ا

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>ا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6188</id>
    <revision>
      <id>422260</id>
      <parentid>361402</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14572" sha1="brfnmjwt3swzcgefcahaaojmd47157x" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي عربي-فارسي الفابيٽ جو پهريون اکر}}

[[فائل:01-Alif.svg|thumb|left|110px|الف (ا) جي شڪل]]
[[فائل:Sindhi alphabet.png|thumb|300px|سنڌي الفابيٽ جو چارٽ، جنهن ۾ الف پهريون اکر آهي.]]

'''الف''' ('''ا''') [[سنڌي ٻولي]] جي عربي-سنڌي رسم الخط جو پهريون اکر آهي. اهو [[عربي الفابيٽ]]، [[فارسي الفابيٽ]] ۽ [[اردو الفابيٽ]] ۾ پڻ پهرين حيثيت رکي ٿو. سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ 52 اکر آهن، جنهن جي موجوده بنيادي ترتيب کي 1853ع ۾ سرڪاري طور معياربند ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Sindhi
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

الف جو تعلق قديم سامي رسم الخطن جي پهرين اکر سان آهي. [[فينيقي الفابيٽ]] ۾ ان جي صورت 𐤀، [[عبراني الفابيٽ]] ۾ א، [[آرامي الفابيٽ]] ۾ 𐡀 ۽ [[سرياني الفابيٽ]] ۾ ܐ آهي. عربي رسم الخط ۾ اهو ا جي صورت اختيار ڪري ٿو.

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي عددي قيمت '''هڪ (1)''' آهي. سنڌي صوفيانه ادب ۾ الف کي [[الله]] جي نالي، وحدانيت ۽ معرفت جي علامت طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ حيثيت ==

سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي بنياد واري رسم الخط ۾ الف پهريون اکر آهي. سنڌيءَ ۾ هن اکر جو استعمال لفظن جي شروعات، وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. الف جو بنيادي ڪم مصوتي آوازن جي نمائندگي ۽ لفظ جي شروعات ۾ مصوتن لاءِ لکڻيءَ جو بنياد مهيا ڪرڻ آهي.

سنڌيءَ جي 52 اکرن واري رسم الخط ۾ ڪيترائي اهڙا اکر به شامل آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن کي ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ ٻ، ڄ، ڏ، ڳ، ڻ ۽ ڙ.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;

=== الف جون صورتون ===

الف جي بنيادي شڪل '''ا''' آهي. ان سان مد يا همزي جهڙيون نشانيون ملڻ سان مختلف صورتون ٺهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف جون اهم صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#244C91;&quot; | صورت
! style=&quot;background:#E9E0F8; color:#573B84;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#DDF2E7; color:#246547;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F2F7FF;&quot; | ا
| سادو الف
| الف جي بنيادي شڪل
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F9F2FF;&quot; | آ
| الف ممدوده يا الف مددار
| مٿان مد واري نشاني
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F1FAF4;&quot; | أ
| همزي وارو الف
| الف جي مٿان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#FFF7EB;&quot; | إ
| هيٺان همزي وارو الف
| الف جي هيٺان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F4F5FC;&quot; | ٱ
| الف وصل
| عربي املا ۾ وصل جي نشانيءَ وارو الف
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F8F2FC;&quot; | ى
| الف مقصوره
| عربيءَ ۾ لفظ جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ خاص صورت
|}

مٿيون جدول عربي بنياد واري رسم الخط ۾ الف جون لاڳاپيل صورتون ڏيکاري ٿو. انهن مان هر صورت کي سنڌيءَ جي 52 اکرن واري بنيادي الفابيٽ ۾ الڳ اکر شمار نٿو ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;&gt;{{cite web
 |title=Arabic: Unicode Character Code Charts
 |url=https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لکڻ جو طريقو ==

[[فائل:Alif forms with line.svg|thumb|left|120px|الف جي اڪيلي ۽ لفظ سان ڳنڍيل صورتن جو نمونو.]]

الف عربي-سنڌي رسم الخط ۾ ساڄي پاسي واري اڳئين اکر سان ڳنڍجي سگهي ٿو، پر پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نٿو ڳنڍجي. انهيءَ سبب هن جون بنيادي طور ٻه ڳنڍجندڙ صورتون آهن: اڪيلي صورت ۽ آخري صورت.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; padding:8px;&quot; | الف جون لکت واريون صورتون
|-
! style=&quot;background:#E5EFFB;&quot; | اڪيلي صورت
! style=&quot;background:#E8F4ED;&quot; | آخري صورت
|-
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ا
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ـا
|}

الف پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نه ڳنڍجڻ سبب عام ڳنڍجندڙ اکرن وانگر وچين ۽ شروعاتي ڳنڍيل صورتون نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== صوتياتي خصوصيتون ==

الف جي صوتياتي حيثيت کي [[همزو]] ۽ [[مصوت]] کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== مصوتي آواز ===

سنڌي ٻوليءَ ۾ الف ڊگهي /aː/ آواز جي لکڻيءَ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* بابا
* سلام
* ڪتاب
* بازار

لفظ جي شروعات ۾ الف تي زبر، زير يا پيش جهڙيون حرڪتون مختصر مصوتن جي نمائندگي ڪري سگهن ٿيون:

* اَ — زبر سان
* اِ — زير سان
* اُ — پيش سان

الف مددار '''آ''' عام طور لفظ جي شروعات ۾ ڊگهي /aː/ آواز لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* آب
* آسمان
* آچار

=== الف ۽ همزي ۾ فرق ===

[[همزو]] (ء) بنيادي طور حنجري بندش، يعني [[Glottal stop|گلوٽل اسٽاپ]] /ʔ/ سان لاڳاپيل نشاني آهي. الف ڪڏهن همزي جي لکڻيءَ لاءِ بنياد بڻجي ٿو، جيئن '''أ''' ۽ '''إ''' ۾.

سنڌيءَ ۾ همزي جو استعمال لفظن جي بناوت ۽ مصوتن جي ميل سان پڻ لاڳاپيل آهي. انهيءَ ڪري الف ۽ همزي کي هر حالت ۾ هڪ ئي اکر يا هڪ ئي آواز قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== تاريخي ارتقا ==

الف جي تاريخ قديم سامي رسم الخطن تائين پهچي ٿي. لسانيات جي تحقيق موجب، فينيقي اکر 𐤀 جي شڪل جو تعلق هڪ قديم تصويري نشاني سان هو، جنهن کي ڍڳي جي مٿي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

قديم سامي ٻولين ۾ هن اکر جي نالي جو تعلق ڍڳي جي معنيٰ رکندڙ لفظ سان هو. پوءِ مختلف رسم الخطن ۾ هن جون شڪليون ۽ صوتياتي ڪم تبديل ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Goldwasser
 |first=Orly
 |title=How the Alphabet Was Born from Hieroglyphs
 |journal=Biblical Archaeology Review
 |volume=36
 |issue=2
 |year=2010
 |pages=40–53
 |language=en
 |url=https://www.academia.edu/6916402
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف رسم الخطن ۾ الف ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | سامي ۽ ٻين لاڳاپيل رسم الخطن ۾ الف جون صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | رسم الخط
! style=&quot;background:#E9E0F8;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#DDF2E7;&quot; | نالو
|-
| فينيقي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐤀
| الف / Aleph
|-
| آرامي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐡀
| آلاپ
|-
| عبراني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | א
| الف / Alef
|-
| سرياني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ܐ
| آلاپ
|-
| عربي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| سنڌي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| يوناني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | Α
| الفا
|-
| لاطيني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | A
| اي
|}

يوناني الفا ۽ لاطيني A جي تاريخي ارتقا پڻ قديم فينيقي اکر سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;/&gt;

== حساب ابجد ==

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي قيمت '''1''' آهي. ابجد جي روايتي ترتيب ۾ الف کان پوءِ ب، ج ۽ د اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:8px;&quot; | ابجد جا شروعاتي اکر
|-
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | قيمت
|-
| ا || 1
|-
| ب || 2
|-
| ج || 3
|-
| د || 4
|-
| ه || 5
|}

ابجد جي هن عددي ترتيب جو استعمال تاريخي طور مختلف علمي، ادبي ۽ رمزي روايتن ۾ ٿيندو رهيو آهي.

== سنڌي صوفي ادب ۾ الف ==

سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ الف کي خاص علامتي اهميت حاصل آهي. اهو اکر الله جي نالي جو پهريون اکر هئڻ سبب [[توحيد]]، وحدت ۽ روحاني معرفت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ الف سکڻ ۽ ٻين علمن جي ظاهري گهڻائيءَ کان مٿانهون ٿيڻ جو تصور ملي ٿو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ لکي ٿو ته سنڌي صوفين الف کي علم جي شروعات ۽ انتها جي علامت سمجهيو. هن شاهه عبداللطيف جي [[سر يمن ڪلياڻ]] واري هڪ بيت جو انگريزي ترجمو پڻ ڏنو آهي، جنهن ۾ الف سکڻ، ٻيا سبق وسارڻ ۽ دل کي پاڪ ڪرڻ جو پيغام آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف ===

شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف جو تصور ظاهري تعليم جي مخالفت بدران باطني معرفت ۽ دل جي پاڪيزگيءَ سان لاڳاپيل آهي.

صوفيانه تعبير موجب، الف وحدت جي نشاني آهي، جڏهن ته اکرن ۽ لفظن جي گهڻائي ڪثرت جي علامت بڻجي ٿي. اهڙي طرح الف مان وحدت ۽ ڪثرت جي روحاني نسبت سمجهائي ويندي آهي.

سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي هڪ اشاعت ۾ شاهه عبداللطيف جي شروعاتي تعليم سان لاڳاپيل روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، جنهن موجب هن الف پڙهڻ سان گڏ الله جو نالو ورتو. هن روايت کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل واقعي بدران سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLatif&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai: A Brief Life Sketch
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/read/13
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== الف مقصوره ۽ الف خنجريه ==

'''الف مقصوره''' (ى) عربيءَ ۾ هڪ خاص حرفي صورت آهي، جيڪا عام طور لفظ جي آخر ۾ ايندي آهي. ان جي شڪل بنا نقطن واري ي جهڙي هوندي آهي، پر ان جي صوتياتي حيثيت ڊگهي الف سان لاڳاپيل آهي.

'''الف خنجريه''' (ٰ) هڪ ننڍڙي عمودي نشاني آهي، جيڪا بعض عربي ۽ قرآني لفظن ۾ ڊگهي مصوت جي نشاندهي ڪندي آهي. مثال طور ''هٰذا'' ۽ ''موسىٰ'' جهڙن لفظن جي خاص املائي صورتن ۾ اها ڏسي سگهجي ٿي.

الف مقصوره ۽ الف خنجريه کي هڪ ئي شيءِ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== ڪمپيوٽر ۽ يونيڪوڊ ==

ڪمپيوٽرن ۾ الف ۽ ان سان لاڳاپيل مختلف صورتن کي [[يونيڪوڊ]] جا جدا جدا ڪوڊ ڏنل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف ۽ لاڳاپيل نشانين جا يونيڪوڊ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | نشاني
! style=&quot;background:#EAE1F8;&quot; | يونيڪوڊ
! style=&quot;background:#DDF2E8;&quot; | سرڪاري انگريزي نالو
|-
| ا || U+0627 || ARABIC LETTER ALEF
|-
| آ || U+0622 || ARABIC LETTER ALEF WITH MADDA ABOVE
|-
| أ || U+0623 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA ABOVE
|-
| إ || U+0625 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA BELOW
|-
| ء || U+0621 || ARABIC LETTER HAMZA
|-
| ٱ || U+0671 || ARABIC LETTER ALEF WASLA
|-
| ى || U+0649 || ARABIC LETTER ALEF MAKSURA
|-
| ٰ || U+0670 || ARABIC LETTER SUPERSCRIPT ALEF
|}

اهي ڪوڊ Unicode Consortium جي عربي رسم الخط واري سرڪاري فهرست مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ ترتيب ==

سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ الف پهريون اکر آهي. ان کان پوءِ ب ۽ ٻ اچن ٿا.

{{سنڌي الف ب}}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي الفابيٽ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[همزو]]
* [[الف ممدوده]]
* [[الف مقصوره]]
* [[حساب ابجد]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سر يمن ڪلياڻ]]
* [[عربي الفابيٽ]]
* [[فينيقي الفابيٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ Encyclopaedia Iranica: Sindhi]
* [https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/ Unicode Consortium: Arabic characters]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:01-Alif.svg Wikimedia Commons: الف جي شڪل]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_alphabet.png Wikimedia Commons: سنڌي الفابيٽ]

[[زمرو:سنڌي اکر]]
[[زمرو:سنڌي الفابيٽ]]
[[زمرو:عربي رسم الخط]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>brfnmjwt3swzcgefcahaaojmd47157x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422261</id>
      <parentid>422260</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14571" sha1="inbx7c94nne72dilelxex271iuyp5ge" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي عربي-فارسي الفابيٽ جو پهريون اکر}}

[[فائل:01-Alif.svg|thumb|left|10px|الف (ا) جي شڪل]]
[[فائل:Sindhi alphabet.png|thumb|300px|سنڌي الفابيٽ جو چارٽ، جنهن ۾ الف پهريون اکر آهي.]]

