڪ ۾ منڊا، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين جي ماڻهن حصو ورتو.<ref name="Jha1958">{{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |pages=440–446 |year=1958 |jstor=44145239 |url=https://www.jstor.org/stable/44145239 |language=en }}</ref><ref name="Ecka2025"/> بغاوت جي اهم سببن ۾ زمين جي مالڪيءَ ۽ استعمال بابت روايتي حقن ۾ مداخلت، محصول گڏ ڪرڻ وارن ٺيڪيدارن جو وڌندڙ اثر، مقامي آباديءَ جو معاشي استحصال ۽ برطانوي انتظامي نظام خلاف ناراضگي شامل هئا. بغاوت ڪيترن علائقن ۾ پکڙي، پر آخرڪار برطانوي فوجي ڪارروائين سان دٻائي وئي.<ref name="KhuntiCensus">{{Cite report |title=District Census Handbook: Khunti, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/573/download/1940/DH_2011_2020_PART_B_DCHB_KHUNTI.pdf |format=PDF |language=en }}</ref><ref name="Jha1958"/> جديد تاريخدانن موجب ڪول بغاوت کي رڳو هڪ فوجي واقعي طور نه، پر زمين، مقامي خوداختياريءَ ۽ نوآبادياتي معاشي پاليسين خلاف مزاحمت جي تاريخ طور پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Ecka2025"/> === بغاوت کان پوءِ جون تبديليون === ڪول بغاوت کان پوءِ ڇوٽا ناگپور جي انتظامي ۽ سماجي صورتحال ۾ تبديليون آيون. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ بغاوت کان پوءِ رانچي واري علائقي مان اورائون ۽ منڊا ماڻهن جي ٻاهرين آبادين ڏانهن مزدوريءَ لاءِ لڏپلاڻ جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب اها لڏپلاڻ 1834ع کان شروع ٿي، پر ان کي سڌو سنئون بغاوت جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ecka2025"/> == سماجي ۽ معاشي زندگي == ڪول نالي سان سڃاتل برادرين جي معاشي زندگي سندن علائقي ۽ تاريخي حالتن موجب مختلف رهي آهي. ڪيترن ڳوٺاڻن ۽ جهنگلي علائقن ۾ زراعت، ٻيلن جي پيداوار، مزدوري ۽ مقامي وسيلن سان لاڳاپيل ڪم اهم رهيا آهن. اتر پرديش جي ڪول برادريءَ جي سماجي ۽ زميني حقن بابت پڻ صحافتي ۽ سماجي تحقيق ۾ مسئلا اٿاريا ويا آهن.<ref name="TheHinduKol">{{Cite news |title=Kols in UP: A life without rights |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/kols-in-up-a-life-without-rights/article4602546.ece |work=The Hindu |language=en }}</ref> مختلف علائقن جي ڪول سڏيل ماڻهن جي شاديءَ، خانداني نظام، سماجي تنظيمن ۽ مذهبي روايتن ۾ هڪجهڙائي فرض ڪرڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته هي نالو تاريخي طور ڪيترين جدا برادرين لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Dasgupta2022"/> == مذهبي روايتون == ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين آديواسي برادرين ۾ فطرت، مقامي مقدس هنڌن، ابن ڏاڏن ۽ برادريءَ جي روايتن سان لاڳاپيل مذهبي طريقا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه برادريون [[سارنا ڌرم]] سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت مختلف برادرين ۽ علائقن ۾ هندو ڌرم، عيسائيت ۽ ٻيون مذهبي سڃاڻپون پڻ موجود آهن. ڪول نالي جي وسيع تاريخي استعمال سبب سڀني ڪول سڏيل برادرين کي هڪ ئي مذهبي گروهه قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هندستان ۾ سرڪاري حيثيت == هندستان جي آئين هيٺ درج فهرست ذاتن ۽ درج فهرست قبيلن جي سڃاڻپ رياستن ۽ مخصوص سرڪاري فهرستن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري برادريءَ جي سرڪاري حيثيت مختلف رياستن ۾ الڳ ٿي سگهي ٿي. مڌيا پرديش جي درج فهرست قبيلن ۾ '''Kol''' هڪ الڳ داخلا آهي، جڏهن ته اتر پرديش جي 2011ع واري درج فهرست ذاتن جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''Kol''' نالي سان داخلا موجود آهي.<ref name="STList"/><ref name="CensusUP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #B8DCEB;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | ڪول برادريءَ جي سرڪاري درجابندي ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | رياست ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | سرڪاري درجو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | بنيادي ماخذ |- | style="background:#EDF8FF;" | [[مڌيه پرديش]] | درج فهرست قبيلو (ST) | هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت<ref name="STList"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | [[اتر پرديش]] | درج فهرست ذات (SC) | هندستان جي 2011ع واري آدمشماري<ref name="CensusUP"/> |} == ڪول ماڻهو ۽ سنڌ جي قديم تاريخ == === سنڌي تاريخ نويسن جا رايا === [[سنڌ]] جي قديم تاريخ بابت ڪجهه سنڌي ليکڪن ڪولن، سنٿالن، منڊا ۽ ٻين آديواسي برادرين کي هندستان جي قديم آباديءَ جي بحث سان ڳنڍيو آهي. خاص طور [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ سنڌ جي قديم رهاڪن، ٻولين، رهڻي ڪهڻي ۽ مقامي روايتن جي حوالي سان ڪولن ۽ سنٿالن بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="Bherumal"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنڌ ۾ ڪجهه پراڻيون سماجي رسمون، ڳڻپ جا طريقا ۽ شڪار جا نمونا اهڙن قديم گروهن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. انهن ڳالهين کي سندس دور جي تاريخي تحقيق ۽ مفروضن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رڳو ثقافتي هڪجهڙائي ڪنهن مخصوص قوم جي قديم موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="Bherumal"/> === سيوهڻ ۽ موهن جي دڙي بابت پراڻا نظريا === پراڻي سنڌي تاريخي ادب ۾ سيوهڻ ڀرسان مليل انساني کوپڙين ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي انساني باقيات کي ڪولن ۽ سنٿالن سان ڳنڍڻ جا رايا پڻ ملن ٿا. اهڙن راين جو تعلق ان دور جي جسماني علم الانسان ۽ نسلي درجابنديءَ سان هو.<ref name="Bherumal"/> جديد آثارِ قديمه جي لحاظ کان صرف کوپڙيءَ جي شڪل يا جسماني ماپن جي بنياد تي ڪنهن قديم انسان کي موجوده ڪول، سنٿال يا ڪنهن ٻي مخصوص برادريءَ جو فرد قرار نٿو ڏئي سگهجي. ان ڪري سنڌ جي قديم آباديءَ سان ڪولن جي قطعي نسلي نسبت کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران پراڻي تحقيق جي هڪ راءِ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === سنڌي ٻوليءَ بابت لساني رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري روايت، آوازن مان ٺهيل لفظن ۽ ٻين ڪجهه لساني خاصيتن جو ذڪر ڪندي انهن کي قديم غير آريائي ٻولين سان ممڪن لاڳاپي جي بحث ۾ آندو آهي.<ref name="Bherumal"/> مثال طور ''ٽي ويهون'' ۽ ''اڍائي ڪوڙيون'' جهڙا ڳڻپ جا طريقا سندس بحث ۾ اچن ٿا. اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ويهڪڙي نظام (''vigesimal system'') سان ڀيٽي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اهڙي نظام جي موجودگي اڪيلي سر ڪنهن مخصوص ٻولي يا قوم جي سنڌ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ناهي. ساڳيءَ طرح ''ڀن ڀن''، ''ٺڪ ٺڪ'' ۽ ٻين آواز نما لفظن کي ڪنهن هڪ مخصوص ٻولي خاندان مان آيل قرار ڏيڻ لاءِ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. === منڇر ڍنڍ جون روايتون === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي مهاڻن طرفان پاڻيءَ ۾ لڪي پکين کي پڪڙڻ جي هڪ روايتي طريقي جو ذڪر ڪري ٿو. انهيءَ طريقي ۾ مهاڻا پاڻيءَ جي ٻوٽن ۽ پنن کي لڪاءَ طور استعمال ڪندا هئا. ليکڪ ان طريقي جي قدامت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌ جي آڳاٽن رهاڪن سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> هي بيان سنڌ جي روايتي شڪاري ۽ مهاڻڪي ثقافت جي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر ان طريقي کي خاص طور ڪولن يا سنٿالن جي ايجاد قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا تاريخي ثبوت موجود هجڻ ضروري آهن. === تاريخي نظرين جي علمي حيثيت === سنڌ جي قديم تاريخ بابت پراڻن ڪتابن ۾ ''آريا''، ''اڻ آريا''، ''ڪوليرين'' ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ان وقت جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن اصطلاحن سان لاڳاپيل نسلي برتري يا گهٽتائيءَ جا تصور جديد انسانيات ۾ قابل قبول سائنسي درجابنديون ناهن. تنهنڪري سنڌ جي قديم آباديءَ بابت انهن ڪتابن جي اهميت برقرار رکندي به انهن جي نتيجن کي جديد لسانيات، آثارِ قديمه ۽ تاريخي تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Bherumal"/><ref name="Dasgupta2022"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادري، 1903ع؛ نوآبادياتي دور ۾ منڊا پڻ ڪول جي گڏيل نالي سان سڃاتا ويندا هئا. File:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|جهارکنڊ جي هزاري باغ علائقي ۾ منڊا برادريءَ جو فرد ۽ روايتي سوهرائي مصوري. File:Munda languages map.svg|منڊا ٻولين جو نقشو؛ هي سمورن ڪول سڏيل گروهن جي ٻولين جو نقشو ناهي. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪول بغاوت]] * [[منڊا ماڻهو]] * [[سنٿال ماڻهو]] * [[هو ماڻهو]] * [[ڀوميج ماڻهو]] * [[اورائون ماڻهو]] * [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] * [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون]] * [[سنڌ جي قديم تاريخ]] * [[موهن جو دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |edition=چوٿون |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }} * {{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |year=1958 |volume=21 |pages=440–446 |jstor=44145239 }} * {{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |year=2025 |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |doi=10.1177/23484489251321649 }} * {{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press }} * {{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 هندستان جي آدمشماري: اتر پرديش جي درج فهرست ذاتن جا انگ] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 هندستان جي آدمشماري: مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن جا انگ] * [https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت: درج فهرست قبيلن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Munda_people وڪيميڊيا ڪامنز: منڊا برادريءَ جون تصويرون] [[زمرو:ڀارت جون نسلي برادريون]] [[زمرو:ڀارت جا آديواسي]] [[زمرو:جهارکنڊ]] [[زمرو:مڌيه پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] n16lq5emtc8ocfz5cudo66gi5l2gvlx 421125 421124 2026-10-12T19:41:52Z Intisar Ali 8681 /* هندستان ۾ سرڪاري حيثيت */ 421125 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي، جن کي نوآبادياتي دور ۾ گڏيل طور ڪول چيو ويندو هو. | regions = [[ڀارت]]، خاص طور [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]] ۽ [[اتر پرديش]] | languages = [[بگهلي ٻولي|بگهلي]] ۽ علائقي جون ٻيون ٻوليون؛ تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ برادرين ۾ [[منڊا ٻوليون]] ۽ [[ڪروخ ٻولي]] پڻ | religions = علائقي ۽ برادريءَ موجب مقامي آديواسي مذهبي روايتون، [[سارنا ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] ۽ ٻيا مذهب | related = [[منڊا ماڻهو]]، [[هو ماڻهو]]، [[ڀوميج ماڻهو]]، [[اورائون ماڻهو]] ۽ ٻيون تاريخي طور ڪول سڏيل برادريون }} '''ڪول ماڻهو''' (انگريزي: ''Kol people''؛ هندي: कोल लोग) [[هندستان]] جي مختلف علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ نسلي ۽ سماجي نالو آهي. تاريخي طور هن نالي سان اڀرندي هندستان جي [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] ۾ رهندڙ ڪيترين آديواسي برادرين، خاص طور [[منڊا ماڻهو|منڊا]]، [[هو ماڻهو|هو]]، [[ڀوميج ماڻهو|ڀوميج]] ۽ [[اورائون ماڻهو|اورائون]] کي سڏيو ويندو هو. برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي لکڻين ۾ ''Kol''، ''Cole'' ۽ ''Kole'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. اهي نالا هميشه ڪنهن هڪ گڏيل قوم، ٻولي يا نسل جي نمائندگي نه ڪندا هئا.<ref name="Ecka2025">{{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |year=2025 |doi=10.1177/23484489251321649 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/23484489251321649 |language=en }}</ref><ref name="Dasgupta2022">{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/oraons-of-chhotanagpur-a-journey-through-colonial-ethnography/C390EC9CF90CF023354939702D626135 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، [[اتر پرديش]] ۽ [[مڌيه پرديش]] ۾ '''ڪول''' نالي سان هڪ الڳ سماجي برادري پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هندستان جي سرڪاري درجابنديءَ ۾ اتر پرديش جا ڪول درج فهرست ذاتن (''Scheduled Castes'') ۾، جڏهن ته مڌيه پرديش جا ڪول درج فهرست قبيلن (''Scheduled Tribes'') ۾ شامل آهن. تنهنڪري تاريخي طور مختلف قبيلن لاءِ استعمال ٿيل ڪول اصطلاح ۽ موجوده سرڪاري ڪول برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="CensusUP">{{Cite web |title=A-10: Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract (PCA) Data, Uttar Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref><ref name="STList">{{Cite report |title=State / Union Territory wise List of Scheduled Tribes in India |url=https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |year=2023 |language=en |format=PDF }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح جي تاريخ == ''ڪول'' لفظ جي اصل، قدامت ۽ مختلف ٻولين ۾ ان جي معنائن بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. اڻويهين صديءَ جي برطانوي ليکڪن ۽ انتظامي عملدارن هي لفظ ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين مقامي برادرين لاءِ استعمال ڪيو. ان وقت ''Kolarian'' اصطلاح پڻ رائج ٿيو، جيڪو پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو حصو هو.<ref name="Balfour1862">{{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ |language=en }}</ref> جديد تاريخي تحقيق موجب نوآبادياتي دستاويزن ۾ ڪول لفظ ڪڏهن هڪ گڏيل سماجي سڃاڻپ، ڪڏهن مخصوص علائقي جي رهاڪن ۽ ڪڏهن مقامي ماڻهن لاءِ ٻاهرين آباديءَ طرفان استعمال ڪيل نالي جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪجهه حوالن ۾ ان جي توهين آميز استعمال جو پڻ ذڪر آهي. تنهنڪري لفظ جي ڪنهن هڪ معنيٰ کي سمورن ڪول سڏيل ماڻهن تي لاڳو ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ecka2025"/> سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ڪول لفظ جي معنيٰ ''ماڻهو'' يا ''ڄڻو'' پڻ ڄاڻائي وئي آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي اهڙن لغوي ۽ تاريخي راين جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ڪيو آهي. بهرحال، انهن معنائن جي سڀني علائقائي ٻولين تي لاڳو ٿيڻ ۽ لفظ جي قطعي اشتقاق لاءِ جديد تقابلي لساني تحقيق ضروري آهي.<ref name="Bherumal">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> == جاگرافيائي ورڇ == ڪول نالي سان لاڳاپيل تاريخي برادرين جو اهم علائقو ڇوٽا ناگپور پٺار آهي، جيڪو موجوده جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي جي اڀرندي هندستاني علائقن ۾ پکڙيل آهي. برطانوي دور ۾ رانچي، سنگڀوم ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ڪيترين برادرين لاءِ ڪول اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> موجوده ڪول برادري مڌيه پرديش ۽ اتر پرديش ۾ پڻ موجود آهي. هندستان جي 2011ع واري آدمشماريءَ جي سرڪاري جدولن ۾ ٻنهي رياستن لاءِ ڪول نالي سان الڳ داخلا موجود آهي.<ref name="CensusUP"/><ref name="CensusMP">{{Cite web |title=A-11: State Primary Census Abstract (PCA) for Individual Scheduled Tribes, Madhya Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref> == ڪول نالي جون مختلف تاريخي ۽ سرڪاري معنائون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED0; text-align:left;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڪول اصطلاح جا اهم استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | علائقو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | وضاحت |- | style="background:#EDF6FC;" | تاريخي گڏيل نالو | ڇوٽا ناگپور | منڊا، هو، ڀوميج، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح.<ref name="Ecka2025"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | ڪول برادري | مڌيه پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست قبيلن ۾ شامل.<ref name="STList"/> |- | style="background:#F8F2FF;" | ڪول برادري | اتر پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست ذاتن ۾ شامل.<ref name="CensusUP"/> |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليرين | نوآبادياتي علم الانسان | پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو اصطلاح؛ جديد علمي استعمال ۾ ان جي تاريخي پسمنظر جي وضاحت ضروري آهي.<ref name="Balfour1862"/> |} == ٻوليون == تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ سڀئي برادريون هڪ ئي ٻولي نه ڳالهائينديون هيون. منڊا ۽ هو برادرين جون ٻوليون [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولي خاندان]] جي منڊا شاخ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته اورائون برادريءَ جي ڪروخ ٻولي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. انهيءَ لساني فرق جي باوجود نوآبادياتي لکڻين ۾ انهن برادرين کي ڪڏهن گڏيل طور ڪول سڏيو ويو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> اتر پرديش ۽ مڌيه پرديش جي ڪول برادريءَ جي ٻولين بابت علائقائي فرق موجود آهن. ڪجهه مطالعي ۾ [[بگهيل کنڊ]] جي بگهلي يا بگهيلکنڊي ٻوليءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ethnobotany">{{Cite book |last1=Pullaiah |first1=T. |last2=Krishnamurthy |first2=K. V. |last3=Bahadur |first3=Bir |title=Ethnobotany of India, Volume 5: The Indo-Gangetic Region and Central India |year=2017 |isbn=9781351741316 |url=https://books.google.com/books?id=ErE0DwAAQBAJ |language=en }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === ڇوٽا ناگپور جي مختلف آديواسي برادرين جي پنهنجي سماجي، زرعي ۽ مذهبي روايتن جي تاريخ آهي. انهن جي مقامي سڃاڻپ ۽ زمين سان تعلق کي صرف نوآبادياتي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ڪول نالي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. جديد تاريخ نويسن جي مطالعي ۾ اهو واضح ڪيو ويو آهي ته برطانوي انتظامي درجابندين ڪيترين مقامي برادرين جي سڃاڻپ کي نئين صورت ڏني.<ref name="Dasgupta2022"/> === نوآبادياتي دور ۾ ڪول اصطلاح === اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي عملدارن ڇوٽا ناگپور جي آديواسي آباديءَ بابت انتظامي، سماجي ۽ نسلي بيان لکيا. انهن ۾ ڪول، ڪوليرين ۽ ڌانگر جهڙا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا. اهڙيءَ طرح ڪول لفظ برطانوي سرڪاري دستاويزن ۽ تاريخي ڪتابن ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Ecka2025"/> برطانوي دور جي نسلي درجابنديءَ ۾ مختلف ٻولين، رسمن ۽ سماجي گروهن کي هڪ گڏيل نسل طور پيش ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. موجوده علم الانسان ۾ اهڙين پراڻين درجابندين کي سندن تاريخي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، نه ته قطعي حياتياتي حقيقت طور.<ref name="Dasgupta2022"/> === ڪول بغاوت (1831ع–1832ع) === {{Main|ڪول بغاوت}} 1831ع کان 1832ع تائين ڇوٽا ناگپور ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ خلاف هڪ وڏي آديواسي بغاوت ٿي، جيڪا تاريخ ۾ '''ڪول بغاوت''' جي نالي سان مشهور آهي. هن تحريڪ ۾ منڊا، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين جي ماڻهن حصو ورتو.<ref name="Jha1958">{{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |pages=440–446 |year=1958 |jstor=44145239 |url=https://www.jstor.org/stable/44145239 |language=en }}</ref><ref name="Ecka2025"/> بغاوت جي اهم سببن ۾ زمين جي مالڪيءَ ۽ استعمال بابت روايتي حقن ۾ مداخلت، محصول گڏ ڪرڻ وارن ٺيڪيدارن جو وڌندڙ اثر، مقامي آباديءَ جو معاشي استحصال ۽ برطانوي انتظامي نظام خلاف ناراضگي شامل هئا. بغاوت ڪيترن علائقن ۾ پکڙي، پر آخرڪار برطانوي فوجي ڪارروائين سان دٻائي وئي.<ref name="KhuntiCensus">{{Cite report |title=District Census Handbook: Khunti, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/573/download/1940/DH_2011_2020_PART_B_DCHB_KHUNTI.pdf |format=PDF |language=en }}</ref><ref name="Jha1958"/> جديد تاريخدانن موجب ڪول بغاوت کي رڳو هڪ فوجي واقعي طور نه، پر زمين، مقامي خوداختياريءَ ۽ نوآبادياتي معاشي پاليسين خلاف مزاحمت جي تاريخ طور پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Ecka2025"/> === بغاوت کان پوءِ جون تبديليون === ڪول بغاوت کان پوءِ ڇوٽا ناگپور جي انتظامي ۽ سماجي صورتحال ۾ تبديليون آيون. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ بغاوت کان پوءِ رانچي واري علائقي مان اورائون ۽ منڊا ماڻهن جي ٻاهرين آبادين ڏانهن مزدوريءَ لاءِ لڏپلاڻ جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب اها لڏپلاڻ 1834ع کان شروع ٿي، پر ان کي سڌو سنئون بغاوت جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ecka2025"/> == سماجي ۽ معاشي زندگي == ڪول نالي سان سڃاتل برادرين جي معاشي زندگي سندن علائقي ۽ تاريخي حالتن موجب مختلف رهي آهي. ڪيترن ڳوٺاڻن ۽ جهنگلي علائقن ۾ زراعت، ٻيلن جي پيداوار، مزدوري ۽ مقامي وسيلن سان لاڳاپيل ڪم اهم رهيا آهن. اتر پرديش جي ڪول برادريءَ جي سماجي ۽ زميني حقن بابت پڻ صحافتي ۽ سماجي تحقيق ۾ مسئلا اٿاريا ويا آهن.<ref name="TheHinduKol">{{Cite news |title=Kols in UP: A life without rights |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/kols-in-up-a-life-without-rights/article4602546.ece |work=The Hindu |language=en }}</ref> مختلف علائقن جي ڪول سڏيل ماڻهن جي شاديءَ، خانداني نظام، سماجي تنظيمن ۽ مذهبي روايتن ۾ هڪجهڙائي فرض ڪرڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته هي نالو تاريخي طور ڪيترين جدا برادرين لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Dasgupta2022"/> == مذهبي روايتون == ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين آديواسي برادرين ۾ فطرت، مقامي مقدس هنڌن، ابن ڏاڏن ۽ برادريءَ جي روايتن سان لاڳاپيل مذهبي طريقا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه برادريون [[سارنا ڌرم]] سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت مختلف برادرين ۽ علائقن ۾ هندو ڌرم، عيسائيت ۽ ٻيون مذهبي سڃاڻپون پڻ موجود آهن. ڪول نالي جي وسيع تاريخي استعمال سبب سڀني ڪول سڏيل برادرين کي هڪ ئي مذهبي گروهه قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هندستان ۾ سرڪاري حيثيت == هندستان جي آئين هيٺ درج فهرست ذاتن ۽ درج فهرست قبيلن جي سڃاڻپ رياستن ۽ مخصوص سرڪاري فهرستن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري برادريءَ جي سرڪاري حيثيت مختلف رياستن ۾ الڳ ٿي سگهي ٿي. مڌيا پرديش جي درج فهرست قبيلن ۾ '''Kol''' هڪ الڳ داخلا آهي، جڏهن ته اتر پرديش جي 2011ع واري درج فهرست ذاتن جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''Kol''' نالي سان داخلا موجود آهي.<ref name="STList"/><ref name="CensusUP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #B8DCEB;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | ڪول برادريءَ جي سرڪاري درجابندي ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | رياست ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | سرڪاري درجو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | بنيادي ماخذ |- | style="background:#EDF8FF;" | [[مڌيا پرديش]] | درج فهرست قبيلو (ST) | هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت<ref name="STList"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | [[اتر پرديش]] | درج فهرست ذات (SC) | هندستان جي 2011ع واري آدمشماري<ref name="CensusUP"/> |} == ڪول ماڻهو ۽ سنڌ جي قديم تاريخ == === سنڌي تاريخ نويسن جا رايا === [[سنڌ]] جي قديم تاريخ بابت ڪجهه سنڌي ليکڪن ڪولن، سنٿالن، منڊا ۽ ٻين آديواسي برادرين کي هندستان جي قديم آباديءَ جي بحث سان ڳنڍيو آهي. خاص طور [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ سنڌ جي قديم رهاڪن، ٻولين، رهڻي ڪهڻي ۽ مقامي روايتن جي حوالي سان ڪولن ۽ سنٿالن بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="Bherumal"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنڌ ۾ ڪجهه پراڻيون سماجي رسمون، ڳڻپ جا طريقا ۽ شڪار جا نمونا اهڙن قديم گروهن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. انهن ڳالهين کي سندس دور جي تاريخي تحقيق ۽ مفروضن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رڳو ثقافتي هڪجهڙائي ڪنهن مخصوص قوم جي قديم موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="Bherumal"/> === سيوهڻ ۽ موهن جي دڙي بابت پراڻا نظريا === پراڻي سنڌي تاريخي ادب ۾ سيوهڻ ڀرسان مليل انساني کوپڙين ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي انساني باقيات کي ڪولن ۽ سنٿالن سان ڳنڍڻ جا رايا پڻ ملن ٿا. اهڙن راين جو تعلق ان دور جي جسماني علم الانسان ۽ نسلي درجابنديءَ سان هو.<ref name="Bherumal"/> جديد آثارِ قديمه جي لحاظ کان صرف کوپڙيءَ جي شڪل يا جسماني ماپن جي بنياد تي ڪنهن قديم انسان کي موجوده ڪول، سنٿال يا ڪنهن ٻي مخصوص برادريءَ جو فرد قرار نٿو ڏئي سگهجي. ان ڪري سنڌ جي قديم آباديءَ سان ڪولن جي قطعي نسلي نسبت کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران پراڻي تحقيق جي هڪ راءِ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === سنڌي ٻوليءَ بابت لساني رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري روايت، آوازن مان ٺهيل لفظن ۽ ٻين ڪجهه لساني خاصيتن جو ذڪر ڪندي انهن کي قديم غير آريائي ٻولين سان ممڪن لاڳاپي جي بحث ۾ آندو آهي.<ref name="Bherumal"/> مثال طور ''ٽي ويهون'' ۽ ''اڍائي ڪوڙيون'' جهڙا ڳڻپ جا طريقا سندس بحث ۾ اچن ٿا. اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ويهڪڙي نظام (''vigesimal system'') سان ڀيٽي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اهڙي نظام جي موجودگي اڪيلي سر ڪنهن مخصوص ٻولي يا قوم جي سنڌ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ناهي. ساڳيءَ طرح ''ڀن ڀن''، ''ٺڪ ٺڪ'' ۽ ٻين آواز نما لفظن کي ڪنهن هڪ مخصوص ٻولي خاندان مان آيل قرار ڏيڻ لاءِ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. === منڇر ڍنڍ جون روايتون === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي مهاڻن طرفان پاڻيءَ ۾ لڪي پکين کي پڪڙڻ جي هڪ روايتي طريقي جو ذڪر ڪري ٿو. انهيءَ طريقي ۾ مهاڻا پاڻيءَ جي ٻوٽن ۽ پنن کي لڪاءَ طور استعمال ڪندا هئا. ليکڪ ان طريقي جي قدامت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌ جي آڳاٽن رهاڪن سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> هي بيان سنڌ جي روايتي شڪاري ۽ مهاڻڪي ثقافت جي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر ان طريقي کي خاص طور ڪولن يا سنٿالن جي ايجاد قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا تاريخي ثبوت موجود هجڻ ضروري آهن. === تاريخي نظرين جي علمي حيثيت === سنڌ جي قديم تاريخ بابت پراڻن ڪتابن ۾ ''آريا''، ''اڻ آريا''، ''ڪوليرين'' ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ان وقت جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن اصطلاحن سان لاڳاپيل نسلي برتري يا گهٽتائيءَ جا تصور جديد انسانيات ۾ قابل قبول سائنسي درجابنديون ناهن. تنهنڪري سنڌ جي قديم آباديءَ بابت انهن ڪتابن جي اهميت برقرار رکندي به انهن جي نتيجن کي جديد لسانيات، آثارِ قديمه ۽ تاريخي تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Bherumal"/><ref name="Dasgupta2022"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادري، 1903ع؛ نوآبادياتي دور ۾ منڊا پڻ ڪول جي گڏيل نالي سان سڃاتا ويندا هئا. File:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|جهارکنڊ جي هزاري باغ علائقي ۾ منڊا برادريءَ جو فرد ۽ روايتي سوهرائي مصوري. File:Munda languages map.svg|منڊا ٻولين جو نقشو؛ هي سمورن ڪول سڏيل گروهن جي ٻولين جو نقشو ناهي. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪول بغاوت]] * [[منڊا ماڻهو]] * [[سنٿال ماڻهو]] * [[هو ماڻهو]] * [[ڀوميج ماڻهو]] * [[اورائون ماڻهو]] * [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] * [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون]] * [[سنڌ جي قديم تاريخ]] * [[موهن جو دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |edition=چوٿون |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }} * {{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |year=1958 |volume=21 |pages=440–446 |jstor=44145239 }} * {{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |year=2025 |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |doi=10.1177/23484489251321649 }} * {{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press }} * {{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 هندستان جي آدمشماري: اتر پرديش جي درج فهرست ذاتن جا انگ] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 هندستان جي آدمشماري: مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن جا انگ] * [https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت: درج فهرست قبيلن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Munda_people وڪيميڊيا ڪامنز: منڊا برادريءَ جون تصويرون] [[زمرو:ڀارت جون نسلي برادريون]] [[زمرو:ڀارت جا آديواسي]] [[زمرو:جهارکنڊ]] [[زمرو:مڌيه پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 9ihnsoet83ihipyqwyd696quh3uy8k9 421127 421125 2026-10-12T19:43:59Z Intisar Ali 8681 /* */ 421127 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي، جن کي نوآبادياتي دور ۾ گڏيل طور ڪول چيو ويندو هو. | regions = [[ڀارت]]، خاص طور [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]] ۽ [[اتر پرديش]] | languages = [[بگھلي ٻولي|بگھلي]] ۽ علائقي جون ٻيون ٻوليون؛ تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ برادرين ۾ [[منڊا ٻوليون]] ۽ [[ڪروخ ٻولي]] پڻ | religions = علائقي ۽ برادريءَ موجب مقامي آديواسي مذهبي روايتون، [[سارنا ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] ۽ ٻيا مذهب | related = [[منڊا ماڻهو]]، [[هو ماڻهو]]، [[ڀوميج ماڻهو]]، [[اورائون ماڻهو]] ۽ ٻيون تاريخي طور ڪول سڏيل برادريون }} '''ڪول ماڻهو''' (انگريزي: ''Kol people''؛ هندي: कोल लोग) [[هندستان]] جي مختلف علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ نسلي ۽ سماجي نالو آهي. تاريخي طور هن نالي سان اڀرندي هندستان جي [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] ۾ رهندڙ ڪيترين آديواسي برادرين، خاص طور [[منڊا ماڻهو|منڊا]]، [[هو ماڻهو|هو]]، [[ڀوميج ماڻهو|ڀوميج]] ۽ [[اورائون ماڻهو|اورائون]] کي سڏيو ويندو هو. برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي لکڻين ۾ ''Kol''، ''Cole'' ۽ ''Kole'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. اهي نالا هميشه ڪنهن هڪ گڏيل قوم، ٻولي يا نسل جي نمائندگي نه ڪندا هئا.<ref name="Ecka2025">{{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |year=2025 |doi=10.1177/23484489251321649 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/23484489251321649 |language=en }}</ref><ref name="Dasgupta2022">{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/oraons-of-chhotanagpur-a-journey-through-colonial-ethnography/C390EC9CF90CF023354939702D626135 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، [[اتر پرديش]] ۽ [[مڌيه پرديش]] ۾ '''ڪول''' نالي سان هڪ الڳ سماجي برادري پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هندستان جي سرڪاري درجابنديءَ ۾ اتر پرديش جا ڪول درج فهرست ذاتن (''Scheduled Castes'') ۾، جڏهن ته مڌيه پرديش جا ڪول درج فهرست قبيلن (''Scheduled Tribes'') ۾ شامل آهن. تنهنڪري تاريخي طور مختلف قبيلن لاءِ استعمال ٿيل ڪول اصطلاح ۽ موجوده سرڪاري ڪول برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="CensusUP">{{Cite web |title=A-10: Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract (PCA) Data, Uttar Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref><ref name="STList">{{Cite report |title=State / Union Territory wise List of Scheduled Tribes in India |url=https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |year=2023 |language=en |format=PDF }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح جي تاريخ == ''ڪول'' لفظ جي اصل، قدامت ۽ مختلف ٻولين ۾ ان جي معنائن بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. اڻويهين صديءَ جي برطانوي ليکڪن ۽ انتظامي عملدارن هي لفظ ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين مقامي برادرين لاءِ استعمال ڪيو. ان وقت ''Kolarian'' اصطلاح پڻ رائج ٿيو، جيڪو پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو حصو هو.<ref name="Balfour1862">{{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ |language=en }}</ref> جديد تاريخي تحقيق موجب نوآبادياتي دستاويزن ۾ ڪول لفظ ڪڏهن هڪ گڏيل سماجي سڃاڻپ، ڪڏهن مخصوص علائقي جي رهاڪن ۽ ڪڏهن مقامي ماڻهن لاءِ ٻاهرين آباديءَ طرفان استعمال ڪيل نالي جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪجهه حوالن ۾ ان جي توهين آميز استعمال جو پڻ ذڪر آهي. تنهنڪري لفظ جي ڪنهن هڪ معنيٰ کي سمورن ڪول سڏيل ماڻهن تي لاڳو ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ecka2025"/> سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ڪول لفظ جي معنيٰ ''ماڻهو'' يا ''ڄڻو'' پڻ ڄاڻائي وئي آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي اهڙن لغوي ۽ تاريخي راين جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ڪيو آهي. بهرحال، انهن معنائن جي سڀني علائقائي ٻولين تي لاڳو ٿيڻ ۽ لفظ جي قطعي اشتقاق لاءِ جديد تقابلي لساني تحقيق ضروري آهي.<ref name="Bherumal">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> == جاگرافيائي ورڇ == ڪول نالي سان لاڳاپيل تاريخي برادرين جو اهم علائقو ڇوٽا ناگپور پٺار آهي، جيڪو موجوده جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي جي اڀرندي هندستاني علائقن ۾ پکڙيل آهي. برطانوي دور ۾ رانچي، سنگڀوم ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ڪيترين برادرين لاءِ ڪول اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> موجوده ڪول برادري مڌيه پرديش ۽ اتر پرديش ۾ پڻ موجود آهي. هندستان جي 2011ع واري آدمشماريءَ جي سرڪاري جدولن ۾ ٻنهي رياستن لاءِ ڪول نالي سان الڳ داخلا موجود آهي.<ref name="CensusUP"/><ref name="CensusMP">{{Cite web |title=A-11: State Primary Census Abstract (PCA) for Individual Scheduled Tribes, Madhya Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref> == ڪول نالي جون مختلف تاريخي ۽ سرڪاري معنائون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED0; text-align:left;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڪول اصطلاح جا اهم استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | علائقو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | وضاحت |- | style="background:#EDF6FC;" | تاريخي گڏيل نالو | ڇوٽا ناگپور | منڊا، هو، ڀوميج، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح.<ref name="Ecka2025"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | ڪول برادري | مڌيه پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست قبيلن ۾ شامل.<ref name="STList"/> |- | style="background:#F8F2FF;" | ڪول برادري | اتر پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست ذاتن ۾ شامل.<ref name="CensusUP"/> |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليرين | نوآبادياتي علم الانسان | پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو اصطلاح؛ جديد علمي استعمال ۾ ان جي تاريخي پسمنظر جي وضاحت ضروري آهي.<ref name="Balfour1862"/> |} == ٻوليون == تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ سڀئي برادريون هڪ ئي ٻولي نه ڳالهائينديون هيون. منڊا ۽ هو برادرين جون ٻوليون [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولي خاندان]] جي منڊا شاخ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته اورائون برادريءَ جي ڪروخ ٻولي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. انهيءَ لساني فرق جي باوجود نوآبادياتي لکڻين ۾ انهن برادرين کي ڪڏهن گڏيل طور ڪول سڏيو ويو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> اتر پرديش ۽ مڌيه پرديش جي ڪول برادريءَ جي ٻولين بابت علائقائي فرق موجود آهن. ڪجهه مطالعي ۾ [[بگهيل کنڊ]] جي بگهلي يا بگهيلکنڊي ٻوليءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ethnobotany">{{Cite book |last1=Pullaiah |first1=T. |last2=Krishnamurthy |first2=K. V. |last3=Bahadur |first3=Bir |title=Ethnobotany of India, Volume 5: The Indo-Gangetic Region and Central India |year=2017 |isbn=9781351741316 |url=https://books.google.com/books?id=ErE0DwAAQBAJ |language=en }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === ڇوٽا ناگپور جي مختلف آديواسي برادرين جي پنهنجي سماجي، زرعي ۽ مذهبي روايتن جي تاريخ آهي. انهن جي مقامي سڃاڻپ ۽ زمين سان تعلق کي صرف نوآبادياتي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ڪول نالي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. جديد تاريخ نويسن جي مطالعي ۾ اهو واضح ڪيو ويو آهي ته برطانوي انتظامي درجابندين ڪيترين مقامي برادرين جي سڃاڻپ کي نئين صورت ڏني.<ref name="Dasgupta2022"/> === نوآبادياتي دور ۾ ڪول اصطلاح === اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي عملدارن ڇوٽا ناگپور جي آديواسي آباديءَ بابت انتظامي، سماجي ۽ نسلي بيان لکيا. انهن ۾ ڪول، ڪوليرين ۽ ڌانگر جهڙا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا. اهڙيءَ طرح ڪول لفظ برطانوي سرڪاري دستاويزن ۽ تاريخي ڪتابن ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Ecka2025"/> برطانوي دور جي نسلي درجابنديءَ ۾ مختلف ٻولين، رسمن ۽ سماجي گروهن کي هڪ گڏيل نسل طور پيش ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. موجوده علم الانسان ۾ اهڙين پراڻين درجابندين کي سندن تاريخي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، نه ته قطعي حياتياتي حقيقت طور.<ref name="Dasgupta2022"/> === ڪول بغاوت (1831ع–1832ع) === {{Main|ڪول بغاوت}} 1831ع کان 1832ع تائين ڇوٽا ناگپور ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ خلاف هڪ وڏي آديواسي بغاوت ٿي، جيڪا تاريخ ۾ '''ڪول بغاوت''' جي نالي سان مشهور آهي. هن تحريڪ ۾ منڊا، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين جي ماڻهن حصو ورتو.<ref name="Jha1958">{{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |pages=440–446 |year=1958 |jstor=44145239 |url=https://www.jstor.org/stable/44145239 |language=en }}</ref><ref name="Ecka2025"/> بغاوت جي اهم سببن ۾ زمين جي مالڪيءَ ۽ استعمال بابت روايتي حقن ۾ مداخلت، محصول گڏ ڪرڻ وارن ٺيڪيدارن جو وڌندڙ اثر، مقامي آباديءَ جو معاشي استحصال ۽ برطانوي انتظامي نظام خلاف ناراضگي شامل هئا. بغاوت ڪيترن علائقن ۾ پکڙي، پر آخرڪار برطانوي فوجي ڪارروائين سان دٻائي وئي.<ref name="KhuntiCensus">{{Cite report |title=District Census Handbook: Khunti, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/573/download/1940/DH_2011_2020_PART_B_DCHB_KHUNTI.pdf |format=PDF |language=en }}</ref><ref name="Jha1958"/> جديد تاريخدانن موجب ڪول بغاوت کي رڳو هڪ فوجي واقعي طور نه، پر زمين، مقامي خوداختياريءَ ۽ نوآبادياتي معاشي پاليسين خلاف مزاحمت جي تاريخ طور پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Ecka2025"/> === بغاوت کان پوءِ جون تبديليون === ڪول بغاوت کان پوءِ ڇوٽا ناگپور جي انتظامي ۽ سماجي صورتحال ۾ تبديليون آيون. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ بغاوت کان پوءِ رانچي واري علائقي مان اورائون ۽ منڊا ماڻهن جي ٻاهرين آبادين ڏانهن مزدوريءَ لاءِ لڏپلاڻ جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب اها لڏپلاڻ 1834ع کان شروع ٿي، پر ان کي سڌو سنئون بغاوت جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ecka2025"/> == سماجي ۽ معاشي زندگي == ڪول نالي سان سڃاتل برادرين جي معاشي زندگي سندن علائقي ۽ تاريخي حالتن موجب مختلف رهي آهي. ڪيترن ڳوٺاڻن ۽ جهنگلي علائقن ۾ زراعت، ٻيلن جي پيداوار، مزدوري ۽ مقامي وسيلن سان لاڳاپيل ڪم اهم رهيا آهن. اتر پرديش جي ڪول برادريءَ جي سماجي ۽ زميني حقن بابت پڻ صحافتي ۽ سماجي تحقيق ۾ مسئلا اٿاريا ويا آهن.