'''الف''' ('''ا''') [[سنڌي ٻولي]] جي عربي-سنڌي رسم الخط جو پهريون اکر آهي. اهو [[عربي الفابيٽ]]، [[فارسي الفابيٽ]] ۽ [[اردو الفابيٽ]] ۾ پڻ پهرين حيثيت رکي ٿو. سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ 52 اکر آهن، جنهن جي موجوده بنيادي ترتيب کي 1853ع ۾ سرڪاري طور معياربند ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Sindhi
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

الف جو تعلق قديم سامي رسم الخطن جي پهرين اکر سان آهي. [[فينيقي الفابيٽ]] ۾ ان جي صورت 𐤀، [[عبراني الفابيٽ]] ۾ א، [[آرامي الفابيٽ]] ۾ 𐡀 ۽ [[سرياني الفابيٽ]] ۾ ܐ آهي. عربي رسم الخط ۾ اهو ا جي صورت اختيار ڪري ٿو.

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي عددي قيمت '''هڪ (1)''' آهي. سنڌي صوفيانه ادب ۾ الف کي [[الله]] جي نالي، وحدانيت ۽ معرفت جي علامت طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ حيثيت ==

سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي بنياد واري رسم الخط ۾ الف پهريون اکر آهي. سنڌيءَ ۾ هن اکر جو استعمال لفظن جي شروعات، وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. الف جو بنيادي ڪم مصوتي آوازن جي نمائندگي ۽ لفظ جي شروعات ۾ مصوتن لاءِ لکڻيءَ جو بنياد مهيا ڪرڻ آهي.

سنڌيءَ جي 52 اکرن واري رسم الخط ۾ ڪيترائي اهڙا اکر به شامل آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن کي ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ ٻ، ڄ، ڏ، ڳ، ڻ ۽ ڙ.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;

=== الف جون صورتون ===

الف جي بنيادي شڪل '''ا''' آهي. ان سان مد يا همزي جهڙيون نشانيون ملڻ سان مختلف صورتون ٺهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف جون اهم صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#244C91;&quot; | صورت
! style=&quot;background:#E9E0F8; color:#573B84;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#DDF2E7; color:#246547;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F2F7FF;&quot; | ا
| سادو الف
| الف جي بنيادي شڪل
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F9F2FF;&quot; | آ
| الف ممدوده يا الف مددار
| مٿان مد واري نشاني
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F1FAF4;&quot; | أ
| همزي وارو الف
| الف جي مٿان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#FFF7EB;&quot; | إ
| هيٺان همزي وارو الف
| الف جي هيٺان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F4F5FC;&quot; | ٱ
| الف وصل
| عربي املا ۾ وصل جي نشانيءَ وارو الف
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F8F2FC;&quot; | ى
| الف مقصوره
| عربيءَ ۾ لفظ جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ خاص صورت
|}

مٿيون جدول عربي بنياد واري رسم الخط ۾ الف جون لاڳاپيل صورتون ڏيکاري ٿو. انهن مان هر صورت کي سنڌيءَ جي 52 اکرن واري بنيادي الفابيٽ ۾ الڳ اکر شمار نٿو ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;&gt;{{cite web
 |title=Arabic: Unicode Character Code Charts
 |url=https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لکڻ جو طريقو ==

[[فائل:Alif forms with line.svg|thumb|left|120px|الف جي اڪيلي ۽ لفظ سان ڳنڍيل صورتن جو نمونو.]]

الف عربي-سنڌي رسم الخط ۾ ساڄي پاسي واري اڳئين اکر سان ڳنڍجي سگهي ٿو، پر پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نٿو ڳنڍجي. انهيءَ سبب هن جون بنيادي طور ٻه ڳنڍجندڙ صورتون آهن: اڪيلي صورت ۽ آخري صورت.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; padding:8px;&quot; | الف جون لکت واريون صورتون
|-
! style=&quot;background:#E5EFFB;&quot; | اڪيلي صورت
! style=&quot;background:#E8F4ED;&quot; | آخري صورت
|-
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ا
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ـا
|}

الف پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نه ڳنڍجڻ سبب عام ڳنڍجندڙ اکرن وانگر وچين ۽ شروعاتي ڳنڍيل صورتون نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== صوتياتي خصوصيتون ==

الف جي صوتياتي حيثيت کي [[همزو]] ۽ [[مصوت]] کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== مصوتي آواز ===

سنڌي ٻوليءَ ۾ الف ڊگهي /aː/ آواز جي لکڻيءَ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* بابا
* سلام
* ڪتاب
* بازار

لفظ جي شروعات ۾ الف تي زبر، زير يا پيش جهڙيون حرڪتون مختصر مصوتن جي نمائندگي ڪري سگهن ٿيون:

* اَ — زبر سان
* اِ — زير سان
* اُ — پيش سان

الف مددار '''آ''' عام طور لفظ جي شروعات ۾ ڊگهي /aː/ آواز لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* آب
* آسمان
* آچار

=== الف ۽ همزي ۾ فرق ===

[[همزو]] (ء) بنيادي طور حنجري بندش، يعني [[Glottal stop|گلوٽل اسٽاپ]] /ʔ/ سان لاڳاپيل نشاني آهي. الف ڪڏهن همزي جي لکڻيءَ لاءِ بنياد بڻجي ٿو، جيئن '''أ''' ۽ '''إ''' ۾.

سنڌيءَ ۾ همزي جو استعمال لفظن جي بناوت ۽ مصوتن جي ميل سان پڻ لاڳاپيل آهي. انهيءَ ڪري الف ۽ همزي کي هر حالت ۾ هڪ ئي اکر يا هڪ ئي آواز قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== تاريخي ارتقا ==

الف جي تاريخ قديم سامي رسم الخطن تائين پهچي ٿي. لسانيات جي تحقيق موجب، فينيقي اکر 𐤀 جي شڪل جو تعلق هڪ قديم تصويري نشاني سان هو، جنهن کي ڍڳي جي مٿي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

قديم سامي ٻولين ۾ هن اکر جي نالي جو تعلق ڍڳي جي معنيٰ رکندڙ لفظ سان هو. پوءِ مختلف رسم الخطن ۾ هن جون شڪليون ۽ صوتياتي ڪم تبديل ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Goldwasser
 |first=Orly
 |title=How the Alphabet Was Born from Hieroglyphs
 |journal=Biblical Archaeology Review
 |volume=36
 |issue=2
 |year=2010
 |pages=40–53
 |language=en
 |url=https://www.academia.edu/6916402
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف رسم الخطن ۾ الف ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | سامي ۽ ٻين لاڳاپيل رسم الخطن ۾ الف جون صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | رسم الخط
! style=&quot;background:#E9E0F8;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#DDF2E7;&quot; | نالو
|-
| فينيقي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐤀
| الف / Aleph
|-
| آرامي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐡀
| آلاپ
|-
| عبراني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | א
| الف / Alef
|-
| سرياني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ܐ
| آلاپ
|-
| عربي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| سنڌي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| يوناني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | Α
| الفا
|-
| لاطيني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | A
| اي
|}

يوناني الفا ۽ لاطيني A جي تاريخي ارتقا پڻ قديم فينيقي اکر سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;/&gt;

== حساب ابجد ==

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي قيمت '''1''' آهي. ابجد جي روايتي ترتيب ۾ الف کان پوءِ ب، ج ۽ د اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:8px;&quot; | ابجد جا شروعاتي اکر
|-
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | قيمت
|-
| ا || 1
|-
| ب || 2
|-
| ج || 3
|-
| د || 4
|-
| ه || 5
|}

ابجد جي هن عددي ترتيب جو استعمال تاريخي طور مختلف علمي، ادبي ۽ رمزي روايتن ۾ ٿيندو رهيو آهي.

== سنڌي صوفي ادب ۾ الف ==

سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ الف کي خاص علامتي اهميت حاصل آهي. اهو اکر الله جي نالي جو پهريون اکر هئڻ سبب [[توحيد]]، وحدت ۽ روحاني معرفت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ الف سکڻ ۽ ٻين علمن جي ظاهري گهڻائيءَ کان مٿانهون ٿيڻ جو تصور ملي ٿو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ لکي ٿو ته سنڌي صوفين الف کي علم جي شروعات ۽ انتها جي علامت سمجهيو. هن شاهه عبداللطيف جي [[سر يمن ڪلياڻ]] واري هڪ بيت جو انگريزي ترجمو پڻ ڏنو آهي، جنهن ۾ الف سکڻ، ٻيا سبق وسارڻ ۽ دل کي پاڪ ڪرڻ جو پيغام آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف ===

شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف جو تصور ظاهري تعليم جي مخالفت بدران باطني معرفت ۽ دل جي پاڪيزگيءَ سان لاڳاپيل آهي.

صوفيانه تعبير موجب، الف وحدت جي نشاني آهي، جڏهن ته اکرن ۽ لفظن جي گهڻائي ڪثرت جي علامت بڻجي ٿي. اهڙي طرح الف مان وحدت ۽ ڪثرت جي روحاني نسبت سمجهائي ويندي آهي.

سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي هڪ اشاعت ۾ شاهه عبداللطيف جي شروعاتي تعليم سان لاڳاپيل روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، جنهن موجب هن الف پڙهڻ سان گڏ الله جو نالو ورتو. هن روايت کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل واقعي بدران سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLatif&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai: A Brief Life Sketch
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/read/13
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== الف مقصوره ۽ الف خنجريه ==

'''الف مقصوره''' (ى) عربيءَ ۾ هڪ خاص حرفي صورت آهي، جيڪا عام طور لفظ جي آخر ۾ ايندي آهي. ان جي شڪل بنا نقطن واري ي جهڙي هوندي آهي، پر ان جي صوتياتي حيثيت ڊگهي الف سان لاڳاپيل آهي.

'''الف خنجريه''' (ٰ) هڪ ننڍڙي عمودي نشاني آهي، جيڪا بعض عربي ۽ قرآني لفظن ۾ ڊگهي مصوت جي نشاندهي ڪندي آهي. مثال طور ''هٰذا'' ۽ ''موسىٰ'' جهڙن لفظن جي خاص املائي صورتن ۾ اها ڏسي سگهجي ٿي.

الف مقصوره ۽ الف خنجريه کي هڪ ئي شيءِ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== ڪمپيوٽر ۽ يونيڪوڊ ==

ڪمپيوٽرن ۾ الف ۽ ان سان لاڳاپيل مختلف صورتن کي [[يونيڪوڊ]] جا جدا جدا ڪوڊ ڏنل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف ۽ لاڳاپيل نشانين جا يونيڪوڊ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | نشاني
! style=&quot;background:#EAE1F8;&quot; | يونيڪوڊ
! style=&quot;background:#DDF2E8;&quot; | سرڪاري انگريزي نالو
|-
| ا || U+0627 || ARABIC LETTER ALEF
|-
| آ || U+0622 || ARABIC LETTER ALEF WITH MADDA ABOVE
|-
| أ || U+0623 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA ABOVE
|-
| إ || U+0625 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA BELOW
|-
| ء || U+0621 || ARABIC LETTER HAMZA
|-
| ٱ || U+0671 || ARABIC LETTER ALEF WASLA
|-
| ى || U+0649 || ARABIC LETTER ALEF MAKSURA
|-
| ٰ || U+0670 || ARABIC LETTER SUPERSCRIPT ALEF
|}

اهي ڪوڊ Unicode Consortium جي عربي رسم الخط واري سرڪاري فهرست مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ ترتيب ==

سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ الف پهريون اکر آهي. ان کان پوءِ ب ۽ ٻ اچن ٿا.

{{سنڌي الف ب}}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي الفابيٽ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[همزو]]
* [[الف ممدوده]]
* [[الف مقصوره]]
* [[حساب ابجد]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سر يمن ڪلياڻ]]
* [[عربي الفابيٽ]]
* [[فينيقي الفابيٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ Encyclopaedia Iranica: Sindhi]
* [https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/ Unicode Consortium: Arabic characters]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:01-Alif.svg Wikimedia Commons: الف جي شڪل]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_alphabet.png Wikimedia Commons: سنڌي الفابيٽ]

[[زمرو:سنڌي اکر]]
[[زمرو:سنڌي الفابيٽ]]
[[زمرو:عربي رسم الخط]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>inbx7c94nne72dilelxex271iuyp5ge</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422262</id>
      <parentid>422261</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14571" sha1="hbwvpjkm7dapexxquxun0dcuevjdxek" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي عربي-فارسي الفابيٽ جو پهريون اکر}}

[[فائل:01-Alif.svg|thumb|left|50px|الف (ا) جي شڪل]]
[[فائل:Sindhi alphabet.png|thumb|300px|سنڌي الفابيٽ جو چارٽ، جنهن ۾ الف پهريون اکر آهي.]]