<ref name="TheHinduKol">{{Cite news |title=Kols in UP: A life without rights |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/kols-in-up-a-life-without-rights/article4602546.ece |work=The Hindu |language=en }}</ref> مختلف علائقن جي ڪول سڏيل ماڻهن جي شاديءَ، خانداني نظام، سماجي تنظيمن ۽ مذهبي روايتن ۾ هڪجهڙائي فرض ڪرڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته هي نالو تاريخي طور ڪيترين جدا برادرين لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Dasgupta2022"/> == مذهبي روايتون == ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين آديواسي برادرين ۾ فطرت، مقامي مقدس هنڌن، ابن ڏاڏن ۽ برادريءَ جي روايتن سان لاڳاپيل مذهبي طريقا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه برادريون [[سارنا ڌرم]] سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت مختلف برادرين ۽ علائقن ۾ هندو ڌرم، عيسائيت ۽ ٻيون مذهبي سڃاڻپون پڻ موجود آهن. ڪول نالي جي وسيع تاريخي استعمال سبب سڀني ڪول سڏيل برادرين کي هڪ ئي مذهبي گروهه قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هندستان ۾ سرڪاري حيثيت == هندستان جي آئين هيٺ درج فهرست ذاتن ۽ درج فهرست قبيلن جي سڃاڻپ رياستن ۽ مخصوص سرڪاري فهرستن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري برادريءَ جي سرڪاري حيثيت مختلف رياستن ۾ الڳ ٿي سگهي ٿي. مڌيا پرديش جي درج فهرست قبيلن ۾ '''Kol''' هڪ الڳ داخلا آهي، جڏهن ته اتر پرديش جي 2011ع واري درج فهرست ذاتن جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''Kol''' نالي سان داخلا موجود آهي.<ref name="STList"/><ref name="CensusUP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #B8DCEB;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | ڪول برادريءَ جي سرڪاري درجابندي ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | رياست ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | سرڪاري درجو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | بنيادي ماخذ |- | style="background:#EDF8FF;" | [[مڌيا پرديش]] | درج فهرست قبيلو (ST) | هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت<ref name="STList"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | [[اتر پرديش]] | درج فهرست ذات (SC) | هندستان جي 2011ع واري آدمشماري<ref name="CensusUP"/> |} == ڪول ماڻهو ۽ سنڌ جي قديم تاريخ == === سنڌي تاريخ نويسن جا رايا === [[سنڌ]] جي قديم تاريخ بابت ڪجهه سنڌي ليکڪن ڪولن، سنٿالن، منڊا ۽ ٻين آديواسي برادرين کي هندستان جي قديم آباديءَ جي بحث سان ڳنڍيو آهي. خاص طور [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ سنڌ جي قديم رهاڪن، ٻولين، رهڻي ڪهڻي ۽ مقامي روايتن جي حوالي سان ڪولن ۽ سنٿالن بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="Bherumal"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنڌ ۾ ڪجهه پراڻيون سماجي رسمون، ڳڻپ جا طريقا ۽ شڪار جا نمونا اهڙن قديم گروهن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. انهن ڳالهين کي سندس دور جي تاريخي تحقيق ۽ مفروضن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رڳو ثقافتي هڪجهڙائي ڪنهن مخصوص قوم جي قديم موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="Bherumal"/> === سيوهڻ ۽ موهن جي دڙي بابت پراڻا نظريا === پراڻي سنڌي تاريخي ادب ۾ سيوهڻ ڀرسان مليل انساني کوپڙين ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي انساني باقيات کي ڪولن ۽ سنٿالن سان ڳنڍڻ جا رايا پڻ ملن ٿا. اهڙن راين جو تعلق ان دور جي جسماني علم الانسان ۽ نسلي درجابنديءَ سان هو.<ref name="Bherumal"/> جديد آثارِ قديمه جي لحاظ کان صرف کوپڙيءَ جي شڪل يا جسماني ماپن جي بنياد تي ڪنهن قديم انسان کي موجوده ڪول، سنٿال يا ڪنهن ٻي مخصوص برادريءَ جو فرد قرار نٿو ڏئي سگهجي. ان ڪري سنڌ جي قديم آباديءَ سان ڪولن جي قطعي نسلي نسبت کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران پراڻي تحقيق جي هڪ راءِ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === سنڌي ٻوليءَ بابت لساني رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري روايت، آوازن مان ٺهيل لفظن ۽ ٻين ڪجهه لساني خاصيتن جو ذڪر ڪندي انهن کي قديم غير آريائي ٻولين سان ممڪن لاڳاپي جي بحث ۾ آندو آهي.<ref name="Bherumal"/> مثال طور ''ٽي ويهون'' ۽ ''اڍائي ڪوڙيون'' جهڙا ڳڻپ جا طريقا سندس بحث ۾ اچن ٿا. اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ويهڪڙي نظام (''vigesimal system'') سان ڀيٽي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اهڙي نظام جي موجودگي اڪيلي سر ڪنهن مخصوص ٻولي يا قوم جي سنڌ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ناهي. ساڳيءَ طرح ''ڀن ڀن''، ''ٺڪ ٺڪ'' ۽ ٻين آواز نما لفظن کي ڪنهن هڪ مخصوص ٻولي خاندان مان آيل قرار ڏيڻ لاءِ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. === منڇر ڍنڍ جون روايتون === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي مهاڻن طرفان پاڻيءَ ۾ لڪي پکين کي پڪڙڻ جي هڪ روايتي طريقي جو ذڪر ڪري ٿو. انهيءَ طريقي ۾ مهاڻا پاڻيءَ جي ٻوٽن ۽ پنن کي لڪاءَ طور استعمال ڪندا هئا. ليکڪ ان طريقي جي قدامت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌ جي آڳاٽن رهاڪن سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> هي بيان سنڌ جي روايتي شڪاري ۽ مهاڻڪي ثقافت جي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر ان طريقي کي خاص طور ڪولن يا سنٿالن جي ايجاد قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا تاريخي ثبوت موجود هجڻ ضروري آهن. === تاريخي نظرين جي علمي حيثيت === سنڌ جي قديم تاريخ بابت پراڻن ڪتابن ۾ ''آريا''، ''اڻ آريا''، ''ڪوليرين'' ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ان وقت جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن اصطلاحن سان لاڳاپيل نسلي برتري يا گهٽتائيءَ جا تصور جديد انسانيات ۾ قابل قبول سائنسي درجابنديون ناهن. تنهنڪري سنڌ جي قديم آباديءَ بابت انهن ڪتابن جي اهميت برقرار رکندي به انهن جي نتيجن کي جديد لسانيات، آثارِ قديمه ۽ تاريخي تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Bherumal"/><ref name="Dasgupta2022"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادري، 1903ع؛ نوآبادياتي دور ۾ منڊا پڻ ڪول جي گڏيل نالي سان سڃاتا ويندا هئا. File:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|جهارکنڊ جي هزاري باغ علائقي ۾ منڊا برادريءَ جو فرد ۽ روايتي سوهرائي مصوري. File:Munda languages map.svg|منڊا ٻولين جو نقشو؛ هي سمورن ڪول سڏيل گروهن جي ٻولين جو نقشو ناهي. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪول بغاوت]] * [[منڊا ماڻهو]] * [[سنٿال ماڻهو]] * [[هو ماڻهو]] * [[ڀوميج ماڻهو]] * [[اورائون ماڻهو]] * [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] * [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون]] * [[سنڌ جي قديم تاريخ]] * [[موهن جو دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |edition=چوٿون |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }} * {{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |year=1958 |volume=21 |pages=440–446 |jstor=44145239 }} * {{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |year=2025 |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |doi=10.1177/23484489251321649 }} * {{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press }} * {{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 هندستان جي آدمشماري: اتر پرديش جي درج فهرست ذاتن جا انگ] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 هندستان جي آدمشماري: مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن جا انگ] * [https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت: درج فهرست قبيلن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Munda_people وڪيميڊيا ڪامنز: منڊا برادريءَ جون تصويرون] [[زمرو:ڀارت جون نسلي برادريون]] [[زمرو:ڀارت جا آديواسي]] [[زمرو:جهارکنڊ]] [[زمرو:مڌيه پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] j121cfg1o8m63npvwilhsytt86qwr82 421128 421127 2026-10-12T19:48:27Z Intisar Ali 8681 421128 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستان جي ڪول نالي سان سڃاتل آديواسي برادري ۽ تاريخي قبائلي گروهه}} {{Infobox ethnic group | group = ڪول ماڻهو | native_name = Kol people | image = Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg | image_caption = ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادريءَ جي تاريخي تصوير (1903ع). منڊا انهن برادرين مان هڪ هئي، جن کي نوآبادياتي دور ۾ گڏيل طور ڪول چيو ويندو هو. | regions = [[ڀارت]]، خاص طور [[جهارکنڊ]]، [[مڌيه پرديش]] ۽ [[اتر پرديش]] | languages = [[بگھلي ٻولي|بگھلي]] ۽ علائقي جون ٻيون ٻوليون؛ تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ برادرين ۾ [[منڊا ٻوليون]] ۽ [[ڪروخ ٻولي]] پڻ | religions = علائقي ۽ برادريءَ موجب مقامي آديواسي مذهبي روايتون، [[سارنا ڌرم]]، [[هندو ڌرم]] ۽ ٻيا مذهب | related = [[منڊا ماڻهو]]، [[هو ماڻهو]]، [[ڀوميج ماڻهو]]، [[اورائون ماڻهو]] ۽ ٻيون تاريخي طور ڪول سڏيل برادريون }} '''ڪول ماڻهو''' (انگريزي: ''Kol people''؛ هندي: कोल लोग) [[هندستان]] جي مختلف علائقن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ نسلي ۽ سماجي نالو آهي. تاريخي طور هن نالي سان اڀرندي هندستان جي [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] ۾ رهندڙ ڪيترين آديواسي برادرين، خاص طور [[منڊا ماڻهو|منڊا]]، [[هو ماڻهو|هو]]، [[ڀوميج ماڻهو|ڀوميج]] ۽ [[اورائون ماڻهو|اورائون]] کي سڏيو ويندو هو. برطانوي نوآبادياتي انتظاميا جي لکڻين ۾ ''Kol''، ''Cole'' ۽ ''Kole'' جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. اهي نالا هميشه ڪنهن هڪ گڏيل قوم، ٻولي يا نسل جي نمائندگي نه ڪندا هئا.<ref name="Ecka2025">{{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |year=2025 |doi=10.1177/23484489251321649 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/23484489251321649 |language=en }}</ref><ref name="Dasgupta2022">{{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-asian-studies/article/abs/oraons-of-chhotanagpur-a-journey-through-colonial-ethnography/C390EC9CF90CF023354939702D626135 |language=en }}</ref> ٻئي طرف، [[اتر پرديش]] ۽ [[مڌيه پرديش]] ۾ '''ڪول''' نالي سان هڪ الڳ سماجي برادري پڻ سڃاتي وڃي ٿي. هندستان جي سرڪاري درجابنديءَ ۾ اتر پرديش جا ڪول درج فهرست ذاتن (''Scheduled Castes'') ۾، جڏهن ته مڌيه پرديش جا ڪول درج فهرست قبيلن (''Scheduled Tribes'') ۾ شامل آهن. تنهنڪري تاريخي طور مختلف قبيلن لاءِ استعمال ٿيل ڪول اصطلاح ۽ موجوده سرڪاري ڪول برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="CensusUP">{{Cite web |title=A-10: Individual Scheduled Caste Primary Census Abstract (PCA) Data, Uttar Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref><ref name="STList">{{Cite report |title=State / Union Territory wise List of Scheduled Tribes in India |url=https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf |publisher=Ministry of Tribal Affairs, Government of India |year=2023 |language=en |format=PDF }}</ref> == نالو ۽ اصطلاح جي تاريخ == ''ڪول'' لفظ جي اصل، قدامت ۽ مختلف ٻولين ۾ ان جي معنائن بابت ڪيترائي رايا ملن ٿا. اڻويهين صديءَ جي برطانوي ليکڪن ۽ انتظامي عملدارن هي لفظ ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين مقامي برادرين لاءِ استعمال ڪيو. ان وقت ''Kolarian'' اصطلاح پڻ رائج ٿيو، جيڪو پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو حصو هو.<ref name="Balfour1862">{{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ |language=en }}</ref> جديد تاريخي تحقيق موجب نوآبادياتي دستاويزن ۾ ڪول لفظ ڪڏهن هڪ گڏيل سماجي سڃاڻپ، ڪڏهن مخصوص علائقي جي رهاڪن ۽ ڪڏهن مقامي ماڻهن لاءِ ٻاهرين آباديءَ طرفان استعمال ڪيل نالي جي صورت ۾ ملي ٿو. ڪجهه حوالن ۾ ان جي توهين آميز استعمال جو پڻ ذڪر آهي. تنهنڪري لفظ جي ڪنهن هڪ معنيٰ کي سمورن ڪول سڏيل ماڻهن تي لاڳو ڪرڻ درست ناهي.<ref name="Ecka2025"/> سنڌ جي پراڻي تاريخي ادب ۾ ڪول لفظ جي معنيٰ ''ماڻهو'' يا ''ڄڻو'' پڻ ڄاڻائي وئي آهي. ڀيرومل مهرچند آڏواڻي اهڙن لغوي ۽ تاريخي راين جو ذڪر پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ڪيو آهي. بهرحال، انهن معنائن جي سڀني علائقائي ٻولين تي لاڳو ٿيڻ ۽ لفظ جي قطعي اشتقاق لاءِ جديد تقابلي لساني تحقيق ضروري آهي.<ref name="Bherumal">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |year=2004 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }}</ref> == جاگرافيائي ورڇ == ڪول نالي سان لاڳاپيل تاريخي برادرين جو اهم علائقو ڇوٽا ناگپور پٺار آهي، جيڪو موجوده جهارکنڊ ۽ ڀرپاسي جي اڀرندي هندستاني علائقن ۾ پکڙيل آهي. برطانوي دور ۾ رانچي، سنگڀوم ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي ڪيترين برادرين لاءِ ڪول اصطلاح استعمال ٿيندو هو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> موجوده ڪول برادري مڌيه پرديش ۽ اتر پرديش ۾ پڻ موجود آهي. هندستان جي 2011ع واري آدمشماريءَ جي سرڪاري جدولن ۾ ٻنهي رياستن لاءِ ڪول نالي سان الڳ داخلا موجود آهي.<ref name="CensusUP"/><ref name="CensusMP">{{Cite web |title=A-11: State Primary Census Abstract (PCA) for Individual Scheduled Tribes, Madhya Pradesh – 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 |website=Census of India |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |language=en }}</ref> == ڪول نالي جون مختلف تاريخي ۽ سرڪاري معنائون == {| class="wikitable" style="width:100%; border:1px solid #A8BED0; text-align:left;" |+ style="background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;" | ڪول اصطلاح جا اهم استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | استعمال ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | علائقو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | وضاحت |- | style="background:#EDF6FC;" | تاريخي گڏيل نالو | ڇوٽا ناگپور | منڊا، هو، ڀوميج، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح.<ref name="Ecka2025"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | ڪول برادري | مڌيه پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست قبيلن ۾ شامل.<ref name="STList"/> |- | style="background:#F8F2FF;" | ڪول برادري | اتر پرديش | هندستان جي سرڪاري درج فهرست ذاتن ۾ شامل.<ref name="CensusUP"/> |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليرين | نوآبادياتي علم الانسان | پراڻي نسلي ۽ لساني درجابنديءَ جو اصطلاح؛ جديد علمي استعمال ۾ ان جي تاريخي پسمنظر جي وضاحت ضروري آهي.<ref name="Balfour1862"/> |} == ٻوليون == تاريخي ڪول اصطلاح هيٺ ايندڙ سڀئي برادريون هڪ ئي ٻولي نه ڳالهائينديون هيون. منڊا ۽ هو برادرين جون ٻوليون [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون|آسٽرو-ايشيائي ٻولي خاندان]] جي منڊا شاخ سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته اورائون برادريءَ جي ڪروخ ٻولي [[دراوڙي ٻوليون|دراوڙي ٻولي خاندان]] سان تعلق رکي ٿي. انهيءَ لساني فرق جي باوجود نوآبادياتي لکڻين ۾ انهن برادرين کي ڪڏهن گڏيل طور ڪول سڏيو ويو.<ref name="Dasgupta2022"/><ref name="Ecka2025"/> اتر پرديش ۽ مڌيه پرديش جي ڪول برادريءَ جي ٻولين بابت علائقائي فرق موجود آهن. ڪجهه مطالعي ۾ [[بگهيل کنڊ]] جي بگهلي يا بگهيلکنڊي ٻوليءَ جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="Ethnobotany">{{Cite book |last1=Pullaiah |first1=T. |last2=Krishnamurthy |first2=K. V. |last3=Bahadur |first3=Bir |title=Ethnobotany of India, Volume 5: The Indo-Gangetic Region and Central India |year=2017 |isbn=9781351741316 |url=https://books.google.com/books?id=ErE0DwAAQBAJ |language=en }}</ref> == تاريخ == === برطانوي دور کان اڳ === ڇوٽا ناگپور جي مختلف آديواسي برادرين جي پنهنجي سماجي، زرعي ۽ مذهبي روايتن جي تاريخ آهي. انهن جي مقامي سڃاڻپ ۽ زمين سان تعلق کي صرف نوآبادياتي رڪارڊن ۾ استعمال ٿيل ڪول نالي تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. جديد تاريخ نويسن جي مطالعي ۾ اهو واضح ڪيو ويو آهي ته برطانوي انتظامي درجابندين ڪيترين مقامي برادرين جي سڃاڻپ کي نئين صورت ڏني.<ref name="Dasgupta2022"/> === نوآبادياتي دور ۾ ڪول اصطلاح === اڻويهين صديءَ ۾ برطانوي عملدارن ڇوٽا ناگپور جي آديواسي آباديءَ بابت انتظامي، سماجي ۽ نسلي بيان لکيا. انهن ۾ ڪول، ڪوليرين ۽ ڌانگر جهڙا اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيا. اهڙيءَ طرح ڪول لفظ برطانوي سرڪاري دستاويزن ۽ تاريخي ڪتابن ۾ مشهور ٿيو.<ref name="Ecka2025"/> برطانوي دور جي نسلي درجابنديءَ ۾ مختلف ٻولين، رسمن ۽ سماجي گروهن کي هڪ گڏيل نسل طور پيش ڪرڻ جا مثال ملن ٿا. موجوده علم الانسان ۾ اهڙين پراڻين درجابندين کي سندن تاريخي پسمنظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، نه ته قطعي حياتياتي حقيقت طور.<ref name="Dasgupta2022"/> === ڪول بغاوت (1831ع–1832ع) === {{Main|ڪول بغاوت}} 1831ع کان 1832ع تائين ڇوٽا ناگپور ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي حڪمرانيءَ خلاف هڪ وڏي آديواسي بغاوت ٿي، جيڪا تاريخ ۾ '''ڪول بغاوت''' جي نالي سان مشهور آهي. هن تحريڪ ۾ منڊا، اورائون ۽ ٻين مقامي برادرين جي ماڻهن حصو ورتو.<ref name="Jha1958">{{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |pages=440–446 |year=1958 |jstor=44145239 |url=https://www.jstor.org/stable/44145239 |language=en }}</ref><ref name="Ecka2025"/> بغاوت جي اهم سببن ۾ زمين جي مالڪيءَ ۽ استعمال بابت روايتي حقن ۾ مداخلت، محصول گڏ ڪرڻ وارن ٺيڪيدارن جو وڌندڙ اثر، مقامي آباديءَ جو معاشي استحصال ۽ برطانوي انتظامي نظام خلاف ناراضگي شامل هئا. بغاوت ڪيترن علائقن ۾ پکڙي، پر آخرڪار برطانوي فوجي ڪارروائين سان دٻائي وئي.<ref name="KhuntiCensus">{{Cite report |title=District Census Handbook: Khunti, Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/573/download/1940/DH_2011_2020_PART_B_DCHB_KHUNTI.pdf |format=PDF |language=en }}</ref><ref name="Jha1958"/> جديد تاريخدانن موجب ڪول بغاوت کي رڳو هڪ فوجي واقعي طور نه، پر زمين، مقامي خوداختياريءَ ۽ نوآبادياتي معاشي پاليسين خلاف مزاحمت جي تاريخ طور پڻ ڏسڻ گهرجي.<ref name="Ecka2025"/> === بغاوت کان پوءِ جون تبديليون === ڪول بغاوت کان پوءِ ڇوٽا ناگپور جي انتظامي ۽ سماجي صورتحال ۾ تبديليون آيون. 2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ بغاوت کان پوءِ رانچي واري علائقي مان اورائون ۽ منڊا ماڻهن جي ٻاهرين آبادين ڏانهن مزدوريءَ لاءِ لڏپلاڻ جو پڻ جائزو ورتو ويو آهي. مقالي موجب اها لڏپلاڻ 1834ع کان شروع ٿي، پر ان کي سڌو سنئون بغاوت جو نتيجو قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ احتياط ضروري آهي.<ref name="Ecka2025"/> == سماجي ۽ معاشي زندگي == ڪول نالي سان سڃاتل برادرين جي معاشي زندگي سندن علائقي ۽ تاريخي حالتن موجب مختلف رهي آهي. ڪيترن ڳوٺاڻن ۽ جهنگلي علائقن ۾ زراعت، ٻيلن جي پيداوار، مزدوري ۽ مقامي وسيلن سان لاڳاپيل ڪم اهم رهيا آهن. اتر پرديش جي ڪول برادريءَ جي سماجي ۽ زميني حقن بابت پڻ صحافتي ۽ سماجي تحقيق ۾ مسئلا اٿاريا ويا آهن.<ref name="TheHinduKol">{{Cite news |title=Kols in UP: A life without rights |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/kols-in-up-a-life-without-rights/article4602546.ece |work=The Hindu |language=en }}</ref> مختلف علائقن جي ڪول سڏيل ماڻهن جي شاديءَ، خانداني نظام، سماجي تنظيمن ۽ مذهبي روايتن ۾ هڪجهڙائي فرض ڪرڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته هي نالو تاريخي طور ڪيترين جدا برادرين لاءِ استعمال ٿيو آهي.<ref name="Dasgupta2022"/> == مذهبي روايتون == ڇوٽا ناگپور جي ڪيترين آديواسي برادرين ۾ فطرت، مقامي مقدس هنڌن، ابن ڏاڏن ۽ برادريءَ جي روايتن سان لاڳاپيل مذهبي طريقا ملن ٿا. انهن مان ڪجهه برادريون [[سارنا ڌرم]] سان لاڳاپيل آهن. ساڳئي وقت مختلف برادرين ۽ علائقن ۾ هندو ڌرم، عيسائيت ۽ ٻيون مذهبي سڃاڻپون پڻ موجود آهن. ڪول نالي جي وسيع تاريخي استعمال سبب سڀني ڪول سڏيل برادرين کي هڪ ئي مذهبي گروهه قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هندستان ۾ سرڪاري حيثيت == هندستان جي آئين هيٺ درج فهرست ذاتن ۽ درج فهرست قبيلن جي سڃاڻپ رياستن ۽ مخصوص سرڪاري فهرستن جي بنياد تي ڪئي ويندي آهي. ان ڪري ساڳئي نالي واري برادريءَ جي سرڪاري حيثيت مختلف رياستن ۾ الڳ ٿي سگهي ٿي. مڌيا پرديش جي درج فهرست قبيلن ۾ '''Kol''' هڪ الڳ داخلا آهي، جڏهن ته اتر پرديش جي 2011ع واري درج فهرست ذاتن جي آدمشماريءَ ۾ پڻ '''Kol''' نالي سان داخلا موجود آهي.<ref name="STList"/><ref name="CensusUP"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #B8DCEB;" |+ style="background:#245487;color:white;padding:9px;" | ڪول برادريءَ جي سرڪاري درجابندي ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | رياست ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | سرڪاري درجو ! style="background:#D5E9F8;color:#183B56;" | بنيادي ماخذ |- | style="background:#EDF8FF;" | [[مڌيا پرديش]] | درج فهرست قبيلو (ST) | هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت<ref name="STList"/> |- | style="background:#F3FAF5;" | [[اتر پرديش]] | درج فهرست ذات (SC) | هندستان جي 2011ع واري آدمشماري<ref name="CensusUP"/> |} == ڪول ماڻهو ۽ سنڌ جي قديم تاريخ == === سنڌي تاريخ نويسن جا رايا === [[سنڌ]] جي قديم تاريخ بابت ڪجهه سنڌي ليکڪن ڪولن، سنٿالن، منڊا ۽ ٻين آديواسي برادرين کي هندستان جي قديم آباديءَ جي بحث سان ڳنڍيو آهي. خاص طور [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ سنڌ جي قديم رهاڪن، ٻولين، رهڻي ڪهڻي ۽ مقامي روايتن جي حوالي سان ڪولن ۽ سنٿالن بابت مختلف تاريخي ۽ لساني رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="Bherumal"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب سنڌ ۾ ڪجهه پراڻيون سماجي رسمون، ڳڻپ جا طريقا ۽ شڪار جا نمونا اهڙن قديم گروهن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. انهن ڳالهين کي سندس دور جي تاريخي تحقيق ۽ مفروضن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رڳو ثقافتي هڪجهڙائي ڪنهن مخصوص قوم جي قديم موجودگيءَ جو قطعي ثبوت نٿي بڻجي.<ref name="Bherumal"/> === سيوهڻ ۽ موهن جي دڙي بابت پراڻا نظريا === پراڻي سنڌي تاريخي ادب ۾ سيوهڻ ڀرسان مليل انساني کوپڙين ۽ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] جي انساني باقيات کي ڪولن ۽ سنٿالن سان ڳنڍڻ جا رايا پڻ ملن ٿا. اهڙن راين جو تعلق ان دور جي جسماني علم الانسان ۽ نسلي درجابنديءَ سان هو.<ref name="Bherumal"/> جديد آثارِ قديمه جي لحاظ کان صرف کوپڙيءَ جي شڪل يا جسماني ماپن جي بنياد تي ڪنهن قديم انسان کي موجوده ڪول، سنٿال يا ڪنهن ٻي مخصوص برادريءَ جو فرد قرار نٿو ڏئي سگهجي. ان ڪري سنڌ جي قديم آباديءَ سان ڪولن جي قطعي نسلي نسبت کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران پراڻي تحقيق جي هڪ راءِ طور پيش ڪرڻ مناسب آهي. === سنڌي ٻوليءَ بابت لساني رايا === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري روايت، آوازن مان ٺهيل لفظن ۽ ٻين ڪجهه لساني خاصيتن جو ذڪر ڪندي انهن کي قديم غير آريائي ٻولين سان ممڪن لاڳاپي جي بحث ۾ آندو آهي.<ref name="Bherumal"/> مثال طور ''ٽي ويهون'' ۽ ''اڍائي ڪوڙيون'' جهڙا ڳڻپ جا طريقا سندس بحث ۾ اچن ٿا. اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ويهڪڙي نظام (''vigesimal system'') سان ڀيٽي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به اهڙي نظام جي موجودگي اڪيلي سر ڪنهن مخصوص ٻولي يا قوم جي سنڌ ۾ موجودگيءَ جو ثبوت ناهي. ساڳيءَ طرح ''ڀن ڀن''، ''ٺڪ ٺڪ'' ۽ ٻين آواز نما لفظن کي ڪنهن هڪ مخصوص ٻولي خاندان مان آيل قرار ڏيڻ لاءِ تقابلي لساني شاهدي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. === منڇر ڍنڍ جون روايتون === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ [[منڇر ڍنڍ]] جي مهاڻن طرفان پاڻيءَ ۾ لڪي پکين کي پڪڙڻ جي هڪ روايتي طريقي جو ذڪر ڪري ٿو. انهيءَ طريقي ۾ مهاڻا پاڻيءَ جي ٻوٽن ۽ پنن کي لڪاءَ طور استعمال ڪندا هئا. ليکڪ ان طريقي جي قدامت جو ذڪر ڪندي ان کي سنڌ جي آڳاٽن رهاڪن سان ڳنڍڻ جو امڪان پيش ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> هي بيان سنڌ جي روايتي شڪاري ۽ مهاڻڪي ثقافت جي تاريخ لاءِ اهم آهي، پر ان طريقي کي خاص طور ڪولن يا سنٿالن جي ايجاد قرار ڏيڻ لاءِ آزاد آثارِ قديمه يا تاريخي ثبوت موجود هجڻ ضروري آهن. === تاريخي نظرين جي علمي حيثيت === سنڌ جي قديم تاريخ بابت پراڻن ڪتابن ۾ ''آريا''، ''اڻ آريا''، ''ڪوليرين'' ۽ ٻين اصطلاحن جو استعمال ان وقت جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪري ٿو. انهن اصطلاحن سان لاڳاپيل نسلي برتري يا گهٽتائيءَ جا تصور جديد انسانيات ۾ قابل قبول سائنسي درجابنديون ناهن. تنهنڪري سنڌ جي قديم آباديءَ بابت انهن ڪتابن جي اهميت برقرار رکندي به انهن جي نتيجن کي جديد لسانيات، آثارِ قديمه ۽ تاريخي تحقيق جي روشنيءَ ۾ پرکڻ گهرجي.<ref name="Bherumal"/><ref name="Dasgupta2022"/> == ڪول ٻوليون ۽ سنڌي ٻوليءَ سان تاريخي لاڳاپن جا نظريا == سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت لکيل ڪتابن ۾ ڪولن ۽ سندن ٻولين جو ذڪر قديم هندستان جي لساني ۽ ثقافتي تاريخ جي حوالي سان ملي ٿو. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪول ٻولين جي بناوت، لفظن جي جوڙجڪ، ڳڻپ جي طريقن ۽ آواز نما لفظن جو جائزو وٺندي سنڌي ٻوليءَ سان انهن جي ممڪن تاريخي لاڳاپن بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن.<ref name="BherumalLanguage">{{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو، حيدرآباد سنڌ |language=sd |pages=12–15 |chapter=ڪولن جي ٻوليءَ جا سنڌيءَ ۾ نشان |quote=ڪولن جي ٻوليءَ جا سنڌيءَ ۾ نشان }}</ref> === ڪول ٻولين جي بناوت === آڏواڻيءَ جي بيان موجب ڪول ٻولين ۾ لفظن جي بنيادي صورت سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ملائي نوان لفظ ۽ گرامري صورتون ٺاهيون وينديون آهن. ڪتاب ۾ اهڙي بناوت کي ''Agglutinative Stage'' سان ڳنڍيو ويو آهي. ليکڪ انهيءَ سلسلي ۾ سر [[جارج ابراهم گريئرسن]] جي ڪتاب ''Linguistic Survey of India'' جو حوالو ڏئي ٿو.<ref name="BherumalLanguage"/><ref name="GriersonLSI">{{Cite book |last=Grierson |first=George Abraham |title=Linguistic Survey of India |volume=1 |part=1 |pages=35, 132 |language=en }}</ref> جديد لسانيات ۾ اهڙي لفظي جوڙجڪ کي ''agglutination'' چيو ويندو آهي. هي هڪ صرفياتي خاصيت آهي، جيڪا دنيا جي مختلف ٻولين ۾ ملي ٿي. تنهنڪري فقط اڳياڙين ۽ پڇاڙين جي استعمال جي بنياد تي ٻن ٻولين جي گڏيل نسلي يا تاريخي اصل جو فيصلو نٿو ڪري سگهجي. === ويهن جي بنياد تي ڳڻپ === آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ سنڌي ٻوليءَ اندر ويهن جي بنياد تي ڳڻپ ڪرڻ واري پراڻي رواج کي ڪول ٻولين سان ممڪن تاريخي لاڳاپي جي هڪ نشاني طور پيش ڪيو آهي. هن موجب ڪجهه سنڌي ڳالهائيندڙن ۾ ويهن جي بنياد تي انگ ڳڻڻ جو طريقو استعمال ٿيندو هو.<ref name="BherumalLanguage"/> اهڙي ڳڻپ کي لسانيات ۾ ''Vigesimal system'' چيو ويندو آهي. ان ۾ ويهه بنيادي عدد طور استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته ڏهن جي بنياد تي ڳڻپ واري نظام کي ''Decimal system'' چيو وڃي ٿو.<ref name="GriersonLSI"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#A94F76;color:white;padding:8px;" | سنڌيءَ ۾ ويهن جي بنياد تي ڳڻپ جا مثال ! style="background:#F5DCE7;" | روايتي اظهار ! style="background:#F5DCE7;" | عددي قدر ! style="background:#F5DCE7;" | تشريح |- | style="background:#FFF1F6;" | هڪ ڪوڙي | 20 | هڪ ويهه |- | style="background:#FFF8EB;" | ٻه ڪوڙيون | 40 | ٻه ويهون |- | style="background:#FFF1F6;" | اڍائي ڪوڙيون | 50 | اڍائي ويهون |- | style="background:#FFF8EB;" | ٽي ڪوڙيون | 60 | ٽي ويهون |- | style="background:#FFF1F6;" | چار ڪوڙيون | 80 | چار ويهون |} آڏواڻيءَ جي بيان موجب ويهن تي ٻڌل ڳڻپ جو طريقو ڪول ٻولين سان لاڳاپيل قديم روايتن مان هڪ ٿي سگهي ٿو. بهرحال، اهڙي مشابهت مان اهو نتيجو قطعي طور نٿو ڪڍي سگهجي ته سنڌيءَ جو اهو ڳڻپ وارو نظام لازمي طور ڪول ٻولين مان ورتل آهي.<ref name="BherumalLanguage"/> === آواز نما لفظ === ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۾ آڏواڻي سنڌي ٻوليءَ جي آواز نما لفظن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي. اهڙا لفظ ڪنهن آواز جي نقل يا مشابهت مان ٺهندا آهن، جيئن ''ٺڪ ٺڪ''، ''ڀن ڀن'' ۽ ''جهڻ جهڻ''. ليکڪ موجب ڪول ٻولين ۾ پڻ اهڙن لفظن جو استعمال ملندو آهي. هن سلسلي ۾ ڪتاب ۾ ڊاڪٽر سنيتي ڪمار چئٽرجيءَ جي ''The Origin and Development of the Bengali Language'' جو حوالو ڏنل آهي، جنهن ۾ ڪول ٻولين جي آواز نما لفظن ۽ انهن جي ممڪن لساني اثرن بابت بحث ملي ٿو.<ref name="BherumalLanguage"/><ref name="ChatterjiBengali">{{Cite book |last=Chatterji |first=Suniti Kumar |title=The Origin and Development of the Bengali Language |volume=1 |page=175 |language=en }}</ref> آواز نما لفظ دنيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ملن ٿا. تنهنڪري سنڌي ۽ ڪول ٻولين ۾ اهڙن لفظن جي موجودگيءَ کي لساني مشابهت طور بيان ڪري سگهجي ٿو، پر ان کي اڪيلي سر سڌي تاريخي اثر جو ثبوت قرار ڏيڻ مناسب ناهي. === سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪول اثر بابت تاريخي راءِ === آڏواڻيءَ جي راءِ موجب قديم هندستان ۾ ڪول ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي موجودگيءَ سبب انهن ٻولين جا ڪي اثر پوءِ جي علائقائي ٻولين ۾ محفوظ رهي سگهيا هوندا. هن سنڌي ٻوليءَ جي ڪجهه خاصيتن، خاص طور ڳڻپ جي روايتن ۽ آواز نما لفظن، کي انهيءَ پسمنظر ۾ ڏٺو آهي.<ref name="BherumalLanguage"/> هيءَ راءِ سنڌي لساني تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿي، پر ان کي جديد تقابلي لسانيات جي بنياد تي وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي. ڪول ٻولين ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ ڪنهن مخصوص لفظ، گرامري بناوت يا صوتياتي خاصيت جي تاريخي منتقلي ثابت ڪرڻ لاءِ باقاعده تقابلي شاهدي ضروري آهي. === ڪولن ۽ دراوڙن بابت پراڻا نظريا === آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ۾ قديم هندستان جي آباديءَ بابت انهن تاريخي نظرين جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ ڪوليرين ۽ دراوڙي گروهن جي آبادڪاريءَ کي مختلف دورن سان ڳنڍيو ويو هو. انهيءَ سلسلي ۾ هن اِي. مارسڊن ۽ سر هينري شارپ جي ڪتاب ''A History of India'' جو حوالو ڏنو آهي.<ref name="MarsdenSharp">{{Cite book |last1=Marsden |first1=E. |last2=Sharp |first2=Henry |title=A History of India |page=13 |language=en }}</ref> انهن پراڻن نظرين موجب ڪوليرين ۽ دراوڙي گروهه قديم هندستان ۾ گڏ يا مختلف دورن ۾ آباد ٿيا هوندا. بهرحال، اهڙيون نسلي ۽ لڏپلاڻ بابت درجابنديون پنهنجي دور جي تاريخي علم جي نمائندگي ڪن ٿيون. جديد آثارِ قديمه، انساني جينيات ۽ لسانيات جي بنياد تي انهن کي قطعي ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي. == سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ بابت ماخذ == سنڌي ٻوليءَ جي قديم لساني تاريخ بابت ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. ڪتاب ۾ سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بنياد، قديم آباديءَ، ٻين ٻولين سان لاڳاپن ۽ لساني ارتقا بابت مختلف رايا گڏ ڪيا ويا آهن. ڪتاب جي صفحن 12 کان 15 ۾ ڪول ٻولين جي بناوت ۽ سنڌيءَ ۾ انهن جي ممڪن نشانين بابت بحث موجود آهي. انهن صفحن ۾ گريئرسن، چئٽرجي، مارسڊن ۽ شارپ جي لکڻين جا حوالا پڻ ڏنل آهن.<ref name="BherumalLanguage"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Group Photo of Mundas - Chota Nagpur 1903.jpg|ڇوٽا ناگپور جي منڊا برادري، 1903ع؛ نوآبادياتي دور ۾ منڊا پڻ ڪول جي گڏيل نالي سان سڃاتا ويندا هئا. File:A Munda tribesman sitting in front of wall decorated with Munda style Sohrai Painting at Isko Village, Hazaribagh.jpg|جهارکنڊ جي هزاري باغ علائقي ۾ منڊا برادريءَ جو فرد ۽ روايتي سوهرائي مصوري. File:Munda languages map.svg|منڊا ٻولين جو نقشو؛ هي سمورن ڪول سڏيل گروهن جي ٻولين جو نقشو ناهي. </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڪول بغاوت]] * [[منڊا ماڻهو]] * [[سنٿال ماڻهو]] * [[هو ماڻهو]] * [[ڀوميج ماڻهو]] * [[اورائون ماڻهو]] * [[ڇوٽا ناگپور پٺار]] * [[آسٽرو-ايشيائي ٻوليون]] * [[سنڌ جي قديم تاريخ]] * [[موهن جو دڙو]] * [[منڇر ڍنڍ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{Cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |edition=چوٿون |language=sd |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html }} * {{Cite journal |last=Jha |first=Jagdish Chandra |title=The Kol Rising of Chotanagpur (1831–33)—Its Causes |journal=Proceedings of the Indian History Congress |year=1958 |volume=21 |pages=440–446 |jstor=44145239 }} * {{Cite journal |last=Ecka |first=Sunny Ruchi |title=Kol Rebellion (1831–32): A Threat to the Commercial Venture of the British |journal=Studies in People's History |year=2025 |volume=12 |issue=1 |pages=30–37 |doi=10.1177/23484489251321649 }} * {{Cite journal |last=Dasgupta |first=Sangeeta |title=The Oraons of Chhotanagpur: A journey through colonial ethnography |journal=Modern Asian Studies |year=2022 |publisher=Cambridge University Press }} * {{Cite book |editor-last=Balfour |editor-first=Edward |title=The Second Supplement, with Index, to the Cyclopaedia of India and of Eastern and Southern Asia |year=1862 |page=537 |url=https://books.google.com/books?id=V0FCAQAAMAAJ }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42921 هندستان جي آدمشماري: اتر پرديش جي درج فهرست ذاتن جا انگ] * [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42962 هندستان جي آدمشماري: مڌيه پرديش جي درج فهرست قبيلن جا انگ] * [https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/NotifiedSTslistsason040823.pdf هندستان جي قبائلي معاملن واري وزارت: درج فهرست قبيلن جي فهرست] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Munda_people وڪيميڊيا ڪامنز: منڊا برادريءَ جون تصويرون] [[زمرو:ڀارت جون نسلي برادريون]] [[زمرو:ڀارت جا آديواسي]] [[زمرو:جهارکنڊ]] [[زمرو:مڌيه پرديش]] [[زمرو:اتر پرديش]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] djbwan7m667ak8koj70n6vn2iry899o 0 104121 421126 2026-10-12T19:42:54Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[مڌيا پرديش]] ڏانھن چوريو 421126 wikitext text/x-wiki #چوريو[[مڌيا پرديش]] 4csn8g9b78snplcglw24ifesi15q070 0 104122 421135 2026-10-12T20:42:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|قديم ڪِروي قبيلي، پنچال رياست ۽ سنڌ سان سندن ممڪن تاريخي لاڳاپن بابت روايت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = پنچال | common_name = پنچال | native_name = Pañcāla | era = [[ويدي دور]] ۽ قديم هندستان | government_type = بادشاهت ۽ علائقائي سياسي تنظيم | capital = [[ڪامپيليا]]؛ [[اهڇترا]] | common_languag... 421135 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم ڪِروي قبيلي، پنچال رياست ۽ سنڌ سان سندن ممڪن تاريخي لاڳاپن بابت روايت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = پنچال | common_name = پنچال | native_name = Pañcāla | era = [[ويدي دور]] ۽ قديم هندستان | government_type = بادشاهت ۽ علائقائي سياسي تنظيم | capital = [[ڪامپيليا]]؛ [[اهڇترا]] | common_languages = [[ويدي سنسڪرت]] ۽ ٻيون قديم مقامي ٻوليون | religion = [[ويدي مذهب]] ۽ بعد جون مذهبي روايتون | today = [[ڀارت]] | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = قديم هندستان جي مهاجنپدن جي نقشي ۾ پنچال جو علائقو }} '''سنڌ تي پنچالن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب قديم [[ڪِروي قبيلو|ڪِروي]] (Krivi) قبيلي جو تعلق [[پنچال]] سان هو ۽ ان جي سنڌ سان به تاريخي وابستگي هئي.<ref name="AdvaniP33">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |page=33 |at=عنوان: سنڌ تي پنچالن جي حڪومت}}</ref> قديم ويدي ادب ۾ ڪِروي قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. ''[[شتپٿ برهمڻ]]'' موجب پنچالن کي اڳئين زماني ۾ ڪِروي سڏيو ويندو هو. هن متن جي انگريزي ترجمي جي مقدمي ۾ ڪِروي قبيلي جي ذڪر کي [[سنڌو درياهه]] ۽ [[چناب درياهه|اسڪني يا چناب]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="EggelingPanchala">{{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |series=Sacred Books of the East |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1882 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/satapatha-brahmana-english/d/doc63175.html |at=Introduction; discussion of XIII.5.4.7}}</ref> بهرحال، ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپي مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري تہ بعد ۾ قائم ٿيل پنچال رياست سڄي سنڌ تي حڪومت ڪئي هئي. پنچال جي تاريخي رياست جو مرڪزي علائقو [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ واري مٿئين ميدان ۾ هو.<ref name="RaychaudhuriPanchala">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |language=en |url=https://peachf.org/images/SouthAsia/IndiaHistAncientIndiaRaychaudhuri.pdf |at=Discussion of Panchala and the Krivis}}</ref> == پنچالن جي سڃاڻپ == '''پنچال''' (سنسڪرت: पञ्चाल؛ ''Pañcāla'') قديم هندستان جي اهم سياسي ۽ ثقافتي علائقن مان هڪ هو. ويدي ادب ۾ پنچالن جو ذڪر اڪثر [[ڪورو]] قبيلي سان گڏ اچي ٿو. بعد ۾ پنچال قديم هندستان جي [[سورهن مهاجنپد|سورهن مهاجنپدن]] مان هڪ طور سڃاتو ويو. پنچال جي تاريخي علائقي ۾ موجوده اتر پرديش جا بدايون، فرخ آباد ۽ ڀرپاسي جا حصا شامل هئا. ان جون مشهور قديم آباديون ڪامپيليا ۽ اهڇترا هيون.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> == ڪِروي قبيلي ۽ پنچالن جو لاڳاپو == === ويدي ادب ۾ ڪِروي === قديم [[رگ ويد]] ۾ ڪِروي نالي هڪ قبيلي جو ذڪر اچي ٿو. ''شتپٿ برهمڻ'' جي 13هين ڪانڊ، پنجين اڌيايَ، چوٿين برهمڻ جي ستين فقري ۾ پنچالن جي اڳوڻي نالي بابت ڪِروي جو حوالو ڏنل آهي. جوليس ايگلنگ پنهنجي ''شتپٿ برهمڻ'' جي ترجمي جي مقدمي ۾ ڄاڻايو آهي تہ ڪِروي نالي قبيلي جو رگ ويد ۾ سنڌو ۽ اسڪني ندين سان واسطو ڏيکاريل آهي. هن سلسلي ۾ رگ ويد 8.20.24 جو حوالو پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="EggelingPanchala"/> هن لساني ۽ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ۾ ٻن ڳالهين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ ڪِروي قبيلي جي آڳاٽي جاگرافيائي موجودگي، ۽ ٻي بعد واري پنچال رياست جي سياسي حدن جو سوال. === ڪِروي کان پنچال تائين === ويدي دور جي مختلف مرحلن ۾ قبيلائي سڃاڻپن ۽ سياسي تنظيمن ۾ تبديليون آيون. پنچال جي تاريخ بابت ڪجهه مؤرخ ڪِروي کي ان جي آڳاٽي قبيلائي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا. هيمچندر راءِ چوڌريءَ قديم هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هن روايت جو ذڪر ڪندي ڪِروي جي سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپي کي بيان ڪيو آهي. پر اها شاهدي سنڌ تي پنچال رياست جي باقاعدي انتظامي حڪومت جي تفصيل فراهم نٿي ڪري.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 33 تي «سنڌ تي پنچالن جي حڪومت» جي عنوان سان قديم سنڌ ۽ پنچالن جي لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي. آڏواڻي رگ ويد جي حوالن ۽ اڳين مؤرخن جي تحقيق جي بنياد تي لکي ٿو تہ سنڌ ۾ پنچالن جو راڄ رهيو. هو رگ ويد ۾ ذڪر ٿيل هڪ راجا جي نالي کي ''Svanaya Bhavay?a'' جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان کي ڪِروي ۽ پنچالن سان لاڳاپيل بحث ۾ آڻي ٿو.<ref name="AdvaniP33"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب ڪِروي آريائي قبيلن مان هئا ۽ سندن نالي سان پنچالن جي تاريخي سڃاڻپ جو لاڳاپو هو. سندس لکڻيءَ ۾ سنڌ جي آڳاٽي تاريخ کي ويدي ادب جي قبيلائي روايتن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. هن بيان کي تاريخي ماخذ جي حيثيت سان اهميت حاصل آهي؛ البت ان مان ڪنهن مخصوص پنچال بادشاهه جي سنڌ ۾ تخت نشيني، راڄڌاني، حڪومتي مدت يا انتظامي حدن جي آزاد تصديق نٿي ٿئي. == پنچال جي تاريخي جاگرافي == [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|قديم هندستان جي مهاجنپدن جو نقشو، جنهن ۾ پنچال جو تاريخي علائقو ڏيکاريل آهي.]] پنچال جو مشهور تاريخي علائقو اتر هندستان ۾ گنگا ۽ يمنا جي مٿئين ميدان سان لاڳاپيل هو. بعد واري تاريخي روايت ۾ ان کي اتر پنچال ۽ ڏکڻ پنچال جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي. اتر پنچال جي اهم مرڪز طور اهڇترا ۽ ڏکڻ پنچال جي اهم مرڪز طور ڪامپيليا جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> [[File:Ahichchhatra Fort Temple Bareilly.jpg|thumb|280px|اهڇترا جي تاريخي ماڳ جو منظر، جيڪو اتر پنچال سان لاڳاپيل آهي.]] قديم ادبي شاهدين کان سواءِ اهڇترا مان آثارِ قديمه ۽ سڪا پڻ مليا آهن. اهي پنچال جي بعد واري سياسي تاريخ بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪن ٿا.<ref name="ASIPanchala">{{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |journal=Ancient India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Ancient_India_Bulletin_of_the_Archaeological_Survey_of_India_1_%281946_%20January%29-1946-cs.pdf}}</ref> == پنچال جا سڪا ۽ آثارِ قديمه == [[File:Panchalas of Adhichhatra.jpg|thumb|280px|پنچال جي حڪمران اندرمترا سان منسوب قديم سڪو.]] پنچال جي سياسي تاريخ جي مطالعي ۾ قديم سڪا اهم حيثيت رکن ٿا. اهڇترا ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان پنچال جي حڪمرانن جي نالن وارا سڪا مليا آهن. آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي تحقيق ۾ اهڇترا جي کوٽاين دوران مختلف تهن مان سڪن جي موجودگي بيان ڪئي وئي آهي. ڪجهه تهن ۾ پنچال جا سڪا ملڻ سان ماڳ جي سياسي ۽ معاشي تاريخ جي تعمير ۾ مدد ملي آهي.<ref name="ASIPanchala"/> ڀارت جي آثارِ قديمه واري اداري جي 1961–62ع جي رپورٽ ۾ بريلي مان رودرگهوشا، اشوامترا ۽ يوگسينا نالي پنچال حڪمرانن جا ٽامي جا سڪا سڃاڻڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="ASIReview1962">{{cite report |title=Indian Archaeology 1961–62: A Review |publisher=Archaeological Survey of India |year=1962 |page=95 |url=https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201961-62%20A%20Review.pdf}}</ref> اهي آثار پنچال رياست جي تاريخي وجود جا شاهد آهن، پر انهن کي سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جو سڌو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. == سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت تاريخي جائزو == سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت جو بنيادي تعلق ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان ممڪن وابستگيءَ سان آهي. ''شتپٿ برهمڻ'' ۽ رگ ويد جي لاڳاپيل حوالن مان ڪِروي ۽ پنچالن جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو اشارو ملي ٿو. بعد واري تاريخ ۾ پنچال هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور اتر هندستان ۾ مشهور ٿيو. بهرحال، انهن شاهدين مان سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جي تاريخ، حڪمرانن جي مڪمل فهرست، راڄڌاني يا حدون مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ تي پنچالن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت ۽ تحقيقي مفروضي طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن تہ ڪِروي قبيلي ۽ پنچال رياست جي وجود بابت موجود شاهدين کي الڳ پيش ڪرڻ گهرجي. == تاريخي شاهدين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #356B94; background:#FFFFFF;" |+ style="background:#245487; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;" | سنڌ، ڪِروي ۽ پنچالن بابت شاهدين جو جائزو ! style="background:#D9EAF8;" | ماخذ ! style="background:#D9EAF8;" | بيان ! style="background:#D9EAF8;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F0F7FF;" | [[رگ ويد]] | ڪِروي قبيلي جو قديم ذڪر | آڳاٽي قبيلائي تاريخ لاءِ ادبي شاهدي |- | [[شتپٿ برهمڻ]] | پنچالن جي اڳوڻي نالي طور ڪِروي | ٻن نالن جي تاريخي لاڳاپي جو بنياد |- | style="background:#F0F7FF;" | راءِ چوڌريءَ جي تحقيق | ڪِروي جو سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپو؛ پنچال جي اتر هندستان واري جاگرافي | قديم متنن جو تاريخي تجزيو |- | ڀيرومل آڏواڻي | سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت | سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ پيش ٿيل تشريح |- | style="background:#F0F7FF;" | اهڇترا جا آثار ۽ سڪا | پنچال حڪمرانن ۽ سياسي سرگرمين جا آثار | پنچال جي تاريخي وجود جي مادي شاهدي؛ سنڌ تي حڪومت جي نه |} == پڻ ڏسو == * [[پنچال]] * [[ڪِروي قبيلو]] * [[ويدي دور]] * [[رگ ويد]] * [[شتپٿ برهمڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سورهن مهاجنپد]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |page=33}} * {{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |publisher=Clarendon Press |year=1882}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Panchalas and Their Capital Ahichchhatra |publisher=Archaeological Survey of India |year=1999}} * {{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:ويدي دور]] [[زمرو:پنچال]] nib6icl47x2rxycm1swlgh1s7jp9ces 421136 421135 2026-10-12T20:43:03Z Intisar Ali 8681 421136 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم ڪِروي قبيلي، پنچال رياست ۽ سنڌ سان سندن ممڪن تاريخي لاڳاپن بابت روايت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = پنچال | common_name = پنچال | native_name = Pañcāla | era = [[ويدي دور]] ۽ قديم هندستان | government_type = بادشاهت ۽ علائقائي سياسي تنظيم | capital = [[ڪامپيليا]]؛ [[اهڇترا]] | common_languages = [[ويدي سنسڪرت]] ۽ ٻيون قديم مقامي ٻوليون | religion = [[ويدي مذهب]] ۽ بعد جون مذهبي روايتون | today = [[ڀارت]] | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = قديم هندستان جي مهاجنپدن جي نقشي ۾ پنچال جو علائقو }} '''سنڌ تي پنچالن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب قديم [[ڪِروي قبيلو|ڪِروي]] (Krivi) قبيلي جو تعلق [[پنچال]] سان هو ۽ ان جي سنڌ سان به تاريخي وابستگي هئي.<ref name="AdvaniP33">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |page=33 |at=عنوان: سنڌ تي پنچالن جي حڪومت}}</ref> قديم ويدي ادب ۾ ڪِروي قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. ''[[شتپٿ برهمڻ]]'' موجب پنچالن کي اڳئين زماني ۾ ڪِروي سڏيو ويندو هو. هن متن جي انگريزي ترجمي جي مقدمي ۾ ڪِروي قبيلي جي ذڪر کي [[سنڌو درياهه]] ۽ [[چناب درياهه|اسڪني يا چناب]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="EggelingPanchala">{{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |series=Sacred Books of the East |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1882 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/satapatha-brahmana-english/d/doc63175.html |at=Introduction; discussion of XIII.5.4.7}}</ref> بهرحال، ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپي مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري تہ بعد ۾ قائم ٿيل پنچال رياست سڄي سنڌ تي حڪومت ڪئي هئي. پنچال جي تاريخي رياست جو مرڪزي علائقو [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ واري مٿئين ميدان ۾ هو.<ref name="RaychaudhuriPanchala">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |language=en |url=https://peachf.org/images/SouthAsia/IndiaHistAncientIndiaRaychaudhuri.pdf |at=Discussion of Panchala and the Krivis}}</ref> == پنچالن جي سڃاڻپ == '''پنچال''' (سنسڪرت: पञ्चाल؛ ''Pañcāla'') قديم هندستان جي اهم سياسي ۽ ثقافتي علائقن مان هڪ هو. ويدي ادب ۾ پنچالن جو ذڪر اڪثر [[ڪورو]] قبيلي سان گڏ اچي ٿو. بعد ۾ پنچال قديم هندستان جي [[سورهن مهاجنپد|سورهن مهاجنپدن]] مان هڪ طور سڃاتو ويو. پنچال جي تاريخي علائقي ۾ موجوده اتر پرديش جا بدايون، فرخ آباد ۽ ڀرپاسي جا حصا شامل هئا. ان جون مشهور قديم آباديون ڪامپيليا ۽ اهڇترا هيون.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> == ڪِروي قبيلي ۽ پنچالن جو لاڳاپو == === ويدي ادب ۾ ڪِروي === قديم [[رگ ويد]] ۾ ڪِروي نالي هڪ قبيلي جو ذڪر اچي ٿو. ''شتپٿ برهمڻ'' جي 13هين ڪانڊ، پنجين اڌيايَ، چوٿين برهمڻ جي ستين فقري ۾ پنچالن جي اڳوڻي نالي بابت ڪِروي جو حوالو ڏنل آهي. جوليس ايگلنگ پنهنجي ''شتپٿ برهمڻ'' جي ترجمي جي مقدمي ۾ ڄاڻايو آهي تہ ڪِروي نالي قبيلي جو رگ ويد ۾ سنڌو ۽ اسڪني ندين سان واسطو ڏيکاريل آهي. هن سلسلي ۾ رگ ويد 8.20.24 جو حوالو پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="EggelingPanchala"/> هن لساني ۽ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ۾ ٻن ڳالهين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ ڪِروي قبيلي جي آڳاٽي جاگرافيائي موجودگي، ۽ ٻي بعد واري پنچال رياست جي سياسي حدن جو سوال. === ڪِروي کان پنچال تائين === ويدي دور جي مختلف مرحلن ۾ قبيلائي سڃاڻپن ۽ سياسي تنظيمن ۾ تبديليون آيون. پنچال جي تاريخ بابت ڪجهه مؤرخ ڪِروي کي ان جي آڳاٽي قبيلائي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا. هيمچندر راءِ چوڌريءَ قديم هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هن روايت جو ذڪر ڪندي ڪِروي جي سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپي کي بيان ڪيو آهي. پر اها شاهدي سنڌ تي پنچال رياست جي باقاعدي انتظامي حڪومت جي تفصيل فراهم نٿي ڪري.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 33 تي «سنڌ تي پنچالن جي حڪومت» جي عنوان سان قديم سنڌ ۽ پنچالن جي لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي. آڏواڻي رگ ويد جي حوالن ۽ اڳين مؤرخن جي تحقيق جي بنياد تي لکي ٿو تہ سنڌ ۾ پنچالن جو راڄ رهيو. هو رگ ويد ۾ ذڪر ٿيل هڪ راجا جي نالي کي ''Svanaya Bhavay?a'' جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان کي ڪِروي ۽ پنچالن سان لاڳاپيل بحث ۾ آڻي ٿو.<ref name="AdvaniP33"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب ڪِروي آريائي قبيلن مان هئا ۽ سندن نالي سان پنچالن جي تاريخي سڃاڻپ جو لاڳاپو هو. سندس لکڻيءَ ۾ سنڌ جي آڳاٽي تاريخ کي ويدي ادب جي قبيلائي روايتن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. هن بيان کي تاريخي ماخذ جي حيثيت سان اهميت حاصل آهي؛ البت ان مان ڪنهن مخصوص پنچال بادشاهه جي سنڌ ۾ تخت نشيني، راڄڌاني، حڪومتي مدت يا انتظامي حدن جي آزاد تصديق نٿي ٿئي. == پنچال جي تاريخي جاگرافي == [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|قديم هندستان جي مهاجنپدن جو نقشو، جنهن ۾ پنچال جو تاريخي علائقو ڏيکاريل آهي.]] پنچال جو مشهور تاريخي علائقو اتر هندستان ۾ گنگا ۽ يمنا جي مٿئين ميدان سان لاڳاپيل هو. بعد واري تاريخي روايت ۾ ان کي اتر پنچال ۽ ڏکڻ پنچال جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي. اتر پنچال جي اهم مرڪز طور اهڇترا ۽ ڏکڻ پنچال جي اهم مرڪز طور ڪامپيليا جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> [[File:Ahichchhatra Fort Temple Bareilly.jpg|thumb|280px|اهڇترا جي تاريخي ماڳ جو منظر، جيڪو اتر پنچال سان لاڳاپيل آهي.]] قديم ادبي شاهدين کان سواءِ اهڇترا مان آثارِ قديمه ۽ سڪا پڻ مليا آهن. اهي پنچال جي بعد واري سياسي تاريخ بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪن ٿا.<ref name="ASIPanchala">{{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |journal=Ancient India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Ancient_India_Bulletin_of_the_Archaeological_Survey_of_India_1_%281946_%20January%29-1946-cs.pdf}}</ref> == پنچال جا سڪا ۽ آثارِ قديمه == [[File:Panchalas of Adhichhatra.jpg|thumb|280px|پنچال جي حڪمران اندرمترا سان منسوب قديم سڪو.]] پنچال جي سياسي تاريخ جي مطالعي ۾ قديم سڪا اهم حيثيت رکن ٿا. اهڇترا ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان پنچال جي حڪمرانن جي نالن وارا سڪا مليا آهن. آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي تحقيق ۾ اهڇترا جي کوٽاين دوران مختلف تهن مان سڪن جي موجودگي بيان ڪئي وئي آهي. ڪجهه تهن ۾ پنچال جا سڪا ملڻ سان ماڳ جي سياسي ۽ معاشي تاريخ جي تعمير ۾ مدد ملي آهي.<ref name="ASIPanchala"/> ڀارت جي آثارِ قديمه واري اداري جي 1961–62ع جي رپورٽ ۾ بريلي مان رودرگهوشا، اشوامترا ۽ يوگسينا نالي پنچال حڪمرانن جا ٽامي جا سڪا سڃاڻڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="ASIReview1962">{{cite report |title=Indian Archaeology 1961–62: A Review |publisher=Archaeological Survey of India |year=1962 |page=95 |url=https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201961-62%20A%20Review.pdf}}</ref> اهي آثار پنچال رياست جي تاريخي وجود جا شاهد آهن، پر انهن کي سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جو سڌو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. == سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت تاريخي جائزو == سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت جو بنيادي تعلق ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان ممڪن وابستگيءَ سان آهي. ''شتپٿ برهمڻ'' ۽ رگ ويد جي لاڳاپيل حوالن مان ڪِروي ۽ پنچالن جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو اشارو ملي ٿو. بعد واري تاريخ ۾ پنچال هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور اتر هندستان ۾ مشهور ٿيو. بهرحال، انهن شاهدين مان سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جي تاريخ، حڪمرانن جي مڪمل فهرست، راڄڌاني يا حدون مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ تي پنچالن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت ۽ تحقيقي مفروضي طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن تہ ڪِروي قبيلي ۽ پنچال رياست جي وجود بابت موجود شاهدين کي الڳ پيش ڪرڻ گهرجي. == تاريخي شاهدين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #356B94; background:#FFFFFF;" |+ style="background:#245487; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;" | سنڌ، ڪِروي ۽ پنچالن بابت شاهدين جو جائزو ! style="background:#D9EAF8;" | ماخذ ! style="background:#D9EAF8;" | بيان ! style="background:#D9EAF8;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F0F7FF;" | [[رگ ويد]] | ڪِروي قبيلي جو قديم ذڪر | آڳاٽي قبيلائي تاريخ لاءِ ادبي شاهدي |- | [[شتپٿ برهمڻ]] | پنچالن جي اڳوڻي نالي طور ڪِروي | ٻن نالن جي تاريخي لاڳاپي جو بنياد |- | style="background:#F0F7FF;" | راءِ چوڌريءَ جي تحقيق | ڪِروي جو سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپو؛ پنچال جي اتر هندستان واري جاگرافي | قديم متنن جو تاريخي تجزيو |- | ڀيرومل آڏواڻي | سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت | سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ پيش ٿيل تشريح |- | style="background:#F0F7FF;" | اهڇترا جا آثار ۽ سڪا | پنچال حڪمرانن ۽ سياسي سرگرمين جا آثار | پنچال جي تاريخي وجود جي مادي شاهدي؛ سنڌ تي حڪومت جي نه |} == پڻ ڏسو == * [[پنچال]] * [[ڪِروي قبيلو]] * [[ويدي دور]] * [[رگ ويد]] * [[شتپٿ برهمڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سورهن مهاجنپد]] * [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |page=33}} * {{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |publisher=Clarendon Press |year=1882}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Panchalas and Their Capital Ahichchhatra |publisher=Archaeological Survey of India |year=1999}} * {{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:ويدي دور]] [[زمرو:پنچال]] 1mztsmsvb41epviudutrst5ccdd1xs9 421143 421136 2026-10-12T20:59:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 421143 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم ڪِروي قبيلي، پنچال رياست ۽ سنڌ سان سندن ممڪن تاريخي لاڳاپن بابت روايت}} {{Infobox former country | conventional_long_name = پنچال | common_name = پنچال | native_name = Pañcāla | era = [[ويدي دور]] ۽ قديم هندستان | government_type = بادشاهت ۽ علائقائي سياسي تنظيم | capital = [[ڪامپيليا]]؛ [[اهڇترا]] | common_languages = [[ويدي سنسڪرت]] ۽ ٻيون قديم مقامي ٻوليون | religion = [[ويدي مذهب]] ۽ بعد جون مذهبي روايتون | today = [[ڀارت]] | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = قديم هندستان جي مهاجنپدن جي نقشي ۾ پنچال جو علائقو }} '''سنڌ تي پنچالن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر سنڌي عالم [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب قديم [[ڪِروي قبيلو|ڪِروي]] (Krivi) قبيلي جو تعلق [[پنچال]] سان هو ۽ ان جي سنڌ سان به تاريخي وابستگي هئي. <ref name="AdvaniMadhyadesh">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=33 }}</ref> قديم ويدي ادب ۾ ڪِروي قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. ''[[شتپٿ برهمڻ]]'' موجب پنچالن کي اڳئين زماني ۾ ڪِروي سڏيو ويندو هو. هن متن جي انگريزي ترجمي جي مقدمي ۾ ڪِروي قبيلي جي ذڪر کي [[سنڌو درياهه]] ۽ [[چناب درياهه|اسڪني يا چناب]] سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="EggelingPanchala">{{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |series=Sacred Books of the East |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1882 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/satapatha-brahmana-english/d/doc63175.html |at=Introduction; discussion of XIII.5.4.7}}</ref> بهرحال، ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان لاڳاپي مان اهو لازمي نتيجو نٿو نڪري تہ بعد ۾ قائم ٿيل پنچال رياست سڄي سنڌ تي حڪومت ڪئي هئي. پنچال جي تاريخي رياست جو مرڪزي علائقو [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ واري مٿئين ميدان ۾ هو.<ref name="RaychaudhuriPanchala">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |language=en |url=https://peachf.org/images/SouthAsia/IndiaHistAncientIndiaRaychaudhuri.pdf |at=Discussion of Panchala and the Krivis}}</ref> == پنچالن جي سڃاڻپ == '''پنچال''' (سنسڪرت: पञ्चाल؛ ''Pañcāla'') قديم هندستان جي اهم سياسي ۽ ثقافتي علائقن مان هڪ هو. ويدي ادب ۾ پنچالن جو ذڪر اڪثر [[ڪورو]] قبيلي سان گڏ اچي ٿو. بعد ۾ پنچال قديم هندستان جي [[سورهن مهاجنپد|سورهن مهاجنپدن]] مان هڪ طور سڃاتو ويو. پنچال جي تاريخي علائقي ۾ موجوده اتر پرديش جا بدايون، فرخ آباد ۽ ڀرپاسي جا حصا شامل هئا. ان جون مشهور قديم آباديون ڪامپيليا ۽ اهڇترا هيون.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> == ڪِروي قبيلي ۽ پنچالن جو لاڳاپو == === ويدي ادب ۾ ڪِروي === قديم [[رگ ويد]] ۾ ڪِروي نالي هڪ قبيلي جو ذڪر اچي ٿو. ''شتپٿ برهمڻ'' جي 13هين ڪانڊ، پنجين اڌيايَ، چوٿين برهمڻ جي ستين فقري ۾ پنچالن جي اڳوڻي نالي بابت ڪِروي جو حوالو ڏنل آهي. جوليس ايگلنگ پنهنجي ''شتپٿ برهمڻ'' جي ترجمي جي مقدمي ۾ ڄاڻايو آهي تہ ڪِروي نالي قبيلي جو رگ ويد ۾ سنڌو ۽ اسڪني ندين سان واسطو ڏيکاريل آهي. هن سلسلي ۾ رگ ويد 8.20.24 جو حوالو پڻ ڏنو ويو آهي.<ref name="EggelingPanchala"/> هن لساني ۽ تاريخي لاڳاپي جي تشريح ۾ ٻن ڳالهين کي ڌار رکڻ ضروري آهي: هڪ ڪِروي قبيلي جي آڳاٽي جاگرافيائي موجودگي، ۽ ٻي بعد واري پنچال رياست جي سياسي حدن جو سوال. === ڪِروي کان پنچال تائين === ويدي دور جي مختلف مرحلن ۾ قبيلائي سڃاڻپن ۽ سياسي تنظيمن ۾ تبديليون آيون. پنچال جي تاريخ بابت ڪجهه مؤرخ ڪِروي کي ان جي آڳاٽي قبيلائي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا. هيمچندر راءِ چوڌريءَ قديم هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هن روايت جو ذڪر ڪندي ڪِروي جي سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپي کي بيان ڪيو آهي. پر اها شاهدي سنڌ تي پنچال رياست جي باقاعدي انتظامي حڪومت جي تفصيل فراهم نٿي ڪري.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 33 تي «سنڌ تي پنچالن جي حڪومت» جي عنوان سان قديم سنڌ ۽ پنچالن جي لاڳاپي جو ذڪر ڪيو آهي. آڏواڻي رگ ويد جي حوالن ۽ اڳين مؤرخن جي تحقيق جي بنياد تي لکي ٿو تہ سنڌ ۾ پنچالن جو راڄ رهيو. هو رگ ويد ۾ ذڪر ٿيل هڪ راجا جي نالي کي ''Svanaya Bhavay?a'' جي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان کي ڪِروي ۽ پنچالن سان لاڳاپيل بحث ۾ آڻي ٿو.<ref name="AdvaniP33"/> آڏواڻيءَ جي بيان موجب ڪِروي آريائي قبيلن مان هئا ۽ سندن نالي سان پنچالن جي تاريخي سڃاڻپ جو لاڳاپو هو. سندس لکڻيءَ ۾ سنڌ جي آڳاٽي تاريخ کي ويدي ادب جي قبيلائي روايتن سان ڳنڍڻ جي ڪوشش نظر اچي ٿي. هن بيان کي تاريخي ماخذ جي حيثيت سان اهميت حاصل آهي؛ البت ان مان ڪنهن مخصوص پنچال بادشاهه جي سنڌ ۾ تخت نشيني، راڄڌاني، حڪومتي مدت يا انتظامي حدن جي آزاد تصديق نٿي ٿئي. == پنچال جي تاريخي جاگرافي == [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|قديم هندستان جي مهاجنپدن جو نقشو، جنهن ۾ پنچال جو تاريخي علائقو ڏيکاريل آهي.]] پنچال جو مشهور تاريخي علائقو اتر هندستان ۾ گنگا ۽ يمنا جي مٿئين ميدان سان لاڳاپيل هو. بعد واري تاريخي روايت ۾ ان کي اتر پنچال ۽ ڏکڻ پنچال جي صورت ۾ بيان ڪيو ويو آهي. اتر پنچال جي اهم مرڪز طور اهڇترا ۽ ڏکڻ پنچال جي اهم مرڪز طور ڪامپيليا جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="RaychaudhuriPanchala"/> [[File:Ahichchhatra Fort Temple Bareilly.jpg|thumb|280px|اهڇترا جي تاريخي ماڳ جو منظر، جيڪو اتر پنچال سان لاڳاپيل آهي.]] قديم ادبي شاهدين کان سواءِ اهڇترا مان آثارِ قديمه ۽ سڪا پڻ مليا آهن. اهي پنچال جي بعد واري سياسي تاريخ بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪن ٿا.<ref name="ASIPanchala">{{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |journal=Ancient India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Ancient_India_Bulletin_of_the_Archaeological_Survey_of_India_1_%281946_%20January%29-1946-cs.pdf}}</ref> == پنچال جا سڪا ۽ آثارِ قديمه == [[File:Panchalas of Adhichhatra.jpg|thumb|280px|پنچال جي حڪمران اندرمترا سان منسوب قديم سڪو.]] پنچال جي سياسي تاريخ جي مطالعي ۾ قديم سڪا اهم حيثيت رکن ٿا. اهڇترا ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان پنچال جي حڪمرانن جي نالن وارا سڪا مليا آهن. آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جي تحقيق ۾ اهڇترا جي کوٽاين دوران مختلف تهن مان سڪن جي موجودگي بيان ڪئي وئي آهي. ڪجهه تهن ۾ پنچال جا سڪا ملڻ سان ماڳ جي سياسي ۽ معاشي تاريخ جي تعمير ۾ مدد ملي آهي.<ref name="ASIPanchala"/> ڀارت جي آثارِ قديمه واري اداري جي 1961–62ع جي رپورٽ ۾ بريلي مان رودرگهوشا، اشوامترا ۽ يوگسينا نالي پنچال حڪمرانن جا ٽامي جا سڪا سڃاڻڻ جو ذڪر پڻ آهي.<ref name="ASIReview1962">{{cite report |title=Indian Archaeology 1961–62: A Review |publisher=Archaeological Survey of India |year=1962 |page=95 |url=https://nmma.nic.in/nmma/NAS1/nmma_doc/IAR/Indian%20Archaeology%201961-62%20A%20Review.pdf}}</ref> اهي آثار پنچال رياست جي تاريخي وجود جا شاهد آهن، پر انهن کي سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جو سڌو ثبوت نٿو سمجهي سگهجي. == سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت تاريخي جائزو == سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت جو بنيادي تعلق ڪِروي قبيلي جي قديم سنڌو ماٿريءَ سان ممڪن وابستگيءَ سان آهي. ''شتپٿ برهمڻ'' ۽ رگ ويد جي لاڳاپيل حوالن مان ڪِروي ۽ پنچالن جي نالن ۾ تاريخي تعلق جو اشارو ملي ٿو. بعد واري تاريخ ۾ پنچال هڪ الڳ سياسي ۽ ثقافتي مرڪز طور اتر هندستان ۾ مشهور ٿيو. بهرحال، انهن شاهدين مان سنڌ ۾ پنچالن جي حڪومت جي تاريخ، حڪمرانن جي مڪمل فهرست، راڄڌاني يا حدون مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ تي پنچالن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت ۽ تحقيقي مفروضي طور بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي، جڏهن تہ ڪِروي قبيلي ۽ پنچال رياست جي وجود بابت موجود شاهدين کي الڳ پيش ڪرڻ گهرجي. == تاريخي شاهدين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%; border:2px solid #356B94; background:#FFFFFF;" |+ style="background:#245487; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:115%;" | سنڌ، ڪِروي ۽ پنچالن بابت شاهدين جو جائزو ! style="background:#D9EAF8;" | ماخذ ! style="background:#D9EAF8;" | بيان ! style="background:#D9EAF8;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#F0F7FF;" | [[رگ ويد]] | ڪِروي قبيلي جو قديم ذڪر | آڳاٽي قبيلائي تاريخ لاءِ ادبي شاهدي |- | [[شتپٿ برهمڻ]] | پنچالن جي اڳوڻي نالي طور ڪِروي | ٻن نالن جي تاريخي لاڳاپي جو بنياد |- | style="background:#F0F7FF;" | راءِ چوڌريءَ جي تحقيق | ڪِروي جو سنڌو ۽ اسڪني سان لاڳاپو؛ پنچال جي اتر هندستان واري جاگرافي | قديم متنن جو تاريخي تجزيو |- | ڀيرومل آڏواڻي | سنڌ تي پنچالن جي حڪومت بابت روايت | سنڌي تاريخ نگاريءَ ۾ پيش ٿيل تشريح |- | style="background:#F0F7FF;" | اهڇترا جا آثار ۽ سڪا | پنچال حڪمرانن ۽ سياسي سرگرمين جا آثار | پنچال جي تاريخي وجود جي مادي شاهدي؛ سنڌ تي حڪومت جي نه |} == پڻ ڏسو == * [[پنچال]] * [[ڪِروي قبيلو]] * [[ويدي دور]] * [[رگ ويد]] * [[شتپٿ برهمڻ]] * [[سنڌ جي تاريخ]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سورهن مهاجنپد]] * [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |page=33}} * {{cite book |last=Eggeling |first=Julius |title=The Satapatha-Brahmana |volume=1 |publisher=Clarendon Press |year=1882}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Panchalas and Their Capital Ahichchhatra |publisher=Archaeological Survey of India |year=1999}} * {{cite journal |title=Ancient India: Bulletin of the Archaeological Survey of India |issue=1 |year=1946 |publisher=Archaeological Survey of India}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:ويدي دور]] [[زمرو:پنچال]] g5w4moj7h89v1sjzo4glodjpptvwrx8 0 104123 421137 2026-10-12T20:44:10Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: # چوريو [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] 421137 wikitext text/x-wiki # چوريو [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] tgdg1d42xl05jq5its7b4n1zvijqrih 421138 421137 2026-10-12T20:44:22Z Intisar Ali 8681 /* */ 421138 wikitext text/x-wiki #چوريو[[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] 8tyr2fg5aqhho73gi4m1kl923l1lv2u 0 104124 421139 2026-10-12T20:52:08Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|قديم سنڌ تي مڌيم ديش جي حڪمرانن جي اثر بابت تاريخي روايت}} '''سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي سياسي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب [[مهاڀارت]] واري زمان... 421139 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم سنڌ تي مڌيم ديش جي حڪمرانن جي اثر بابت تاريخي روايت}} '''سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي سياسي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب [[مهاڀارت]] واري زماني کان اڳ ۽ ان جي آس پاس سنڌ ۽ پنجاب جا قديم حڪمران خاندان وچ هندستان جي ''مڌيم ديش'' سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا رکندا هئا.<ref name="AdvaniMadhyadesh">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30 |at=سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت}}</ref> '''مڌيم ديش''' (سنسڪرت: मध्यदेश؛ ''Madhyadeśa'') قديم هندستان جو هڪ جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو هو، جنهن ۾ [[ڪورو]] ۽ [[پنچال]] جا علائقا اهم هئا. ان کي جديد ڀارتي رياست [[مڌيا پرديش]] سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="AvariAncient">{{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}}</ref> قديم سنسڪرت ادب ۾ [[سنڌو]] ۽ [[سووير]] جي سياسي علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ''مهاڀارت'' ۾ [[جئدرٿ]] کي انهن علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جديد محقق [[اسڪو پرپولا]] انهن روايتن جو تفصيلي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعو ڪيو آهي.<ref name="ParpolaSindhu">{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}}</ref> بهرحال، مهاڀارت جي روايتن مان مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ سلطنت جي سنڌ تي مسلسل، سڌي ۽ انتظامي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. هن موضوع ۾ ادبي روايتن، تاريخي جاگرافيءَ ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == مڌيم ديش جي تاريخي جاگرافي == [[File:Map of Vedic India.png|thumb|300px|ويدي دور جي علائقن جو نقشو، جنهن ۾ ڪورو، پنچال ۽ ٻين قديم علائقن جي جاگرافي ڏيکاريل آهي.]] قديم هندستاني ادب ۾ مڌيم ديش يا مڌيا ديش مان مراد وچيون علائقو هو. ان جو تاريخي مرڪز [[ڪروڪشيتر]] ۽ [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ وارو ميدان هو. ويدي دور جي پوئين مرحلي ۾ ڪورو ۽ پنچال جا علائقا مذهبي، ادبي ۽ سياسي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ان دور جي ثقافتي ۽ سياسي تبديلين سان گڏ هند-گنگا ميدان ۾ نيون رياستون ۽ حڪومتي تنظيمون وجود ۾ آيون.<ref name="AvariAncient"/> مڌيم ديش جي تاريخي حدن ۾ مختلف دورن ۽ ڪتابن موجب فرق ملي ٿو. ان ڪري ان کي هڪ مقرر سرحدن واري دائمي سلطنت سمجهڻ مناسب ناهي. == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == === سنڌ ۽ پنجاب تي اثر بابت روايت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 28 کان پوءِ قديم سنڌ ۾ مڌيم ديش جي ماڻهن جي سياسي اثر جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب قديم زماني ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي سياسي تاريخ جو تعلق اتر هندستان جي آريائي حڪمران خاندانن سان رهيو. هو انهن لاڳاپن جي وضاحت لاءِ مهاڀارت، قديم بادشاهن جي نسب نامن ۽ تاريخي روايتن جا حوالا ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniMadhyadesh"/> آڏواڻيءَ جي لکڻيءَ ۾ سنڌ جي قديم حڪمرانن ۽ مڌيم ديش جي بادشاهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو تصور ملي ٿو. تنهن هوندي به اهي بيان بنيادي طور قديم ادبي روايتن جي تاريخي تشريح آهن. === ڪورو خاندان ۽ مهاڀارت === [[مهاڀارت]] قديم هندستان جو هڪ وڏو سنسڪرت رزميه داستان آهي. ان جي مرڪزي روايت ۾ ڪورو خاندان جون مختلف شاخون ۽ سندن وچ ۾ ٿيندڙ جنگ بيان ٿيل آهي. سنڌ جي تاريخ لاءِ مهاڀارت جي اهميت ان ڪري آهي جو ان ۾ سنڌو، سووير، گنڌارا ۽ ٻين اتر-اولهه وارن علائقن جو ذڪر اچي ٿو. مهاڀارت جي روايتن ۾ سنڌ سان لاڳاپيل حڪمران جئدرٿ کي ڪورو خاندان سان شاديءَ جي رشتي وسيلي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == سنڌو ۽ سووير == === سنڌو جو قديم علائقو === قديم سنسڪرت ادب ۾ ''سنڌو'' نالو درياهه، جاگرافيائي علائقي ۽ هڪ سياسي برادريءَ لاءِ استعمال ٿيو آهي. سنڌو نالي قديم علائقي کي جديد سنڌ جي موجوده انتظامي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته مختلف دورن ۾ نالن جي جاگرافيائي معنيٰ بدلجندي رهي آهي. === سووير جو علائقو === ''سووير'' (سنسڪرت: सौवीर؛ ''Sauvīra'') قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ علائقو ۽ سياسي نالو هو، جنهن جو ذڪر مهاڀارت ۽ ٻين قديم متنن ۾ ملي ٿو. ڪيترين روايتن ۾ سنڌو ۽ سووير جا نالا گڏ استعمال ٿيا آهن. ان مان ٻنهي علائقن جي سياسي ۽ ثقافتي ويجهڙائيءَ جو اشارو ملي ٿو. اسڪو پرپولا پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ سنڌو ۽ سووير جي جاگرافي، قديم متنن ۾ انهن جي ذڪر ۽ جئدرٿ جي حڪمرانيءَ بابت شاهدين جو جائزو ورتو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == جئدرٿ ۽ سنڌ == '''جئدرٿ''' (سنسڪرت: जयद्रथ؛ ''Jayadratha'') مهاڀارت جو هڪ مشهور ڪردار آهي. رزميه روايت موجب هو سنڌو ۽ سووير سان لاڳاپيل بادشاهه هو. مهاڀارت موجب جئدرٿ جي شادي [[دُشلا]] سان ٿيل هئي، جيڪا ڪورو خاندان جي [[دريوڌن]] جي ڀيڻ هئي. انهيءَ شاديءَ وسيلي سنڌو–سووير جي حڪمران ۽ ڪورو خاندان جي وچ ۾ خانداني تعلق ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> === ڪروڪشيتر جي جنگ === مهاڀارت جي روايت موجب جئدرٿ ڪروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورو ڌر سان شامل هو. رزميه داستان ۾ جئدرٿ جي جنگي ڪردار، [[ابيمنيو]] جي موت سان لاڳاپيل واقعن ۽ پوءِ [[ارجن]] هٿان سندس مارجڻ جو تفصيلي ذڪر اچي ٿو. انهن واقعن کي مهاڀارت جي ادبي ۽ مذهبي روايت جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جنگ جي هر واقعي ۽ ڪردار جي تاريخي موجودگيءَ جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود ناهي. == سنڌ تي مڌيم ديش جي سياسي اثر جو سوال == ڀيرومل آڏواڻيءَ جي بيان ۾ سنڌ ۽ پنجاب تي مڌيم ديش جي حڪمران خاندانن جي اثر بابت روايت ملي ٿي. هن روايت جي تاريخي تشريح ۾ هيٺيان پهلو اهم آهن: * قديم ويدي ۽ رزميه ادب ۾ ڪورو، پنچال، سنڌو ۽ سووير جا نالا ملن ٿا. * مهاڀارت ۾ سنڌو–سووير جي حڪمران جئدرٿ جو ڪورو خاندان سان خانداني تعلق بيان ٿيل آهي. * قديم هندستان جي مختلف علائقن جي وچ ۾ سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي لاڳاپن جا اشارا ملن ٿا. * انهن شاهدين مان سنڌ تي مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ بادشاهت جي مڪمل ۽ مسلسل حڪمرانيءَ جي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته ان جي سياسي حقيقت بابت وڌيڪ آزاد شاهدين جي ضرورت آهي. == تاريخي روايت ۽ جديد تحقيق == قديم رزميه ادب تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سماجي تصورن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان ۾ تاريخي يادگيريون، مذهبي روايتون ۽ ادبي ڪهاڻيون گڏيل صورت ۾ موجود آهن. مهاڀارت جي موجوده متن جي ترتيب ۽ واڌ مختلف صدين ۾ ٿي. ان ڪري ان جي ڪنهن هڪ واقعي کي سڌو سنئون هڪ مقرر تاريخ سان ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> سنڌ جي قديم تاريخ بابت آڏواڻيءَ جي لکڻي سنڌي تاريخ نگاريءَ جو اهم حصو آهي، پر جديد تحقيق ۾ سندس بيان ڪيل نتيجن کي ٻين ادبي، لساني ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[مڌيم ديش]] * [[ڪورو]] * [[پنچال]] * [[مهاڀارت]] * [[ڪروڪشيتر جي جنگ]] * [[جئدرٿ]] * [[سنڌو بادشاهت]] * [[سووير]] * [[گنڌارا]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30}} * {{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}} * {{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Pargiter |first=F. E. |title=Ancient Indian Historical Tradition |publisher=Oxford University Press |year=1922}} * {{cite book |last=Pradhan |first=Sita Nath |title=Chronology of Ancient India |publisher=University of Calcutta |year=1927}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاڀارت]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] eefnw690tgl91i95so1h5vlwtu4tdto 421140 421139 2026-10-12T20:55:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 421140 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم سنڌ تي مڌيم ديش جي حڪمرانن جي اثر بابت تاريخي روايت}} '''سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي سياسي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب [[مهاڀارت]] واري زماني کان اڳ ۽ ان جي آس پاس سنڌ ۽ پنجاب جا قديم حڪمران خاندان وچ هندستان جي ''مڌيم ديش'' سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا رکندا هئا.<ref name="AdvaniMadhyadesh">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30 |at=سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت}}</ref> '''مڌيم ديش''' (سنسڪرت: मध्यदेश؛ ''Madhyadeśa'') قديم هندستان جو هڪ جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو هو، جنهن ۾ [[ڪورو]] ۽ [[پنچال]] جا علائقا اهم هئا. ان کي جديد ڀارتي رياست [[مڌيا پرديش]] سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="AvariAncient">{{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}}</ref> قديم سنسڪرت ادب ۾ [[سنڌو]] ۽ [[سووير]] جي سياسي علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ''مهاڀارت'' ۾ [[جئدرٿ]] کي انهن علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جديد محقق [[اسڪو پرپولا]] انهن روايتن جو تفصيلي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعو ڪيو آهي.<ref name="ParpolaSindhu">{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}}</ref> بهرحال، مهاڀارت جي روايتن مان مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ سلطنت جي سنڌ تي مسلسل، سڌي ۽ انتظامي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. هن موضوع ۾ ادبي روايتن، تاريخي جاگرافيءَ ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == مڌيم ديش جي تاريخي جاگرافي == [[File:Map of Vedic India.png|thumb|300px|ويدي دور جي علائقن جو نقشو، جنهن ۾ ڪورو، پنچال ۽ ٻين قديم علائقن جي جاگرافي ڏيکاريل آهي.]] قديم هندستاني ادب ۾ مڌيم ديش يا مڌيا ديش مان مراد وچيون علائقو هو. ان جو تاريخي مرڪز [[ڪروڪشيتر]] ۽ [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ وارو ميدان هو. ويدي دور جي پوئين مرحلي ۾ ڪورو ۽ پنچال جا علائقا مذهبي، ادبي ۽ سياسي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ان دور جي ثقافتي ۽ سياسي تبديلين سان گڏ هند-گنگا ميدان ۾ نيون رياستون ۽ حڪومتي تنظيمون وجود ۾ آيون.