'''الف''' ('''ا''') [[سنڌي ٻولي]] جي عربي-سنڌي رسم الخط جو پهريون اکر آهي. اهو [[عربي الفابيٽ]]، [[فارسي الفابيٽ]] ۽ [[اردو الفابيٽ]] ۾ پڻ پهرين حيثيت رکي ٿو. سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ 52 اکر آهن، جنهن جي موجوده بنيادي ترتيب کي 1853ع ۾ سرڪاري طور معياربند ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Sindhi
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

الف جو تعلق قديم سامي رسم الخطن جي پهرين اکر سان آهي. [[فينيقي الفابيٽ]] ۾ ان جي صورت 𐤀، [[عبراني الفابيٽ]] ۾ א، [[آرامي الفابيٽ]] ۾ 𐡀 ۽ [[سرياني الفابيٽ]] ۾ ܐ آهي. عربي رسم الخط ۾ اهو ا جي صورت اختيار ڪري ٿو.

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي عددي قيمت '''هڪ (1)''' آهي. سنڌي صوفيانه ادب ۾ الف کي [[الله]] جي نالي، وحدانيت ۽ معرفت جي علامت طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ حيثيت ==

سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي بنياد واري رسم الخط ۾ الف پهريون اکر آهي. سنڌيءَ ۾ هن اکر جو استعمال لفظن جي شروعات، وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. الف جو بنيادي ڪم مصوتي آوازن جي نمائندگي ۽ لفظ جي شروعات ۾ مصوتن لاءِ لکڻيءَ جو بنياد مهيا ڪرڻ آهي.

سنڌيءَ جي 52 اکرن واري رسم الخط ۾ ڪيترائي اهڙا اکر به شامل آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن کي ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ ٻ، ڄ، ڏ، ڳ، ڻ ۽ ڙ.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;

=== الف جون صورتون ===

الف جي بنيادي شڪل '''ا''' آهي. ان سان مد يا همزي جهڙيون نشانيون ملڻ سان مختلف صورتون ٺهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف جون اهم صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#244C91;&quot; | صورت
! style=&quot;background:#E9E0F8; color:#573B84;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#DDF2E7; color:#246547;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F2F7FF;&quot; | ا
| سادو الف
| الف جي بنيادي شڪل
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F9F2FF;&quot; | آ
| الف ممدوده يا الف مددار
| مٿان مد واري نشاني
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F1FAF4;&quot; | أ
| همزي وارو الف
| الف جي مٿان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#FFF7EB;&quot; | إ
| هيٺان همزي وارو الف
| الف جي هيٺان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F4F5FC;&quot; | ٱ
| الف وصل
| عربي املا ۾ وصل جي نشانيءَ وارو الف
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F8F2FC;&quot; | ى
| الف مقصوره
| عربيءَ ۾ لفظ جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ خاص صورت
|}

مٿيون جدول عربي بنياد واري رسم الخط ۾ الف جون لاڳاپيل صورتون ڏيکاري ٿو. انهن مان هر صورت کي سنڌيءَ جي 52 اکرن واري بنيادي الفابيٽ ۾ الڳ اکر شمار نٿو ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;&gt;{{cite web
 |title=Arabic: Unicode Character Code Charts
 |url=https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لکڻ جو طريقو ==

[[فائل:Alif forms with line.svg|thumb|left|120px|الف جي اڪيلي ۽ لفظ سان ڳنڍيل صورتن جو نمونو.]]

الف عربي-سنڌي رسم الخط ۾ ساڄي پاسي واري اڳئين اکر سان ڳنڍجي سگهي ٿو، پر پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نٿو ڳنڍجي. انهيءَ سبب هن جون بنيادي طور ٻه ڳنڍجندڙ صورتون آهن: اڪيلي صورت ۽ آخري صورت.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; padding:8px;&quot; | الف جون لکت واريون صورتون
|-
! style=&quot;background:#E5EFFB;&quot; | اڪيلي صورت
! style=&quot;background:#E8F4ED;&quot; | آخري صورت
|-
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ا
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ـا
|}

الف پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نه ڳنڍجڻ سبب عام ڳنڍجندڙ اکرن وانگر وچين ۽ شروعاتي ڳنڍيل صورتون نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== صوتياتي خصوصيتون ==

الف جي صوتياتي حيثيت کي [[همزو]] ۽ [[مصوت]] کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== مصوتي آواز ===

سنڌي ٻوليءَ ۾ الف ڊگهي /aː/ آواز جي لکڻيءَ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* بابا
* سلام
* ڪتاب
* بازار

لفظ جي شروعات ۾ الف تي زبر، زير يا پيش جهڙيون حرڪتون مختصر مصوتن جي نمائندگي ڪري سگهن ٿيون:

* اَ — زبر سان
* اِ — زير سان
* اُ — پيش سان

الف مددار '''آ''' عام طور لفظ جي شروعات ۾ ڊگهي /aː/ آواز لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* آب
* آسمان
* آچار

=== الف ۽ همزي ۾ فرق ===

[[همزو]] (ء) بنيادي طور حنجري بندش، يعني [[Glottal stop|گلوٽل اسٽاپ]] /ʔ/ سان لاڳاپيل نشاني آهي. الف ڪڏهن همزي جي لکڻيءَ لاءِ بنياد بڻجي ٿو، جيئن '''أ''' ۽ '''إ''' ۾.

سنڌيءَ ۾ همزي جو استعمال لفظن جي بناوت ۽ مصوتن جي ميل سان پڻ لاڳاپيل آهي. انهيءَ ڪري الف ۽ همزي کي هر حالت ۾ هڪ ئي اکر يا هڪ ئي آواز قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== تاريخي ارتقا ==

الف جي تاريخ قديم سامي رسم الخطن تائين پهچي ٿي. لسانيات جي تحقيق موجب، فينيقي اکر 𐤀 جي شڪل جو تعلق هڪ قديم تصويري نشاني سان هو، جنهن کي ڍڳي جي مٿي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

قديم سامي ٻولين ۾ هن اکر جي نالي جو تعلق ڍڳي جي معنيٰ رکندڙ لفظ سان هو. پوءِ مختلف رسم الخطن ۾ هن جون شڪليون ۽ صوتياتي ڪم تبديل ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Goldwasser
 |first=Orly
 |title=How the Alphabet Was Born from Hieroglyphs
 |journal=Biblical Archaeology Review
 |volume=36
 |issue=2
 |year=2010
 |pages=40–53
 |language=en
 |url=https://www.academia.edu/6916402
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف رسم الخطن ۾ الف ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | سامي ۽ ٻين لاڳاپيل رسم الخطن ۾ الف جون صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | رسم الخط
! style=&quot;background:#E9E0F8;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#DDF2E7;&quot; | نالو
|-
| فينيقي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐤀
| الف / Aleph
|-
| آرامي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐡀
| آلاپ
|-
| عبراني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | א
| الف / Alef
|-
| سرياني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ܐ
| آلاپ
|-
| عربي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| سنڌي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| يوناني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | Α
| الفا
|-
| لاطيني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | A
| اي
|}

يوناني الفا ۽ لاطيني A جي تاريخي ارتقا پڻ قديم فينيقي اکر سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;/&gt;

== حساب ابجد ==

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي قيمت '''1''' آهي. ابجد جي روايتي ترتيب ۾ الف کان پوءِ ب، ج ۽ د اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:8px;&quot; | ابجد جا شروعاتي اکر
|-
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | قيمت
|-
| ا || 1
|-
| ب || 2
|-
| ج || 3
|-
| د || 4
|-
| ه || 5
|}

ابجد جي هن عددي ترتيب جو استعمال تاريخي طور مختلف علمي، ادبي ۽ رمزي روايتن ۾ ٿيندو رهيو آهي.

== سنڌي صوفي ادب ۾ الف ==

سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ الف کي خاص علامتي اهميت حاصل آهي. اهو اکر الله جي نالي جو پهريون اکر هئڻ سبب [[توحيد]]، وحدت ۽ روحاني معرفت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ الف سکڻ ۽ ٻين علمن جي ظاهري گهڻائيءَ کان مٿانهون ٿيڻ جو تصور ملي ٿو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ لکي ٿو ته سنڌي صوفين الف کي علم جي شروعات ۽ انتها جي علامت سمجهيو. هن شاهه عبداللطيف جي [[سر يمن ڪلياڻ]] واري هڪ بيت جو انگريزي ترجمو پڻ ڏنو آهي، جنهن ۾ الف سکڻ، ٻيا سبق وسارڻ ۽ دل کي پاڪ ڪرڻ جو پيغام آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف ===

شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف جو تصور ظاهري تعليم جي مخالفت بدران باطني معرفت ۽ دل جي پاڪيزگيءَ سان لاڳاپيل آهي.

صوفيانه تعبير موجب، الف وحدت جي نشاني آهي، جڏهن ته اکرن ۽ لفظن جي گهڻائي ڪثرت جي علامت بڻجي ٿي. اهڙي طرح الف مان وحدت ۽ ڪثرت جي روحاني نسبت سمجهائي ويندي آهي.

سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي هڪ اشاعت ۾ شاهه عبداللطيف جي شروعاتي تعليم سان لاڳاپيل روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، جنهن موجب هن الف پڙهڻ سان گڏ الله جو نالو ورتو. هن روايت کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل واقعي بدران سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLatif&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai: A Brief Life Sketch
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/read/13
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== الف مقصوره ۽ الف خنجريه ==

'''الف مقصوره''' (ى) عربيءَ ۾ هڪ خاص حرفي صورت آهي، جيڪا عام طور لفظ جي آخر ۾ ايندي آهي. ان جي شڪل بنا نقطن واري ي جهڙي هوندي آهي، پر ان جي صوتياتي حيثيت ڊگهي الف سان لاڳاپيل آهي.

'''الف خنجريه''' (ٰ) هڪ ننڍڙي عمودي نشاني آهي، جيڪا بعض عربي ۽ قرآني لفظن ۾ ڊگهي مصوت جي نشاندهي ڪندي آهي. مثال طور ''هٰذا'' ۽ ''موسىٰ'' جهڙن لفظن جي خاص املائي صورتن ۾ اها ڏسي سگهجي ٿي.

الف مقصوره ۽ الف خنجريه کي هڪ ئي شيءِ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== ڪمپيوٽر ۽ يونيڪوڊ ==

ڪمپيوٽرن ۾ الف ۽ ان سان لاڳاپيل مختلف صورتن کي [[يونيڪوڊ]] جا جدا جدا ڪوڊ ڏنل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف ۽ لاڳاپيل نشانين جا يونيڪوڊ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | نشاني
! style=&quot;background:#EAE1F8;&quot; | يونيڪوڊ
! style=&quot;background:#DDF2E8;&quot; | سرڪاري انگريزي نالو
|-
| ا || U+0627 || ARABIC LETTER ALEF
|-
| آ || U+0622 || ARABIC LETTER ALEF WITH MADDA ABOVE
|-
| أ || U+0623 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA ABOVE
|-
| إ || U+0625 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA BELOW
|-
| ء || U+0621 || ARABIC LETTER HAMZA
|-
| ٱ || U+0671 || ARABIC LETTER ALEF WASLA
|-
| ى || U+0649 || ARABIC LETTER ALEF MAKSURA
|-
| ٰ || U+0670 || ARABIC LETTER SUPERSCRIPT ALEF
|}

اهي ڪوڊ Unicode Consortium جي عربي رسم الخط واري سرڪاري فهرست مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ ترتيب ==

سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ الف پهريون اکر آهي. ان کان پوءِ ب ۽ ٻ اچن ٿا.

{{سنڌي الف ب}}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي الفابيٽ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[همزو]]
* [[الف ممدوده]]
* [[الف مقصوره]]
* [[حساب ابجد]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سر يمن ڪلياڻ]]
* [[عربي الفابيٽ]]
* [[فينيقي الفابيٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ Encyclopaedia Iranica: Sindhi]
* [https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/ Unicode Consortium: Arabic characters]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:01-Alif.svg Wikimedia Commons: الف جي شڪل]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_alphabet.png Wikimedia Commons: سنڌي الفابيٽ]

[[زمرو:سنڌي اکر]]
[[زمرو:سنڌي الفابيٽ]]
[[زمرو:عربي رسم الخط]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>hbwvpjkm7dapexxquxun0dcuevjdxek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422263</id>
      <parentid>422262</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14571" sha1="5w06wpahsdzktx82lipxe1i44u5pwhq" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي عربي-فارسي الفابيٽ جو پهريون اکر}}

[[فائل:01-Alif.svg|thumb|left|50px|الف (ا) جي شڪل]]
[[فائل:Sindhi alphabet.png|thumb|300px|سنڌي الفابيٽ جو چارٽ، جنهن ۾ الف پهريون اکر آهي.]]