<ref name="AvariAncient"/> مڌيم ديش جي تاريخي حدن ۾ مختلف دورن ۽ ڪتابن موجب فرق ملي ٿو. ان ڪري ان کي هڪ مقرر سرحدن واري دائمي سلطنت سمجهڻ مناسب ناهي. == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == === سنڌ ۽ پنجاب تي اثر بابت روايت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 28 کان پوءِ قديم سنڌ ۾ مڌيم ديش جي ماڻهن جي سياسي اثر جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب قديم زماني ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي سياسي تاريخ جو تعلق اتر هندستان جي آريائي حڪمران خاندانن سان رهيو. هو انهن لاڳاپن جي وضاحت لاءِ مهاڀارت، قديم بادشاهن جي نسب نامن ۽ تاريخي روايتن جا حوالا ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniMadhyadesh"/> آڏواڻيءَ جي لکڻيءَ ۾ سنڌ جي قديم حڪمرانن ۽ مڌيم ديش جي بادشاهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو تصور ملي ٿو. تنهن هوندي به اهي بيان بنيادي طور قديم ادبي روايتن جي تاريخي تشريح آهن. === ڪورو خاندان ۽ مهاڀارت === [[مهاڀارت]] قديم هندستان جو هڪ وڏو سنسڪرت رزميه داستان آهي. ان جي مرڪزي روايت ۾ ڪورو خاندان جون مختلف شاخون ۽ سندن وچ ۾ ٿيندڙ جنگ بيان ٿيل آهي. سنڌ جي تاريخ لاءِ مهاڀارت جي اهميت ان ڪري آهي جو ان ۾ سنڌو، سووير، گنڌارا ۽ ٻين اتر-اولهه وارن علائقن جو ذڪر اچي ٿو. مهاڀارت جي روايتن ۾ سنڌ سان لاڳاپيل حڪمران جئدرٿ کي ڪورو خاندان سان شاديءَ جي رشتي وسيلي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == سنڌو ۽ سووير == === سنڌو جو قديم علائقو === قديم سنسڪرت ادب ۾ ''سنڌو'' نالو درياهه، جاگرافيائي علائقي ۽ هڪ سياسي برادريءَ لاءِ استعمال ٿيو آهي. سنڌو نالي قديم علائقي کي جديد سنڌ جي موجوده انتظامي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته مختلف دورن ۾ نالن جي جاگرافيائي معنيٰ بدلجندي رهي آهي. === سووير جو علائقو === ''سووير'' (سنسڪرت: सौवीर؛ ''Sauvīra'') قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ علائقو ۽ سياسي نالو هو، جنهن جو ذڪر مهاڀارت ۽ ٻين قديم متنن ۾ ملي ٿو. ڪيترين روايتن ۾ سنڌو ۽ سووير جا نالا گڏ استعمال ٿيا آهن. ان مان ٻنهي علائقن جي سياسي ۽ ثقافتي ويجهڙائيءَ جو اشارو ملي ٿو. اسڪو پرپولا پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ سنڌو ۽ سووير جي جاگرافي، قديم متنن ۾ انهن جي ذڪر ۽ جئدرٿ جي حڪمرانيءَ بابت شاهدين جو جائزو ورتو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == جئدرٿ ۽ سنڌ == '''جئدرٿ''' (سنسڪرت: जयद्रथ؛ ''Jayadratha'') مهاڀارت جو هڪ مشهور ڪردار آهي. رزميه روايت موجب هو سنڌو ۽ سووير سان لاڳاپيل بادشاهه هو. مهاڀارت موجب جئدرٿ جي شادي [[دُشلا]] سان ٿيل هئي، جيڪا ڪورو خاندان جي [[دريوڌن]] جي ڀيڻ هئي. انهيءَ شاديءَ وسيلي سنڌو–سووير جي حڪمران ۽ ڪورو خاندان جي وچ ۾ خانداني تعلق ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> === ڪروڪشيتر جي جنگ === مهاڀارت جي روايت موجب جئدرٿ ڪروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورو ڌر سان شامل هو. رزميه داستان ۾ جئدرٿ جي جنگي ڪردار، [[ابيمنيو]] جي موت سان لاڳاپيل واقعن ۽ پوءِ [[ارجن]] هٿان سندس مارجڻ جو تفصيلي ذڪر اچي ٿو. انهن واقعن کي مهاڀارت جي ادبي ۽ مذهبي روايت جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جنگ جي هر واقعي ۽ ڪردار جي تاريخي موجودگيءَ جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود ناهي. == سنڌ تي مڌيم ديش جي سياسي اثر جو سوال == ڀيرومل آڏواڻيءَ جي بيان ۾ سنڌ ۽ پنجاب تي مڌيم ديش جي حڪمران خاندانن جي اثر بابت روايت ملي ٿي. هن روايت جي تاريخي تشريح ۾ هيٺيان پهلو اهم آهن: * قديم ويدي ۽ رزميه ادب ۾ ڪورو، پنچال، سنڌو ۽ سووير جا نالا ملن ٿا. * مهاڀارت ۾ سنڌو–سووير جي حڪمران جئدرٿ جو ڪورو خاندان سان خانداني تعلق بيان ٿيل آهي. * قديم هندستان جي مختلف علائقن جي وچ ۾ سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي لاڳاپن جا اشارا ملن ٿا. * انهن شاهدين مان سنڌ تي مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ بادشاهت جي مڪمل ۽ مسلسل حڪمرانيءَ جي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته ان جي سياسي حقيقت بابت وڌيڪ آزاد شاهدين جي ضرورت آهي. == تاريخي روايت ۽ جديد تحقيق == قديم رزميه ادب تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سماجي تصورن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان ۾ تاريخي يادگيريون، مذهبي روايتون ۽ ادبي ڪهاڻيون گڏيل صورت ۾ موجود آهن. مهاڀارت جي موجوده متن جي ترتيب ۽ واڌ مختلف صدين ۾ ٿي. ان ڪري ان جي ڪنهن هڪ واقعي کي سڌو سنئون هڪ مقرر تاريخ سان ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> سنڌ جي قديم تاريخ بابت آڏواڻيءَ جي لکڻي سنڌي تاريخ نگاريءَ جو اهم حصو آهي، پر جديد تحقيق ۾ سندس بيان ڪيل نتيجن کي ٻين ادبي، لساني ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[مڌيم ديش]] * [[ڪورو]] * [[پنچال]] * [[مهاڀارت]] * [[ڪروڪشيتر جي جنگ]] * [[جئدرٿ]] * [[سنڌو بادشاهت]] * [[سووير]] * [[گنڌارا]] * [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30}} * {{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}} * {{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Pargiter |first=F. E. |title=Ancient Indian Historical Tradition |publisher=Oxford University Press |year=1922}} * {{cite book |last=Pradhan |first=Sita Nath |title=Chronology of Ancient India |publisher=University of Calcutta |year=1927}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاڀارت]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] ozg9aamg1jprcrxmddwi0yufg93s4us 421141 421140 2026-10-12T20:55:54Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 421141 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم سنڌ تي مڌيم ديش جي حڪمرانن جي اثر بابت تاريخي روايت}} '''سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي سياسي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب [[مهاڀارت]] واري زماني کان اڳ ۽ ان جي آس پاس سنڌ ۽ پنجاب جا قديم حڪمران خاندان وچ هندستان جي ''مڌيم ديش'' سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا رکندا هئا.<ref name="AdvaniMadhyadesh">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30 |at=سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت}}</ref> '''مڌيم ديش''' (سنسڪرت: मध्यदेश؛ ''Madhyadeśa'') قديم هندستان جو هڪ جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو هو، جنهن ۾ [[ڪورو]] ۽ [[پنچال]] جا علائقا اهم هئا. ان کي جديد ڀارتي رياست [[مڌيا پرديش]] سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="AvariAncient">{{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}}</ref> قديم سنسڪرت ادب ۾ [[سنڌو]] ۽ [[سووير]] جي سياسي علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ''مهاڀارت'' ۾ [[جئدرٿ]] کي انهن علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جديد محقق [[اسڪو پرپولا]] انهن روايتن جو تفصيلي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعو ڪيو آهي.<ref name="ParpolaSindhu">{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}}</ref> بهرحال، مهاڀارت جي روايتن مان مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ سلطنت جي سنڌ تي مسلسل، سڌي ۽ انتظامي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. هن موضوع ۾ ادبي روايتن، تاريخي جاگرافيءَ ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == مڌيم ديش جي تاريخي جاگرافي == [[File:Map of Vedic India.png|thumb|300px|ويدي دور جي علائقن جو نقشو، جنهن ۾ ڪورو، پنچال ۽ ٻين قديم علائقن جي جاگرافي ڏيکاريل آهي.]] قديم هندستاني ادب ۾ مڌيم ديش يا مڌيا ديش مان مراد وچيون علائقو هو. ان جو تاريخي مرڪز [[ڪروڪشيتر]] ۽ [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ وارو ميدان هو. ويدي دور جي پوئين مرحلي ۾ ڪورو ۽ پنچال جا علائقا مذهبي، ادبي ۽ سياسي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ان دور جي ثقافتي ۽ سياسي تبديلين سان گڏ هند-گنگا ميدان ۾ نيون رياستون ۽ حڪومتي تنظيمون وجود ۾ آيون.<ref name="AvariAncient"/> مڌيم ديش جي تاريخي حدن ۾ مختلف دورن ۽ ڪتابن موجب فرق ملي ٿو. ان ڪري ان کي هڪ مقرر سرحدن واري دائمي سلطنت سمجهڻ مناسب ناهي. == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == === سنڌ ۽ پنجاب تي اثر بابت روايت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 28 کان پوءِ قديم سنڌ ۾ مڌيم ديش جي ماڻهن جي سياسي اثر جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب قديم زماني ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي سياسي تاريخ جو تعلق اتر هندستان جي آريائي حڪمران خاندانن سان رهيو. هو انهن لاڳاپن جي وضاحت لاءِ مهاڀارت، قديم بادشاهن جي نسب نامن ۽ تاريخي روايتن جا حوالا ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniMadhyadesh"/> آڏواڻيءَ جي لکڻيءَ ۾ سنڌ جي قديم حڪمرانن ۽ مڌيم ديش جي بادشاهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو تصور ملي ٿو. تنهن هوندي به اهي بيان بنيادي طور قديم ادبي روايتن جي تاريخي تشريح آهن. === ڪورو خاندان ۽ مهاڀارت === [[مهاڀارت]] قديم هندستان جو هڪ وڏو سنسڪرت رزميه داستان آهي. ان جي مرڪزي روايت ۾ ڪورو خاندان جون مختلف شاخون ۽ سندن وچ ۾ ٿيندڙ جنگ بيان ٿيل آهي. سنڌ جي تاريخ لاءِ مهاڀارت جي اهميت ان ڪري آهي جو ان ۾ سنڌو، سووير، گنڌارا ۽ ٻين اتر-اولهه وارن علائقن جو ذڪر اچي ٿو. مهاڀارت جي روايتن ۾ سنڌ سان لاڳاپيل حڪمران جئدرٿ کي ڪورو خاندان سان شاديءَ جي رشتي وسيلي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == سنڌو ۽ سووير == === سنڌو جو قديم علائقو === قديم سنسڪرت ادب ۾ ''سنڌو'' نالو درياهه، جاگرافيائي علائقي ۽ هڪ سياسي برادريءَ لاءِ استعمال ٿيو آهي. سنڌو نالي قديم علائقي کي جديد سنڌ جي موجوده انتظامي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته مختلف دورن ۾ نالن جي جاگرافيائي معنيٰ بدلجندي رهي آهي. === سووير جو علائقو === ''سووير'' (سنسڪرت: सौवीर؛ ''Sauvīra'') قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ علائقو ۽ سياسي نالو هو، جنهن جو ذڪر مهاڀارت ۽ ٻين قديم متنن ۾ ملي ٿو. ڪيترين روايتن ۾ سنڌو ۽ سووير جا نالا گڏ استعمال ٿيا آهن. ان مان ٻنهي علائقن جي سياسي ۽ ثقافتي ويجهڙائيءَ جو اشارو ملي ٿو. اسڪو پرپولا پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ سنڌو ۽ سووير جي جاگرافي، قديم متنن ۾ انهن جي ذڪر ۽ جئدرٿ جي حڪمرانيءَ بابت شاهدين جو جائزو ورتو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == جئدرٿ ۽ سنڌ == '''جئدرٿ''' (سنسڪرت: जयद्रथ؛ ''Jayadratha'') مهاڀارت جو هڪ مشهور ڪردار آهي. رزميه روايت موجب هو سنڌو ۽ سووير سان لاڳاپيل بادشاهه هو. مهاڀارت موجب جئدرٿ جي شادي [[دُشلا]] سان ٿيل هئي، جيڪا ڪورو خاندان جي [[دريوڌن]] جي ڀيڻ هئي. انهيءَ شاديءَ وسيلي سنڌو–سووير جي حڪمران ۽ ڪورو خاندان جي وچ ۾ خانداني تعلق ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> === ڪروڪشيتر جي جنگ === مهاڀارت جي روايت موجب جئدرٿ ڪروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورو ڌر سان شامل هو. رزميه داستان ۾ جئدرٿ جي جنگي ڪردار، [[ابيمنيو]] جي موت سان لاڳاپيل واقعن ۽ پوءِ [[ارجن]] هٿان سندس مارجڻ جو تفصيلي ذڪر اچي ٿو. انهن واقعن کي مهاڀارت جي ادبي ۽ مذهبي روايت جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جنگ جي هر واقعي ۽ ڪردار جي تاريخي موجودگيءَ جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود ناهي. == سنڌ تي مڌيم ديش جي سياسي اثر جو سوال == ڀيرومل آڏواڻيءَ جي بيان ۾ سنڌ ۽ پنجاب تي مڌيم ديش جي حڪمران خاندانن جي اثر بابت روايت ملي ٿي. هن روايت جي تاريخي تشريح ۾ هيٺيان پهلو اهم آهن: * قديم ويدي ۽ رزميه ادب ۾ ڪورو، پنچال، سنڌو ۽ سووير جا نالا ملن ٿا. * مهاڀارت ۾ سنڌو–سووير جي حڪمران جئدرٿ جو ڪورو خاندان سان خانداني تعلق بيان ٿيل آهي. * قديم هندستان جي مختلف علائقن جي وچ ۾ سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي لاڳاپن جا اشارا ملن ٿا. * انهن شاهدين مان سنڌ تي مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ بادشاهت جي مڪمل ۽ مسلسل حڪمرانيءَ جي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته ان جي سياسي حقيقت بابت وڌيڪ آزاد شاهدين جي ضرورت آهي. == تاريخي روايت ۽ جديد تحقيق == قديم رزميه ادب تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سماجي تصورن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان ۾ تاريخي يادگيريون، مذهبي روايتون ۽ ادبي ڪهاڻيون گڏيل صورت ۾ موجود آهن. مهاڀارت جي موجوده متن جي ترتيب ۽ واڌ مختلف صدين ۾ ٿي. ان ڪري ان جي ڪنهن هڪ واقعي کي سڌو سنئون هڪ مقرر تاريخ سان ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> سنڌ جي قديم تاريخ بابت آڏواڻيءَ جي لکڻي سنڌي تاريخ نگاريءَ جو اهم حصو آهي، پر جديد تحقيق ۾ سندس بيان ڪيل نتيجن کي ٻين ادبي، لساني ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[مڌيم ديش]] * [[ڪورو]] * [[پنچال]] * [[مهاڀارت]] * [[ڪروڪشيتر جي جنگ]] * [[جئدرٿ]] * [[سنڌو بادشاهت]] * [[سووير]] * [[گنڌارا]] * [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30}} * {{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}} * {{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Pargiter |first=F. E. |title=Ancient Indian Historical Tradition |publisher=Oxford University Press |year=1922}} * {{cite book |last=Pradhan |first=Sita Nath |title=Chronology of Ancient India |publisher=University of Calcutta |year=1927}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاڀارت]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] gkoh7cd3zmuvebugp357l68qyja8o6o 421142 421141 2026-10-12T20:57:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 421142 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم سنڌ تي مڌيم ديش جي حڪمرانن جي اثر بابت تاريخي روايت}} '''سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي سياسي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب [[مهاڀارت]] واري زماني کان اڳ ۽ ان جي آس پاس سنڌ ۽ پنجاب جا قديم حڪمران خاندان وچ هندستان جي ''مڌيم ديش'' سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا رکندا هئا. <ref name="AdvaniMadhyadesh">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30 }}</ref> '''مڌيم ديش''' (سنسڪرت: मध्यदेश؛ ''Madhyadeśa'') قديم هندستان جو هڪ جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو هو، جنهن ۾ [[ڪورو]] ۽ [[پنچال]] جا علائقا اهم هئا. ان کي جديد ڀارتي رياست [[مڌيا پرديش]] سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="AvariAncient">{{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}}</ref> قديم سنسڪرت ادب ۾ [[سنڌو]] ۽ [[سووير]] جي سياسي علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ''مهاڀارت'' ۾ [[جئدرٿ]] کي انهن علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جديد محقق [[اسڪو پرپولا]] انهن روايتن جو تفصيلي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعو ڪيو آهي.<ref name="ParpolaSindhu">{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}}</ref> بهرحال، مهاڀارت جي روايتن مان مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ سلطنت جي سنڌ تي مسلسل، سڌي ۽ انتظامي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. هن موضوع ۾ ادبي روايتن، تاريخي جاگرافيءَ ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == مڌيم ديش جي تاريخي جاگرافي == [[File:Map of Vedic India.png|thumb|300px|ويدي دور جي علائقن جو نقشو، جنهن ۾ ڪورو، پنچال ۽ ٻين قديم علائقن جي جاگرافي ڏيکاريل آهي.]] قديم هندستاني ادب ۾ مڌيم ديش يا مڌيا ديش مان مراد وچيون علائقو هو. ان جو تاريخي مرڪز [[ڪروڪشيتر]] ۽ [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ وارو ميدان هو. ويدي دور جي پوئين مرحلي ۾ ڪورو ۽ پنچال جا علائقا مذهبي، ادبي ۽ سياسي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ان دور جي ثقافتي ۽ سياسي تبديلين سان گڏ هند-گنگا ميدان ۾ نيون رياستون ۽ حڪومتي تنظيمون وجود ۾ آيون.<ref name="AvariAncient"/> مڌيم ديش جي تاريخي حدن ۾ مختلف دورن ۽ ڪتابن موجب فرق ملي ٿو. ان ڪري ان کي هڪ مقرر سرحدن واري دائمي سلطنت سمجهڻ مناسب ناهي. == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == === سنڌ ۽ پنجاب تي اثر بابت روايت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 28 کان پوءِ قديم سنڌ ۾ مڌيم ديش جي ماڻهن جي سياسي اثر جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب قديم زماني ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي سياسي تاريخ جو تعلق اتر هندستان جي آريائي حڪمران خاندانن سان رهيو. هو انهن لاڳاپن جي وضاحت لاءِ مهاڀارت، قديم بادشاهن جي نسب نامن ۽ تاريخي روايتن جا حوالا ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniMadhyadesh"/> آڏواڻيءَ جي لکڻيءَ ۾ سنڌ جي قديم حڪمرانن ۽ مڌيم ديش جي بادشاهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو تصور ملي ٿو. تنهن هوندي به اهي بيان بنيادي طور قديم ادبي روايتن جي تاريخي تشريح آهن. === ڪورو خاندان ۽ مهاڀارت === [[مهاڀارت]] قديم هندستان جو هڪ وڏو سنسڪرت رزميه داستان آهي. ان جي مرڪزي روايت ۾ ڪورو خاندان جون مختلف شاخون ۽ سندن وچ ۾ ٿيندڙ جنگ بيان ٿيل آهي. سنڌ جي تاريخ لاءِ مهاڀارت جي اهميت ان ڪري آهي جو ان ۾ سنڌو، سووير، گنڌارا ۽ ٻين اتر-اولهه وارن علائقن جو ذڪر اچي ٿو. مهاڀارت جي روايتن ۾ سنڌ سان لاڳاپيل حڪمران جئدرٿ کي ڪورو خاندان سان شاديءَ جي رشتي وسيلي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == سنڌو ۽ سووير == === سنڌو جو قديم علائقو === قديم سنسڪرت ادب ۾ ''سنڌو'' نالو درياهه، جاگرافيائي علائقي ۽ هڪ سياسي برادريءَ لاءِ استعمال ٿيو آهي. سنڌو نالي قديم علائقي کي جديد سنڌ جي موجوده انتظامي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته مختلف دورن ۾ نالن جي جاگرافيائي معنيٰ بدلجندي رهي آهي. === سووير جو علائقو === ''سووير'' (سنسڪرت: सौवीर؛ ''Sauvīra'') قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ علائقو ۽ سياسي نالو هو، جنهن جو ذڪر مهاڀارت ۽ ٻين قديم متنن ۾ ملي ٿو. ڪيترين روايتن ۾ سنڌو ۽ سووير جا نالا گڏ استعمال ٿيا آهن. ان مان ٻنهي علائقن جي سياسي ۽ ثقافتي ويجهڙائيءَ جو اشارو ملي ٿو. اسڪو پرپولا پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ سنڌو ۽ سووير جي جاگرافي، قديم متنن ۾ انهن جي ذڪر ۽ جئدرٿ جي حڪمرانيءَ بابت شاهدين جو جائزو ورتو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == جئدرٿ ۽ سنڌ == '''جئدرٿ''' (سنسڪرت: जयद्रथ؛ ''Jayadratha'') مهاڀارت جو هڪ مشهور ڪردار آهي. رزميه روايت موجب هو سنڌو ۽ سووير سان لاڳاپيل بادشاهه هو. مهاڀارت موجب جئدرٿ جي شادي [[دُشلا]] سان ٿيل هئي، جيڪا ڪورو خاندان جي [[دريوڌن]] جي ڀيڻ هئي. انهيءَ شاديءَ وسيلي سنڌو–سووير جي حڪمران ۽ ڪورو خاندان جي وچ ۾ خانداني تعلق ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> === ڪروڪشيتر جي جنگ === مهاڀارت جي روايت موجب جئدرٿ ڪروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورو ڌر سان شامل هو. رزميه داستان ۾ جئدرٿ جي جنگي ڪردار، [[ابيمنيو]] جي موت سان لاڳاپيل واقعن ۽ پوءِ [[ارجن]] هٿان سندس مارجڻ جو تفصيلي ذڪر اچي ٿو. انهن واقعن کي مهاڀارت جي ادبي ۽ مذهبي روايت جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جنگ جي هر واقعي ۽ ڪردار جي تاريخي موجودگيءَ جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود ناهي. == سنڌ تي مڌيم ديش جي سياسي اثر جو سوال == ڀيرومل آڏواڻيءَ جي بيان ۾ سنڌ ۽ پنجاب تي مڌيم ديش جي حڪمران خاندانن جي اثر بابت روايت ملي ٿي. هن روايت جي تاريخي تشريح ۾ هيٺيان پهلو اهم آهن: * قديم ويدي ۽ رزميه ادب ۾ ڪورو، پنچال، سنڌو ۽ سووير جا نالا ملن ٿا. * مهاڀارت ۾ سنڌو–سووير جي حڪمران جئدرٿ جو ڪورو خاندان سان خانداني تعلق بيان ٿيل آهي. * قديم هندستان جي مختلف علائقن جي وچ ۾ سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي لاڳاپن جا اشارا ملن ٿا. * انهن شاهدين مان سنڌ تي مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ بادشاهت جي مڪمل ۽ مسلسل حڪمرانيءَ جي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته ان جي سياسي حقيقت بابت وڌيڪ آزاد شاهدين جي ضرورت آهي. == تاريخي روايت ۽ جديد تحقيق == قديم رزميه ادب تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سماجي تصورن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان ۾ تاريخي يادگيريون، مذهبي روايتون ۽ ادبي ڪهاڻيون گڏيل صورت ۾ موجود آهن. مهاڀارت جي موجوده متن جي ترتيب ۽ واڌ مختلف صدين ۾ ٿي. ان ڪري ان جي ڪنهن هڪ واقعي کي سڌو سنئون هڪ مقرر تاريخ سان ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> سنڌ جي قديم تاريخ بابت آڏواڻيءَ جي لکڻي سنڌي تاريخ نگاريءَ جو اهم حصو آهي، پر جديد تحقيق ۾ سندس بيان ڪيل نتيجن کي ٻين ادبي، لساني ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[مڌيم ديش]] * [[ڪورو]] * [[پنچال]] * [[مهاڀارت]] * [[ڪروڪشيتر جي جنگ]] * [[جئدرٿ]] * [[سنڌو بادشاهت]] * [[سووير]] * [[گنڌارا]] * [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30}} * {{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}} * {{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Pargiter |first=F. E. |title=Ancient Indian Historical Tradition |publisher=Oxford University Press |year=1922}} * {{cite book |last=Pradhan |first=Sita Nath |title=Chronology of Ancient India |publisher=University of Calcutta |year=1927}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاڀارت]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 4pzp9stk4ixvbylws6yjau93ije35c0 421144 421142 2026-10-12T21:06:16Z Intisar Ali 8681 421144 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم سنڌ تي مڌيم ديش جي حڪمرانن جي اثر بابت تاريخي روايت}} '''سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت''' قديم [[سنڌ]] جي سياسي تاريخ بابت هڪ روايت آهي، جنهن جو ذڪر [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]'' ۾ ڪيو آهي. آڏواڻيءَ موجب [[مهاڀارت]] واري زماني کان اڳ ۽ ان جي آس پاس سنڌ ۽ پنجاب جا قديم حڪمران خاندان وچ هندستان جي ''مڌيم ديش'' سان سياسي ۽ خانداني لاڳاپا رکندا هئا. <ref name="AdvaniMadhyadesh">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30 }}</ref> '''مڌيم ديش''' (سنسڪرت: मध्यदेश؛ ''Madhyadeśa'') قديم هندستان جو هڪ جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو هو، جنهن ۾ [[ڪورو]] ۽ [[پنچال]] جا علائقا اهم هئا. ان کي جديد ڀارتي رياست [[مڌيا پرديش]] سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="AvariAncient">{{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}}</ref> قديم سنسڪرت ادب ۾ [[سنڌو]] ۽ [[سووير]] جي سياسي علائقن جو ذڪر ملي ٿو. ''مهاڀارت'' ۾ [[جئدرٿ]] کي انهن علائقن سان لاڳاپيل حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي. جديد محقق [[اسڪو پرپولا]] انهن روايتن جو تفصيلي تاريخي ۽ جاگرافيائي مطالعو ڪيو آهي.<ref name="ParpolaSindhu">{{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}}</ref> بهرحال، مهاڀارت جي روايتن مان مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ سلطنت جي سنڌ تي مسلسل، سڌي ۽ انتظامي حڪومت ثابت نٿي ٿئي. هن موضوع ۾ ادبي روايتن، تاريخي جاگرافيءَ ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == مڌيم ديش جي تاريخي جاگرافي == [[File:Map of Vedic India.png|thumb|300px|ويدي دور جي علائقن جو نقشو، جنهن ۾ ڪورو، پنچال ۽ ٻين قديم علائقن جي جاگرافي ڏيکاريل آهي.]] قديم هندستاني ادب ۾ مڌيم ديش يا مڌيا ديش مان مراد وچيون علائقو هو. ان جو تاريخي مرڪز [[ڪروڪشيتر]] ۽ [[گنگا]] ۽ [[يمنا]] ندين جي وچ وارو ميدان هو. ويدي دور جي پوئين مرحلي ۾ ڪورو ۽ پنچال جا علائقا مذهبي، ادبي ۽ سياسي سرگرمين جا اهم مرڪز بڻيا. ان دور جي ثقافتي ۽ سياسي تبديلين سان گڏ هند-گنگا ميدان ۾ نيون رياستون ۽ حڪومتي تنظيمون وجود ۾ آيون.<ref name="AvariAncient"/> مڌيم ديش جي تاريخي حدن ۾ مختلف دورن ۽ ڪتابن موجب فرق ملي ٿو. ان ڪري ان کي هڪ مقرر سرحدن واري دائمي سلطنت سمجهڻ مناسب ناهي. == ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو بيان == === سنڌ ۽ پنجاب تي اثر بابت روايت === ڀيرومل مهرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحي 28 کان پوءِ قديم سنڌ ۾ مڌيم ديش جي ماڻهن جي سياسي اثر جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب قديم زماني ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي سياسي تاريخ جو تعلق اتر هندستان جي آريائي حڪمران خاندانن سان رهيو. هو انهن لاڳاپن جي وضاحت لاءِ مهاڀارت، قديم بادشاهن جي نسب نامن ۽ تاريخي روايتن جا حوالا ڏئي ٿو.<ref name="AdvaniMadhyadesh"/> آڏواڻيءَ جي لکڻيءَ ۾ سنڌ جي قديم حڪمرانن ۽ مڌيم ديش جي بادشاهن جي وچ ۾ لاڳاپن جو تصور ملي ٿو. تنهن هوندي به اهي بيان بنيادي طور قديم ادبي روايتن جي تاريخي تشريح آهن. === ڪورو خاندان ۽ مهاڀارت === [[مهاڀارت]] قديم هندستان جو هڪ وڏو سنسڪرت رزميه داستان آهي. ان جي مرڪزي روايت ۾ ڪورو خاندان جون مختلف شاخون ۽ سندن وچ ۾ ٿيندڙ جنگ بيان ٿيل آهي. سنڌ جي تاريخ لاءِ مهاڀارت جي اهميت ان ڪري آهي جو ان ۾ سنڌو، سووير، گنڌارا ۽ ٻين اتر-اولهه وارن علائقن جو ذڪر اچي ٿو. مهاڀارت جي روايتن ۾ سنڌ سان لاڳاپيل حڪمران جئدرٿ کي ڪورو خاندان سان شاديءَ جي رشتي وسيلي ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == سنڌو ۽ سووير == === سنڌو جو قديم علائقو === قديم سنسڪرت ادب ۾ ''سنڌو'' نالو درياهه، جاگرافيائي علائقي ۽ هڪ سياسي برادريءَ لاءِ استعمال ٿيو آهي. سنڌو نالي قديم علائقي کي جديد سنڌ جي موجوده انتظامي حدن سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته مختلف دورن ۾ نالن جي جاگرافيائي معنيٰ بدلجندي رهي آهي. === سووير جو علائقو === ''سووير'' (سنسڪرت: सौवीर؛ ''Sauvīra'') قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ علائقو ۽ سياسي نالو هو، جنهن جو ذڪر مهاڀارت ۽ ٻين قديم متنن ۾ ملي ٿو. ڪيترين روايتن ۾ سنڌو ۽ سووير جا نالا گڏ استعمال ٿيا آهن. ان مان ٻنهي علائقن جي سياسي ۽ ثقافتي ويجهڙائيءَ جو اشارو ملي ٿو. اسڪو پرپولا پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ سنڌو ۽ سووير جي جاگرافي، قديم متنن ۾ انهن جي ذڪر ۽ جئدرٿ جي حڪمرانيءَ بابت شاهدين جو جائزو ورتو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> == جئدرٿ ۽ سنڌ == '''جئدرٿ''' (سنسڪرت: जयद्रथ؛ ''Jayadratha'') مهاڀارت جو هڪ مشهور ڪردار آهي. رزميه روايت موجب هو سنڌو ۽ سووير سان لاڳاپيل بادشاهه هو. مهاڀارت موجب جئدرٿ جي شادي [[دُشلا]] سان ٿيل هئي، جيڪا ڪورو خاندان جي [[دريوڌن]] جي ڀيڻ هئي. انهيءَ شاديءَ وسيلي سنڌو–سووير جي حڪمران ۽ ڪورو خاندان جي وچ ۾ خانداني تعلق ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> === ڪروڪشيتر جي جنگ === مهاڀارت جي روايت موجب جئدرٿ ڪروڪشيتر جي جنگ ۾ ڪورو ڌر سان شامل هو. رزميه داستان ۾ جئدرٿ جي جنگي ڪردار، [[ابيمنيو]] جي موت سان لاڳاپيل واقعن ۽ پوءِ [[ارجن]] هٿان سندس مارجڻ جو تفصيلي ذڪر اچي ٿو. انهن واقعن کي مهاڀارت جي ادبي ۽ مذهبي روايت جي حيثيت سان پيش ڪرڻ گهرجي. جنگ جي هر واقعي ۽ ڪردار جي تاريخي موجودگيءَ جي آزاد آثارِ قديمه واري تصديق موجود ناهي. == سنڌ تي مڌيم ديش جي سياسي اثر جو سوال == ڀيرومل آڏواڻيءَ جي بيان ۾ سنڌ ۽ پنجاب تي مڌيم ديش جي حڪمران خاندانن جي اثر بابت روايت ملي ٿي. هن روايت جي تاريخي تشريح ۾ هيٺيان پهلو اهم آهن: * قديم ويدي ۽ رزميه ادب ۾ ڪورو، پنچال، سنڌو ۽ سووير جا نالا ملن ٿا. * مهاڀارت ۾ سنڌو–سووير جي حڪمران جئدرٿ جو ڪورو خاندان سان خانداني تعلق بيان ٿيل آهي. * قديم هندستان جي مختلف علائقن جي وچ ۾ سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي لاڳاپن جا اشارا ملن ٿا. * انهن شاهدين مان سنڌ تي مڌيم ديش جي ڪنهن هڪ بادشاهت جي مڪمل ۽ مسلسل حڪمرانيءَ جي تاريخ مقرر ڪرڻ ممڪن ناهي. ان ڪري سنڌ ۾ مڌيم ديش وارن جي حڪومت کي هڪ تاريخي روايت طور بيان ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته ان جي سياسي حقيقت بابت وڌيڪ آزاد شاهدين جي ضرورت آهي. == تاريخي روايت ۽ جديد تحقيق == قديم رزميه ادب تاريخي جاگرافيءَ ۽ قديم سماجي تصورن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان ۾ تاريخي يادگيريون، مذهبي روايتون ۽ ادبي ڪهاڻيون گڏيل صورت ۾ موجود آهن. مهاڀارت جي موجوده متن جي ترتيب ۽ واڌ مختلف صدين ۾ ٿي. ان ڪري ان جي ڪنهن هڪ واقعي کي سڌو سنئون هڪ مقرر تاريخ سان ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="ParpolaSindhu"/> سنڌ جي قديم تاريخ بابت آڏواڻيءَ جي لکڻي سنڌي تاريخ نگاريءَ جو اهم حصو آهي، پر جديد تحقيق ۾ سندس بيان ڪيل نتيجن کي ٻين ادبي، لساني ۽ آثارِ قديمه جي شاهدين سان ڀيٽڻ ضروري آهي. == سنڌ جو مڌيم ديش سان ناتو ٽٽڻ == ڀيرومل مھرچند آڏواڻي پنهنجي ڪتاب ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' جي صفحن 36–37 تي «سنڌ جو مڌيم ديش سان ناتو ٽٽڻ» جي عنوان هيٺ بيان ڪري ٿو تہ قديم زماني ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ماڻهن جون مذهبي ۽ سماجي رسمون مڌيم ديش جي ويدي روايتن کان مختلف ٿيڻ لڳيون. سندس تشريح موجب انهن اختلافن سبب مڌيم ديش جي برهمڻي مذهبي نظام سان سندن اڳوڻو تعلق ڪمزور ٿيو. آڏواڻي انهن ماڻهن لاءِ قديم متنن ۾ استعمال ٿيل اصطلاح ''وراتيا'' (Vrātya) جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ''وراتيا ستوم'' (Vrātyastoma) نالي رسم بابت پڻ لکي ٿو، جنهن وسيلي ويدي مذهبي نظام کان ٻاهر سمجهيل ماڻهن کي ان جي رسمن ۾ شامل ڪرڻ جي گنجائش هئي.<ref name="AdvaniMadhyadesh"/><ref name="AdvaniVrātya">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |chapter=سنڌ جو مڌيم ديش سان ناتو ٽٽڻ |pages=36–37}}</ref> جديد ويدي تحقيق موجب ''وراتيا'' جي سماجي ۽ مذهبي حيثيت بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه محقق کين برهمڻي مذهبي نظام جي حدن کان ٻاهر رهندڙ گروهه سمجهن ٿا، جڏهن تہ ٻيا کين قديم ويدي سماج جي اندر مخصوص رسمون ادا ڪندڙ جماعتن سان ڳنڍين ٿا. ''وراتيا ستوم'' جي رسمن بابت پڻ مختلف تاريخي تشريحون پيش ڪيون ويون آهن. تنهنڪري ڀيرومل جو بيان قديم سنڌ ۽ مڌيم ديش جي مذهبي لاڳاپن بابت هڪ تاريخي تشريح آهي؛ صرف انهن رسمن جي بنياد تي سنڌ جي سياسي علحدگي يا ڪنهن مخصوص حڪومت جي خاتمي جي قطعي تاريخ مقرر نٿي ڪري سگهجي.<ref name="HarzerVratyas">{{cite encyclopedia |last=Harzer |first=Edeltraud |title=Vrātyas |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |year=2019 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0222 |url=https://doi.org/10.1093/obo/9780195399318-0222}}</ref><ref name="CandottiPontillo2015">{{cite book |last1=Candotti |first1=Maria Piera |last2=Pontillo |first2=Tiziana |chapter=Aims and Functions of Vrātyastoma Performances: A Historical Appraisal |title=The Volatile World of Sovereignty: The Vrātya Problem and Kingship in South Asia and Beyond |publisher=DK Printworld |year=2015 |pages=154–215 |url=https://arpi.unipi.it/handle/11568/891209}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[مڌيم ديش]] * [[ڪورو]] * [[پنچال]] * [[مهاڀارت]] * [[ڪروڪشيتر جي جنگ]] * [[جئدرٿ]] * [[سنڌو بادشاهت]] * [[سووير]] * [[گنڌارا]] * [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] == حوالا == {{حوالا}} == ڪتابيات == * {{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |language=sd |pages=28–30}} * {{cite journal |last=Parpola |first=Asko |title=The lands of Sindhu and Sauvīra and their king Jayadratha in the Mahābhārata |journal=Ancient Sindh |volume=15 |year=2019 |url=https://tuhat.helsinki.fi/ws/portalfiles/portal/129594782/Parpola_A_2019_The_lands_of_Sindhu_Sauvi_ra_and_their_king_Jayadratha_in_the_Maha_bha_rata.pdf}} * {{cite book |last=Avari |first=Burjor |title=India: The Ancient Past |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9780415356169}} * {{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India |publisher=University of Calcutta}} * {{cite book |last=Pargiter |first=F. E. |title=Ancient Indian Historical Tradition |publisher=Oxford University Press |year=1922}} * {{cite book |last=Pradhan |first=Sita Nath |title=Chronology of Ancient India |publisher=University of Calcutta |year=1927}} [[زمرو:سنڌ جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاڀارت]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 2dyoas8l7plfth277bg4b1ezel13x3o 0 104125 421161 2026-10-12T22:44:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|سنڌ جي شهر سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي واريون تاريخي ۽ ارضياتي ٽڪريون}} '''سکر جون ٽڪريون''' [[سنڌ]] جي [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي ڀرپاسي ۾ موجود چُن پٿر جون قدرتي ٽڪريون آهن، جيڪي [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل آهن. سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ سنڌو درياهه انهن پٿريلي ٽڪرين... 421161 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ جي شهر سکر ۽ روهڙي جي ڀرپاسي واريون تاريخي ۽ ارضياتي ٽڪريون}} '''سکر جون ٽڪريون''' [[سنڌ]] جي [[سکر]] ۽ [[روهڙي]] جي ڀرپاسي ۾ موجود چُن پٿر جون قدرتي ٽڪريون آهن، جيڪي [[سنڌو درياهه]] جي ٻنهي ڪنارن تي پکڙيل آهن. سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ سنڌو درياهه انهن پٿريلي ٽڪرين مان گذري ٿو، جڏهن تہ [[بکر جو ٻيٽ]] پڻ انهيءَ پٿريلي بناوت جو حصو آهي. اهي ٽڪريون پنهنجي ارضياتي خصوصيتن، تاريخي اهميت ۽ قديم آثارن سبب مشهور آهن. سنڌ جي مؤرخ [[رحيمداد خان مولائي شيدائي]] پنهنجي ڪتاب ''[[تاريخ سکر]]'' ۾ انهن جو ذڪر «سکر جون سونهري ٽڪريون» جي عنوان هيٺ ڪيو آهي.<ref name="ShidaiSukkurHills">{{cite book |last=شيدائي |first=رحيمداد خان مولائي |title=تاريخ سکر |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=1992 |language=sd |pages=5–10}}</ref><ref name="Blanford1880">{{cite book |last=Blanford |first=William Thomas |title=The Geology of Western Sind |series=Memoirs of the Geological Survey of India |volume=17 |year=1880 |language=en |url=https://pahar.in/pahar/Journals/Geological%20Survey%20of%20India/Memoirs%20of%20Geological%20Survey%20of%20India/1880%20Memoirs%20of%20Geological%20Survey%20of%20India%20vol%2017.pdf}}</ref> [[File:Sukkur on the Indus.jpeg|thumb|280px|اوڻيهين صديءَ ۾ سکر ۽ سنڌو درياهه جو تاريخي منظر.]] == تاريخي پسمنظر == رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ''تاريخ سکر'' ۾ لکي ٿو تہ سکر جون ٽڪريون قديم زماني کان شهر جي قدرتي منظرنامي جو اهم حصو رهيون آهن. سندس بيان موجب سنڌو درياهه جي ڪناري تي موجود انهن ٽڪرين شهر جي جاگرافيائي صورت ۽ تاريخي ترقيءَ تي اثر وڌو. هن سکر جي قديم آبادي، روهڙي، بکر ۽ سنڌو درياهه جي لاڳاپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي. شيدائي ٽڪرين جي قدرتي سونهن کي بيان ڪندي شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ جا حوالا پڻ پيش ڪري ٿو.<ref name="ShidaiSukkurHills"/> مولائي شيدائي سکر ۽ روهڙي جي تاريخي آباديءَ جو ذڪر ڪندي ٻڌائي ٿو تہ سنڌو درياهه جي ڪناري تي انهن شهرن جي اهميت سندن جاگرافيائي بيهڪ سان لاڳاپيل هئي. سکر جي ڀرسان بکر جو ٻيٽ، درياهه جو وهڪرو ۽ پٿريلا ڪنارا تاريخي دورن ۾ آمدرفت، دفاع ۽ آباديءَ جي ترقيءَ لاءِ اهم رهيا آهن. سندس بيان ۾ قديم شهرن، سندن نالن ۽ مختلف تاريخي دورن بابت روايتون پڻ ملن ٿيون، جن کي سندن اصل ماخذن جي روشنيءَ ۾ پرکڻ ضروري آهي.<ref name="ShidaiSukkurHills"/> == ارضياتي بناوت == سکر ۽ روهڙي جون ٽڪريون بنيادي طور چُن پٿر (Limestone) مان ٺهيل آهن. ارضيات جي ماهر وليم ٿامس بلينفورڊ 1880ع ۾ شايع ٿيل پنهنجي تحقيق ''The Geology of Western Sind'' ۾ سکر ۽ روهڙي جي پٿريلي بناوت جو تفصيلي ذڪر ڪيو. هن موجب سنڌو درياهه سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ چُن پٿر جي ٽڪرين کي چيري پنهنجو وهڪرو ٺاهي ٿو. بکر جو ٻيٽ پڻ چُن پٿر مان ٺهيل آهي.<ref name="Blanford1880"/> ارضياتي تحقيق موجب روهڙي جون ٽڪريون قديم سامونڊي تهن مان ٺهيل پٿرن تي مشتمل آهن. انهن ۾ چُن پٿر سان گڏ چقمق پٿر (Flint يا Chert) جا ذخيرا به موجود آهن. جديد تحقيق ۾ انهن پٿرن کي ايوسين دور سان لاڳاپيل ارضياتي بناوتن سان ڳنڍيو ويو آهي. روهڙي جي ٽڪرين جو سلسلو لڳ ڀڳ 40 ڪلوميٽر ڊگهو ۽ 16 ڪلوميٽر ويڪرو بيان ڪيو ويو آهي. هي ماپ روهڙي جي وسيع ٽڪريائي علائقي لاءِ آهي، نه رڳو سکر شهر جي اندر موجود ٽڪرين لاءِ.<ref name="Gadekar2014">{{cite journal |last1=Gadekar |first1=Charusmita |last2=Rajesh |first2=S. V. |last3=Ajithprasad |first3=P. |title=Shikarpur lithic assemblage: New questions regarding Rohri chert blade production |journal=Journal of Lithic Studies |year=2014 |volume=1 |issue=1 |doi=10.2218/jls.v1i1.764 |url=https://journals.ed.ac.uk/lithicstudies/article/view/764 |language=en}}</ref> == سنڌو درياهه ۽ بکر جو ٻيٽ == [[File:The town of Roree, and the Fortress of Bukker on the Indus, by James Atkinson - British Library.jpg|thumb|280px|1839ع ۾ روهڙي، سنڌو درياهه ۽ بکر جي قلعي جو تاريخي منظر، جيمس اٽڪنسن جي تصوير.]] سکر جي ٽڪرين جي هڪ نمايان خصوصيت سنڌو درياهه سان سندن سڌو لاڳاپو آهي. سنڌو درياهه عام طور ميداني علائقن مان گذرندي هتي پٿريلي زمين کي چيري وهندو آهي. سکر ۽ روهڙي جي وچ ۾ واقع بکر جو ٻيٽ انهيءَ قدرتي پٿريلي نظام جو حصو آهي. بلينفورڊ جي ارضياتي سروي موجب ٻيٽ ۽ ٻنهي شهرن جي ڀرسان ظاهر ٿيندڙ پٿرن جي بناوت ۾ هڪجهڙائي موجود آهي.<ref name="Blanford1880"/> سکر ۽ روهڙي جي وچ واري پٿريلي گذرگاهه تاريخي لحاظ کان پڻ اهم رهي آهي. درياهه جي وچ ۾ واقع بکر جي قلعي ۽ ڀرپاسي جي آباديءَ سبب هي علائقو سنڌ جي مختلف تاريخي دورن ۾ نمايان رهيو آهي. سکر جي ٽڪرين ۽ درياهه جي گڏيل جاگرافيائي بيهڪ شهر جي تاريخي اهميت کي سمجهڻ لاءِ بنيادي حيثيت رکي ٿي.<ref name="ShidaiSukkurHills"/> == قديم آثار ۽ پٿر جا اوزار == سکر ۽ روهڙي جي ٽڪرين جي اهميت رڳو تاريخي يا ارضياتي ناهي، پر انهن جو واسطو سنڌ جي قبل از تاريخ آثارن سان پڻ آهي. روهڙي جي ٽڪرين مان قديم پٿر جا اوزار، چقمق جا ٽڪرا، اوزار ٺاهڻ جا مرڪز ۽ قديم کاڻين جا آثار مليا آهن. انهن دريافتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ هي علائقو پٿر جي اوزارن جي پيداوار لاءِ قديم زماني کان استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="BiagiCremaschi1991">{{cite journal |last1=Biagi |first1=Paolo |last2=Cremaschi |first2=Mauro |title=The Harappan flint quarries of the Rohri Hills (Sind-Pakistan) |journal=Antiquity |year=1991 |volume=65 |issue=246 |pages=97–102 |doi=10.1017/S0003598X00079321 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/harappan-flint-quarries-of-the-rohri-hills-sindpakistan/3A7C5FA4EFD2B415F39EC2A691972095 |language=en}}</ref> آثارِ قديمه جي ماهرن پاولو بياجي ۽ مائورو ڪريماشي جي تحقيق موجب روهڙي جي ٽڪرين ۾ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور ۾ چقمق پٿر جون کاڻيون ۽ اوزار ٺاهڻ جا مرڪز موجود هئا. انهن مان تيار ڪيل پٿر جا اوزار [[موهن جو دڙو]] جهڙن شهرن تائين پهچندا هئا. ان مان ظاهر ٿئي ٿو تہ روهڙي جون ٽڪريون قديم سنڌ جي اقتصادي سرگرمين ۽ دستڪاريءَ جي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون هيون.<ref name="BiagiCremaschi1991"/> == جديد آثارِ قديمه جي تحقيق == 1986ع ۾ روهڙي جي ٽڪرين ۾ قديم چقمق پٿر جي کاڻين جي دريافت کان پوءِ هن علائقي ۾ وڌيڪ آثارِ قديمه جي تحقيق ڪئي وئي. اٽلي ۽ پاڪستان جي گڏيل تحقيقي منصوبن تحت مختلف هنڌن تي قديم کاڻين، پٿر جي اوزارن ۽ انهن جي پيداوار سان لاڳاپيل آثارن جو مطالعو ڪيو ويو. انهن تحقيقن روهڙي جي ٽڪرين جي اهميت کي سنڌو تهذيب جي صنعتي ۽ واپاري سرگرمين سان ڳنڍيو.<ref name="StarniniBiagi2011">{{cite journal |last1=Starnini |first1=Elisabetta |last2=Biagi |first2=Paolo |title=The Archaeological Record of the Indus (Harappan) Lithic Production: The Excavation of RH862 Flint Mine and Flint Workshops on the Rohri Hills (Upper Sindh, Pakistan) |journal=Journal of Asian Civilizations |year=2011 |volume=34 |url=https://iris.unive.it/handle/10278/33084 |language=en}}</ref> 2024ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ پاولو بياجي روهڙي جي ٽڪرين مان چقمق پٿر جي حاصلات، نقل و حمل ۽ سنڌو تهذيب جي ٻين علائقن تائين ان جي پهچ جو جائزو ورتو. تحقيق موجب روهڙي جي ٽڪرين مان حاصل ٿيندڙ چقمق پٿر سنڌو تهذيب جي مختلف آبادين ۾ استعمال ٿيندو هو. ان مان قديم دور ۾ خام مال جي فراهمي، اوزارن جي پيداوار ۽ علائقائي رابطن بابت اهم معلومات ملي ٿي.<ref name="Biagi2024">{{cite journal |last=Biagi |first=Paolo |title=Exploitation, Transport, and Circulation of the Rohri Hills Chert (Sindh, Pakistan) during the Indus Period |journal=Heritage |year=2024 |volume=7 |issue=8 |article-number=200 |doi=10.3390/heritage7080200 |url=https://www.mdpi.com/2571-9408/7/8/200 |language=en}}</ref> == تاريخي ۽ ثقافتي اهميت == سکر جون ٽڪريون سنڌ جي قدرتي، تاريخي ۽ ثقافتي ورثي جو اهم حصو آهن. انهن جي ارضياتي بناوت سنڌو درياهه جي قديم جاگرافيائي ارتقا بابت معلومات فراهم ڪري ٿي، جڏهن تہ روهڙي جي ٽڪرين ۾ موجود آثار قديم سنڌ جي پٿر جي اوزارن واري صنعت ۽ سنڌو تهذيب جي اقتصادي نظام کي سمجهڻ ۾ مدد ڏين ٿا. مولائي شيدائي جي تاريخي بيان ۽ جديد سائنسي تحقيق کي گڏ پڙهڻ سان سکر جي ٽڪرين جي تاريخي ۽ ارضياتي اهميت جا مختلف پهلو سامهون اچن ٿا.