'''الف''' ('''ا''') [[سنڌي ٻولي]] جي عربي-سنڌي رسم الخط جو پهريون اکر آهي. اهو [[عربي الفابيٽ]]، [[فارسي الفابيٽ]] ۽ [[اردو الفابيٽ]] ۾ پڻ پهرين حيثيت رکي ٿو. سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ 52 اکر آهن، جنهن جي موجوده بنيادي ترتيب کي 1853ع ۾ سرڪاري طور معياربند ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Sindhi
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

الف جو تعلق قديم سامي رسم الخطن جي پهرين اکر سان آهي. [[فينيقي الفابيٽ]] ۾ ان جي صورت 𐤀، [[عبراني الفابيٽ]] ۾ א، [[آرامي الفابيٽ]] ۾ 𐡀 ۽ [[سرياني الفابيٽ]] ۾ ܐ آهي. عربي رسم الخط ۾ اهو ا جي صورت اختيار ڪري ٿو.

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي عددي قيمت '''هڪ (1)''' آهي. سنڌي صوفيانه ادب ۾ الف کي [[الله]] جي نالي، وحدانيت ۽ معرفت جي علامت طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ حيثيت ==

سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي بنياد واري رسم الخط ۾ الف پهريون اکر آهي. سنڌيءَ ۾ هن اکر جو استعمال لفظن جي شروعات، وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. الف جو بنيادي ڪم مصوتي آوازن جي نمائندگي ۽ لفظ جي شروعات ۾ مصوتن لاءِ لکڻيءَ جو بنياد مهيا ڪرڻ آهي.

سنڌيءَ جي 52 اکرن واري رسم الخط ۾ ڪيترائي اهڙا اکر به شامل آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن کي ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ ٻ، ڄ، ڏ، ڳ، ڻ ۽ ڙ.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;

=== الف جون صورتون ===

الف جي بنيادي شڪل '''ا''' آهي. ان سان مد يا همزي جهڙيون نشانيون ملڻ سان مختلف صورتون ٺهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف جون اهم صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#244C91;&quot; | صورت
! style=&quot;background:#E9E0F8; color:#573B84;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#DDF2E7; color:#246547;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F2F7FF;&quot; | ا
| سادو الف
| الف جي بنيادي شڪل
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F9F2FF;&quot; | آ
| الف ممدوده يا الف مددار
| مٿان مد واري نشاني
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F1FAF4;&quot; | أ
| همزي وارو الف
| الف جي مٿان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#FFF7EB;&quot; | إ
| هيٺان همزي وارو الف
| الف جي هيٺان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F4F5FC;&quot; | ٱ
| الف وصل
| عربي املا ۾ وصل جي نشانيءَ وارو الف
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F8F2FC;&quot; | ى
| الف مقصوره
| عربيءَ ۾ لفظ جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ خاص صورت
|}

مٿيون جدول عربي بنياد واري رسم الخط ۾ الف جون لاڳاپيل صورتون ڏيکاري ٿو. انهن مان هر صورت کي سنڌيءَ جي 52 اکرن واري بنيادي الفابيٽ ۾ الڳ اکر شمار نٿو ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;&gt;{{cite web
 |title=Arabic: Unicode Character Code Charts
 |url=https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لکڻ جو طريقو ==

[[فائل:Alif forms with line.svg|thumb|left|180px|الف جي اڪيلي ۽ لفظ سان ڳنڍيل صورتن جو نمونو.]]

الف عربي-سنڌي رسم الخط ۾ ساڄي پاسي واري اڳئين اکر سان ڳنڍجي سگهي ٿو، پر پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نٿو ڳنڍجي. انهيءَ سبب هن جون بنيادي طور ٻه ڳنڍجندڙ صورتون آهن: اڪيلي صورت ۽ آخري صورت.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; padding:8px;&quot; | الف جون لکت واريون صورتون
|-
! style=&quot;background:#E5EFFB;&quot; | اڪيلي صورت
! style=&quot;background:#E8F4ED;&quot; | آخري صورت
|-
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ا
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ـا
|}

الف پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نه ڳنڍجڻ سبب عام ڳنڍجندڙ اکرن وانگر وچين ۽ شروعاتي ڳنڍيل صورتون نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== صوتياتي خصوصيتون ==

الف جي صوتياتي حيثيت کي [[همزو]] ۽ [[مصوت]] کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== مصوتي آواز ===

سنڌي ٻوليءَ ۾ الف ڊگهي /aː/ آواز جي لکڻيءَ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* بابا
* سلام
* ڪتاب
* بازار

لفظ جي شروعات ۾ الف تي زبر، زير يا پيش جهڙيون حرڪتون مختصر مصوتن جي نمائندگي ڪري سگهن ٿيون:

* اَ — زبر سان
* اِ — زير سان
* اُ — پيش سان

الف مددار '''آ''' عام طور لفظ جي شروعات ۾ ڊگهي /aː/ آواز لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* آب
* آسمان
* آچار

=== الف ۽ همزي ۾ فرق ===

[[همزو]] (ء) بنيادي طور حنجري بندش، يعني [[Glottal stop|گلوٽل اسٽاپ]] /ʔ/ سان لاڳاپيل نشاني آهي. الف ڪڏهن همزي جي لکڻيءَ لاءِ بنياد بڻجي ٿو، جيئن '''أ''' ۽ '''إ''' ۾.

سنڌيءَ ۾ همزي جو استعمال لفظن جي بناوت ۽ مصوتن جي ميل سان پڻ لاڳاپيل آهي. انهيءَ ڪري الف ۽ همزي کي هر حالت ۾ هڪ ئي اکر يا هڪ ئي آواز قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== تاريخي ارتقا ==

الف جي تاريخ قديم سامي رسم الخطن تائين پهچي ٿي. لسانيات جي تحقيق موجب، فينيقي اکر 𐤀 جي شڪل جو تعلق هڪ قديم تصويري نشاني سان هو، جنهن کي ڍڳي جي مٿي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

قديم سامي ٻولين ۾ هن اکر جي نالي جو تعلق ڍڳي جي معنيٰ رکندڙ لفظ سان هو. پوءِ مختلف رسم الخطن ۾ هن جون شڪليون ۽ صوتياتي ڪم تبديل ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Goldwasser
 |first=Orly
 |title=How the Alphabet Was Born from Hieroglyphs
 |journal=Biblical Archaeology Review
 |volume=36
 |issue=2
 |year=2010
 |pages=40–53
 |language=en
 |url=https://www.academia.edu/6916402
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف رسم الخطن ۾ الف ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | سامي ۽ ٻين لاڳاپيل رسم الخطن ۾ الف جون صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | رسم الخط
! style=&quot;background:#E9E0F8;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#DDF2E7;&quot; | نالو
|-
| فينيقي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐤀
| الف / Aleph
|-
| آرامي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐡀
| آلاپ
|-
| عبراني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | א
| الف / Alef
|-
| سرياني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ܐ
| آلاپ
|-
| عربي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| سنڌي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| يوناني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | Α
| الفا
|-
| لاطيني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | A
| اي
|}

يوناني الفا ۽ لاطيني A جي تاريخي ارتقا پڻ قديم فينيقي اکر سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;/&gt;

== حساب ابجد ==

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي قيمت '''1''' آهي. ابجد جي روايتي ترتيب ۾ الف کان پوءِ ب، ج ۽ د اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:8px;&quot; | ابجد جا شروعاتي اکر
|-
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | قيمت
|-
| ا || 1
|-
| ب || 2
|-
| ج || 3
|-
| د || 4
|-
| ه || 5
|}

ابجد جي هن عددي ترتيب جو استعمال تاريخي طور مختلف علمي، ادبي ۽ رمزي روايتن ۾ ٿيندو رهيو آهي.

== سنڌي صوفي ادب ۾ الف ==

سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ الف کي خاص علامتي اهميت حاصل آهي. اهو اکر الله جي نالي جو پهريون اکر هئڻ سبب [[توحيد]]، وحدت ۽ روحاني معرفت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ الف سکڻ ۽ ٻين علمن جي ظاهري گهڻائيءَ کان مٿانهون ٿيڻ جو تصور ملي ٿو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ لکي ٿو ته سنڌي صوفين الف کي علم جي شروعات ۽ انتها جي علامت سمجهيو. هن شاهه عبداللطيف جي [[سر يمن ڪلياڻ]] واري هڪ بيت جو انگريزي ترجمو پڻ ڏنو آهي، جنهن ۾ الف سکڻ، ٻيا سبق وسارڻ ۽ دل کي پاڪ ڪرڻ جو پيغام آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف ===

شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف جو تصور ظاهري تعليم جي مخالفت بدران باطني معرفت ۽ دل جي پاڪيزگيءَ سان لاڳاپيل آهي.

صوفيانه تعبير موجب، الف وحدت جي نشاني آهي، جڏهن ته اکرن ۽ لفظن جي گهڻائي ڪثرت جي علامت بڻجي ٿي. اهڙي طرح الف مان وحدت ۽ ڪثرت جي روحاني نسبت سمجهائي ويندي آهي.

سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي هڪ اشاعت ۾ شاهه عبداللطيف جي شروعاتي تعليم سان لاڳاپيل روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، جنهن موجب هن الف پڙهڻ سان گڏ الله جو نالو ورتو. هن روايت کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل واقعي بدران سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLatif&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai: A Brief Life Sketch
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/read/13
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== الف مقصوره ۽ الف خنجريه ==

'''الف مقصوره''' (ى) عربيءَ ۾ هڪ خاص حرفي صورت آهي، جيڪا عام طور لفظ جي آخر ۾ ايندي آهي. ان جي شڪل بنا نقطن واري ي جهڙي هوندي آهي، پر ان جي صوتياتي حيثيت ڊگهي الف سان لاڳاپيل آهي.

'''الف خنجريه''' (ٰ) هڪ ننڍڙي عمودي نشاني آهي، جيڪا بعض عربي ۽ قرآني لفظن ۾ ڊگهي مصوت جي نشاندهي ڪندي آهي. مثال طور ''هٰذا'' ۽ ''موسىٰ'' جهڙن لفظن جي خاص املائي صورتن ۾ اها ڏسي سگهجي ٿي.

الف مقصوره ۽ الف خنجريه کي هڪ ئي شيءِ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== ڪمپيوٽر ۽ يونيڪوڊ ==

ڪمپيوٽرن ۾ الف ۽ ان سان لاڳاپيل مختلف صورتن کي [[يونيڪوڊ]] جا جدا جدا ڪوڊ ڏنل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف ۽ لاڳاپيل نشانين جا يونيڪوڊ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | نشاني
! style=&quot;background:#EAE1F8;&quot; | يونيڪوڊ
! style=&quot;background:#DDF2E8;&quot; | سرڪاري انگريزي نالو
|-
| ا || U+0627 || ARABIC LETTER ALEF
|-
| آ || U+0622 || ARABIC LETTER ALEF WITH MADDA ABOVE
|-
| أ || U+0623 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA ABOVE
|-
| إ || U+0625 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA BELOW
|-
| ء || U+0621 || ARABIC LETTER HAMZA
|-
| ٱ || U+0671 || ARABIC LETTER ALEF WASLA
|-
| ى || U+0649 || ARABIC LETTER ALEF MAKSURA
|-
| ٰ || U+0670 || ARABIC LETTER SUPERSCRIPT ALEF
|}

اهي ڪوڊ Unicode Consortium جي عربي رسم الخط واري سرڪاري فهرست مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ ترتيب ==

سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ الف پهريون اکر آهي. ان کان پوءِ ب ۽ ٻ اچن ٿا.

{{سنڌي الف ب}}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي الفابيٽ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[همزو]]
* [[الف ممدوده]]
* [[الف مقصوره]]
* [[حساب ابجد]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سر يمن ڪلياڻ]]
* [[عربي الفابيٽ]]
* [[فينيقي الفابيٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ Encyclopaedia Iranica: Sindhi]
* [https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/ Unicode Consortium: Arabic characters]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:01-Alif.svg Wikimedia Commons: الف جي شڪل]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_alphabet.png Wikimedia Commons: سنڌي الفابيٽ]

[[زمرو:سنڌي اکر]]
[[زمرو:سنڌي الفابيٽ]]
[[زمرو:عربي رسم الخط]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>5w06wpahsdzktx82lipxe1i44u5pwhq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422264</id>
      <parentid>422263</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14571" sha1="1ms1rw3v96kisf46r5ra36lh2mzlsaz" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي عربي-فارسي الفابيٽ جو پهريون اکر}}

[[فائل:01-Alif.svg|thumb|left|30px|الف (ا) جي شڪل]]
[[فائل:Sindhi alphabet.png|thumb|300px|سنڌي الفابيٽ جو چارٽ، جنهن ۾ الف پهريون اکر آهي.]]

'''الف''' ('''ا''') [[سنڌي ٻولي]] جي عربي-سنڌي رسم الخط جو پهريون اکر آهي. اهو [[عربي الفابيٽ]]، [[فارسي الفابيٽ]] ۽ [[اردو الفابيٽ]] ۾ پڻ پهرين حيثيت رکي ٿو. سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ 52 اکر آهن، جنهن جي موجوده بنيادي ترتيب کي 1853ع ۾ سرڪاري طور معياربند ڪيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Sindhi
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

الف جو تعلق قديم سامي رسم الخطن جي پهرين اکر سان آهي. [[فينيقي الفابيٽ]] ۾ ان جي صورت 𐤀، [[عبراني الفابيٽ]] ۾ א، [[آرامي الفابيٽ]] ۾ 𐡀 ۽ [[سرياني الفابيٽ]] ۾ ܐ آهي. عربي رسم الخط ۾ اهو ا جي صورت اختيار ڪري ٿو.

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي عددي قيمت '''هڪ (1)''' آهي. سنڌي صوفيانه ادب ۾ الف کي [[الله]] جي نالي، وحدانيت ۽ معرفت جي علامت طور پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ حيثيت ==

سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي بنياد واري رسم الخط ۾ الف پهريون اکر آهي. سنڌيءَ ۾ هن اکر جو استعمال لفظن جي شروعات، وچ ۽ پڇاڙيءَ ۾ ٿئي ٿو. الف جو بنيادي ڪم مصوتي آوازن جي نمائندگي ۽ لفظ جي شروعات ۾ مصوتن لاءِ لکڻيءَ جو بنياد مهيا ڪرڻ آهي.

سنڌيءَ جي 52 اکرن واري رسم الخط ۾ ڪيترائي اهڙا اکر به شامل آهن، جيڪي سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن کي ظاهر ڪن ٿا، جهڙوڪ ٻ، ڄ، ڏ، ڳ، ڻ ۽ ڙ.&lt;ref name=&quot;IranicaSindhi&quot;/&gt;

=== الف جون صورتون ===

الف جي بنيادي شڪل '''ا''' آهي. ان سان مد يا همزي جهڙيون نشانيون ملڻ سان مختلف صورتون ٺهن ٿيون.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف جون اهم صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#244C91;&quot; | صورت
! style=&quot;background:#E9E0F8; color:#573B84;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#DDF2E7; color:#246547;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F2F7FF;&quot; | ا
| سادو الف
| الف جي بنيادي شڪل
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F9F2FF;&quot; | آ
| الف ممدوده يا الف مددار
| مٿان مد واري نشاني
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F1FAF4;&quot; | أ
| همزي وارو الف
| الف جي مٿان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#FFF7EB;&quot; | إ
| هيٺان همزي وارو الف
| الف جي هيٺان همزو
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F4F5FC;&quot; | ٱ
| الف وصل
| عربي املا ۾ وصل جي نشانيءَ وارو الف
|-
| style=&quot;font-size:220%; background:#F8F2FC;&quot; | ى
| الف مقصوره
| عربيءَ ۾ لفظ جي پڇاڙيءَ ۾ ايندڙ خاص صورت
|}

مٿيون جدول عربي بنياد واري رسم الخط ۾ الف جون لاڳاپيل صورتون ڏيکاري ٿو. انهن مان هر صورت کي سنڌيءَ جي 52 اکرن واري بنيادي الفابيٽ ۾ الڳ اکر شمار نٿو ڪيو وڃي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;&gt;{{cite web
 |title=Arabic: Unicode Character Code Charts
 |url=https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/
 |publisher=Unicode Consortium
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لکڻ جو طريقو ==

[[فائل:Alif forms with line.svg|thumb|left|180px|الف جي اڪيلي ۽ لفظ سان ڳنڍيل صورتن جو نمونو.]]

الف عربي-سنڌي رسم الخط ۾ ساڄي پاسي واري اڳئين اکر سان ڳنڍجي سگهي ٿو، پر پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نٿو ڳنڍجي. انهيءَ سبب هن جون بنيادي طور ٻه ڳنڍجندڙ صورتون آهن: اڪيلي صورت ۽ آخري صورت.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487; color:#FFFFFF; padding:8px;&quot; | الف جون لکت واريون صورتون
|-
! style=&quot;background:#E5EFFB;&quot; | اڪيلي صورت
! style=&quot;background:#E8F4ED;&quot; | آخري صورت
|-
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ا
| style=&quot;font-size:250%;&quot; | ـا
|}

الف پنهنجي کاٻي پاسي ايندڙ اکر سان نه ڳنڍجڻ سبب عام ڳنڍجندڙ اکرن وانگر وچين ۽ شروعاتي ڳنڍيل صورتون نٿو رکي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== صوتياتي خصوصيتون ==

الف جي صوتياتي حيثيت کي [[همزو]] ۽ [[مصوت]] کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.

=== مصوتي آواز ===

سنڌي ٻوليءَ ۾ الف ڊگهي /aː/ آواز جي لکڻيءَ ۾ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* بابا
* سلام
* ڪتاب
* بازار

لفظ جي شروعات ۾ الف تي زبر، زير يا پيش جهڙيون حرڪتون مختصر مصوتن جي نمائندگي ڪري سگهن ٿيون:

* اَ — زبر سان
* اِ — زير سان
* اُ — پيش سان

الف مددار '''آ''' عام طور لفظ جي شروعات ۾ ڊگهي /aː/ آواز لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيئن:

* آب
* آسمان
* آچار

=== الف ۽ همزي ۾ فرق ===

[[همزو]] (ء) بنيادي طور حنجري بندش، يعني [[Glottal stop|گلوٽل اسٽاپ]] /ʔ/ سان لاڳاپيل نشاني آهي. الف ڪڏهن همزي جي لکڻيءَ لاءِ بنياد بڻجي ٿو، جيئن '''أ''' ۽ '''إ''' ۾.

سنڌيءَ ۾ همزي جو استعمال لفظن جي بناوت ۽ مصوتن جي ميل سان پڻ لاڳاپيل آهي. انهيءَ ڪري الف ۽ همزي کي هر حالت ۾ هڪ ئي اکر يا هڪ ئي آواز قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== تاريخي ارتقا ==

الف جي تاريخ قديم سامي رسم الخطن تائين پهچي ٿي. لسانيات جي تحقيق موجب، فينيقي اکر 𐤀 جي شڪل جو تعلق هڪ قديم تصويري نشاني سان هو، جنهن کي ڍڳي جي مٿي سان منسوب ڪيو ويندو آهي.

قديم سامي ٻولين ۾ هن اکر جي نالي جو تعلق ڍڳي جي معنيٰ رکندڙ لفظ سان هو. پوءِ مختلف رسم الخطن ۾ هن جون شڪليون ۽ صوتياتي ڪم تبديل ٿيندا ويا.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Goldwasser
 |first=Orly
 |title=How the Alphabet Was Born from Hieroglyphs
 |journal=Biblical Archaeology Review
 |volume=36
 |issue=2
 |year=2010
 |pages=40–53
 |language=en
 |url=https://www.academia.edu/6916402
}}&lt;/ref&gt;

=== مختلف رسم الخطن ۾ الف ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | سامي ۽ ٻين لاڳاپيل رسم الخطن ۾ الف جون صورتون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | رسم الخط
! style=&quot;background:#E9E0F8;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#DDF2E7;&quot; | نالو
|-
| فينيقي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐤀
| الف / Aleph
|-
| آرامي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | 𐡀
| آلاپ
|-
| عبراني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | א
| الف / Alef
|-
| سرياني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ܐ
| آلاپ
|-
| عربي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| سنڌي
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | ا
| الف
|-
| يوناني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | Α
| الفا
|-
| لاطيني
| style=&quot;font-size:200%;&quot; | A
| اي
|}

يوناني الفا ۽ لاطيني A جي تاريخي ارتقا پڻ قديم فينيقي اکر سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Goldwasser2010&quot;/&gt;

== حساب ابجد ==

[[حساب ابجد]] ۾ الف جي قيمت '''1''' آهي. ابجد جي روايتي ترتيب ۾ الف کان پوءِ ب، ج ۽ د اچن ٿا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; width:100%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:8px;&quot; | ابجد جا شروعاتي اکر
|-
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | اکر
! style=&quot;background:#E4EEFC;&quot; | قيمت
|-
| ا || 1
|-
| ب || 2
|-
| ج || 3
|-
| د || 4
|-
| ه || 5
|}

ابجد جي هن عددي ترتيب جو استعمال تاريخي طور مختلف علمي، ادبي ۽ رمزي روايتن ۾ ٿيندو رهيو آهي.

== سنڌي صوفي ادب ۾ الف ==

سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ الف کي خاص علامتي اهميت حاصل آهي. اهو اکر الله جي نالي جو پهريون اکر هئڻ سبب [[توحيد]]، وحدت ۽ روحاني معرفت جي علامت طور استعمال ڪيو ويندو آهي.

[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ ۾ الف سکڻ ۽ ٻين علمن جي ظاهري گهڻائيءَ کان مٿانهون ٿيڻ جو تصور ملي ٿو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ لکي ٿو ته سنڌي صوفين الف کي علم جي شروعات ۽ انتها جي علامت سمجهيو. هن شاهه عبداللطيف جي [[سر يمن ڪلياڻ]] واري هڪ بيت جو انگريزي ترجمو پڻ ڏنو آهي، جنهن ۾ الف سکڻ، ٻيا سبق وسارڻ ۽ دل کي پاڪ ڪرڻ جو پيغام آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف ===

شاهه عبداللطيف جي فڪر ۾ الف جو تصور ظاهري تعليم جي مخالفت بدران باطني معرفت ۽ دل جي پاڪيزگيءَ سان لاڳاپيل آهي.

صوفيانه تعبير موجب، الف وحدت جي نشاني آهي، جڏهن ته اکرن ۽ لفظن جي گهڻائي ڪثرت جي علامت بڻجي ٿي. اهڙي طرح الف مان وحدت ۽ ڪثرت جي روحاني نسبت سمجهائي ويندي آهي.

سنڌ حڪومت جي ثقافت کاتي جي هڪ اشاعت ۾ شاهه عبداللطيف جي شروعاتي تعليم سان لاڳاپيل روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، جنهن موجب هن الف پڙهڻ سان گڏ الله جو نالو ورتو. هن روايت کي تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل واقعي بدران سوانحي روايت طور سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SindhCultureLatif&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shah Abdul Latif Bhitai: A Brief Life Sketch
 |url=https://www.el.sindhculture.gov.pk/read/13
 |publisher=Culture Department, Government of Sindh
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== الف مقصوره ۽ الف خنجريه ==

'''الف مقصوره''' (ى) عربيءَ ۾ هڪ خاص حرفي صورت آهي، جيڪا عام طور لفظ جي آخر ۾ ايندي آهي. ان جي شڪل بنا نقطن واري ي جهڙي هوندي آهي، پر ان جي صوتياتي حيثيت ڊگهي الف سان لاڳاپيل آهي.

'''الف خنجريه''' (ٰ) هڪ ننڍڙي عمودي نشاني آهي، جيڪا بعض عربي ۽ قرآني لفظن ۾ ڊگهي مصوت جي نشاندهي ڪندي آهي. مثال طور ''هٰذا'' ۽ ''موسىٰ'' جهڙن لفظن جي خاص املائي صورتن ۾ اها ڏسي سگهجي ٿي.

الف مقصوره ۽ الف خنجريه کي هڪ ئي شيءِ نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== ڪمپيوٽر ۽ يونيڪوڊ ==

ڪمپيوٽرن ۾ الف ۽ ان سان لاڳاپيل مختلف صورتن کي [[يونيڪوڊ]] جا جدا جدا ڪوڊ ڏنل آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; text-align:center; border:2px solid #8BA8D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | الف ۽ لاڳاپيل نشانين جا يونيڪوڊ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | نشاني
! style=&quot;background:#EAE1F8;&quot; | يونيڪوڊ
! style=&quot;background:#DDF2E8;&quot; | سرڪاري انگريزي نالو
|-
| ا || U+0627 || ARABIC LETTER ALEF
|-
| آ || U+0622 || ARABIC LETTER ALEF WITH MADDA ABOVE
|-
| أ || U+0623 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA ABOVE
|-
| إ || U+0625 || ARABIC LETTER ALEF WITH HAMZA BELOW
|-
| ء || U+0621 || ARABIC LETTER HAMZA
|-
| ٱ || U+0671 || ARABIC LETTER ALEF WASLA
|-
| ى || U+0649 || ARABIC LETTER ALEF MAKSURA
|-
| ٰ || U+0670 || ARABIC LETTER SUPERSCRIPT ALEF
|}

اهي ڪوڊ Unicode Consortium جي عربي رسم الخط واري سرڪاري فهرست مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;UnicodeArabic&quot;/&gt;

== سنڌي الفابيٽ ۾ ترتيب ==

سنڌيءَ جي معياري عربي-سنڌي الفابيٽ ۾ الف پهريون اکر آهي. ان کان پوءِ ب ۽ ٻ اچن ٿا.