<ref name="ShidaiSukkurHills"/><ref name="Blanford1880"/><ref name="Biagi2024"/> == پڻ ڏسو == * [[سکر]] * [[روهڙي]] * [[روهڙي جون ٽڪريون]] * [[بکر جو قلعو]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[موهن جو دڙو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سکر]] [[زمرو:سنڌ جي جاگرافي]] [[زمرو:سنڌ جون ٽڪريون]] [[زمرو:سنڌ جا آثار قديمه]] j9wk3ybkwv5qcqvax1wzr07pvdckapc 0 104126 421173 2026-10-12T23:30:35Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[قاضي اسماعيل]] کي [[قاضي اسماعيل ثقفي]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 421173 wikitext text/x-wiki #چوريو [[قاضي اسماعيل ثقفي]] e38dh4uz4ls9h1e9qh8kqscyn2r4ykb 0 104127 421174 2026-10-13T04:13:31Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/6798938|مغربی مڈلینڈز (کاؤنٹی)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421174 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز (West Midlands)''' [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. myvixhfb1y0acy2zwhvktccroc4k3bd 421175 421174 2026-10-13T04:14:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421175 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز (West Midlands)''' [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 3a8ua1i9alcvs77jil6dofusb33n7sr 421203 421175 2026-10-13T06:31:10Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9467981|مغربی مڈلینڈز]]" مان ڀاڱي "__LEAD_SECTION__" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421203 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز (West Midlands)''' [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] == __LEAD_SECTION__ == '''اولهه مڊلينڊز''' (West Midlands) انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن مان هڪ آهي. ibazzdf64mmdvbrpv2hxv0ziooeimcv 421206 421203 2026-10-13T06:35:14Z Ibne maryam 17680 421206 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز (West Midlands)''' [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 3a8ua1i9alcvs77jil6dofusb33n7sr 421207 421206 2026-10-13T06:35:43Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اولهه مڊلينڊز]] کي [[اولهه مڊلينڊز ڪائونٽي]] ڏانھن چوريو 421206 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز (West Midlands)''' [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 3a8ua1i9alcvs77jil6dofusb33n7sr 0 104128 421176 2026-10-13T04:19:22Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9468183|ٹائین اینڈ وئیر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421176 wikitext text/x-wiki ٽائين ۽ ويئر (Tyne and Wear) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي، جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. qnlgp6urd8eshj41jjajuswsz2xc475 421177 421176 2026-10-13T04:19:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421177 wikitext text/x-wiki ٽائين ۽ ويئر (Tyne and Wear) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي، جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 4q75yapql0x8c2f7xrt2hs6p39efdam 0 104129 421178 2026-10-13T04:27:56Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9675654|سافک]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421178 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=سفوڪ <br/>Suffolk|flag_image=[[تصویر:Flag of Suffolk County Council, UK.svg|100px]]|flag_link=Flag of Suffolk|arms_image=[[تصویر:Arms of Suffolk.svg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Suffolk|motto="Guide Our Endeavour"|locator_map=[[تصویر:Suffolk UK locator map 2010.svg|200px|Suffolk within England]]|coordinates={{coord|52|10|N|1|00|E|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀر انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Timothy Tollemache|high_sheriff_name=Edward Greenwell|area_total_km2=3798|area_total_rank=آٹھواں|ethnicity=97.2% سفید فام|county_council=[[سافک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[اپسوئچ]]|area_council_km2=3798|area_council_rank=7th|iso_code=GB-SFK|ons_code=42|gss_code=E10000029|nuts_code=UKH14|districts_map=[[تصویر:Suffolk numbered districts (2019-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#[[اپسوئچ]] #[[سافک ساحلی]] #[[ویونے]] #[[مڈ سافک]] #[[بےبر]] #{{بلا لف|[[سینٹ ایڈمنڈسبری]]}} #[[فارسٹ ہیتھ]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[سافک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.suffolk.gov.uk}}}} '''سفوڪ''' (Suffolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|f|ə|k}}) [[انگلينڊ]] جي هڪ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي، جيڪا انگلينڊ جي اوڀر علائقي ۾ واقع آهي. 5ya3etlk8jxk3suj9roq1pcmk2v5vtp 421179 421178 2026-10-13T04:28:23Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421179 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=سفوڪ <br/>Suffolk|flag_image=[[تصویر:Flag of Suffolk County Council, UK.svg|100px]]|flag_link=Flag of Suffolk|arms_image=[[تصویر:Arms of Suffolk.svg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Suffolk|motto="Guide Our Endeavour"|locator_map=[[تصویر:Suffolk UK locator map 2010.svg|200px|Suffolk within England]]|coordinates={{coord|52|10|N|1|00|E|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀر انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Timothy Tollemache|high_sheriff_name=Edward Greenwell|area_total_km2=3798|area_total_rank=آٹھواں|ethnicity=97.2% سفید فام|county_council=[[سافک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[اپسوئچ]]|area_council_km2=3798|area_council_rank=7th|iso_code=GB-SFK|ons_code=42|gss_code=E10000029|nuts_code=UKH14|districts_map=[[تصویر:Suffolk numbered districts (2019-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#[[اپسوئچ]] #[[سافک ساحلی]] #[[ویونے]] #[[مڈ سافک]] #[[بےبر]] #{{بلا لف|[[سینٹ ایڈمنڈسبری]]}} #[[فارسٹ ہیتھ]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[سافک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.suffolk.gov.uk}}}} '''سفوڪ''' (Suffolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|f|ə|k}}) [[انگلينڊ]] جي هڪ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي، جيڪا انگلينڊ جي اوڀر علائقي ۾ واقع آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 0z5ezzx2l7627b0d7j4kcu8palp3cxd 0 104130 421180 2026-10-13T04:53:51Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1372714446|Surrey]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421180 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=سري<br> Surrey|image_caption=Clockwise from top: the [[North Downs]] from [[Wotton, Surrey|Wotton]], [[Guildford Cathedral]], and the clock tower in [[Epsom]]|arms_link=|locator_map={{Switcher |[[File:Surrey UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Surrey within England''<hr /> |Ceremonial Surrey |[[File:Surrey - British Isles.svg|250px]]<br />Historic Surrey in the British Isles<hr /> |Historic Surrey }}|coordinates={{Coord|51.25|N|0.45|W|region:GB-SRY_type:adm1st|display=inline,title}}|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|سال 1066ع کان اڳ]]|lord_lieutenant_name=Michael More-Molyneux|ethnicity={{ubl|76.6% White British|8.9% Other White|7.7% Asian|1.7% Black|3.4% Mixed|1.7% Other|(2021)<ref>{{cite web |url=https://www.surreyi.gov.uk/census-2021/ethnic-group/|title=Ethnic Group from the 2021 Census |publisher=Surrey County Council |access-date=26 May 2025}}</ref>}}|county_council=[[Surrey County Council]]|admin_hq=[[Woodhatch Place]], [[Reigate]]|area_council_km2=1663|iso_code=GB-SRY|gss_code=E10000030|nuts_code=UKJ23|districts_map={{Switcher|[[File:Surrey numbered districts (1974-2027).svg|200px]]|Current|[[File:Surrey numbered districts 2027.svg|200px]]|Post-2027 [[Unitary authorities of England|unitary authorities]]}}|districts_key=|districts_list={{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Borough of Spelthorne|Spelthorne]] | 2 = [[Borough of Runnymede|Runnymede]] | 3 = [[Surrey Heath]] | 4 = [[Woking]] | 5 = [[Borough of Elmbridge|Elmbridge]] | 6 = [[Borough of Guildford|Guildford]] | 7 = [[Borough of Waverley|Waverley]] | 8 = [[Mole Valley]] | 9 = [[Epsom and Ewell]] | 10 = [[Reigate and Banstead]] | 11 = [[Tandridge District|Tandridge]]}} {{Collapsible list|title=Post-2027|liststyle=list-style-type:decimal|[[West Surrey]]|[[East Surrey]]}}|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Surrey|List of MPs]]|police=[[Surrey Police]]|website={{URL|surreycc.gov.uk}}|image_main={{multiple images |border=infobox|perrow=1/2/2/2 |total_width=250px |image1 = Edge of the North Downs - geograph.org.uk - 7610138.jpg |image2 = Spring in Epsom (6980024124) - cropped.jpg |image3 = Guildford , West front, Cathedral Church of the Holy Spirit - geograph.org.uk - 8084748.jpg }}}} '''سري (Surrey؛''' {{IPAc-en|ˈ|s|ʌr|i}} {{Respell|SUH|ree}} ) <ref>{{حوالو ويب|quote=7 October 2017|archivedate=8 October 2017}}</ref> [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي حد اتر اوڀر ۾ [[گريٽر لنڊن]]، اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ [[اوڀر سسيڪس|اوڀر]] ۽ [[اولهه سسيڪس|اولهه سسڪس]] ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] ۽ [[برڪشائر]] سان لڳل آهي. ان جي سڀ کان وڏي آبادي ووڪنگ (Woking) آهي. ڪائونٽي جي پکيڙ 1663 چورس ڪلوميٽر (642 چورس ميل) ۽ سال 2025ع ۾ آبادي لڳ ڀڳ {{English cerem counties|POP=Surrey}} هئي. ڪائونٽي جو اتر حصو، جنهن ۾ اسٽينز-اپون-ٿيمس ۽ ايپسوم جا شهر شامل آهن، گنجان آباد آهي ۽ گريٽر لنڊن ڪنوربيشن جو حصو بڻجي ٿو. ڪائونٽي جي اولهه واري حد سان گڏ هڪ ٻيو ڪنوربيشن ڪيمبرلي ۽ فارنهم شامل آهن ۽ هيمپشائر ۽ برڪشائر تائين پکڙيل آهي. ووڪنگ اتر اولهه ۾ ۽ گِلڊفورڊ وچ اولهه ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو ڏکڻ ٻهراڙي وارو علائقو آهي ۽ ان جون سڀ کان وڏيون آباديون ڏکڻ اوڀر ۾ هورلي ۽ ڏکڻ اولهه ۾ گوڊلمنگ آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ سري يارهن ضلعن سان گڏ هڪ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. ڪائونٽي ۾ تاريخي طور تي ڏکڻ-اولهه گريٽر لنڊن جو گهڻو حصو شامل هو پر ان ۾ هاڻي جو اسپيلٿورن جو بورو شامل نه هو، جيڪو مڊلسڪس جو حصو هو. اها هوم ڪائونٽين (لندن جي ڀرپاسي واريون ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪائونٽي جي وضاحت ڪندڙ جاگرافيائي خاصيت نارٿ ڊائونز، هڪ چاڪ اسڪارپمينٽ جيڪو ڏکڻ-اولهه کان اتر-اوڀر ڏانهن هلندو آهي ۽ گنجان آباد اتر کي وڌيڪ ڳوٺاڻي ڏکڻ کان ورهائي ٿو؛ اهي. اها وي ۽ مول ندين سان ڀريل آهي، جيڪيون [[ٽيمز درياھه|ٿيمس]] جون ٻه معاون نديون آهن. ڪائونٽي جي اتر ۾ هڪ هيٺاهين زمين آهي، جيڪا ٽيمز درياهه جي طاس جو حصو آهي. ڏکڻ اوڀر ويلڊ (Weald) جو حصو آهي ۽ ڏکڻ اولهه ۾ سري جون ٽڪريون ۽ ٿرسلي، هينڪلي ۽ فرينشام ڪامنز شامل آهن، جيڪي "هيٿ" (heath) جو هڪ وسيع علائقو آهن. ڪائونٽي ۾ 22.4 سيڪڙي سان، انگلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ گهاٽو ٻيلو آهي. 4t7c2cylwcq0m450u3f2t65of4nuwui 421181 421180 2026-10-13T04:54:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421181 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=سري<br> Surrey|image_caption=Clockwise from top: the [[North Downs]] from [[Wotton, Surrey|Wotton]], [[Guildford Cathedral]], and the clock tower in [[Epsom]]|arms_link=|locator_map={{Switcher |[[File:Surrey UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Surrey within England''<hr /> |Ceremonial Surrey |[[File:Surrey - British Isles.svg|250px]]<br />Historic Surrey in the British Isles<hr /> |Historic Surrey }}|coordinates={{Coord|51.25|N|0.45|W|region:GB-SRY_type:adm1st|display=inline,title}}|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|سال 1066ع کان اڳ]]|lord_lieutenant_name=Michael More-Molyneux|ethnicity={{ubl|76.6% White British|8.9% Other White|7.7% Asian|1.7% Black|3.4% Mixed|1.7% Other|(2021)<ref>{{cite web |url=https://www.surreyi.gov.uk/census-2021/ethnic-group/|title=Ethnic Group from the 2021 Census |publisher=Surrey County Council |access-date=26 May 2025}}</ref>}}|county_council=[[Surrey County Council]]|admin_hq=[[Woodhatch Place]], [[Reigate]]|area_council_km2=1663|iso_code=GB-SRY|gss_code=E10000030|nuts_code=UKJ23|districts_map={{Switcher|[[File:Surrey numbered districts (1974-2027).svg|200px]]|Current|[[File:Surrey numbered districts 2027.svg|200px]]|Post-2027 [[Unitary authorities of England|unitary authorities]]}}|districts_key=|districts_list={{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[Borough of Spelthorne|Spelthorne]] | 2 = [[Borough of Runnymede|Runnymede]] | 3 = [[Surrey Heath]] | 4 = [[Woking]] | 5 = [[Borough of Elmbridge|Elmbridge]] | 6 = [[Borough of Guildford|Guildford]] | 7 = [[Borough of Waverley|Waverley]] | 8 = [[Mole Valley]] | 9 = [[Epsom and Ewell]] | 10 = [[Reigate and Banstead]] | 11 = [[Tandridge District|Tandridge]]}} {{Collapsible list|title=Post-2027|liststyle=list-style-type:decimal|[[West Surrey]]|[[East Surrey]]}}|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Surrey|List of MPs]]|police=[[Surrey Police]]|website={{URL|surreycc.gov.uk}}|image_main={{multiple images |border=infobox|perrow=1/2/2/2 |total_width=250px |image1 = Edge of the North Downs - geograph.org.uk - 7610138.jpg |image2 = Spring in Epsom (6980024124) - cropped.jpg |image3 = Guildford , West front, Cathedral Church of the Holy Spirit - geograph.org.uk - 8084748.jpg }}}} '''سري (Surrey؛''' {{IPAc-en|ˈ|s|ʌr|i}} {{Respell|SUH|ree}} ) <ref>{{حوالو ويب|quote=7 October 2017|archivedate=8 October 2017}}</ref> [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي حد اتر اوڀر ۾ [[گريٽر لنڊن]]، اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ [[اوڀر سسيڪس|اوڀر]] ۽ [[اولهه سسيڪس|اولهه سسڪس]] ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] ۽ [[برڪشائر]] سان لڳل آهي. ان جي سڀ کان وڏي آبادي ووڪنگ (Woking) آهي. ڪائونٽي جي پکيڙ 1663 چورس ڪلوميٽر (642 چورس ميل) ۽ سال 2025ع ۾ آبادي لڳ ڀڳ {{English cerem counties|POP=Surrey}} هئي. ڪائونٽي جو اتر حصو، جنهن ۾ اسٽينز-اپون-ٿيمس ۽ ايپسوم جا شهر شامل آهن، گنجان آباد آهي ۽ گريٽر لنڊن ڪنوربيشن جو حصو بڻجي ٿو. ڪائونٽي جي اولهه واري حد سان گڏ هڪ ٻيو ڪنوربيشن ڪيمبرلي ۽ فارنهم شامل آهن ۽ هيمپشائر ۽ برڪشائر تائين پکڙيل آهي. ووڪنگ اتر اولهه ۾ ۽ گِلڊفورڊ وچ اولهه ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو ڏکڻ ٻهراڙي وارو علائقو آهي ۽ ان جون سڀ کان وڏيون آباديون ڏکڻ اوڀر ۾ هورلي ۽ ڏکڻ اولهه ۾ گوڊلمنگ آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ سري يارهن ضلعن سان گڏ هڪ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. ڪائونٽي ۾ تاريخي طور تي ڏکڻ-اولهه گريٽر لنڊن جو گهڻو حصو شامل هو پر ان ۾ هاڻي جو اسپيلٿورن جو بورو شامل نه هو، جيڪو مڊلسڪس جو حصو هو. اها هوم ڪائونٽين (لندن جي ڀرپاسي واريون ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. ڪائونٽي جي وضاحت ڪندڙ جاگرافيائي خاصيت نارٿ ڊائونز، هڪ چاڪ اسڪارپمينٽ جيڪو ڏکڻ-اولهه کان اتر-اوڀر ڏانهن هلندو آهي ۽ گنجان آباد اتر کي وڌيڪ ڳوٺاڻي ڏکڻ کان ورهائي ٿو؛ اهي. اها وي ۽ مول ندين سان ڀريل آهي، جيڪيون [[ٽيمز درياھه|ٿيمس]] جون ٻه معاون نديون آهن. ڪائونٽي جي اتر ۾ هڪ هيٺاهين زمين آهي، جيڪا ٽيمز درياهه جي طاس جو حصو آهي. ڏکڻ اوڀر ويلڊ (Weald) جو حصو آهي ۽ ڏکڻ اولهه ۾ سري جون ٽڪريون ۽ ٿرسلي، هينڪلي ۽ فرينشام ڪامنز شامل آهن، جيڪي "هيٿ" (heath) جو هڪ وسيع علائقو آهن. ڪائونٽي ۾ 22.4 سيڪڙي سان، انگلينڊ ۾ سڀ کان وڌيڪ گهاٽو ٻيلو آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 1e5j7ljl66wnldqj3wkb6mxpdrdouyr 0 104131 421182 2026-10-13T04:58:25Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9467963|جنوبی یارکشائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421182 wikitext text/x-wiki '''ڏکڻ يارڪشائر''' (<small>South Yorkshire</small>) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. kmm6ixceg2w4peb8xnz5z5z68kor3fv 421183 421182 2026-10-13T04:58:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421183 wikitext text/x-wiki '''ڏکڻ يارڪشائر''' (<small>South Yorkshire</small>) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] ll85gqlpo868pzkgkvz1ydvgyhsa89p 0 104132 421184 2026-10-13T05:02:31Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9467984|نارتھیمپٹن شائر]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421184 wikitext text/x-wiki '''نارٿيمپٽن شائر (Northamptonshire؛''' تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|ˈ|θ|æ|m|p|t|ən|ʃ|ər}} or {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}} ) انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. k3jm3q6ktrjb4dg48syflepa917s9pq 421185 421184 2026-10-13T05:02:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421185 wikitext text/x-wiki '''نارٿيمپٽن شائر (Northamptonshire؛''' تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|ˈ|θ|æ|m|p|t|ən|ʃ|ər}} or {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}} ) انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] m3d4unn57w63rtbix4i82bfcy2xc5vt 0 104133 421187 2026-10-13T05:27:13Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9673935|نورفک]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421187 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=نارفوڪ <br/>Norfolk|flag_image=[[فائل:Flag_of_Norfolk.svg|150px]]|flag_link=|arms_image=[[فائل:Arms of Norfolk.svg|100px]]|arms_link=|locator_map=[[فائل:Norfolk UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates=|region=[[اوڀر انگلينڊ]]|established_date=اینگلو سیکسن دور<ref>Recorded in wills of 1043-45: Ekwall, Eilert (1940) ''The Concise Oxford Dictionary of English Place-names''; 2nd ed. Oxford: Clarendon Press; p. 327 citing Whitelock, Dorothy, ed. ''Anglo-Saxon Wills''. Cambridge, 1930</ref>|lord_lieutenant_name=رچرڈ جیوسن|high_sheriff_name=لیڈی ڈینیٹ|area_total_km2=5371|area_total_rank=پانچواں|ethnicity=|county_council=[[نورفک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[نارویچ]]|area_council_km2=5371|area_council_rank=|iso_code=GB-NFK|ons_code=33|gss_code=|nuts_code=UKH13|districts_map=[[فائل:Norfolk numbered districts 1974-2028.svg|200px]]|districts_key=|districts_list=# [[نارویچ]] # [[جنوبی نورفک]] # [[گریٹ یارموتھ (بورو)|گریٹ یارموتھ]] # [[براڈلینڈ]] # [[شمالی نورفک]] # [[کنگز لین اور مغربی نورفک]] # [[بریکلینڈ (ضلع)|بریکلینڈ]]|MPs=* [[Richard Bacon (politician)|Richard Bacon]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Henry Bellingham (politician)|Henry Bellingham]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[لز تروس]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Chloe Smith]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Norman Lamb]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]] * [[Brandon Lewis]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[George Freeman (politician)|George Freeman]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Keith Simpson (politician)|Keith Simpson]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Simon Wright (politician)|Simon Wright]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]|police=[[نورفک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.norfolk.gov.uk}}}} '''نارفوڪ''' (Norfolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|n|ɔr|f|ə|k}}) اوڀر انگلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. rr50fbwldateuyddj8ylqtk7oao95di 421188 421187 2026-10-13T05:27:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421188 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=نارفوڪ <br/>Norfolk|flag_image=[[فائل:Flag_of_Norfolk.svg|150px]]|flag_link=|arms_image=[[فائل:Arms of Norfolk.svg|100px]]|arms_link=|locator_map=[[فائل:Norfolk UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates=|region=[[اوڀر انگلينڊ]]|established_date=اینگلو سیکسن دور<ref>Recorded in wills of 1043-45: Ekwall, Eilert (1940) ''The Concise Oxford Dictionary of English Place-names''; 2nd ed. Oxford: Clarendon Press; p. 327 citing Whitelock, Dorothy, ed. ''Anglo-Saxon Wills''. Cambridge, 1930</ref>|lord_lieutenant_name=رچرڈ جیوسن|high_sheriff_name=لیڈی ڈینیٹ|area_total_km2=5371|area_total_rank=پانچواں|ethnicity=|county_council=[[نورفک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[نارویچ]]|area_council_km2=5371|area_council_rank=|iso_code=GB-NFK|ons_code=33|gss_code=|nuts_code=UKH13|districts_map=[[فائل:Norfolk numbered districts 1974-2028.svg|200px]]|districts_key=|districts_list=# [[نارویچ]] # [[جنوبی نورفک]] # [[گریٹ یارموتھ (بورو)|گریٹ یارموتھ]] # [[براڈلینڈ]] # [[شمالی نورفک]] # [[کنگز لین اور مغربی نورفک]] # [[بریکلینڈ (ضلع)|بریکلینڈ]]|MPs=* [[Richard Bacon (politician)|Richard Bacon]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Henry Bellingham (politician)|Henry Bellingham]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[لز تروس]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Chloe Smith]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Norman Lamb]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]] * [[Brandon Lewis]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[George Freeman (politician)|George Freeman]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Keith Simpson (politician)|Keith Simpson]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]] * [[Simon Wright (politician)|Simon Wright]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]|police=[[نورفک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.norfolk.gov.uk}}}} '''نارفوڪ''' (Norfolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|n|ɔr|f|ə|k}}) اوڀر انگلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 171utilj93h0767tkupzlrdeo5kla9b 0 104134 421189 2026-10-13T05:31:12Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9467978|مرزیسائڈ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421189 wikitext text/x-wiki '''مرسي سائيڊ (Merseyside)''' [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. kgn9e56xyjkt34kb44u5c4x1l41mlzm 421190 421189 2026-10-13T05:31:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421190 wikitext text/x-wiki '''مرسي سائيڊ (Merseyside)''' [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] c8uim2bvj77op0qmfja4ywtgf1q2yfg 0 104135 421193 2026-10-13T05:38:49Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/5771785|جنوب مغربی انگلستان]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421193 wikitext text/x-wiki '''ڏکڻ اولهه انگلينڊ''' (South West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. j7d6xrje03jjv300q3abdz8o5f08455 421194 421193 2026-10-13T05:39:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421194 wikitext text/x-wiki '''ڏکڻ اولهه انگلينڊ''' (South West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] dsgl5ty2o1pszpxjsc2wa2ajyibb8ql 421195 421194 2026-10-13T05:39:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421195 wikitext text/x-wiki '''ڏکڻ اولهه انگلينڊ''' (South West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] klxepi8fg7vv908rkzgxxbqizn7806k 421259 421195 2026-10-13T10:57:10Z Memon2025 21315 /* */ 421259 wikitext text/x-wiki '''ڏکڻ اولهه انگلينڊ''' (South West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{Short description|Region of England}} {{About|the region|the former European constituency|South West England (European Parliament constituency)}} {{Infobox settlement | name = South West England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Clifton Suspension Bridge 2.jpg | image2 = Castle combe river.jpg | image3 = Stonehenge2007 07 30.jpg | image4 = Newquay Cornwall-IMG 7747.jpg | image5 = Bath, England (38162201235).jpg | image6 = Crazywell cross 1.JPG | image7 = Torquay harbour october 2012.jpg | image8 = Durdle Door - geograph.org.uk - 4158927.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Clifton Suspension Bridge]] in [[Bristol]]; the [[Cotswolds]]; [[Stonehenge]]; [[Newquay]]; [[Bath, Somerset|Bath]]; [[Dartmoor]]; [[Torquay]]; [[Durdle Door]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = South West England in England.svg | map_alt = | map_caption = South West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|50.96|-3.22|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=7 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bristol]] | [[Cornwall]] | [[Devon]] | [[Dorset]] | [[Gloucestershire]] | [[Somerset]] | [[Wiltshire]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authority]] | [[West of England Combined Authority|West of England]] | [[Devon and Torbay Combined County Authority|Devon and Torbay CCA]] }} {{Collapsible list |title=27 [[Districts of England|districts]] | 13 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 14 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 2 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://swcouncils.gov.uk/ |title=Home - South West Councils |website=South West Councils |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[South West Councils]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in South West England|58 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 24386 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000009}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|1st]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000009}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000009}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000009 |title=South West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 93.1% [[White people in the United Kingdom|White]] | 2.8% [[British Asians|Asian]] | 2.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.2% [[Black British people|Black]] | 0.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 44.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 1.4% [[Islam in England|Islam]] | 0.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.5% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLK | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000009 | website = }} '''South West England'''<!--Not "Southwest"-->, or the '''South West of England''', is one of the nine official [[regions of England]] in the [[United Kingdom]]. Additionally, it is one of four regions that altogether make up [[Southern England]].<ref>{{Cite web |title= |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=2023-10-14 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu}}</ref> South West England consists of the counties of [[Cornwall]] (including the [[Isles of Scilly]]), [[Dorset]], [[Devon]], [[Bristol]], [[Gloucestershire]], [[Somerset]] and [[Wiltshire]]. Cities and large towns in the region include [[Bath, Somerset|Bath]], [[Bristol]], [[Bournemouth]], [[Cheltenham]], [[Exeter]], [[Gloucester]], [[Plymouth]] and [[Swindon]]. It is geographically the largest of the nine regions of England with a land area of {{convert|{{UK subdivision area|GSS=E12000009}}|km2|order=flip}}, but the third-least populous, with an estimated {{UK subdivision population|GSS=E12000009}} residents in {{UK subdivision statistics year}}.<ref name="popstats" /> The region includes the [[West Country]] and much of the ancient kingdom of [[Wessex]]. It includes two entire [[national parks of England and Wales|national parks]], [[Dartmoor]] and [[Exmoor]] (a small part of the [[New Forest]] is also within the region); and four [[List of World Heritage Sites in the United Kingdom|World Heritage Sites]]: [[Stonehenge]], the [[Cornwall and West Devon Mining Landscape]], the [[Jurassic Coast]] and the [[Bath, Somerset|City of Bath]]. The northern part of Gloucestershire, near [[Chipping Campden]], is as close to the Scottish border as it is to the tip of Cornwall.<ref>{{cite web |url=http://southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |title=South West Regional Assembly, Draft Regional Spatial Strategy for the South West, para.1.1.1 |access-date=24 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304203728/http://www.southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> The region has by far the longest coastline of any English region. Following the abolition of the [[South West Regional Assembly]] in 2008 and [[Government Offices for the English Regions|Government Office]] in 2011, [[South West Councils]] provide local government coordination in the region. [[Bristol]], [[South Gloucestershire]], and [[Bath and North East Somerset]] are part of the [[West of England Combined Authority]]. The region is known for its rich [[folklore]], including the legend of [[King Arthur]] and [[Glastonbury Tor]], as well as its traditions and customs. Cornwall has its own language, [[Cornish language|Cornish]], and is regarded as a [[Celtic nations|Celtic nation]]. The South West is known for [[Cheddar cheese]], which originated in the [[Somerset]] village of [[Cheddar, Somerset|Cheddar]]; [[cream tea]]s, [[crab]]s, [[pasty|Cornish pasties]], and [[cider]]. It is home to the [[Eden Project]], [[Aardman Animations]], the [[Glastonbury Festival]], the [[Bristol International Balloon Fiesta]], [[trip hop]] music and Cornwall's [[surfing]] beaches. The region has also been home to some of Britain's most renowned writers, including [[Daphne du Maurier]] and [[Agatha Christie]], both of whom set many of their works here, and the South West is also the location of [[Thomas Hardy's Wessex]], the setting for many of his best-known novels. [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] kefrv1eiwbns1rgaebdm303h5hpfftf 421260 421259 2026-10-13T11:15:29Z Memon2025 21315 /* */ 421260 wikitext text/x-wiki '''ڏکڻ اولهه انگلينڊ''' (South West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{Short description|Region of England}} {{About|the region|the former European constituency|South West England (European Parliament constituency)}} {{Infobox settlement | name = South West England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Clifton Suspension Bridge 2.jpg | image2 = Castle combe river.jpg | image3 = Stonehenge2007 07 30.jpg | image4 = Newquay Cornwall-IMG 7747.jpg | image5 = Bath, England (38162201235).jpg | image6 = Crazywell cross 1.JPG | image7 = Torquay harbour october 2012.jpg | image8 = Durdle Door - geograph.org.uk - 4158927.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Clifton Suspension Bridge]] in [[Bristol]]; the [[Cotswolds]]; [[Stonehenge]]; [[Newquay]]; [[Bath, Somerset|Bath]]; [[Dartmoor]]; [[Torquay]]; [[Durdle Door]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = South West England in England.svg | map_alt = | map_caption = South West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|50.96|-3.22|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=7 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bristol]] | [[Cornwall]] | [[Devon]] | [[Dorset]] | [[Gloucestershire]] | [[Somerset]] | [[Wiltshire]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authority]] | [[West of England Combined Authority|West of England]] | [[Devon and Torbay Combined County Authority|Devon and Torbay CCA]] }} {{Collapsible list |title=27 [[Districts of England|districts]] | 13 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 14 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 2 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://swcouncils.gov.uk/ |title=Home - South West Councils |website=South West Councils |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[South West Councils]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in South West England|58 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 24386 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000009}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|1st]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000009}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000009}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000009 |title=South West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 93.1% [[White people in the United Kingdom|White]] | 2.8% [[British Asians|Asian]] | 2.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.2% [[Black British people|Black]] | 0.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 44.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 1.4% [[Islam in England|Islam]] | 0.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.5% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLK | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000009 | website = }} ڏکڻ اولهه انگلينڊ (South West England)، برطانيا (United Kingdom) ۾ انگلينڊ جي نون سرڪاري علائقن مان هڪ آهي. ان کان علاوه، اهو انهن چئن علائقن مان هڪ آهي جيڪي گڏجي "ڏکڻ انگلينڊ" ٺاهين ٿا.<ref>{{Cite web |title= |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=2023-10-14 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu}}</ref> ڏکڻ اولهه انگلينڊ ڪارنوال (جنهن ۾ آئلز آف سلي شامل آهن)، ڊورسٽ، ڊيوون، برسٽول، گلوسٽرشائر، سمرسيٽ ۽ ولٽشائر جي ڪائونٽين تي مشتمل آهي. هن علائقي جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن ۾ باٿ، برسٽل، بورنمائوتھ، چيلٽنهم، ايڪسيٽر، گلوسٽر، پلائموٿ ۽ سوئنڈن شامل آهن. جاگرافيائي لحاظ کان، اهو 9000 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ سان انگلينڊ جي نون علائقن ۾ سڀ کان وڏو علائقو آهي، پر آباديءَ جي لحاظ کان ٽيون نمبر گهٽ آبادي وارو علائقو آهي، جتي 2022 ۾ اندازي مطابق آبادي 20 لک هئي. هن علائقي ۾ ”ويسٽ ڪنٽري“ (<small>West</small> <small>Country</small>) ۽ ويسڪس (<small>Wessex</small>) جي قديم بادشاهت جو وڏو حصو شامل آهي. ان ۾ ٻه مڪمل قومي پارڪ، ڊارٽمور ۽ ايڪسمور (نيو فاريسٽ جو هڪ ننڍڙو حصو پڻ هن علائقي ۾ اچي ٿو)؛ ۽ عالمي ورثي جا چار ماڳ: اسٽون هينج (<small>Stonehenge</small>)، ڪارنوال ۽ ويسٽ ڊيوون مائننگ لينڊ اسڪيپ، جوراسڪ ڪوسٽ ۽ باٿ شهر شامل آهن. گلوسٽرشائر جو اتر وارو حصو، جيڪو چپننگ ڪيمپڊن (<small>Chipping</small> <small>Campden</small>) جي ويجهو آهي، اسڪاٽ لينڊ جي سرحد جي اوترو ئي ويجهو آهي جيترو ڪارنوال جي آخري ڇيڙي جي ويجهو آهي. <ref>{{cite web |url=http://southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |title=South West Regional Assembly, Draft Regional Spatial Strategy for the South West, para.1.1.1 |access-date=24 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304203728/http://www.southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ڪنهن به انگريزي علائقي جي ڀيٽ ۾ هن علائقي جي سامونڊي پٽي سڀ کان ڊگهي آهي. <small>2008</small> ۾ ڏکڻ اولهه ريجنل اسيمبلي ۽ <small>2011</small> ۾ گورنمينٽ آفيس جي خاتمي کان پوءِ، ڏکڻ اولهه جون ڪائونسلون هن علائقي ۾ مقامي حڪومت جي هم آهنگي فراهم ڪن ٿيون. برسٽل، سائوٿ گلوسٽرشائر ۽ باٿ ۽ نارٿ ايسٽ سمرسيٽ، ”ويسٽ آف انگلينڊ ڪمبائنڊ اٿارٽي“ جو حصو آهن. هي علائقو پنهنجي شاهوڪار لوڪ روايتن لاءِ مشهور آهي، جنهن ۾ بادشاهه آرٿر ۽ گلاسٽنبري ٽور (<small>Glastonbury</small> <small>Tor</small>) جون ڪهاڻيون، گڏوگڏ مقامي روايتون ۽ رسمون شامل آهن. ڪارنوال جي پنهنجي ٻولي، ”ڪارنش“ (<small>Cornish</small>) آهي ۽ ان کي هڪ ”سيلٽڪ“ (<small>Celtic</small>) قوم سمجهيو وڃي ٿو. ڏکڻ اولهه وارو علائقو ”چيڊر پنير" (<small>Cheddar</small> <small>Cheese</small>) لاءِ مشهور آهي، جنهن جي شروعات سمرسيٽ جي ڳوٺ ”چيڊر“ مان ٿي هئي؛ ان کان علاوه هتي ”ڪريم ٽيز“ (چانهه سان گڏ ڪريم ۽ اسڪونز)، ڪيبسڙا (crabs)، ”ڪارنش پيسٽيز“ (هڪ قسم جو پائي يا پيسٽري) ۽ ”سائيڊر“ (سيب مان ٺهيل مشروب) مشهور آهن. هي علائقو ”ايڊن پروجيڪٽ“، ”آرڊمين اينيميشنز“، ”گلاسٽنبري فيسٽيول“، ”برسٽل انٽرنيشنل بالون فيسٽا“، ”ٽرپ هاپ“ موسيقي ۽ ڪارن هي علائقو برطانيا جي ڪجهه انتهائي مشهور ليکڪن جو مسڪن پڻ رهيو آهي، جن ۾ ڊيفني ڊو موريئر (<small>Daphne</small> <small>du</small> <small>Maurier</small>) ۽ اگاٿا ڪرسٽي شامل آهن؛ انهن ٻنهي پنهنجي ڪيترن ئي تخليقي ڪمن جو پس منظر هتي ئي قائم ڪيو هو. ان کان علاوه، ڏکڻ اولهه وارو اهو علائقو ٿامس هارڊي جي ”ويسڪس“ (<small>Wessex</small>) جو به مرڪز آهي، جيڪو سندس ڪيترن ئي مشهور ترين ناولن جو پس منظر رهيو آهي. == حوالا == [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] mlhz5b026ub9dotmf47loe8x9ieuzqr 421261 421260 2026-10-13T11:19:02Z Memon2025 21315 /* */ 421261 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of England}} {{About|the region|the former European constituency|South West England (European Parliament constituency)}} {{Infobox settlement | name = South West England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Clifton Suspension Bridge 2.jpg | image2 = Castle combe river.jpg | image3 = Stonehenge2007 07 30.jpg | image4 = Newquay Cornwall-IMG 7747.jpg | image5 = Bath, England (38162201235).jpg | image6 = Crazywell cross 1.JPG | image7 = Torquay harbour october 2012.jpg | image8 = Durdle Door - geograph.org.uk - 4158927.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Clifton Suspension Bridge]] in [[Bristol]]; the [[Cotswolds]]; [[Stonehenge]]; [[Newquay]]; [[Bath, Somerset|Bath]]; [[Dartmoor]]; [[Torquay]]; [[Durdle Door]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = South West England in England.svg | map_alt = | map_caption = South West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|50.96|-3.22|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=7 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bristol]] | [[Cornwall]] | [[Devon]] | [[Dorset]] | [[Gloucestershire]] | [[Somerset]] | [[Wiltshire]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authority]] | [[West of England Combined Authority|West of England]] | [[Devon and Torbay Combined County Authority|Devon and Torbay CCA]] }} {{Collapsible list |title=27 [[Districts of England|districts]] | 13 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 14 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 2 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://swcouncils.gov.uk/ |title=Home - South West Councils |website=South West Councils |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[South West Councils]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in South West England|58 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 24386 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000009}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|1st]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000009}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000009}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000009 |title=South West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 93.1% [[White people in the United Kingdom|White]] | 2.8% [[British Asians|Asian]] | 2.