{{سنڌي الف ب}}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي الفابيٽ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[همزو]]
* [[الف ممدوده]]
* [[الف مقصوره]]
* [[حساب ابجد]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[سر يمن ڪلياڻ]]
* [[عربي الفابيٽ]]
* [[فينيقي الفابيٽ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/sindhi/ Encyclopaedia Iranica: Sindhi]
* [https://unicode.org/Public/18.0.0/charts/nameslist/0600/ Unicode Consortium: Arabic characters]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:01-Alif.svg Wikimedia Commons: الف جي شڪل]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sindhi_alphabet.png Wikimedia Commons: سنڌي الفابيٽ]

[[زمرو:سنڌي اکر]]
[[زمرو:سنڌي الفابيٽ]]
[[زمرو:عربي رسم الخط]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>1ms1rw3v96kisf46r5ra36lh2mzlsaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آپريشن ضرب عضب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6223</id>
    <revision>
      <id>422275</id>
      <parentid>418655</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T23:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13810" sha1="peg4kr4pj2f3fafofzquczgjkw82mu3" xml:space="preserve">{{current|date=جون 2014}}
{{Infobox military conflict
| conflict    = آپریشن ضرب{{زیر}} عضب
| partof      = [[شمالی وزیرستان میں جنگ|دہشت پر جنگ]]
| image       =  [[ملف:KPK-FATA2-NorthWazir.png|250px]]
| caption     =  {{Flatlist|
* {{Font color|#fffc06|#fffc06|–}}&amp;nbsp;[[شمالی وزیرستان]]
* {{Font color|#7e7bff|#7e7bff|–}}&amp;nbsp;[[قبائلی علاقہ جات]]
* {{Font color|#7bbc7e|#7bbc7e|–}}&amp;nbsp;[[خیبر پختونخوا]]
}}
| date        = جون 15, 2014{{spaced ndash}}''جاری''
| place       = [[شمالی وزیرستان]], [[قبائلی علاقہ جات]], [[پاکستان]]
| coordinates = {{coord|32|57|45.31|N|70|7|32.64|E|display=inline,title}}
| map_type    = 
| map_relief  = 
| latitude    = 
| longitude   = 
| map_size    = 
| map_marksize = 
| map_caption = 
| map_label   = 
| territory   = 
| result      = 
| status      = جاری
| combatants_header = 
| combatant1  = {{flagu|پاکستان}}
*[[War in North-West Pakistan order of battle|NWPORBAT]]
**[[پاک فوج]]
*** 7ویں انفنٹری ڈویژن 
**[[پاک فضائیہ]]
**[[پاک بحریہ]]
**[[آئی ایس آئی|آئی ایس آئی کیڈ]]
**[[فرنٹئیر کور]]
**علاقائی امن کمیٹی
| combatant2  ={{flagicon image|Flag of Jihad.svg}} باغی گروہ
*[[تحریک طالبان پاکستان]]
*[[ازبکستان اسلامی تحریک]]
*[[مشرقی ترکستان اسلامی تحریک]]
| commander1  = '''پاکستان'''

'''[[صدر پاکستان|صدر]]'''&lt;br/&gt;
[[ممنون حسین]]

'''[[پاکستانی وزیراعظم|وزیراعظم]]'''&lt;br/&gt;
[[نواز شریف]]

'''[[رئیسِ عملۂ پاک فوج|آرمی چیف]]'''&lt;br/&gt;
[[راحیل شریف]]

'''[[چیرمین جوائنٹ چیف آف سٹاف کمیٹی|چیرمین جے سی ایس سی]]'''&lt;br/&gt;
[[راشد محمود]]

'''ڈی جی [[آئی ایس آئی]]'''&lt;br/&gt;
[[ظہیر الاسلام]]

'''[[چیف آف ائیر سٹاف (پاکستان)|ائیر چیف]]'''&lt;br/&gt;
[[طاہر رفیق بٹ]]

'''[[چیف آف نیول سٹاف (پاکستان)|نیول چیف]]'''&lt;br/&gt;
[[آصف سندھلہ]]
| commander2  = '''باغی گروہ'''
[[مولانا فضل اللہ]]&lt;br/&gt;
[[تحریک طالبان پاکستان#رہنما|شیخ خالد حقانی]]&lt;br/&gt;
[[تحریک طالبان پاکستان#رہنما|شیر یار محمود]]&lt;br/&gt;
[[تحریک طالبان پاکستان]]
[[عدنان راشد]]&lt;br/&gt;
Usman Ghazi&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-256111-Who-are-the-Uzbeks-launching-terror-strikes-in-Pakistan |title=Who are the Uzbeks launching terror strikes in Pakistan |work=The News International |accessdate=17 جون 2014 |archivedate=2014-06-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140617002000/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-6-256111-Who-are-the-Uzbeks-launching-terror-strikes-in-Pakistan }}&lt;/ref&gt;
| units1      = 
| units2      = 
| strength1   = 20,000&lt;ref name=NYT16JUNE&gt;{{cite news|last1=Walsh|first1=Declan|title=In Drive Against Militants, Pakistani Airstrikes Hit Strongholds|url=http://www.nytimes.com/2014/06/17/world/asia/pakistan-hits-taliban-strongholds-with-airstrikes.html?_r=0|accessdate=17 June 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=16 June 2014}}&lt;/ref&gt; - 30,000&lt;ref name=&quot;wsj&quot;&gt;{{cite news|last=Shah|first=Saeed|url=http://online.wsj.com/articles/pakistan-operation-targets-waziristan-militants-1402844572|title=Pakistan Operation Targets Waziristan Militants|newspaper=[[وال اسٹریٹ جرنل]]|date=15 June 2014|accessdate=16 June 2014}}&lt;/ref&gt;
| strength2   = ہزار&lt;br/&gt;8,000 غیر ملکی دہشت گرد&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.dawn.com/news/1113348 | title=Reclaiming North Waziristan | work=Zahid Hussain | date=18 June 2014 | agency=DAWN | accessdate=18 June 2014}}&lt;/ref&gt;
| casualties1 = 8 شہید, 7 زخمی.&lt;ref name=&quot;16جون&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/16 |title=Welcome to ISPR |publisher=Ispr.gov.pk |date=1 September 2009 |accessdate=17 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708152354/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/16 |archivedate=8 July 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;17June&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/17 |title=Welcome to ISPR |publisher=Ispr.gov.pk |date=1 September 2009 |accessdate=17 June 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140708173424/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/17 |archivedate=8 July 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;small&gt;( 17 جون تک)&lt;/small&gt;
| casualties2 = 228 قتل. &lt;small&gt;(19 جون تک)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;16جون&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;17جون&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;228قتل&quot;&gt;{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/723501/fresh-blitz-kills-28-more-militants/ | title=Fresh blitz kills 28 more militants | work=Tribune | date=18 June 2014 | accessdate=19 جون 2014}}&lt;/ref&gt;
| notes = 1 عام شہری مارا گيا, 1 زخمی.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Gul|first1=Pazir|title=7 killed in clash between militant groups|url=http://www.dawn.com/news/1112948|accessdate=17 جون 2014|newspaper=[[ڈان (اخبار)|ڈان]]|date=16 جون 2014}}&lt;/ref&gt; 137,000 پناہ گزین.&lt;ref name=&quot;Al-jazeera&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/asia/2014/06/tens-thousands-flee-pakistan-offensive-201461962456202251.html |title=Tens of thousands flee Pakistan offensive |work=[[Al Jazeera English]]|location= Islamabad |accessdate=20 June 2014}}&lt;/ref&gt;
| campaignbox = {{Campaignbox Waziristan}}
}}

پاڪستاني فوج جي [[جون]]، [[2014]] ۾ [[وزيرستان]] ۾ شروع ڪيل [[عسڪري]] آپريشن۔&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2014/06/140615_north_waziristan_operation_launched_rh.shtml  اتر وزيرستان ۾ آپريشن شروع]&lt;/ref&gt; ان عسڪري ڪاروائي کي '''ضرب عضب''' جو نالو ڏنو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آپريشن      ضرب عضب |url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;latest=1 |accessdate=2014-11-05 |archive-date=2015-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150323113539/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;latest=1 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;، عضب جو مطلب آھي '''ڪٽڻ'''، تلوار سان ڪٽڻ، عضب محمد صلي الله عليه وآلهٖ وسلم جي تلوار جو نالو بہ ھيو۔ ضربِ عضب ڪٽي ڇڏيندڙ ضرب۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;حسن اللغات، ص 595&lt;/ref&gt;

== ضرب عضب جي نالي ڏيڻ جو سبب ==
عضب جو مطلب آھي '''ڪٽڻ'''، تلوار سان ڪٽڻ، عضب محمد صلي الله عليه آلهٖ وسلم جي تلوار جو نالو بہ ھيو۔ ضربِ عضب ڪٽي ڇڏيندڙ ضرب۔&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; ھي تلوار محمد صلي الله عليه وآلهٖ وسلم [[غزوه بدر]] ۽ [[غزوه احد]] ۾ استعمال ڪئي۔&lt;ref&gt; &quot;Negotiations end, Pak Army formally launches operation Zarb-e-Azb against terrorists | Dunya News&quot;. Dunyanews.tv. Retrieved 15 June 2014.&lt;/ref&gt;

== پس منظر ==

=== جون 2014ع ڪراچي ھوائي اڏي تي حملو ===
* [[2014ع جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ حملو]]

8 جون [[2014ع]] تي ڪراچي، پاڪستان جي [[جناح انٽرنيشنل]] تي 10 دھشت گردن حملو ڪيو۔ ڪل 31 افراد بشمول 10 دھشت گرد ماريا ويا۔ [[تحريڪ طالبان پاڪستان]] حملي جي ذميداري قبول ڪئي ۽ انکي پنھنجي اڳوڻي سربراھ [[حڪيم الله محسود]] جي قتل جو بدلو قرار ڏنو جيڪو ھڪ ڊرون حملي ۾ نومبر [[2013ع]] ۾ اتر وزيرستان ۾ ماريو ويو ھو۔ تحريڪ طالبان جي طرفان وڌيڪ حملن جي ڌمڪي بہ ڏني وئي۔ تحريڪ طالبان پاڪستان جي ترجمان [[شاھد الله شاھد]] جي مطابق ھوائي اڏي تي حملي جي وجھہ اھا ھئي تہ ھتي گھٽ شھري ۽ وڌيڪ سرڪاري فرد ھوندا آھن۔ ان کان علاوه تحريڪ طالبان پاڪستان 10 جون کان پوري پيماني تي پاڪستاني رياست جي خلاف حملن جي ڌمڪي ڏني۔

=== امن ڳالھين ۾ ناڪاميابي ===

پاڪستاني رياست ڪيترائي ڀيرا دھشت گردن جي ننڍن ننڍن گروھن سان محدود علائقن جي لاءِ امن معاھدا ڪندي رھي، پر پھريون ڀيرو وفاقي حڪومت سڌوسنئون تحريڪ طالبان پاڪستان سان ڳالھين جي پاليسي اپنائي۔ ان حوالي سان ڪيتريون ئي ڪُل جماعتي ڪانفرنسون بہ منعقد ٿيون جن ۾ آخري نو سيپٽمبر [[2013ع]] تي ٿي۔ انھن ڪانفرنسن ۾ سياسي جماعتن جي طرفان حڪومت کي ھي اختيار ڏنو ويو تہ ھو ملڪ ۾ امن جي قيام جي لاءِ شدت پسند تنظيمن سان ڳالھيون ڪري.