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.2% [[Black British people|Black]] | 0.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 44.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 1.4% [[Islam in England|Islam]] | 0.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.5% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLK | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000009 | website = }} '''ڏکڻ اولهه انگلينڊ''' (South West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ان کان علاوه، اهو انهن چئن علائقن مان هڪ آهي جيڪي گڏجي "ڏکڻ انگلينڊ" ٺاهين ٿا.<ref>{{Cite web |title= |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=2023-10-14 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu}}</ref> ڏکڻ اولهه انگلينڊ ڪارنوال (جنهن ۾ آئلز آف سلي شامل آهن)، ڊورسٽ، ڊيوون، برسٽول، گلوسٽرشائر، سمرسيٽ ۽ ولٽشائر جي ڪائونٽين تي مشتمل آهي. هن علائقي جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن ۾ باٿ، برسٽل، بورنمائوتھ، چيلٽنهم، ايڪسيٽر، گلوسٽر، پلائموٿ ۽ سوئنڈن شامل آهن. جاگرافيائي لحاظ کان، اهو 9000 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ سان انگلينڊ جي نون علائقن ۾ سڀ کان وڏو علائقو آهي، پر آباديءَ جي لحاظ کان ٽيون نمبر گهٽ آبادي وارو علائقو آهي، جتي 2022 ۾ اندازي مطابق آبادي 20 لک هئي. هن علائقي ۾ ”ويسٽ ڪنٽري“ (<small>West</small> <small>Country</small>) ۽ ويسڪس (<small>Wessex</small>) جي قديم بادشاهت جو وڏو حصو شامل آهي. ان ۾ ٻه مڪمل قومي پارڪ، ڊارٽمور ۽ ايڪسمور (نيو فاريسٽ جو هڪ ننڍڙو حصو پڻ هن علائقي ۾ اچي ٿو)؛ ۽ عالمي ورثي جا چار ماڳ: اسٽون هينج (<small>Stonehenge</small>)، ڪارنوال ۽ ويسٽ ڊيوون مائننگ لينڊ اسڪيپ، جوراسڪ ڪوسٽ ۽ باٿ شهر شامل آهن. گلوسٽرشائر جو اتر وارو حصو، جيڪو چپننگ ڪيمپڊن (<small>Chipping</small> <small>Campden</small>) جي ويجهو آهي، اسڪاٽ لينڊ جي سرحد جي اوترو ئي ويجهو آهي جيترو ڪارنوال جي آخري ڇيڙي جي ويجهو آهي.<ref>{{cite web |url=http://southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |title=South West Regional Assembly, Draft Regional Spatial Strategy for the South West, para.1.1.1 |access-date=24 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304203728/http://www.southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ڪنهن به انگريزي علائقي جي ڀيٽ ۾ هن علائقي جي سامونڊي پٽي سڀ کان ڊگهي آهي. <small>2008</small> ۾ ڏکڻ اولهه ريجنل اسيمبلي ۽ <small>2011</small> ۾ گورنمينٽ آفيس جي خاتمي کان پوءِ، ڏکڻ اولهه جون ڪائونسلون هن علائقي ۾ مقامي حڪومت جي هم آهنگي فراهم ڪن ٿيون. برسٽل، سائوٿ گلوسٽرشائر ۽ باٿ ۽ نارٿ ايسٽ سمرسيٽ، "ويسٽ آف انگلينڊ ڪمبائنڊ اٿارٽي" جو حصو آهن. هي علائقو پنهنجي شاهوڪار لوڪ روايتن لاءِ مشهور آهي، جنهن ۾ بادشاهه آرٿر ۽ گلاسٽنبري ٽور (<small>Glastonbury</small> <small>Tor</small>) جون ڪهاڻيون، گڏوگڏ مقامي روايتون ۽ رسمون شامل آهن. ڪارنوال جي پنهنجي ٻولي، ”ڪارنش" (<small>Cornish</small>) آهي ۽ ان کي هڪ "سيلٽڪ" (<small>Celtic</small>) قوم سمجهيو وڃي ٿو. ڏکڻ اولهه وارو علائقو "چيڊر پنير" (<small>Cheddar</small> <small>Cheese</small>) لاءِ مشهور آهي، جنهن جي شروعات سمرسيٽ جي ڳوٺ "چيڊر" مان ٿي هئي؛ ان کان علاوه هتي "ڪريم ٽيز" (چانهه سان گڏ ڪريم ۽ اسڪونز)، ڪيبسڙا (crabs)، "ڪارنش پيسٽيز" (هڪ قسم جو پائي يا پيسٽري) ۽ ”سائيڊر“ (سيب مان ٺهيل مشروب) مشهور آهن. هي علائقو ”ايڊن پروجيڪٽ“، ”آرڊمين اينيميشنز“، ”گلاسٽنبري فيسٽيول“، ”برسٽل انٽرنيشنل بالون فيسٽا“، ”ٽرپ هاپ“ موسيقي ۽ ڪارن هي علائقو برطانيا جي ڪجهه انتهائي مشهور ليکڪن جو مسڪن پڻ رهيو آهي، جن ۾ ڊيفني ڊو موريئر (<small>Daphne</small> <small>du</small> <small>Maurier</small>) ۽ اگاٿا ڪرسٽي شامل آهن؛ انهن ٻنهي پنهنجي ڪيترن ئي تخليقي ڪمن جو پس منظر هتي ئي قائم ڪيو هو. ان کان علاوه، ڏکڻ اولهه وارو اهو علائقو ٿامس هارڊي جي "ويسڪس" (<small>Wessex</small>) جو به مرڪز آهي، جيڪو سندس ڪيترن ئي مشهور ترين ناولن جو پس منظر رهيو آهي. == حوالا == [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] jhtlews0sr383i5eyrl1sjy99z3zp6z 421262 421261 2026-10-13T11:20:32Z Memon2025 21315 /* */ 421262 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of England}} {{About|the region|the former European constituency|South West England (European Parliament constituency)}} {{Infobox settlement | name = South West England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Clifton Suspension Bridge 2.jpg | image2 = Castle combe river.jpg | image3 = Stonehenge2007 07 30.jpg | image4 = Newquay Cornwall-IMG 7747.jpg | image5 = Bath, England (38162201235).jpg | image6 = Crazywell cross 1.JPG | image7 = Torquay harbour october 2012.jpg | image8 = Durdle Door - geograph.org.uk - 4158927.jpg }} | image_size =300px | caption = From top, left to right: [[Clifton Suspension Bridge]] in [[Bristol]]; the [[Cotswolds]]; [[Stonehenge]]; [[Newquay]]; [[Bath, Somerset|Bath]]; [[Dartmoor]]; [[Torquay]]; [[Durdle Door]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = South West England in England.svg | map_alt = | map_caption = South West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|50.96|-3.22|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=7 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bristol]] | [[Cornwall]] | [[Devon]] | [[Dorset]] | [[Gloucestershire]] | [[Somerset]] | [[Wiltshire]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authority]] | [[West of England Combined Authority|West of England]] | [[Devon and Torbay Combined County Authority|Devon and Torbay CCA]] }} {{Collapsible list |title=27 [[Districts of England|districts]] | 13 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 14 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 2 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://swcouncils.gov.uk/ |title=Home - South West Councils |website=South West Councils |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[South West Councils]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in South West England|58 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 24386 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000009}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|1st]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000009}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000009}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000009 |title=South West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 93.1% [[White people in the United Kingdom|White]] | 2.8% [[British Asians|Asian]] | 2.0% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.2% [[Black British people|Black]] | 0.9% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.2% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 44.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 1.4% [[Islam in England|Islam]] | 0.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.5% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLK | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000009 | website = |image_skyline={{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Clifton Suspension Bridge 2.jpg | image2 = Castle combe river.jpg | image3 = Stonehenge2007 07 30.jpg | image4 = Newquay Cornwall-IMG 7747.jpg | image5 = Bath, England (38162201235).jpg | image6 = Crazywell cross 1.JPG | image7 = Torquay harbour october 2012.jpg | image8 = Durdle Door - geograph.org.uk - 4158927.jpg }}}} '''ڏکڻ اولهه انگلينڊ''' (South West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ان کان علاوه، اهو انهن چئن علائقن مان هڪ آهي جيڪي گڏجي "ڏکڻ انگلينڊ" ٺاهين ٿا.<ref>{{Cite web |title= |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=2023-10-14 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu}}</ref> ڏکڻ اولهه انگلينڊ ڪارنوال (جنهن ۾ آئلز آف سلي شامل آهن)، ڊورسٽ، ڊيوون، برسٽول، گلوسٽرشائر، سمرسيٽ ۽ ولٽشائر جي ڪائونٽين تي مشتمل آهي. هن علائقي جي شهرن ۽ وڏن ڳوٺن ۾ باٿ، برسٽل، بورنمائوتھ، چيلٽنهم، ايڪسيٽر، گلوسٽر، پلائموٿ ۽ سوئنڈن شامل آهن. جاگرافيائي لحاظ کان، اهو 9000 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ سان انگلينڊ جي نون علائقن ۾ سڀ کان وڏو علائقو آهي، پر آباديءَ جي لحاظ کان ٽيون نمبر گهٽ آبادي وارو علائقو آهي، جتي 2022 ۾ اندازي مطابق آبادي 20 لک هئي. هن علائقي ۾ ”ويسٽ ڪنٽري“ (<small>West</small> <small>Country</small>) ۽ ويسڪس (<small>Wessex</small>) جي قديم بادشاهت جو وڏو حصو شامل آهي. ان ۾ ٻه مڪمل قومي پارڪ، ڊارٽمور ۽ ايڪسمور (نيو فاريسٽ جو هڪ ننڍڙو حصو پڻ هن علائقي ۾ اچي ٿو)؛ ۽ عالمي ورثي جا چار ماڳ: اسٽون هينج (<small>Stonehenge</small>)، ڪارنوال ۽ ويسٽ ڊيوون مائننگ لينڊ اسڪيپ، جوراسڪ ڪوسٽ ۽ باٿ شهر شامل آهن. گلوسٽرشائر جو اتر وارو حصو، جيڪو چپننگ ڪيمپڊن (<small>Chipping</small> <small>Campden</small>) جي ويجهو آهي، اسڪاٽ لينڊ جي سرحد جي اوترو ئي ويجهو آهي جيترو ڪارنوال جي آخري ڇيڙي جي ويجهو آهي.<ref>{{cite web |url=http://southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |title=South West Regional Assembly, Draft Regional Spatial Strategy for the South West, para.1.1.1 |access-date=24 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120304203728/http://www.southwest-ra.gov.uk/media/SWRA/RSS%20Documents/Final%20Draft/draftrssfull.pdf |archive-date=4 March 2012 |url-status=live }}</ref> ڪنهن به انگريزي علائقي جي ڀيٽ ۾ هن علائقي جي سامونڊي پٽي سڀ کان ڊگهي آهي. <small>2008</small> ۾ ڏکڻ اولهه ريجنل اسيمبلي ۽ <small>2011</small> ۾ گورنمينٽ آفيس جي خاتمي کان پوءِ، ڏکڻ اولهه جون ڪائونسلون هن علائقي ۾ مقامي حڪومت جي هم آهنگي فراهم ڪن ٿيون. برسٽل، سائوٿ گلوسٽرشائر ۽ باٿ ۽ نارٿ ايسٽ سمرسيٽ، "ويسٽ آف انگلينڊ ڪمبائنڊ اٿارٽي" جو حصو آهن. هي علائقو پنهنجي شاهوڪار لوڪ روايتن لاءِ مشهور آهي، جنهن ۾ بادشاهه آرٿر ۽ گلاسٽنبري ٽور (<small>Glastonbury</small> <small>Tor</small>) جون ڪهاڻيون، گڏوگڏ مقامي روايتون ۽ رسمون شامل آهن. ڪارنوال جي پنهنجي ٻولي، ”ڪارنش" (<small>Cornish</small>) آهي ۽ ان کي هڪ "سيلٽڪ" (<small>Celtic</small>) قوم سمجهيو وڃي ٿو. ڏکڻ اولهه وارو علائقو "چيڊر پنير" (<small>Cheddar</small> <small>Cheese</small>) لاءِ مشهور آهي، جنهن جي شروعات سمرسيٽ جي ڳوٺ "چيڊر" مان ٿي هئي؛ ان کان علاوه هتي "ڪريم ٽيز" (چانهه سان گڏ ڪريم ۽ اسڪونز)، ڪيبسڙا (crabs)، "ڪارنش پيسٽيز" (هڪ قسم جو پائي يا پيسٽري) ۽ ”سائيڊر“ (سيب مان ٺهيل مشروب) مشهور آهن. هي علائقو ”ايڊن پروجيڪٽ“، ”آرڊمين اينيميشنز“، ”گلاسٽنبري فيسٽيول“، ”برسٽل انٽرنيشنل بالون فيسٽا“، ”ٽرپ هاپ“ موسيقي ۽ ڪارن هي علائقو برطانيا جي ڪجهه انتهائي مشهور ليکڪن جو مسڪن پڻ رهيو آهي، جن ۾ ڊيفني ڊو موريئر (<small>Daphne</small> <small>du</small> <small>Maurier</small>) ۽ اگاٿا ڪرسٽي شامل آهن؛ انهن ٻنهي پنهنجي ڪيترن ئي تخليقي ڪمن جو پس منظر هتي ئي قائم ڪيو هو. ان کان علاوه، ڏکڻ اولهه وارو اهو علائقو ٿامس هارڊي جي "ويسڪس" (<small>Wessex</small>) جو به مرڪز آهي، جيڪو سندس ڪيترن ئي مشهور ترين ناولن جو پس منظر رهيو آهي. == حوالا == [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 5to5vgt4k0wrxg5ncsyczncwea8goyu 0 104136 421196 2026-10-13T06:17:11Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/10468459|شمال مغربی انگلستان]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421196 wikitext text/x-wiki اتر اولهه انگلينڊ (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ps3bonmdzj9kfvadroolmrnsve5d4xd 421197 421196 2026-10-13T06:17:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421197 wikitext text/x-wiki اتر اولهه انگلينڊ (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] jppx5060dlzhr3qlwutreow4z1dhnma 421216 421197 2026-10-13T06:56:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 421216 wikitext text/x-wiki اتر اولهه انگلينڊ (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] lm7j63kn98a1w5jhsn1cr9vcj3a5ueo 421227 421216 2026-10-13T07:25:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 421227 wikitext text/x-wiki اتر اولهه انگلينڊ (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{short description|Region of England}} {{about|the government office region|the former European constituency|North West England (European Parliament constituency)}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = North West England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Liverpool]]; [[Manchester]]; [[Blackpool]]; [[Chester]]; [[Warrington]]; [[Morecambe Bay]]; [[Lake District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North West England in England.svg | map_alt = | map_caption = North West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|54|04|30|N|02|45|00|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Cheshire]] | [[Cumbria]] | [[Greater Manchester]] | [[Lancashire]] | [[Merseyside]] }} {{Collapsible list |title=3 [[Combined authority|combined authorities]] | [[Lancashire Combined County Authority|Lancashire CCA]] | [[Greater Manchester Combined Authority|Greater Manchester]] | [[Liverpool City Region]] }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 8 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 15 [[Metropolitan borough|metropolitan]] | 12 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 1 [[non-metropolitan county]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |title=NORTH WEST REGIONAL LEADERS BOARD CONSTITUTION |website=[[St Helens Borough Council]] |access-date=10 August 2024 |archive-date=10 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810114544/https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[North West Regional Leaders Board]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North West England|73 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 14915 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000002}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000002}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|3rd]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000002}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000002 |title=North West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.6% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.4% [[British Asians|Asian]] | 2.3% [[Black British people|Black]] | 2.2% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 52.5% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 32.6% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 7.6% [[Islam in England|Islam]] | 0.7% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.3% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLD | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000002 | website = }} '''North West England''' is one of nine official [[regions of England]] and consists of the [[ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[Cheshire]], [[Cumbria]], [[Greater Manchester]], [[Lancashire]] and [[Merseyside]]. The North West had a population of 7,417,397 in 2021.<ref name="2021 Nomis"/> It is the [[Countries of the United Kingdom by population|third-most-populated region]] in the United Kingdom, after the [[South East England|South East]] and [[Greater London]]. The largest settlements are [[Manchester]] and [[Liverpool]]. It is one of the three regions, alongside [[North East England]] and [[Yorkshire and the Humber]], that make up [[Northern England]].<ref>{{Cite web |title=NUTS 2 regions in the United Kingdom, 2010 and 2013 |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=14 October 2023 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 9ev2ye1qar1hmm6z8p08wb9vmsl8f42 421228 421227 2026-10-13T07:28:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 421228 wikitext text/x-wiki اتر اولهه انگلينڊ (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{short description|Region of England}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = اتر اولهه انگلينڊ | type = [[انگلينڊ جا علائقا|سرڪاري علائقو]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Liverpool]]; [[Manchester]]; [[Blackpool]]; [[Chester]]; [[Warrington]]; [[Morecambe Bay]]; [[Lake District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North West England in England.svg | map_alt = | map_caption = North West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|54|04|30|N|02|45|00|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Cheshire]] | [[Cumbria]] | [[Greater Manchester]] | [[Lancashire]] | [[Merseyside]] }} {{Collapsible list |title=3 [[Combined authority|combined authorities]] | [[Lancashire Combined County Authority|Lancashire CCA]] | [[Greater Manchester Combined Authority|Greater Manchester]] | [[Liverpool City Region]] }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 8 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 15 [[Metropolitan borough|metropolitan]] | 12 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 1 [[non-metropolitan county]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |title=NORTH WEST REGIONAL LEADERS BOARD CONSTITUTION |website=[[St Helens Borough Council]] |access-date=10 August 2024 |archive-date=10 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810114544/https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[North West Regional Leaders Board]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North West England|73 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 14915 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000002}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000002}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|3rd]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000002}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000002 |title=North West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.6% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.4% [[British Asians|Asian]] | 2.3% [[Black British people|Black]] | 2.2% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 52.5% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 32.6% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 7.6% [[Islam in England|Islam]] | 0.7% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.3% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLD | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000002 | website = |official_name=North West England|image_skyline={{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }}}} '''North West England''' is one of nine official [[regions of England]] and consists of the [[ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[Cheshire]], [[Cumbria]], [[Greater Manchester]], [[Lancashire]] and [[Merseyside]]. The North West had a population of 7,417,397 in 2021.<ref name="2021 Nomis"/> It is the [[Countries of the United Kingdom by population|third-most-populated region]] in the United Kingdom, after the [[South East England|South East]] and [[Greater London]]. The largest settlements are [[Manchester]] and [[Liverpool]]. It is one of the three regions, alongside [[North East England]] and [[Yorkshire and the Humber]], that make up [[Northern England]].<ref>{{Cite web |title=NUTS 2 regions in the United Kingdom, 2010 and 2013 |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=14 October 2023 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] qmzysu7tq9xz8jrwgje9rwr7slj83a0 421229 421228 2026-10-13T07:38:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 421229 wikitext text/x-wiki اتر اولهه انگلينڊ (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{short description|Region of England}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = اتر اولهه انگلينڊ | type = [[انگلينڊ جا علائقا|سرڪاري علائقو]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Liverpool]]; [[Manchester]]; [[Blackpool]]; [[Chester]]; [[Warrington]]; [[Morecambe Bay]]; [[Lake District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North West England in England.svg | map_alt = | map_caption = North West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|54|04|30|N|02|45|00|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Cheshire]] | [[Cumbria]] | [[Greater Manchester]] | [[Lancashire]] | [[Merseyside]] }} {{Collapsible list |title=3 [[Combined authority|combined authorities]] | [[Lancashire Combined County Authority|Lancashire CCA]] | [[Greater Manchester Combined Authority|Greater Manchester]] | [[Liverpool City Region]] }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 8 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 15 [[Metropolitan borough|metropolitan]] | 12 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 1 [[non-metropolitan county]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |title=NORTH WEST REGIONAL LEADERS BOARD CONSTITUTION |website=[[St Helens Borough Council]] |access-date=10 August 2024 |archive-date=10 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810114544/https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[North West Regional Leaders Board]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North West England|73 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 14915 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000002}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000002}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|3rd]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000002}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000002 |title=North West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.6% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.4% [[British Asians|Asian]] | 2.3% [[Black British people|Black]] | 2.2% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 52.5% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 32.6% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 7.6% [[Islam in England|Islam]] | 0.7% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.3% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLD | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000002 | website = |official_name=North West England|image_skyline={{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }}}} اتر اولهه انگلينڊ، انگلينڊ جي نون سرڪاري علائقن مان هڪ آهي ۽ هي علائقو [[چيشائر]]، ڪمبريا، گريٽر مانچسٽر، لنڪاشائر ۽ [[مرزيسائيڊ|مرسي سائيڊ]] جي ڪائونٽين تي مشتمل آهي. سال <small>2021</small>ع ۾ اتر اولهه واري علائقي جي آبادي <small>74</small><small>,17,397</small> هئي. ڏکڻ اوڀر ۽ گريٽر لنڊن کان پوءِ، هي برطانيه جو ٽيون نمبر وڏو آبادي وارو علائقو آهي. هتي جا سڀ کان وڏا شهري مرڪز [[مانچسٽر]] ۽ [[ليورپول]] آهن. اهو انهن ٽن علائقن مان هڪ آهي؛ جن ۾ [[اتر اوڀر انگلينڊ]] ۽ [[يارڪشائر ۽ همبر|يارڪشائر اينڊ دي همبر]] پڻ شامل آهن، جيڪا گڏجي "اتر انگلينڊ" ٺاهين ٿا.<ref>{{Cite web |title=NUTS 2 regions in the United Kingdom, 2010 and 2013 |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=14 October 2023 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu |url-status=live }}</ref> nine official [[regions of England]] and consists of the [[ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[Cheshire]], [[Cumbria]], [[Greater Manchester]], [[Lancashire]] and [[Merseyside]]. The North West had a population of 7,417,397 in 2021. It is the [[Countries of the United Kingdom by population|third-most-populated region]] in the United Kingdom, after the [[South East England|South East]] and [[Greater London]]. The largest settlements are [[Manchester]] and [[Liverpool]]. It is one of the three regions, alongside [[North East England]] and [[Yorkshire and the Humber]], that make up [[Northern England]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 2mk09gbcf0wc0a2hdutb0561pbr0lbk 421230 421229 2026-10-13T07:42:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 421230 wikitext text/x-wiki اتر اولهه انگلينڊ (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{short description|Region of England}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = اتر اولهه انگلينڊ | type = [[انگلينڊ جا علائقا|سرڪاري علائقو]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Liverpool]]; [[Manchester]]; [[Blackpool]]; [[Chester]]; [[Warrington]]; [[Morecambe Bay]]; [[Lake District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North West England in England.svg | map_alt = | map_caption = North West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|54|04|30|N|02|45|00|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994ع | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998ع | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011ع | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Cheshire]] | [[Cumbria]] | [[Greater Manchester]] | [[Lancashire]] | [[Merseyside]] }} {{Collapsible list |title=3 [[Combined authority|combined authorities]] | [[Lancashire Combined County Authority|Lancashire CCA]] | [[Greater Manchester Combined Authority|Greater Manchester]] | [[Liverpool City Region]] }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 8 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 15 [[Metropolitan borough|metropolitan]] | 12 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 1 [[non-metropolitan county]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |title=NORTH WEST REGIONAL LEADERS BOARD CONSTITUTION |website=[[St Helens Borough Council]] |access-date=10 August 2024 |archive-date=10 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810114544/https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[North West Regional Leaders Board]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North West England|73 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 14915 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000002}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = 2021ع | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000002}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|3rd]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000002}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000002 |title=North West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.6% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.4% [[British Asians|Asian]] | 2.3% [[Black British people|Black]] | 2.2% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 52.5% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 32.6% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 7.6% [[Islam in England|Islam]] | 0.7% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.3% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLD | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000002 | website = |official_name=North West England|image_skyline={{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }}|population_est=74,17,397}} اتر اولهه انگلينڊ، انگلينڊ جي نون سرڪاري علائقن مان هڪ آهي ۽ هي علائقو [[چيشائر]]، ڪمبريا، گريٽر مانچسٽر، لنڪاشائر ۽ [[مرزيسائيڊ|مرسي سائيڊ]] جي ڪائونٽين تي مشتمل آهي. سال <small>2021</small>ع ۾ اتر اولهه واري علائقي جي آبادي <small>74</small><small>,17,397</small> هئي. ڏکڻ اوڀر ۽ گريٽر لنڊن کان پوءِ، هي برطانيه جو ٽيون نمبر وڏو آبادي وارو علائقو آهي. هتي جا سڀ کان وڏا شهري مرڪز [[مانچسٽر]] ۽ [[ليورپول]] آهن. اهو انهن ٽن علائقن مان هڪ آهي؛ جن ۾ [[اتر اوڀر انگلينڊ]] ۽ [[يارڪشائر ۽ همبر|يارڪشائر اينڊ دي همبر]] پڻ شامل آهن، جيڪا گڏجي "اتر انگلينڊ" ٺاهين ٿا.<ref>{{Cite web |title=NUTS 2 regions in the United Kingdom, 2010 and 2013 |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=14 October 2023 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] i2hs8xe7s7jx6ckjwoecqmwvq2oruff 421231 421230 2026-10-13T07:44:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 421231 wikitext text/x-wiki {{short description|Region of England}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = اتر اولهه انگلينڊ | type = [[انگلينڊ جا علائقا|سرڪاري علائقو]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Liverpool]]; [[Manchester]]; [[Blackpool]]; [[Chester]]; [[Warrington]]; [[Morecambe Bay]]; [[Lake District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North West England in England.svg | map_alt = | map_caption = North West region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|54|04|30|N|02|45|00|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994ع | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998ع | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011ع | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Cheshire]] | [[Cumbria]] | [[Greater Manchester]] | [[Lancashire]] | [[Merseyside]] }} {{Collapsible list |title=3 [[Combined authority|combined authorities]] | [[Lancashire Combined County Authority|Lancashire CCA]] | [[Greater Manchester Combined Authority|Greater Manchester]] | [[Liverpool City Region]] }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 8 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 15 [[Metropolitan borough|metropolitan]] | 12 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 1 [[non-metropolitan county]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |title=NORTH WEST REGIONAL LEADERS BOARD CONSTITUTION |website=[[St Helens Borough Council]] |access-date=10 August 2024 |archive-date=10 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810114544/https://new.sthelens.gov.uk/media/8541/nwrlb-consituiton-july-2018.pdf |url-status=dead }}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[North West Regional Leaders Board]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North West England|73 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 14915 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000002}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|6th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = 2021ع | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000002}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|3rd]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000002}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000002 |title=North West Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.6% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.4% [[British Asians|Asian]] | 2.3% [[Black British people|Black]] | 2.2% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 52.5% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 32.6% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 7.6% [[Islam in England|Islam]] | 0.7% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.3% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLD | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000002 | website = |official_name=North West England|image_skyline={{multiple image |border=infobox |perrow=2/2/2/1 |total_width=250 |align=center | image1 = Three Graces Liverpool 02.jpg | image2 = Tower Blocks over Knott Mill, geograph 6866152 by David Dixon.jpg | image3 = Blackpool Tower 05082017.jpg | image4 = Chester (34467391316).jpg | image5 = The Cottage, Warrington - geograph.org.uk - 3701282.jpg | image6 = Northern end of Morecambe Bay, looking South - geograph.org.uk - 1433997.jpg | image7 = Glenridding, Cumbria, England - June 2009.jpg }}|population_est=74,17,397}} '''اتر اولهه انگلينڊ''' (North West England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي ۽ هي علائقو [[چيشائر]]، ڪمبريا، گريٽر مانچسٽر، لنڪاشائر ۽ [[مرزيسائيڊ|مرسي سائيڊ]] جي ڪائونٽين تي مشتمل آهي. سال <small>2021</small>ع ۾ اتر اولهه واري علائقي جي آبادي <small>74</small><small>,17,397</small> هئي. ڏکڻ اوڀر ۽ گريٽر لنڊن کان پوءِ، هي برطانيه جو ٽيون نمبر وڏو آبادي وارو علائقو آهي. هتي جا سڀ کان وڏا شهري مرڪز [[مانچسٽر]] ۽ [[ليورپول]] آهن. اهو انهن ٽن علائقن مان هڪ آهي؛ جن ۾ [[اتر اوڀر انگلينڊ]] ۽ [[يارڪشائر ۽ همبر|يارڪشائر اينڊ دي همبر]] پڻ شامل آهن، جيڪا گڏجي "اتر انگلينڊ" ٺاهين ٿا.<ref>{{Cite web |title=NUTS 2 regions in the United Kingdom, 2010 and 2013 |url=http://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105132/https://ec.europa.eu/eurostat/documents/345175/7451602/nuts-map-UK.pdf |archive-date=14 October 2023 |access-date=2025-01-29 |website=ec.europa.eu |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 3djh2tvrij3mc3xyv6bf5fvqlwob1li 0 104137 421198 2026-10-13T06:22:11Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/5942014|شمال مشرقی انگلستان]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421198 wikitext text/x-wiki '''اتر اوڀر انگلينڊ''' (North East England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. bf652x4d8ip7q0bejtl11h1kxz2w6i0 421199 421198 2026-10-13T06:22:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421199 wikitext text/x-wiki '''اتر اوڀر انگلينڊ''' (North East England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 3seson7vsc0phctb5q439hkltf1jvuo 421218 421199 2026-10-13T06:58:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 421218 wikitext text/x-wiki '''اتر اوڀر انگلينڊ''' (North East England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] k9boy64z879u3v27hz5a68e2gn392j4 421232 421218 2026-10-13T07:47:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 421232 wikitext text/x-wiki {{About|the statistical region of England|the combined authority|North East Combined Authority}} {{Short description|Region of England}} {{Use dmy dates|date=May 2026}} {{Use British English|date=May 2026}} {{Infobox settlement | name = North East England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250 | image1 = Angel of the North 2-10-14.png | image2 = Saltburn Pier 1.jpg | image3 = Spanish City, Whitley Bay (geograph 7492725).jpg | image4 = Hexham Abbey - geograph.org.uk - 4017740.jpg | image5 = Durham cathedral (geograph 6974622).jpg | image6 = Newcastle-upon-Tyne-bridges-and-skyline cropped.jpg | image7 = Middlesbrough Transporter Bridge, stockton side.jpg }} | image_size = | alt = | caption = {{ubl|Left to right; top: ''[[Angel of the North]]''|Upper: [[Saltburn Pier]] and [[Spanish City]]|Lower: [[Hexham Abbey]] and [[Durham Cathedral]]|Bottom: [[Gateshead Millennium Bridge|Tyne Millennium]] and [[Tees Transporter Bridge|Tees Transporter]] bridges}} | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North East England in England.svg | map_alt = | map_caption = North East region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|55.00|N|1.87|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=4 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[County Durham]] | [[Northumberland]] | [[North Yorkshire]] (part) | [[Tyne and Wear]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authorities]] | [[North East Combined Authority|North East]] | [[Tees Valley]] }} {{Collapsible list |title=12 [[Districts of England|districts]] | 7 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 5 [[Metropolitan borough|metropolitan]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North East England|29 MPs]] (of 650) [[Labour Party (UK)|Labour]]: 28 [[Conservative Party (UK)|Conservative]]: 1 <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 8676 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000001}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|8th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000001}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|9th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000001}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000001 |title=North East Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 93.0% [[White people in the United Kingdom|White]] | 3.7% [[British Asians|Asian]] | 1.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.0% [[Black British people|Black]] | 1.0% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 50.8% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.0% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 2.7% [[Islam in England|Islam]] | 0.4% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.3% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.0% not stated }} | time_zone1 = [[GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLC | custom_label2_sec1 = [[GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000001 | website = }} '''اتر اوڀر انگلينڊ''' (North East England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. '''North East England''' is one of nine official [[regions of England]]. It consists of [[County Durham]], [[Northumberland]], [[Tyne and Wear]] and part of [[North Yorkshire]]. With 2.6 million residents in 2022, it is the least populous region of England. Its largest settlements include [[Newcastle upon Tyne]], [[Sunderland]], [[Middlesbrough]], [[Gateshead]], [[Darlington]] and [[Hartlepool]]. The North East is covered by two mayoral combined authorities: [[North East Combined Authority]] and [[Tees Valley Combined Authority]]. It is one of three regions, the other two being [[North West England]] and [[Yorkshire and the Humber]], that make up [[Northern England]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 6a7l5a1vyl7opb8lb76pzbnwj0h7h7y 421233 421232 2026-10-13T07:47:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 421233 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of England}} {{Infobox settlement | name = North East England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250 | image1 = Angel of the North 2-10-14.png | image2 = Saltburn Pier 1.jpg | image3 = Spanish City, Whitley Bay (geograph 7492725).jpg | image4 = Hexham Abbey - geograph.org.uk - 4017740.jpg | image5 = Durham cathedral (geograph 6974622).jpg | image6 = Newcastle-upon-Tyne-bridges-and-skyline cropped.jpg | image7 = Middlesbrough Transporter Bridge, stockton side.jpg }} | image_size = | alt = | caption = {{ubl|Left to right; top: ''[[Angel of the North]]''|Upper: [[Saltburn Pier]] and [[Spanish City]]|Lower: [[Hexham Abbey]] and [[Durham Cathedral]]|Bottom: [[Gateshead Millennium Bridge|Tyne Millennium]] and [[Tees Transporter Bridge|Tees Transporter]] bridges}} | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North East England in England.svg | map_alt = | map_caption = North East region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|55.00|N|1.87|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=4 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[County Durham]] | [[Northumberland]] | [[North Yorkshire]] (part) | [[Tyne and Wear]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authorities]] | [[North East Combined Authority|North East]] | [[Tees Valley]] }} {{Collapsible list |title=12 [[Districts of England|districts]] | 7 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 5 [[Metropolitan borough|metropolitan]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North East England|29 MPs]] (of 650) [[Labour Party (UK)|Labour]]: 28 [[Conservative Party (UK)|Conservative]]: 1 <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 8676 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000001}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|8th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000001}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|9th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000001}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000001 |title=North East Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 93.0% [[White people in the United Kingdom|White]] | 3.7% [[British Asians|Asian]] | 1.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.0% [[Black British people|Black]] | 1.0% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 50.8% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.0% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 2.7% [[Islam in England|Islam]] | 0.4% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.3% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.0% not stated }} | time_zone1 = [[GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLC | custom_label2_sec1 = [[GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000001 | website = }} '''اتر اوڀر انگلينڊ''' (North East England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. '''North East England''' is one of nine official [[regions of England]]. It consists of [[County Durham]], [[Northumberland]], [[Tyne and Wear]] and part of [[North Yorkshire]]. With 2.6 million residents in 2022, it is the least populous region of England. Its largest settlements include [[Newcastle upon Tyne]], [[Sunderland]], [[Middlesbrough]], [[Gateshead]], [[Darlington]] and [[Hartlepool]]. The North East is covered by two mayoral combined authorities: [[North East Combined Authority]] and [[Tees Valley Combined Authority]]. It is one of three regions, the other two being [[North West England]] and [[Yorkshire and the Humber]], that make up [[Northern England]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 22etokiruxrqzi5bqzawm78bvctuiwo 421234 421233 2026-10-13T07:54:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 421234 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of England}} {{Infobox settlement | name = North East England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250 | image1 = Angel of the North 2-10-14.png | image2 = Saltburn Pier 1.jpg | image3 = Spanish City, Whitley Bay (geograph 7492725).jpg | image4 = Hexham Abbey - geograph.org.uk - 4017740.jpg | image5 = Durham cathedral (geograph 6974622).jpg | image6 = Newcastle-upon-Tyne-bridges-and-skyline cropped.jpg | image7 = Middlesbrough Transporter Bridge, stockton side.jpg }} | image_size = | alt = | caption = {{ubl|Left to right; top: ''[[Angel of the North]]''|Upper: [[Saltburn Pier]] and [[Spanish City]]|Lower: [[Hexham Abbey]] and [[Durham Cathedral]]|Bottom: [[Gateshead Millennium Bridge|Tyne Millennium]] and [[Tees Transporter Bridge|Tees Transporter]] bridges}} | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = North East England in England.svg | map_alt = | map_caption = North East region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|55.00|N|1.87|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=4 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[County Durham]] | [[Northumberland]] | [[North Yorkshire]] (part) | [[Tyne and Wear]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authorities]] | [[North East Combined Authority|North East]] | [[Tees Valley]] }} {{Collapsible list |title=12 [[Districts of England|districts]] | 7 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 5 [[Metropolitan borough|metropolitan]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = | government_type = | governing_body = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in North East England|29 MPs]] (of 650) [[Labour Party (UK)|Labour]]: 28 [[Conservative Party (UK)|Conservative]]: 1 <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 8676 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000001}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|8th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000001}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|9th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000001}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000001 |title=North East Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 93.0% [[White people in the United Kingdom|White]] | 3.7% [[British Asians|Asian]] | 1.3% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.0% [[Black British people|Black]] | 1.0% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 50.8% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.0% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 2.7% [[Islam in England|Islam]] | 0.4% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.3% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.0% not stated }} | time_zone1 = [[GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLC | custom_label2_sec1 = [[GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000001 | website = }} '''اتر اوڀر انگلينڊ''' (<small>North</small> <small>East</small> <small>England</small>) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ان ۾ [[نارٿمبرلينڊ]]، ٽائن ۽ ويئر، ڊرهم ڪائونٽي ۽ [[نارٿ يارڪ شائر|نارٿ يارڪشائر]] جو حصو شامل آهن. سال <small>2022</small>ع ۾ 26 لک (2.6 ملين) رهاڪن سان، اهو انگلينڊ جو سڀ کان گهٽ آبادي وارو علائقو آهي. ان جي سڀ کان وڏين آبادين ۾ نيو ڪاسل اپون ٽائن، سنڊرلينڊ، مڊلزبرو، گيٽس هيڊ، ڊارلنگٽن ۽ هارٽل پول شامل آهن. نارٿ ايسٽ ٻن ميئرل گڏيل اختيارين: نارٿ ايسٽ ڪمبائنڊ اٿارٽي ۽ ٽيز ويلي ڪمبائنڊ اٿارٽي سان ڍڪيل آهي. اهو ٽن علائقن مان هڪ آهي، ٻيا ٻه [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۽ [[يارڪشائر ۽ همبر]] آهن، جيڪي اتر انگلينڊ کي ٺاهيندا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] py9zr5heibl5f651jbrxogh9s7qhn7y 0 104138 421201 2026-10-13T06:26:59Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/12110781|مشرقی انگلستان]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421201 wikitext text/x-wiki '''انگلينڊ جو اوڀر''' (East of England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. pyq3zp66yb0grn3i5upi1t1cma7yeow 421202 421201 2026-10-13T06:27:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421202 wikitext text/x-wiki '''انگلينڊ جو اوڀر''' (East of England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] lk5qtkfrvsy35yrbnlnu6pxqjrd7b2a 421224 421202 2026-10-13T07:06:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 421224 wikitext text/x-wiki '''انگلينڊ جو اوڀر''' (East of England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 8kdxmipde136n4xjolsqw84lgkiny85 421249 421224 2026-10-13T09:33:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 421249 wikitext text/x-wiki '''انگلينڊ جو اوڀر''' (East of England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{Short description|Region of England}} {{Distinguish|East Anglia}} {{About|the region|the former European constituency|East of England (European Parliament constituency)}} {{Multiple issues| {{Update|date=July 2020}} {{more citations needed|date=February 2009}} {{cleanup|reason=Remove unreferenced text, fix structure and level of detail in each section, could do with reorganising as well, if you're in the mood!|date=July 2020}} }} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = East of England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Sailing boat on the River Thurne - geograph.org.uk - 4618341.jpg | image2 = Beach and cliffs between Benacre Broad and Kessingland - geograph.org.uk - 2137696.jpg | image3 = Hatfield House, Hertfordshire - geograph.org.uk - 3490603.jpg | image4 = Peterborough Cathedral Exterior 2, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg | image5 = High Street, Leighton Buzzard - geograph.org.uk - 3445885.jpg | image6 = King's College, Cambridge - geograph.org.uk - 3313819.jpg | image7 = Church of All Saints - geograph.org.uk - 5256473.jpg | image8 = Colchester Town Hall - geograph.org.uk - 4038453.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Norfolk Broads]]; [[Suffolk Coast and Heaths|Suffolk Coast]]; [[Hatfield House]]; [[Peterborough]]; [[Leighton Buzzard]]; [[Cambridge]]; [[Huntingdon]]; [[Colchester]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = East of England in England.svg | map_alt = | map_caption = East of England region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|52.24|0.41|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = Largest city | seat = [[Peterborough]] | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=6 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bedfordshire]] | [[Cambridgeshire]] | [[Essex]] | [[Hertfordshire]] | [[Norfolk]] | [[Suffolk]] }} {{Collapsible list |title=1 [[combined authority]] | [[Cambridgeshire and Peterborough Combined Authority|Cambridgeshire and Peterborough]] }} {{Collapsible list |title=45 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 39 [[non-metropolitan district]]s in 5 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://www.eelga.gov.uk/ |title=Home - EELGA |website=East of England Local Government Association |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[East of England Local Government Association]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in the East of England|61 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 19587 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000006}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|2nd]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000006}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|4th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000006}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000006 |title=East of England Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 86.5% [[White people in the United Kingdom|White]] | 6.4% [[British Asians|Asian]] | 2.9% [[Black British people|Black]] | 2.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.4% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.6% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.2% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 3.7% [[Islam in England|Islam]] | 1.4% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.7% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.1% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLH | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000006 | website = }} The '''East of England''' is one of nine official [[regions of England]] at the first level of [[ITL (UK)|ITL]] for [[Office for National Statistics|statistical]] purposes.{{efn|ITL replaced [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] and followed the same definitions of its predecessor until 2023}} It consists of the ceremonial counties of [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Essex]], [[Hertfordshire]], [[Norfolk]] and [[Suffolk]].<ref>{{Cite web|title=UK: county population|url=https://www.statista.com/statistics/971694/county-population-england/|access-date=2020-08-05|website=Statista|language=en}}</ref> The northern part of the region, consisting of Norfolk, Suffolk, and sometimes Cambridgeshire, is known as [[East Anglia]]. The latter region has been considered an informal region in its own right due to its differing cultural identity, although some use of the term has covered all of the East of England.<ref name=":0">{{cite news |date=15 May 2016|title=Jade Goody and the many faces of East Anglia|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-36130219|access-date=15 May 2016|work=BBC News}}</ref> The population of the East of England in {{UK subdivision statistics year}} was {{UK subdivision population|GSS=E12000006}}.<ref name="popstats" /> [[Bedford]], [[Luton]], [[Basildon]], [[Peterborough]], [[Southend-on-Sea]], [[Norwich]], [[Ipswich]], [[Colchester]], [[Chelmsford]] and [[Cambridge]] are the most populous settlements.<ref>{{Cite web|title=East of England (United Kingdom): Counties and Unitary Districts & Settlements - Population Statistics, Charts and Map|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/eastofengland/|access-date=2020-08-05|website=www.citypopulation.de}}</ref> Peterborough is the largest city in the East of England at 215,000. The southern part of the region lies in the [[London metropolitan area|London commuter belt]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 3vcnzvp23idfs54fr2ditf6n9p2zq6w 421250 421249 2026-10-13T09:34:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 421250 wikitext text/x-wiki '''انگلينڊ جو اوڀر''' (East of England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{Short description|Region of England}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = East of England | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Sailing boat on the River Thurne - geograph.org.uk - 4618341.jpg | image2 = Beach and cliffs between Benacre Broad and Kessingland - geograph.org.uk - 2137696.jpg | image3 = Hatfield House, Hertfordshire - geograph.org.uk - 3490603.jpg | image4 = Peterborough Cathedral Exterior 2, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg | image5 = High Street, Leighton Buzzard - geograph.org.uk - 3445885.jpg | image6 = King's College, Cambridge - geograph.org.uk - 3313819.jpg | image7 = Church of All Saints - geograph.org.uk - 5256473.jpg | image8 = Colchester Town Hall - geograph.org.uk - 4038453.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Norfolk Broads]]; [[Suffolk Coast and Heaths|Suffolk Coast]]; [[Hatfield House]]; [[Peterborough]]; [[Leighton Buzzard]]; [[Cambridge]]; [[Huntingdon]]; [[Colchester]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = East of England in England.svg | map_alt = | map_caption = East of England region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|52.24|0.41|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = Largest city | seat = [[Peterborough]] | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=6 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bedfordshire]] | [[Cambridgeshire]] | [[Essex]] | [[Hertfordshire]] | [[Norfolk]] | [[Suffolk]] }} {{Collapsible list |title=1 [[combined authority]] | [[Cambridgeshire and Peterborough Combined Authority|Cambridgeshire and Peterborough]] }} {{Collapsible list |title=45 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 39 [[non-metropolitan district]]s in 5 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://www.eelga.gov.uk/ |title=Home - EELGA |website=East of England Local Government Association |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[East of England Local Government Association]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in the East of England|61 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 19587 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000006}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|2nd]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000006}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|4th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000006}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000006 |title=East of England Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 86.5% [[White people in the United Kingdom|White]] | 6.4% [[British Asians|Asian]] | 2.9% [[Black British people|Black]] | 2.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.4% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.6% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.2% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 3.7% [[Islam in England|Islam]] | 1.4% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.7% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.1% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLH | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000006 | website = }} The '''East of England''' is one of nine official [[regions of England]] at the first level of [[ITL (UK)|ITL]] for [[Office for National Statistics|statistical]] purposes.{{efn|ITL replaced [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] and followed the same definitions of its predecessor until 2023}} It consists of the ceremonial counties of [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Essex]], [[Hertfordshire]], [[Norfolk]] and [[Suffolk]].<ref>{{Cite web|title=UK: county population|url=https://www.statista.com/statistics/971694/county-population-england/|access-date=2020-08-05|website=Statista|language=en}}</ref> The northern part of the region, consisting of Norfolk, Suffolk, and sometimes Cambridgeshire, is known as [[East Anglia]]. The latter region has been considered an informal region in its own right due to its differing cultural identity, although some use of the term has covered all of the East of England.<ref name=":0">{{cite news |date=15 May 2016|title=Jade Goody and the many faces of East Anglia|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-36130219|access-date=15 May 2016|work=BBC News}}</ref> The population of the East of England in {{UK subdivision statistics year}} was {{UK subdivision population|GSS=E12000006}}.<ref name="popstats" /> [[Bedford]], [[Luton]], [[Basildon]], [[Peterborough]], [[Southend-on-Sea]], [[Norwich]], [[Ipswich]], [[Colchester]], [[Chelmsford]] and [[Cambridge]] are the most populous settlements.<ref>{{Cite web|title=East of England (United Kingdom): Counties and Unitary Districts & Settlements - Population Statistics, Charts and Map|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/eastofengland/|access-date=2020-08-05|website=www.citypopulation.de}}</ref> Peterborough is the largest city in the East of England at 215,000. The southern part of the region lies in the [[London metropolitan area|London commuter belt]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 5nh2wiplxbz44enbzx0bb61wcg6b5hs 421251 421250 2026-10-13T09:37:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 421251 wikitext text/x-wiki '''انگلينڊ جو اوڀر''' (East of England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{Short description|Region of England}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = انگلينڊ جو اوڀر | type = [[انگلينڊ جا علائقا|علائقو]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Sailing boat on the River Thurne - geograph.org.uk - 4618341.jpg | image2 = Beach and cliffs between Benacre Broad and Kessingland - geograph.org.uk - 2137696.jpg | image3 = Hatfield House, Hertfordshire - geograph.org.uk - 3490603.jpg | image4 = Peterborough Cathedral Exterior 2, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg | image5 = High Street, Leighton Buzzard - geograph.org.uk - 3445885.jpg | image6 = King's College, Cambridge - geograph.org.uk - 3313819.jpg | image7 = Church of All Saints - geograph.org.uk - 5256473.jpg | image8 = Colchester Town Hall - geograph.org.uk - 4038453.jpg }} | image_size =300px | alt = | caption = From top, left to right: [[Norfolk Broads]]; [[Suffolk Coast and Heaths|Suffolk Coast]]; [[Hatfield House]]; [[Peterborough]]; [[Leighton Buzzard]]; [[Cambridge]]; [[Huntingdon]]; [[Colchester]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = East of England in England.svg | map_alt = | map_caption = East of England region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|52.24|0.41|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = Largest city | seat = [[Peterborough]] | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=6 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bedfordshire]] | [[Cambridgeshire]] | [[Essex]] | [[Hertfordshire]] | [[Norfolk]] | [[Suffolk]] }} {{Collapsible list |title=1 [[combined authority]] | [[Cambridgeshire and Peterborough Combined Authority|Cambridgeshire and Peterborough]] }} {{Collapsible list |title=45 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 39 [[non-metropolitan district]]s in 5 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://www.eelga.gov.uk/ |title=Home - EELGA |website=East of England Local Government Association |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[East of England Local Government Association]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in the East of England|61 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 19587 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000006}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|2nd]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000006}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|4th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000006}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000006 |title=East of England Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 86.5% [[White people in the United Kingdom|White]] | 6.4% [[British Asians|Asian]] | 2.9% [[Black British people|Black]] | 2.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.4% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.6% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.2% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 3.7% [[Islam in England|Islam]] | 1.4% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.7% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.1% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLH | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000006 | website = |native_name=East of England|image_skyline={{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Sailing boat on the River Thurne - geograph.org.uk - 4618341.jpg | image2 = Beach and cliffs between Benacre Broad and Kessingland - geograph.org.uk - 2137696.jpg | image3 = Hatfield House, Hertfordshire - geograph.org.uk - 3490603.jpg | image4 = Peterborough Cathedral Exterior 2, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg | image5 = High Street, Leighton Buzzard - geograph.org.uk - 3445885.jpg | image6 = King's College, Cambridge - geograph.org.uk - 3313819.jpg | image7 = Church of All Saints - geograph.org.uk - 5256473.jpg | image8 = Colchester Town Hall - geograph.org.uk - 4038453.jpg }}}} The '''East of England''' is one of nine official [[regions of England]] at the first level of [[ITL (UK)|ITL]] for [[Office for National Statistics|statistical]] purposes.{{efn|ITL replaced [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] and followed the same definitions of its predecessor until 2023}} It consists of the ceremonial counties of [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Essex]], [[Hertfordshire]], [[Norfolk]] and [[Suffolk]].<ref>{{Cite web|title=UK: county population|url=https://www.statista.com/statistics/971694/county-population-england/|access-date=2020-08-05|website=Statista|language=en}}</ref> The northern part of the region, consisting of Norfolk, Suffolk, and sometimes Cambridgeshire, is known as [[East Anglia]]. The latter region has been considered an informal region in its own right due to its differing cultural identity, although some use of the term has covered all of the East of England.<ref name=":0">{{cite news |date=15 May 2016|title=Jade Goody and the many faces of East Anglia|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-36130219|access-date=15 May 2016|work=BBC News}}</ref> The population of the East of England in {{UK subdivision statistics year}} was {{UK subdivision population|GSS=E12000006}}.<ref name="popstats" /> [[Bedford]], [[Luton]], [[Basildon]], [[Peterborough]], [[Southend-on-Sea]], [[Norwich]], [[Ipswich]], [[Colchester]], [[Chelmsford]] and [[Cambridge]] are the most populous settlements.<ref>{{Cite web|title=East of England (United Kingdom): Counties and Unitary Districts & Settlements - Population Statistics, Charts and Map|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/eastofengland/|access-date=2020-08-05|website=www.citypopulation.de}}</ref> Peterborough is the largest city in the East of England at 215,000. The southern part of the region lies in the [[London metropolitan area|London commuter belt]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] esa3q98ukrcyienanhj10f99mak5xaq 421252 421251 2026-10-13T09:46:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 421252 wikitext text/x-wiki '''انگلينڊ جو اوڀر''' (East of England) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{Short description|Region of England}} {{Use British English|date=August 2024}} {{Infobox settlement | name = انگلينڊ جو اوڀر | type = [[انگلينڊ جا علائقا|علائقو]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Sailing boat on the River Thurne - geograph.org.uk - 4618341.jpg | image2 = Beach and cliffs between Benacre Broad and Kessingland - geograph.org.uk - 2137696.jpg | image3 = Hatfield House, Hertfordshire - geograph.org.uk - 3490603.jpg | image4 = Peterborough Cathedral Exterior 2, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg | image5 = High Street, Leighton Buzzard - geograph.org.uk - 3445885.jpg | image6 = King's College, Cambridge - geograph.org.uk - 3313819.jpg | image7 = Church of All Saints - geograph.org.uk - 5256473.jpg | image8 = Colchester Town Hall - geograph.org.uk - 4038453.jpg }} | image_size =300px | alt = | caption = From top, left to right: [[Norfolk Broads]]; [[Suffolk Coast and Heaths|Suffolk Coast]]; [[Hatfield House]]; [[Peterborough]]; [[Leighton Buzzard]]; [[Cambridge]]; [[Huntingdon]]; [[Colchester]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = East of England in England.svg | map_alt = | map_caption = East of England region shown within [[England]] | coordinates = {{coord|52.24|0.41|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = Largest city | seat = [[Peterborough]] | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=6 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Bedfordshire]] | [[Cambridgeshire]] | [[Essex]] | [[Hertfordshire]] | [[Norfolk]] | [[Suffolk]] }} {{Collapsible list |title=1 [[combined authority]] | [[Cambridgeshire and Peterborough Combined Authority|Cambridgeshire and Peterborough]] }} {{Collapsible list |title=45 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 39 [[non-metropolitan district]]s in 5 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://www.eelga.gov.uk/ |title=Home - EELGA |website=East of England Local Government Association |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[East of England Local Government Association]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in the East of England|61 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 19587 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000006}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|2nd]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000006}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|4th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000006}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000006 |title=East of England Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 86.5% [[White people in the United Kingdom|White]] | 6.4% [[British Asians|Asian]] | 2.9% [[Black British people|Black]] | 2.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.4% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 46.6% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.2% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 3.7% [[Islam in England|Islam]] | 1.4% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.7% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.6% [[Religion in England|other]] | 6.1% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLH | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000006 | website = |native_name=East of England|image_skyline={{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center | image1 = Sailing boat on the River Thurne - geograph.org.uk - 4618341.jpg | image2 = Beach and cliffs between Benacre Broad and Kessingland - geograph.org.uk - 2137696.jpg | image3 = Hatfield House, Hertfordshire - geograph.org.uk - 3490603.jpg | image4 = Peterborough Cathedral Exterior 2, Cambridgeshire, UK - Diliff.jpg | image5 = High Street, Leighton Buzzard - geograph.org.uk - 3445885.jpg | image6 = King's College, Cambridge - geograph.org.uk - 3313819.jpg | image7 = Church of All Saints - geograph.org.uk - 5256473.jpg | image8 = Colchester Town Hall - geograph.org.uk - 4038453.jpg }}}} The '''East of England''' is one of nine official [[regions of England]] at the first level of [[ITL (UK)|ITL]] for [[Office for National Statistics|statistical]] purposes.{{efn|ITL replaced [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] and followed the same definitions of its predecessor until 2023}} It consists of the ceremonial counties of [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Essex]], [[Hertfordshire]], [[Norfolk]] and [[Suffolk]].<ref>{{Cite web|title=UK: county population|url=https://www.statista.com/statistics/971694/county-population-england/|access-date=2020-08-05|website=Statista|language=en}}</ref> The northern part of the region, consisting of Norfolk, Suffolk, and sometimes Cambridgeshire, is known as [[East Anglia]]. The latter region has been considered an informal region in its own right due to its differing cultural identity, although some use of the term has covered all of the East of England.<ref name=":0">{{cite news |date=15 May 2016|title=Jade Goody and the many faces of East Anglia|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-36130219|access-date=15 May 2016|work=BBC News}}</ref> انگلينڊ جو اوڀر وارو علائقو (East of England) انگلينڊ جي انهن نو سرڪاري علائقن مان هڪ آهي، جيڪا شمارياتي مقصدن لاءِ ITL جي پهرين سطح تي مقرر ڪيا ويا آهن. اهو علائقو [[بيڊفورڊ شائر]]، [[ڪيمبرج شائر]]، [[ايسيڪس|ايسڪس]]، هارٽفورڊ شائر، [[نارفوڪ]] ۽ [[سفوڪ]] جي رسمي ڪائونٽين تي مشتمل آهي. هن علائقي جو اتر وارو حصو، جنهن ۾ نارفوڪ، سفوڪ ۽ ڪڏهن ڪڏهن ڪيمبرج شائر شامل هوندا آهن، ”ايسٽ اينگليا“ (<small>East</small> <small>Anglia</small>) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ايسٽ اينگليا کي پنهنجي الڳ ثقافتي سڃاڻپ جي ڪري هڪ خودمختيار يا غير رسمي علائقي طور به ڏٺو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن هن اصطلاح جو استعمال سڄي "ايسٽ آف انگلينڊ" واري خطي لاءِ به ڪيو ويندو آهي. * سال 2023ع ۾ ”ايسٽ آف انگلينڊ“ جي آبادي 50 لک (5 ملين) هئي. بيڊفورڊ، لوٽن، بيسلڊن، پيٽربرو، سائوٿ اينڊ-آن-سي، ناروچ، اِپسوچ، ڪولچسٽر، چيمسفورڊ ۽ ڪيمبرج هتان جا سڀ کان وڌيڪ آباديءَ وارا شهر يا علائقا آهن. پيٽربرو 2 لک 15 هزار جي آباديءَ سان ”ايسٽ آف انگلينڊ“ جو سڀ کان وڏو شهر آهي. هن علائقي جو ڏکڻ وارو حصو لنڊن جي ”ڪمييوٽر بيلٽ“ (يعني اهو علائقو جتان ماڻهو روزگار لاءِ لنڊن اچ وڃ ڪندا آهن) ۾ شامل آهي. The population of the East of England in {{UK subdivision statistics year}} was {{UK subdivision population|GSS=E12000006}}. [[Bedford]], [[Luton]], [[Basildon]], [[Peterborough]], [[Southend-on-Sea]], [[Norwich]], [[Ipswich]], [[Colchester]], [[Chelmsford]] and [[Cambridge]] are the most populous settlements.<ref>{{Cite web|title=East of England (United Kingdom): Counties and Unitary Districts & Settlements - Population Statistics, Charts and Map|url=https://www.citypopulation.de/en/uk/eastofengland/|access-date=2020-08-05|website=www.citypopulation.de}}</ref> Peterborough is the largest city in the East of England at 215,000. The southern part of the region lies in the [[London metropolitan area|London commuter belt]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 4r70kdp888wzv6zyrlgi57w586umwfl 0 104139 421204 2026-10-13T06:33:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''اولهه مڊلينڊز''' (West Midlands) انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن مان هڪ آهي. 421204 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز''' (West Midlands) انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن مان هڪ آهي. 1d9oi9bicuqpg9jfo10g2ds5frasz98 421205 421204 2026-10-13T06:34:00Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421205 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز''' (West Midlands) انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن مان هڪ آهي. [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] qhw98hbl7zzp47pxrmezn2leleq6d3u 421220 421205 2026-10-13T07:02:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 421220 wikitext text/x-wiki '''اولهه مڊلينڊز''' (West Midlands) انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن مان هڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اولهه مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] kb0mgxealkmxevh6pvzf9kknp2g0vq3 0 104140 421208 2026-10-13T06:35:44Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اولهه مڊلينڊز]] کي [[اولهه مڊلينڊز ڪائونٽي]] ڏانھن چوريو 421208 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اولهه مڊلينڊز ڪائونٽي]] fso0bcox2e0r2ugcv6dxb7nlcvhbrwb 0 104141 421209 2026-10-13T06:39:09Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/5932807|مشرقی مڈلینڈز]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421209 wikitext text/x-wiki '''اوڀر مڊلينڊز''' (East Midlands) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. dhex0p3mo1zz3v9np3bkpg4j6475zku 421210 421209 2026-10-13T06:39:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421210 wikitext text/x-wiki '''اوڀر مڊلينڊز''' (East Midlands) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] sri6ugxnugaa4fkkhqtb6iiqo2eidwv 421222 421210 2026-10-13T07:04:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 421222 wikitext text/x-wiki '''اوڀر مڊلينڊز''' (East Midlands) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] jzh866jag4vl3ldlcupfswq5nf8ojxw 421256 421222 2026-10-13T10:37:44Z Memon2025 21315 /* */ 421256 wikitext text/x-wiki '''اوڀر مڊلينڊز''' (East Midlands) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. {{Short description|Region of England}} {{For-multi|the smaller area governed by the Mayor of the East Midlands|East Midlands (strategic authority area)|other uses}} {{Infobox settlement | name = East Midlands | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center |caption_align=center | image1 = All Saints Church (geograph 7247736).jpg | image2 = Market Street - geograph.org.uk - 1943313.jpg | image3 = Angel Row, Nottingham - geograph.org.uk - 3966223.jpg | image4 = Derby- down The Strand (geograph 6165291).jpg | image5 = Sherwood Forest (9536).jpg | image6 = Lincoln Cathedral from Castle Square - geograph.org.uk - 3643306.jpg | image7 = Rutland Water at Normanton.jpg | image8 = Mam Tor Castleton.