ايندڙ ڪيترن ئي مھينن تائين ڳالھيون ٿينديون رھيون۔ ڪميٽيون ٺھيون، ڪميٽين تي سوال اٿيا، خفيہ ماڳن تي ڪميٽيون ھيليڪاپٽرن جي مدد سان ملڻ ويون۔ ايتري تائين جو پاڪستان تحريڪ انصاف جي سربراھ [[عمران خان]] تہ طالبان جو دفتر کولڻ تائين جي تجويز پيش ڪري ڇڏي۔ آمريڪا بہ ڊرون حملا روڪڻ جي حامي ڀري ورتي۔ پر  طالبان قيادت ڪنھن فيصلي تي پنھنجي گروھن کي متفق نہ ڪري سگھي۔ آخرڪار ڳالھيون ناڪام ٿي ويون۔ جنھن کان بعد 2014ع جو پھريون ڊرون حملو ٿيو ۽ طالبانن جي طرفان بہ ڪراچي ھوائي اڏي تي حملو ڪيو ويو۔&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2014/06/140615_north_waziristan_operation_launched_rh.shtml اتر وزيرستان ۾ آپريشن]&lt;/ref&gt;

== جنگ جي تياري ==

== تاریخ وار واقعا ==

=== 15 جون ===
* 15 جون [[2014ع]] تي پاڪستاني فوج اتر وزيرستان ۾ عسڪري ڪاروائي جو فيصلو ڪيو۔&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt; &quot;120 militants killed during 'Zarb-e-Azb' operation in NW - Pakistan&quot;. Dawn.Com. Archived from the original on 2014-06-16. Retrieved 2014-06-16.&lt;/ref&gt;
* 15 جون  تي رات جو پھرين حملي ۾ 120 دھشت گرد ماريا ويا ۽ [[بارود]] جو ھڪ وڏو ذخيرو تباھ ڪيو ويو۔&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;/&gt;

=== 16 جون ===
* 16 جون تي جيٽ جھازن سان مير شاھ علائقي ۾ گولا باري سان 12 [[ازبڪ]] دھشت گرد ماريا ويا۔&lt;ref&gt; &quot;Zarb-e-Azb: Jets pound militant hideouts in Shawal, 12 killed&quot;. Thenews.com.pk. 2014-06-09. Retrieved 2014-06-&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; &quot;North Waziristan: 12 militants killed in air strikes | Pakistan | Dunya News&quot;. Dunyanews.tv. Retrieved 2014-06-16.&lt;/ref&gt;

=== 17جون ===
* 17 جون تي فضائي حملي ۾ 25 دھشت گرد ماريا ويا، اھڙي طرح ماريل دھشت گردن جي تعداد 215 ٿي وئي۔ &lt;ref&gt; &quot;Welcome to ISPR&quot;. Ispr.gov.pk. 1 September 2009. Archived from the original on 2014-06-17. Retrieved 17 June 2014&lt;/ref&gt;

=== 19 جون ===
* 19 جون تي ڪوبرا ھيليڪاپٽرن رات دير جو ميران شاھ جي اوڀر ۾ واقع زراتا تنگي جي ٽڪرين تي شدت پسندن جي مواصلاتي مرڪزن کي نشانو بڻايو جنھن ۾ 15 شدت پسند مارجي ويا۔&lt;ref&gt;{{Citation |title=آءِ ايس پي آر جي پريس رليز |url=https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/19 |accessdate=2014-11-05 |archive-date=2017-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116111717/https://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&amp;date=2014/6/19 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== 20 جون ===
* اتر وزيرستان جي علائقي حسو خيل جي علائقي ۾ بمباري ڪئي وئي جنھن ۾ شدت پسندن جا ٽي ٺڪاڻا تباھ ڪيا ويا 20 عسڪريت پسند ماريا ويا.
* خيبر ايجنسي ا۾ افغان سرحد جي ويجھو جيٹ طيارن جي بمباري ۾ شدت پسندن جا ٻہ ٺڪاڻا تباھ ڪيا ويا۔
* اتر وزيرستان جي علائقي ميرانشاھ، مير علي ۽ دتہ خيل جي عمائدن فوجي آپريشن جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو آھي۔
ڊي جي آءِ ايس پي آر جي مطابق عمائدن اعادو ڪيو تہ ھو دھشت گردن کي ٻيھر اتر وزيرستان ۾ اچڻ نہ ڏيندا۔&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/urdu/pakistan/2014/06/140621_zarb_e_azb_updates_saturday_rh.shtml بي بي سي اردو، ھفتو 21 جون]&lt;/ref&gt;

== رد عمل ==

=== سماجي رابطن جي ويب سائيٽس تي ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽس تي پاڪستاني عوام ھن فيصلي کي تمام گھڻو پسند ڪيو۔

=== پاڪستان تحريڪ انصاف ===
=== پاڪستان پيپلز پارٽي ===
=== جماعت اسلامي ===
=== متحده قومي مومينٽ ===
=== اي اين پي ===

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[وزیرستان آپریشن]]

{{حوالا|2}}
[[زمرو:پاڪستاني فوج]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ 2000ع جو ڏھاڪو]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ 2010ع جو ڏھاڪو]]
[[زمرو:مجيب الرحمان جا لکيل مضمون]]</text>
      <sha1>peg4kr4pj2f3fafofzquczgjkw82mu3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آبادي جي لحاظ کان ملڪن ۽ تابعدار رياستن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6229</id>
    <revision>
      <id>422274</id>
      <parentid>421554</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T23:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="159269" sha1="spm5gzjh499224c3domhtmar1o3a5i8" xml:space="preserve">[[فائل:World population.PNG|thumb]]
هي آبادي جي لحاظ سان دنيا جي ملڪن جي فهرست آهي۔ هن فهرست ۾ دنيا جي آزاد ملڪن ۽ ٻين ملڪن جي زير انتظام اهي علائقا شامل آهن جنکي داخلي خودمختياري حاصل آهي۔ جتي به ممڪن ٿيو، انگ اکر ملڪن جي پنهنجي مردم شماري جي ادارن جي تازه ترين تخمينن مان حاصل ڪيا ويا آهن ۔ ٻي صورت ۾، [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي 2007ء جي آبادي جو تخمينو درج ڪيو ويو آهي۔
[[File:Global population cartogram.png|thumb|upright=2|&lt;small&gt;2018 ۾ دنيا جي آبادي جو نقشو (ڪارٽوگرام)؛ هر چورس خانو 500,000 ماڻهن جي نمائندگي ڪري ٿو.&lt;/small&gt; ]]

جيئن ته تمام ملڪن ۾ مردم شماري هڪ وقت ۾ نه ٿيندي آهي، ۽ نه ئي هر جڳهه هڪ جهڙو احتياط ڪيو ويندو آهي، هيٺ ڏنل درجي بندي () ۾ ڪجهه غلطيون ٿي سگهن ٿيون۔ تقابلي جي لاءِ ڪجهه نيم خودمختيار علائقن کي هتي شامل ته ا
ڪيو ويو آهي، پر درجي بندي صرف خودمختيار ملڪن جي ڪئي وئي آهي ۔ 

هي دنيا جي ملڪن جي آبادي جي لحاظ سان فهرست آهي۔ تمام تر انگ اکر [[ڪتاب حقيقت عالم|سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ 2003]] مان ورتا ويا آهن۔ ان سان گڏوگڏ  [[فهرست ملڪ رقبو|رقبي]]، [[ملڪ|الف ب وار]] ۽ [[فهرست ملڪ ڪل پيداوار|ڪل پيداوار]] جي لحاظ سان ملڪن جون فهرستون به موجود آهن۔

هن فهرست ۾ جولاءِ 2003 ۾ ملڪن جي آبادي جا اندازي انگ اکر  آهن۔ ان جي حساب سان دنيا جي تقريباً اڌ آبادي صرف پنج  ملڪن [[چين]]، [[ڀارت]]، [[پاڪستان]]، [[بنگلا ديش]] ۽ [[انڊونيشيا]] ۾ رهي ٿي.&lt;ref name=&quot;UNFPA&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |title=World Population Dashboard |year=2022 |work=United Nations Population Fund |publisher=UNFPA |access-date=25 April 2023 |archive-date=7 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230507185130/https://www.unfpa.org/data/world-population-dashboard |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==ملڪ ۽ انهن جي ماتحت علائقن جي آبادي جي لحاظ سان فهرست==