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Northampton]]; [[Leicester]]; [[Nottingham]]; [[Derby, England|Derby]]; [[Sherwood Forest]]; [[Lincoln Cathedral]]; [[Rutland Water]]; [[Peak District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = East Midlands in England.svg | map_alt = | map_caption = East Midlands shown within [[England]] | coordinates = {{coord|52.98|-0.75|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=6 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Derbyshire]] | [[Leicestershire]] | [[Lincolnshire]] (part) | [[Northamptonshire]] | [[Nottinghamshire]] | [[Rutland]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authority]] | [[East Midlands Combined County Authority|East Midlands]] | [[Greater Lincolnshire Combined County Authority|Greater Lincolnshire CCA]] (part) }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 29 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 4 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://www.emcouncils.gov.uk/ |title=Our Work |website=East Midlands Councils |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[East Midlands Councils]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in the East Midlands|47 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 15811 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000004}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|4th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000004}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|8th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000004}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000004 |title=East Midlands Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.7% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.0% [[British Asians|Asian]] | 2.7% [[Black British people|Black]] | 2.4% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.3% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 45.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.0% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 4.3% [[Islam in England|Islam]] | 2.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 1.1% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.5% [[Religion in England|other]] | 5.9% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLF | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000004 | website = }} {{Politics of England}} The '''East Midlands''' is one of nine official [[regions of England]]. It comprises the eastern half of the area traditionally known as the [[Midlands]]. It consists of [[Derbyshire]], [[Leicestershire]], [[Lincolnshire]] (except for [[North Lincolnshire]] and [[North East Lincolnshire]]), [[Northamptonshire]], [[Nottinghamshire]], and [[Rutland]]. The region has a land area of {{convert|{{UK subdivision area|GSS=E12000004}}|km2|sqmi|0|abbr=on}}, with an estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000004}} in {{UK subdivision statistics year}}.<ref name="popstats" /> With a [[Global city#GaWC World Cities|sufficiency-level world city]] ranking, Nottingham is the only settlement in the region to be classified by the [[Globalization and World Cities Research Network]].<ref>{{Cite web|title=GaWC - The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|access-date=2022-01-25|website=www.lboro.ac.uk|archive-date=24 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=dead}}</ref> The main cities in the region are [[Derby, England|Derby]], [[Leicester]], [[Lincoln, England|Lincoln]] and [[Nottingham]]. The largest towns in these counties are [[Boston, England|Boston]], [[Chesterfield, Derbyshire|Chesterfield]], [[Coalville, Leicestershire|Coalville]], [[Corby]], [[Glossop]], [[Grantham]], [[Kettering]], [[Loughborough]], [[Newark-on-Trent]], [[Northampton]], [[Mansfield, England|Mansfield]], [[Oakham]], [[Swadlincote]] and [[Wellingborough]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 3ok8x0byva6eufcfhva1yvbpsg5aw8o 421257 421256 2026-10-13T10:43:58Z Memon2025 21315 /* */ 421257 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of England}} {{For-multi|the smaller area governed by the Mayor of the East Midlands|East Midlands (strategic authority area)|other uses}} {{Infobox settlement | name = East Midlands | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center |caption_align=center | image1 = All Saints Church (geograph 7247736).jpg | image2 = Market Street - geograph.org.uk - 1943313.jpg | image3 = Angel Row, Nottingham - geograph.org.uk - 3966223.jpg | image4 = Derby- down The Strand (geograph 6165291).jpg | image5 = Sherwood Forest (9536).jpg | image6 = Lincoln Cathedral from Castle Square - geograph.org.uk - 3643306.jpg | image7 = Rutland Water at Normanton.jpg | image8 = Mam Tor Castleton.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Northampton]]; [[Leicester]]; [[Nottingham]]; [[Derby, England|Derby]]; [[Sherwood Forest]]; [[Lincoln Cathedral]]; [[Rutland Water]]; [[Peak District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = East Midlands in England.svg | map_alt = | map_caption = East Midlands shown within [[England]] | coordinates = {{coord|52.98|-0.75|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=6 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Derbyshire]] | [[Leicestershire]] | [[Lincolnshire]] (part) | [[Northamptonshire]] | [[Nottinghamshire]] | [[Rutland]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authority]] | [[East Midlands Combined County Authority|East Midlands]] | [[Greater Lincolnshire Combined County Authority|Greater Lincolnshire CCA]] (part) }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 29 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 4 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://www.emcouncils.gov.uk/ |title=Our Work |website=East Midlands Councils |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[East Midlands Councils]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in the East Midlands|47 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 15811 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000004}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|4th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000004}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|8th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000004}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000004 |title=East Midlands Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.7% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.0% [[British Asians|Asian]] | 2.7% [[Black British people|Black]] | 2.4% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.3% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 45.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.0% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 4.3% [[Islam in England|Islam]] | 2.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 1.1% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.5% [[Religion in England|other]] | 5.9% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLF | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000004 | website = }} '''اوڀر مڊلينڊز''' (East Midlands) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ان ۾ روايتي طور تي مڊلينڊز جي نالي سان مشهور علائقي جو اوڀر اڌ شامل آهي. ان ۾ ڊربي شائر، ليسٽر شائر، لنڪن شائر (اتر لنڪن شائر ۽ نارٿ ايسٽ لنڪن شائر کانسواءِ)، نارٿمپٽن شائر، ناٽنگهم شائر ۽ رٽلينڊ شامل آهن. هن علائقي جو زميني علائقو 13,000 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 2022 ۾ 50,00,000 آهي. ڪافي سطح جي عالمي شهر جي درجه بندي سان، ناٽنگهم علائقي ۾ واحد آبادي آهي جنهن کي گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران درجه بندي ڪيو ويو آهي. خطي جا مکيه شهر ڊربي، ليسٽر، لنڪن ۽ ناٽنگهم آهن. انهن ڪائونٽين ۾ سڀ کان وڏا شهر بوسٽن، چيسٽر فيلڊ، ڪوئل ويل، ڪوربي، گلوسوپ، گرانٿم، ڪيٽرنگ، لافبورو، نيوارڪ-آن-ٽرينٽ، نارٿمپٽن، مينسفيلڊ، اوڪهم، سوڊلنڪوٽ ۽ ويلنگبورو آهن. The '''East Midlands''' is one of nine official [[regions of England]]. It comprises the eastern half of the area traditionally known as the [[Midlands]]. It consists of [[Derbyshire]], [[Leicestershire]], [[Lincolnshire]] (except for [[North Lincolnshire]] and [[North East Lincolnshire]]), [[Northamptonshire]], [[Nottinghamshire]], and [[Rutland]]. The region has a land area of {{convert|{{UK subdivision area|GSS=E12000004}}|km2|sqmi|0|abbr=on}}, with an estimated population {{UK subdivision population|GSS=E12000004}} in {{UK subdivision statistics year}}.<ref name="popstats" /> With a [[Global city#GaWC World Cities|sufficiency-level world city]] ranking, Nottingham is the only settlement in the region to be classified by the [[Globalization and World Cities Research Network]].<ref>{{Cite web|title=GaWC - The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|access-date=2022-01-25|website=www.lboro.ac.uk|archive-date=24 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=dead}}</ref> The main cities in the region are [[Derby, England|Derby]], [[Leicester]], [[Lincoln, England|Lincoln]] and [[Nottingham]]. The largest towns in these counties are [[Boston, England|Boston]], [[Chesterfield, Derbyshire|Chesterfield]], [[Coalville, Leicestershire|Coalville]], [[Corby]], [[Glossop]], [[Grantham]], [[Kettering]], [[Loughborough]], [[Newark-on-Trent]], [[Northampton]], [[Mansfield, England|Mansfield]], [[Oakham]], [[Swadlincote]] and [[Wellingborough]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] gmtd972jwiwshbnjijocezodldc3ffu 421258 421257 2026-10-13T10:45:38Z Memon2025 21315 /* */ 421258 wikitext text/x-wiki {{Short description|Region of England}} {{For-multi|the smaller area governed by the Mayor of the East Midlands|East Midlands (strategic authority area)|other uses}} {{Infobox settlement | name = East Midlands | type = [[Regions of England|Region]] | image = {{multiple image |border=infobox |perrow=2 |total_width=250 |align=center |caption_align=center | image1 = All Saints Church (geograph 7247736).jpg | image2 = Market Street - geograph.org.uk - 1943313.jpg | image3 = Angel Row, Nottingham - geograph.org.uk - 3966223.jpg | image4 = Derby- down The Strand (geograph 6165291).jpg | image5 = Sherwood Forest (9536).jpg | image6 = Lincoln Cathedral from Castle Square - geograph.org.uk - 3643306.jpg | image7 = Rutland Water at Normanton.jpg | image8 = Mam Tor Castleton.jpg }} | image_size = | alt = | caption = From top, left to right: [[Northampton]]; [[Leicester]]; [[Nottingham]]; [[Derby, England|Derby]]; [[Sherwood Forest]]; [[Lincoln Cathedral]]; [[Rutland Water]]; [[Peak District]] | image_flag = | flag_alt = | image_shield = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_type = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = East Midlands in England.svg | map_alt = | map_caption = East Midlands shown within [[England]] | coordinates = {{coord|52.98|-0.75|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Sovereign state]] | subdivision_name = [[United Kingdom]] | subdivision_type1 = [[Countries of the United Kingdom|Country]] | subdivision_name1 = [[England]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | established_title = [[Government Offices for the English regions|GO]] established | established_date = 1994 | established_title1 = [[Regional development agency|RDA]] established | established_date1 = 1998 | established_title2 = GO abolished | established_date2 = 2011 | established_title3 = RDA abolished | established_date3 = 31 March 2012 | named_for = | seat_type = | seat = | parts_type = Subdivisions | parts = {{Collapsible list |title=6 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[Derbyshire]] | [[Leicestershire]] | [[Lincolnshire]] (part) | [[Northamptonshire]] | [[Nottinghamshire]] | [[Rutland]] }} {{Collapsible list |title=2 [[combined authority]] | [[East Midlands Combined County Authority|East Midlands]] | [[Greater Lincolnshire Combined County Authority|Greater Lincolnshire CCA]] (part) }} {{Collapsible list |title=35 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 29 [[Non-metropolitan district|non-metropolitan]] in 4 [[non-metropolitan county|non-metropolitan counties]] }} <!-- Government --> | government_footnotes = <ref name="Leaders' board">{{cite web |url=https://www.emcouncils.gov.uk/ |title=Our Work |website=East Midlands Councils |access-date=10 August 2024}}</ref> | government_type = [[Local authority leaders' board]] | governing_body = [[East Midlands Councils]] | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = [[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s | leader_name4 = [[Parliamentary constituencies in the East Midlands|47 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_footnotes = <ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref> | area_total_km2 = 15811 | area_land_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000004}} | area_water_km2 = | area_rank = [[Regions of England#List of regions|4th]] <!-- of English regions --> <!-- Population --> | population_footnotes = <ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | population_as_of = {{UK subdivision statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000004}} | population_rank = [[Regions of England#List of regions|8th]] <!-- of English regions --> | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000004}} | population_demonym = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000004 |title=East Midlands Region |access-date=14 August 2023}}</ref> | demographics1_title1 = [[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 85.7% [[White people in the United Kingdom|White]] | 8.0% [[British Asians|Asian]] | 2.7% [[Black British people|Black]] | 2.4% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|Mixed]] | 1.3% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Religion in England|Religion]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 45.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 40.0% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 4.3% [[Islam in England|Islam]] | 2.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 1.1% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.5% [[Religion in England|other]] | 5.9% not stated }} | time_zone1 = [[Greenwich Mean Time|GMT]] | utc_offset1 = +0 | time_zone1_DST = [[British Summer Time|BST]] | utc_offset1_DST = +1 <!-- Codes --> | postal_code_type = [[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]] | postal_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]] | area_code = | iso_code = | custom_label1_sec1 = [[International Territorial Level|ITL code]] | custom_data1_sec1 = TLF | custom_label2_sec1 = [[GSS coding system|GSS code]] | custom_data2_sec1 = E12000004 | website = }} '''اوڀر مڊلينڊز''' (East Midlands) [[انگلينڊ]] جي نو [[انگلينڊ جا خطا|سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي. ان ۾ روايتي طور تي مڊلينڊز جي نالي سان مشهور علائقي جو اوڀر اڌ شامل آهي. ان ۾ ڊربي شائر، ليسٽر شائر، لنڪن شائر (اتر لنڪن شائر ۽ نارٿ ايسٽ لنڪن شائر کانسواءِ)، نارٿمپٽن شائر، ناٽنگهم شائر ۽ رٽلينڊ شامل آهن. هن علائقي جو زميني علائقو 13,000 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن جي اندازي مطابق آبادي 2022 ۾ 50,00,000 آهي. ڪافي سطح جي عالمي شهر جي درجه بندي سان، ناٽنگهم علائقي ۾ واحد آبادي آهي جنهن کي گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران درجه بندي ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=GaWC - The World According to GaWC 2020|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|access-date=2022-01-25|website=www.lboro.ac.uk|archive-date=24 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=dead}}</ref> خطي جا مکيه شهر ڊربي، ليسٽر، لنڪن ۽ ناٽنگهم آهن. انهن ڪائونٽين ۾ سڀ کان وڏا شهر بوسٽن، چيسٽر فيلڊ، ڪوئل ويل، ڪوربي، گلوسوپ، گرانٿم، ڪيٽرنگ، لافبورو، نيوارڪ-آن-ٽرينٽ، نارٿمپٽن، مينسفيلڊ، اوڪهم، سوڊلنڪوٽ ۽ ويلنگبورو آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] j3sxueiakgdmwqu5tv1c6o7aw7up41y 0 104142 421211 2026-10-13T06:51:15Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1377525239|Yorkshire and the Humber]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 421211 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=يارڪشائر ۽ همبر<br> Yorkshire and the Humber|type=[[انگلينڊ جا علائقا|علائقو]]|image_size=|alt=|caption=From top, left to right: [[Sheffield]]; [[Kingston upon Hull|Hull]]; [[Leeds]]; [[Bradford]]; [[Piece Hall]]; [[North York Moors|The Moors]]; [[Ribblehead Viaduct]] in [[Yorkshire Dales|The Dales]]|image_flag=|flag_alt=|image_shield=|shield_alt=|shield_link=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=|blank_emblem_link=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=Yorkshire and the Humber in England.svg|map_alt=|map_caption=Yorkshire and the Humber shown within [[England]]|coordinates={{coord|53|34|N|1|12|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name={{flag|UK}}|subdivision_type1=[[Countries of the United Kingdom|Country]]|subdivision_name1=[[انگلينڊ]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|established_title=[[Government Offices for the English regions|GO]] established|established_date=1994|established_title1=[[Regional development agency|RDA]] established|established_date1=1998|established_title2=GO abolished|established_date2=2011|established_title3=RDA abolished|established_date3=31 March 2012|named_for=|seat_type=|seat=|parts_type=Subdivisions|parts={{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[East Riding of Yorkshire]] | [[Lincolnshire]] (part) | [[North Yorkshire]] (part) | [[South Yorkshire]] | [[West Yorkshire]] }} {{Collapsible list |title=5 [[Combined authority|combined authorities]] | [[South Yorkshire Mayoral Combined Authority|South Yorkshire]] | [[West Yorkshire Combined Authority|West Yorkshire]] | [[York and North Yorkshire Combined Authority|York and North Yorkshire]] | [[Hull and East Yorkshire Combined Authority|Hull and East Yorkshire]] | [[Greater Lincolnshire Combined County Authority|Greater Lincolnshire CCA]] (part) }} {{Collapsible list |title=15 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 9 [[Metropolitan borough|metropolitan]] }} <!-- Government -->|government_footnotes=|government_type=|governing_body=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=[[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s|leader_name4=[[Parliamentary constituencies in Yorkshire and the Humber|54 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->|area_footnotes=<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref>|area_total_km2=15560|area_land_km2={{UK subdivision area|GSS=E12000003}}|area_water_km2=|area_rank=[[Regions of England#List of regions|5th]] <!-- of English regions --> <!-- Population -->|population_footnotes=<ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref>|population_as_of={{UK subdivision statistics year}}|population_total={{UK subdivision population|GSS=E12000003}}|population_rank=[[Regions of England#List of regions|7th]] <!-- of English regions -->|population_density_km2={{UK subdivision density|GSS=E12000003}}|population_demonym=<!-- demographics (section 1) -->|demographics_type1=Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span>|demographics1_footnotes=<ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000003 |title=Yorkshire and the Humber Region |access-date=14 August 2023}}</ref>|demographics1_title1=[[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]|demographics_type2=Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span>|demographics2_footnotes=<ref name="2021 Nomis"/>|demographics2_title1=[[Religion in England|Religion]]|demographics2_info1={{Collapsible list | 44.9% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 39.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 8.1% [[Islam in England|Islam]] | 0.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.7% not stated }}|utc_offset1=+0|utc_offset1_DST=+1 <!-- Codes -->|postal_code_type=[[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]]|postal_code=|area_code_type=[[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]]|area_code=|iso_code=|website=}} '''يارڪشائر ۽ همبر''' (Yorkshire and the Humber) انگ اکر جي مقصدن لاءِ آئي ٽي ايل جي پهرين سطح تي [[انگلينڊ جا علائقا|انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي.{{Efn|ITL replaced [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] and followed the same definitions of its predecessor until 2023}} اهو ٽن علائقن مان هڪ آهي جيڪا اتر اولهه انگلينڊ ۽ اتر اوڀر انگلينڊ علائقن سان گڏ، اتر انگلينڊ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي [[يارڪشائر]] علائقي کي ڍڪيندا ھئا. يارڪشائر ۽ همبر يارڪشائر جي ايسٽ رائيڊنگ ڪائونٽين، [[نارٿ يارڪ شائر|نارٿ يارڪشائر]] (ٽيز وادي جي علائقن کي ڇڏي جيڪي اتر اوڀر انگلينڊ جو حصو آهي)، [[ڏکڻ يارڪشائر|سائوٿ يارڪشائر]]، [[اولهه يارڪشائر|ويسٽ يارڪشائر]] ۽ لنڪن شائر ڪائونٽي مان نارٿ لنڪن شائر ۽ نارٿ ايسٽ لنڪن شائر (باقي ڪائونٽي ايسٽ مڊلينڊز اندر آهي) ضلعن تي مشتمل آهي. 2021ع ۾ يارڪشائر ۽ همبر جي آبادي 5,480,774 هئي جنهن ۾ سڀ کان وڏيون آباديون ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، هل (Hull) ۽ [[يارڪ]] هيون. 9qn6ar2yke6zfbn2qp2cpisgsmesfr1 421212 421211 2026-10-13T06:51:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 421212 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=يارڪشائر ۽ همبر<br> Yorkshire and the Humber|type=[[انگلينڊ جا علائقا|علائقو]]|image_size=|alt=|caption=From top, left to right: [[Sheffield]]; [[Kingston upon Hull|Hull]]; [[Leeds]]; [[Bradford]]; [[Piece Hall]]; [[North York Moors|The Moors]]; [[Ribblehead Viaduct]] in [[Yorkshire Dales|The Dales]]|image_flag=|flag_alt=|image_shield=|shield_alt=|shield_link=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=|blank_emblem_link=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=Yorkshire and the Humber in England.svg|map_alt=|map_caption=Yorkshire and the Humber shown within [[England]]|coordinates={{coord|53|34|N|1|12|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name={{flag|UK}}|subdivision_type1=[[Countries of the United Kingdom|Country]]|subdivision_name1=[[انگلينڊ]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|established_title=[[Government Offices for the English regions|GO]] established|established_date=1994|established_title1=[[Regional development agency|RDA]] established|established_date1=1998|established_title2=GO abolished|established_date2=2011|established_title3=RDA abolished|established_date3=31 March 2012|named_for=|seat_type=|seat=|parts_type=Subdivisions|parts={{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[East Riding of Yorkshire]] | [[Lincolnshire]] (part) | [[North Yorkshire]] (part) | [[South Yorkshire]] | [[West Yorkshire]] }} {{Collapsible list |title=5 [[Combined authority|combined authorities]] | [[South Yorkshire Mayoral Combined Authority|South Yorkshire]] | [[West Yorkshire Combined Authority|West Yorkshire]] | [[York and North Yorkshire Combined Authority|York and North Yorkshire]] | [[Hull and East Yorkshire Combined Authority|Hull and East Yorkshire]] | [[Greater Lincolnshire Combined County Authority|Greater Lincolnshire CCA]] (part) }} {{Collapsible list |title=15 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 9 [[Metropolitan borough|metropolitan]] }} <!-- Government -->|government_footnotes=|government_type=|governing_body=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=[[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s|leader_name4=[[Parliamentary constituencies in Yorkshire and the Humber|54 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->|area_footnotes=<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref>|area_total_km2=15560|area_land_km2={{UK subdivision area|GSS=E12000003}}|area_water_km2=|area_rank=[[Regions of England#List of regions|5th]] <!-- of English regions --> <!-- Population -->|population_footnotes=<ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref>|population_as_of={{UK subdivision statistics year}}|population_total={{UK subdivision population|GSS=E12000003}}|population_rank=[[Regions of England#List of regions|7th]] <!-- of English regions -->|population_density_km2={{UK subdivision density|GSS=E12000003}}|population_demonym=<!-- demographics (section 1) -->|demographics_type1=Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span>|demographics1_footnotes=<ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000003 |title=Yorkshire and the Humber Region |access-date=14 August 2023}}</ref>|demographics1_title1=[[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]|demographics_type2=Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span>|demographics2_footnotes=<ref name="2021 Nomis"/>|demographics2_title1=[[Religion in England|Religion]]|demographics2_info1={{Collapsible list | 44.9% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 39.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 8.1% [[Islam in England|Islam]] | 0.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.7% not stated }}|utc_offset1=+0|utc_offset1_DST=+1 <!-- Codes -->|postal_code_type=[[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]]|postal_code=|area_code_type=[[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]]|area_code=|iso_code=|website=}} '''يارڪشائر ۽ همبر''' (Yorkshire and the Humber) انگ اکر جي مقصدن لاءِ آئي ٽي ايل جي پهرين سطح تي [[انگلينڊ جا علائقا|انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي.{{Efn|ITL replaced [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] and followed the same definitions of its predecessor until 2023}} اهو ٽن علائقن مان هڪ آهي جيڪا اتر اولهه انگلينڊ ۽ اتر اوڀر انگلينڊ علائقن سان گڏ، اتر انگلينڊ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي [[يارڪشائر]] علائقي کي ڍڪيندا ھئا. يارڪشائر ۽ همبر يارڪشائر جي ايسٽ رائيڊنگ ڪائونٽين، [[نارٿ يارڪ شائر|نارٿ يارڪشائر]] (ٽيز وادي جي علائقن کي ڇڏي جيڪي اتر اوڀر انگلينڊ جو حصو آهي)، [[ڏکڻ يارڪشائر|سائوٿ يارڪشائر]]، [[اولهه يارڪشائر|ويسٽ يارڪشائر]] ۽ لنڪن شائر ڪائونٽي مان نارٿ لنڪن شائر ۽ نارٿ ايسٽ لنڪن شائر (باقي ڪائونٽي ايسٽ مڊلينڊز اندر آهي) ضلعن تي مشتمل آهي. 2021ع ۾ يارڪشائر ۽ همبر جي آبادي 5,480,774 هئي جنهن ۾ سڀ کان وڏيون آباديون ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، هل (Hull) ۽ [[يارڪ]] هيون. [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 80pvz0tj8c4tdxj3t29yf8c3x5tjzzm 421213 421212 2026-10-13T06:53:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 421213 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=يارڪشائر ۽ همبر<br> Yorkshire and the Humber|type=[[انگلينڊ جا علائقا|علائقو]]|image_size=|alt=|caption=From top, left to right: [[Sheffield]]; [[Kingston upon Hull|Hull]]; [[Leeds]]; [[Bradford]]; [[Piece Hall]]; [[North York Moors|The Moors]]; [[Ribblehead Viaduct]] in [[Yorkshire Dales|The Dales]]|image_flag=|flag_alt=|image_shield=|shield_alt=|shield_link=|image_blank_emblem=|blank_emblem_size=|blank_emblem_type=|blank_emblem_link=|etymology=|nickname=|motto=|image_map=Yorkshire and the Humber in England.svg|map_alt=|map_caption=Yorkshire and the Humber shown within [[England]]|coordinates={{coord|53|34|N|1|12|W|region:GB-ENG_type:adm1st|display=inline,title}}|subdivision_type=[[Sovereign state]]|subdivision_name={{flag|UK}}|subdivision_type1=[[Countries of the United Kingdom|Country]]|subdivision_name1=[[انگلينڊ]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|subdivision_type3=|subdivision_name3=|subdivision_type4=|subdivision_name4=|established_title=[[Government Offices for the English regions|GO]] established|established_date=1994|established_title1=[[Regional development agency|RDA]] established|established_date1=1998|established_title2=GO abolished|established_date2=2011|established_title3=RDA abolished|established_date3=31 March 2012|named_for=|seat_type=|seat=|parts_type=Subdivisions|parts={{Collapsible list |title=5 [[Ceremonial counties of England|counties]] | [[East Riding of Yorkshire]] | [[Lincolnshire]] (part) | [[North Yorkshire]] (part) | [[South Yorkshire]] | [[West Yorkshire]] }} {{Collapsible list |title=5 [[Combined authority|combined authorities]] | [[South Yorkshire Mayoral Combined Authority|South Yorkshire]] | [[West Yorkshire Combined Authority|West Yorkshire]] | [[York and North Yorkshire Combined Authority|York and North Yorkshire]] | [[Hull and East Yorkshire Combined Authority|Hull and East Yorkshire]] | [[Greater Lincolnshire Combined County Authority|Greater Lincolnshire CCA]] (part) }} {{Collapsible list |title=15 [[Districts of England|districts]] | 6 [[Unitary authorities of England|unitary]] | 9 [[Metropolitan borough|metropolitan]] }} <!-- Government -->|government_footnotes=|government_type=|governing_body=|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|leader_title2=|leader_name2=|leader_title3=|leader_name3=|leader_title4=[[Member of Parliament (United Kingdom)|MP]]s|leader_name4=[[Parliamentary constituencies in Yorkshire and the Humber|54 MPs]] (of 650) <!-- Area --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->|area_footnotes=<ref name="ONS Standard Area Measurement">{{cite web |url=https://geoportal.statistics.gov.uk/datasets/ons::standard-area-measurements-latest-for-administrative-areas-in-the-united-kingdom/about |title=Standard Area Measurements (Latest) for Administrative Areas in the United Kingdom |date=24 April 2024 |website=[[ONS Open Geography Portal|Open Geography Portal]] |publisher=Office for National Statistics |access-date=6 May 2024 }}</ref>|area_total_km2=15560|area_land_km2={{UK subdivision area|GSS=E12000003}}|area_water_km2=|area_rank=[[Regions of England#List of regions|5th]] <!-- of English regions --> <!-- Population -->|population_footnotes=<ref name="popstats">{{UK subdivision statistics citation}}</ref>|population_as_of={{UK subdivision statistics year}}|population_total={{UK subdivision population|GSS=E12000003}}|population_rank=[[Regions of England#List of regions|7th]] <!-- of English regions -->|population_density_km2={{UK subdivision density|GSS=E12000003}}|population_demonym=<!-- demographics (section 1) -->|demographics_type1=Ethnicity <span style="font-weight:normal;">([[2021 United Kingdom census|2021]])</span>|demographics1_footnotes=<ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000003 |title=Yorkshire and the Humber Region |access-date=14 August 2023}}</ref>|demographics1_title1=[[Ethnic groups in the United Kingdom|Ethnic groups]]|demographics_type2=Religion <span style="font-weight:normal;">(2021)</span>|demographics2_footnotes=<ref name="2021 Nomis"/>|demographics2_title1=[[Religion in England|Religion]]|demographics2_info1={{Collapsible list | 44.9% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] | 39.4% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] | 8.1% [[Islam in England|Islam]] | 0.5% [[Hinduism in England|Hinduism]] | 0.4% [[Sikhism in England|Sikhism]] | 0.3% [[Buddhism in England|Buddhism]] | 0.2% [[History of the Jews in England|Judaism]] | 0.4% [[Religion in England|other]] | 5.7% not stated }}|utc_offset1=+0|utc_offset1_DST=+1 <!-- Codes -->|postal_code_type=[[Postcodes in the United Kingdom|Postcode areas]]|postal_code=|area_code_type=[[Telephone numbers in the United Kingdom|Dialling codes]]|area_code=|iso_code=|website=}} '''يارڪشائر ۽ همبر''' (Yorkshire and the Humber) انگ اکر جي مقصدن لاءِ آئي ٽي ايل جي پهرين سطح تي [[انگلينڊ جا علائقا|انگلينڊ جي نو سرڪاري علائقن]] مان هڪ آهي.{{Efn|ITL replaced [[Nomenclature of Territorial Units for Statistics|NUTS]] and followed the same definitions of its predecessor until 2023}} اهو ٽن علائقن مان هڪ آهي جيڪا اتر اولهه انگلينڊ ۽ اتر اوڀر انگلينڊ علائقن سان گڏ، اتر انگلينڊ ۽ تاريخي ۽ ثقافتي [[يارڪشائر]] علائقي کي ڍڪيندا ھئا. يارڪشائر ۽ همبر يارڪشائر جي ايسٽ رائيڊنگ ڪائونٽين، [[نارٿ يارڪ شائر|نارٿ يارڪشائر]] (ٽيز وادي جي علائقن کي ڇڏي جيڪي اتر اوڀر انگلينڊ جو حصو آهي)، [[ڏکڻ يارڪشائر|سائوٿ يارڪشائر]]، [[اولهه يارڪشائر|ويسٽ يارڪشائر]] ۽ لنڪن شائر ڪائونٽي مان نارٿ لنڪن شائر ۽ نارٿ ايسٽ لنڪن شائر (باقي ڪائونٽي ايسٽ مڊلينڊز اندر آهي) ضلعن تي مشتمل آهي. 2021ع ۾ يارڪشائر ۽ همبر جي آبادي 5,480,774 هئي جنهن ۾ سڀ کان وڏيون آباديون ليڊز، شيفيلڊ، بريڊفورڊ، هل (Hull) ۽ [[يارڪ]] هيون. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر]] [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] ic6cojpdohly84qopu66wur06kgik6s 14 104143 421214 2026-10-13T06:54:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 421214 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] boav5bxwxlqn8jtifcw9u31zaeo4t4g 14 104144 421219 2026-10-13T06:58:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 421219 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] boav5bxwxlqn8jtifcw9u31zaeo4t4g 14 104145 421221 2026-10-13T07:03:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 421221 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] boav5bxwxlqn8jtifcw9u31zaeo4t4g 14 104146 421223 2026-10-13T07:04:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 421223 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] boav5bxwxlqn8jtifcw9u31zaeo4t4g 14 104147 421225 2026-10-13T07:06:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 421225 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] boav5bxwxlqn8jtifcw9u31zaeo4t4g 14 104148 421226 2026-10-13T07:07:25Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] 421226 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جا علائقا]] boav5bxwxlqn8jtifcw9u31zaeo4t4g 14 104149 421244 2026-10-13T09:26:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1312ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] 421244 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1312ع]] [[زمرو:پيدائش بلحاظ سال]] ae4242xa90rf7zil1wgfbfkfoqt65p5 14 104150 421245 2026-10-13T09:27:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] 421245 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] a7i9c91bkswi6dxxtyjo3snoiem5ckk 14 104151 421246 2026-10-13T09:29:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1377ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 421246 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1377ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 2ktuf3wkv5bsm5egds9o0wxc51i5o0a 14 104152 421247 2026-10-13T09:30:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] 421247 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چوڏهين صدي جا سال]] a7i9c91bkswi6dxxtyjo3snoiem5ckk