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! درجو !! ملڪ/علائقو !! آبادي !! تاريخ تخمينو !! ڪل آبادي جو % !! حوالو
|-
| - ||[[دُنيا|دنيا جي آبادي]]||'''6,671,226,000'''||1 جولاء 2007||'''100%'''
||[[گڏيل قومون|گڏيل قومن جا انگ]]
|-
|1|||[[چین]]||1,321,847,351||10 نومبر 2007||{{فیصد|1321847351|6671226000}}
||&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''[http://www.cpirc.org.cn/en/eindex.htm سرڪاري انگ اکر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100416073058/http://www.cpirc.org.cn/en/eindex.htm |date=2010-04-16 }}'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
|2|||[[ڀارت]]||1,169,016,000||||{{فیصد|1169016000|6671226000}}
||[[گڏيل قومون]]
|-
| - |||[[يورپي اتحاد|يورپي يونین]]||492,964,961||||{{فیصد|492964961|6671226000}}
||&lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''سرڪاري اعداد و شمار (یورو سٹیٹ)'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
|3|||[[گڏيل آمريڪي رياستون]]||303,321,825||8 نومبر 2007||{{فیصد|303321825|6671226000}}
||[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html &lt;small&gt;سرڪاري اعداد و&lt;/small&gt; &lt;small&gt;شمار&lt;/small&gt;]
|-
|4|||[[انڊونيشيا]]||231,627,000||||{{فیصد|231627000|6671226000}}||گڏيل قومون
|-
|5|||[[برازيل]]||187,521,914||10 نومبر 2007||{{فیصد|187521914|6671226000}}
||[http://www.ibge.gov.br/english/disseminacao/online/popclock/popclock.php سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|6|||[[پاڪستان]]||161,598,500||29 آڪٽوبر 2007||{{فیصد|161598500|6671226000}}
||[http://www.statpak.gov.pk/depts/pco سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|7|||[[بنگلا ديش]]||158,665,000||||{{فیصد|158665000|6671226000}} 
||گڏيل قومون
|-
|8|||[[نائجيريا]]||148,093,000||||{{فیصد|148093000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|9|||[[روس]]||142,499,000||29 آڪٽوبر 2007||{{فیصد|142499000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|10|||[[جاپان]]||127,718,000||1 مئي 2007||{{فیصد|127718000|6671226000}}
||[http://www.stat.go.jp/data/jinsui/tsuki/zuhyou/05k2-1.xls سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|11|||[[ميڪسيڪو]]||106,535,000||||{{فیصد|106535000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|12|||[[فلپائن]]||88,706,300||1 جولاءِ 2007||{{فیصد|88706300|6671226000}}
||[http://www.census.gov.ph/data/sectordata/popproj_tab1r.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|13|||[[ويٽنام]]||87,375,000||||{{فیصد|87375000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|14|||[[جرمني]]||82,314,900||31 ڊسمبر 2006||{{فیصد|82314900|6671226000}}
||[http://www.destatis.de/jetspeed/portal/cms/Sites/destatis/Internet/EN/Navigation/Statistics/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Bevoelkerungsstand.psml سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|15|||[[ايٿوپيا]]||77,127,000||جولاءِ 2007||{{فیصد|77127000|6671226000}}
||&lt;small&gt;&lt;sub&gt;[http://www.csa.gov.et/text_files/national%20statistics%202006/Population.pdf سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003020935/http://www.csa.gov.et/text_files/national%20statistics%202006/Population.pdf |date=2008-10-03 }}&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt;
|-
|16|||[[مصر]]||75,498,000||||{{فیصد|75498000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|17|||[[ترڪي]]||74,877,000||||{{فیصد|74877000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|18|||[[ايران]]||71,208,000||||{{فیصد|71208000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|19|||[[فرانس]] (سمنڊ پار ماتحت علائقن سان گڏ)||64,102,140||1 جنوري 2007||{{فیصد|64102140|6671226000}}
||[http://www.insee.fr/fr/ffc/ipweb/ip1118/ip1118.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|20|||[[ٿائيلينڊ]]||62,828,706||31  ڊسمبر  2006||{{فیصد|62828706|6671226000}}
||[http://archive.is/20121205014130/www.dopa.go.th/dopanew/pop2549.html سرڪاري انگ اکر]
|-
|21|||[[جمهوریا ڪانگو]]||62,636,000||||{{فیصد|62636000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|22|||[[گڏيل بادشاهت]]||60,587,300||1 جولاءِ 2006||{{فیصد|60587300|6671226000}}
||[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=6 سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|23|||[[اٽلي]]||59,206,382||28 فيبروري 2007||{{فیصد|59206382|6671226000}}
||[http://demo.istat.it/bilmens2007gen/index.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|24|||[[ميانمار]]||48,798,000||||{{فیصد|48798000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|25|||[[ڏکڻ آفريڪا]]||48,577,000||||{{فیصد|48577000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|26|||[[ڏکڻ ڪوريا]]||48,512,000||||{{فیصد|48512000|6671226000}}
||[http://www.nso.go.kr سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|27|||[[يوڪرين]]||46,205,000||||{{فیصد|46205000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|28|||[[اسپين]]||45,116,894||1 جنوري 2007||{{فیصد|45116894|6671226000}}
||[http://www.ine.es/prensa/np457.pdf سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|29|||[[ڪولمبيا]]||44,052,000||16 نومبر 2007||{{فیصد|44052000|6671226000}}
||[http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114091321/http://www.dane.gov.co/reloj/reloj_animado.php |date=2012-01-14 }}
|-
|30|||[[تنزانيا]]||40,454,000||||{{فیصد|40454000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|31|||[[ارجنٽائن]]||39,531,000||||{{فیصد|39531000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|32|||[[سوڊان]]||38,560,000||||{{فیصد|38560000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|33|||[[پولينڊ]]||38,125,479||31  ڊسمبر  2006||{{فیصد|38125479|6671226000}}
||[https://web.archive.org/web/20071025224618/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_ludnosc_stan_struktura_teryt_2pol2006.pdf سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|34|||[[ڪينيا]]||37,538,000||||{{فیصد|37538000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|35||[[الجزائر]]||33,858,000||||{{فیصد|33858000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|36|||[[ڪينيڊا]]||33,077,853||19 نومبر 2007||{{فیصد|33077853|6671226000}}
||[http://www.statcan.ca/english/edu/clock/population.htm سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|37|||[[مراڪش]]||31,224,000||||{{فیصد|31224000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|38||[[يوگنڊا]]||30,884,000||||{{فیصد|30884000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|39||[[عراق]]||28,993,000||||{{فیصد|28993000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|40||[[نيپال]]||28,196,000||||{{فیصد|28196000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|41||[[پيرو]]||27,903,000||||{{فیصد|27903000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|42||[[وينيزويلا]]||27,657,000||||{{فیصد|27657000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|43||[[ملائيشيا]]||27,377,000||12 نومبر 2007||{{فیصد|27377000|6671226000}}
||[http://www.statistics.gov.my/ سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611041219/http://www.statistics.gov.my/ |date=2008-06-11 }}
|-
|44||[[ازبڪستان]]||27,372,000||||{{فیصد|27372000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|45||[[افغانستان]]||27,145,000||||{{فیصد|27145000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|46||[[سعودي عرب]]||24,735,000||||{{فیصد|24735000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|47||[[ڏکڻ ڪوريا]]||23,790,000||||{{فیصد|23790000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|48||[[گهانا]]||23,478,000||||{{فیصد|23478000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|49||[[تائيوان]]||22,925,000||||{{فیصد|22925000|6671226000}}
||[http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425183615/http://eng.stat.gov.tw/mp.asp?mp=5 |date=2009-04-25 }}
|-
|50||[[يمن]]||22,389,000||||{{فیصد|22389000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|51||[[رومانيا]]||21,438,000||||{{فیصد|21438000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|52||[[موزمبيق]]||21,397,000||||{{فیصد|21397000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|53||[[آسٽريليا]]||21,129,222||2 نومبر 2007||{{فیصد|21129222|6671226000}}
||[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|54||[[شام]]||19,929,000||||{{فیصد|19929000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|55||[[مڊگاسڪر]]||19,683,000||||{{فیصد|19683000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|56||[[سريلنڪا]]||19,299,000||||{{فیصد|19299000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|57||[[آئيوري ڪوسٽ]]||19,262,000||||{{فیصد|19262000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|58||[[ڪيمرون]]||18,549,000||||{{فیصد|18549000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|59||[[انگولا]]||17,024,000||||{{فیصد|17024000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|60||[[چلي]]||16,598,074||30 جون 2007||{{فیصد|16598074|6671226000}}
||[http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/Informes/Microsoft%20Word%20-%20InforP_T.pdf سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|61||[[هالينڊ]]||16,387,773||2 نومبر 2007||{{فیصد|16387773|6671226000}}
||سرڪاري اعداد و شمار
|-
|62||[[قازقستان]]||15,422,000||||{{فیصد|15422000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|63||[[برڪينا فاسو]]||14,784,000||||{{فیصد|14784000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|64||[[ڪمبوڊيا]]||14,444,000||||{{فیصد|14444000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|65||[[نائجر]]||14,226,000||||{{فیصد|14226000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|66||[[ملاوي]]||13,925,000||||{{فیصد|13925000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|67||[[گوئٽي مالا]]||13,354,000||||{{فیصد|13354000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|68||[[زمبابوي]]||13,349,000||||{{فیصد|13349000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|69||[[ايڪواڊور]]||13,341,000||||{{فیصد|13341000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|70||[[سينيگال]]||12,379,000||||{{فیصد|12379000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|71||[[مالي]]||12,337,000||||{{فیصد|12337000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|72||[[زيمبيا]]||11,922,000||||{{فیصد|11922000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|73||{{[[ڪيوبا]]||11,268,000||||{{فیصد|11268000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|74||[[يونان]]||11,147,000||||{{فیصد|11147000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|75||[[چاڊ]]||10,781,000||||{{فیصد|10781000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|76||[[پرتگال]]||10,623,000||||{{فیصد|10623000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|77||[[بيلجيئم]]||10,457,000||||{{فیصد|10457000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|78||[[تيونس]]||10,327,000||||{{فیصد|10327000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|79||[[چيڪ جمهوريا]]||10,325,900||||{{فیصد|10325900|6671226000}}
||[http://czso.cz/csu/csu.nsf/informace/coby092007.doc سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141115141921/http://www.czso.cz/csu/csu.nsf/informace/coby092007.doc |date=2014-11-15 }}
|-
|80||[[هنگري]]||10,053,000||||{{فیصد|10053000|6671226000}}
||[http://portal.ksh.hu/pls/ksh/docs/hun/xftp/gyor/nep/nep20704.pdf سرڪاري اعداد و شمار]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
|81||[[سربيا]]||9,858,000||||{{فیصد|9858000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|82||[[جمهوريا ڊومينيڪن]]||9,760,000||||{{فیصد|9760000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|83||[[روانڊا]]||9,725,000||||{{فیصد|9725000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|84||[[بيلارس]]||9,714,000||2006||{{فیصد|9714000|6671226000}}
||[https://archive.is/20121127033201/belstat.gov.by/homep/en/indicators/population.php سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|85||[[هيٽي]]||9,598,000||||{{فیصد|9598000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|86||[[بوليويا]]||9,525,000||||{{فیصد|9525000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|87||[[گني]]||9,370,000||||{{فیصد|9370000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|88||[[سويڊن]]||9,150,000||جون 2007||{{فیصد|9150000|6671226000}}
||[http://www.scb.se/Pages/Product____25785.aspx سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|89||[[بينن]]||9,033,000||||{{فیصد|9033000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|90||[[صوماليا]]||8,699,000||||{{فیصد|8699000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|91||[[برونڊي]]||8,508,000||||{{فیصد|8508000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|92||[[آذربائيجان]]||8,467,000||||{{فیصد|8467000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|93||[[آسٽريا]]||8,316,487||ٽئين ٽه ماهي 2007||{{فیصد|8316487|6671226000}}
||[http://www.statistik.at/web_de/statistiken/bevoelkerung/bevoelkerungsstand_jahres-_und_quartalswerte/bevoelkerung_zu_jahres-_quartalsanfang/023582.html سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|94||[[بلغاريا]]||7,639,000||||{{فیصد|7639000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|95||[[سوئٽزر لينڊ]]||7,508,700||31  ڊسمبر  2006||{{فیصد|7508700|6671226000}}
||[http://www.admin.ch/aktuell/00089/index.html?lang=de&amp;msg-id=14195 سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004215655/http://www.admin.ch/aktuell/00089/index.html?lang=de&amp;msg-id=14195 |date=2013-10-04 }}
|-
|96||[[اسرائيل]]||7,208,520||30 ستمبر 2007||{{فیصد|7208520|6671226000}}
||[http://www1.cbs.gov.il/reader/?MIval=cw_usr_view_Folder&amp;ID=141 سرڪاري اعداد و شمار]
|-
|—||[[هانگ ڪانگ]]||7,206,000||||{{فیصد|7206000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|97||[[هونڊوراس]]||7,106,000||||{{فیصد|7106000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|98||[[ايل سيلواڊور]]||6,857,000||||{{فیصد|6857000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|99||[[تاجڪستان]]||6,736,000||||{{فیصد|6736000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
|100||[[ٽوگو]]||6,585,000||||{{فیصد|6585000|6671226000}}
||گڏيل قومون
|-
| 101 ||[[پاپوا نيو گني]]|| 6,331,000 || || {{فیصد| 6331000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 102 ||[[ليبيا]]|| 6,160,000 || || {{فیصد| 6160000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 103 ||[[پيراگوئي]]|| 6,127,000 || || {{فیصد| 6127000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 104 ||[[اردن]]|| 5,924,000 || || {{فیصد| 5924000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 105 ||[[سيراليون]]|| 5,866,000 || || {{فیصد| 5866000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 106 ||[[لاؤس]]|| 5,859,000 || || {{فیصد| 5859000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 107 ||[[نڪاراگوا]]|| 5,603,000 || || {{فیصد| 5603000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 108 ||[[ڊينمارڪ]]|| 5,457,415 || 30 جون 2007 || {{فیصد| 5457415 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.dst.dk/Statistik/seneste/Befolkning/Folketal.aspx سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 109 ||[[سلوواڪيا]]|| 5,390,000 || || {{فیصد| 5390000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 110 ||[[ڪرغزستان]]|| 5,317,000 || || {{فیصد| 5317000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 111 ||[[فنلينڊ]]|| 5,300,000 || 10 ڊسمبر 2007 || {{فیصد| 5300000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090415225037/http://www.vaestorekisterikeskus.fi/vrk/home.nsf/pages/index_eng |date=2009-04-15 }}
|-
| 112 ||[[ترڪمانستان]]|| 4,965,000 || || {{فیصد| 4965000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 113 ||[[اريٽيريا]]|| 4,851,000 || || {{فیصد| 4851000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 114 ||[[ناروي]]|| 4,727,777 || 3 نومبر 2007 || {{فیصد| 4727777 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.ssb.no/english/subjects/02/befolkning_en/ سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 115 ||[[ڪروشيا]]|| 4,555,000 || || {{فیصد| 4551000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 116 ||[[ڪوسٽا ريڪا]]|| 4,468,000 || || {{فیصد| 4327000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 117 ||[[سنگاپور]]|| 4,436,000 || || {{فیصد| 4436000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 118 ||[[جارجيا]]|| 4,395,000 || || {{فیصد| 4395000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 119 ||[[گڏيل عرب امارات]]|| 4,380,000 || || {{فیصد| 4380000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 120 ||[[وچ آفريقي جمهوريا]]|| 4,343,000 || || {{فیصد| 4343000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 121 ||[[آئرلينڊ]]|| 4,301,000 ||  || {{فیصد| 4301000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 122 ||[[نيوزي لينڊ]]|| 4,249,600 || 24 آڪٽوبر 2007 || {{فیصد| 4249600 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.stats.govt.nz/populationclock.htm سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070110232101/http://www.stats.govt.nz/populationclock.htm |date=2007-01-10 }}
|-
| 123 ||[[لبنان]]|| 4,099,000 || || {{فیصد| 4099000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 124 ||[[فلسطين]]|| 4,017,000 || || {{فیصد| 4017000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 125 ||[[پورٽو ريڪو]]|| 3,991,000 || || {{فیصد| 3991000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 126 ||[[بوسنيا و هرزيگووينا]]|| 3,935,000 || || {{فیصد| 3935000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 127 ||[[مالڊووا]]|| 3,794,000 || || {{فیصد| 3794000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 128 ||[[جمهوريا ڪانگو]]|| 3,768,000 || || {{فیصد| 3768000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 129 ||[[لائبيريا]]|| 3,750,000 || || {{فیصد| 3750000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[صومالي لينڊ]]|| 3,500,000 || || {{فیصد| 3500000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.somalilandgov.com/cprofile.htm سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://archive.today/20010302083933/http://www.somalilandgov.com/cprofile.htm |date=2001-03-02 }}
|-
| 130 ||[[لٿووينيا]]|| 3,372,400 || 1 ستمبر 2007|| {{فیصد| 3372400 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.stat.gov.lt/lt/pages/view/?id=1609 سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 131 ||[[پاناما]]|| 3,343,000 || || {{فیصد| 3343000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 132 ||[[يوراگوئي]]|| 3,340,000 || || {{فیصد| 3340000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 133 ||[[البانيا]]|| 3,190,000 || || {{فیصد| 3190000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 134 ||[[موريتانيا]]|| 3,124,000 || || {{فیصد| 3124000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 135 ||[[آرمينيا]]|| 3,002,000 || || {{فیصد| 3002000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 136 ||[[ڪويت]]|| 2,851,000 || || {{فیصد| 2851000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 137 ||[[جميڪا]]|| 2,714,000 || || {{فیصد| 2714000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 138 ||[[منگوليا]]|| 2,629,000 || || {{فیصد| 2629000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 139 ||[[عمان]]|| 2,595,000 || || {{فیصد| 2595000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 140 ||[[لٽويا]]|| 2,277,000 || || {{فیصد| 2277000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 141 ||[[نميبيا]]|| 2,074,000 || || {{فیصد| 2074000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 142 ||[[مقدونيا]]|| 2,038,000 || || {{فیصد| 2038000 | 6671226000 | 3}} 
||گڏيل قومون
|-
| 143 ||[[سلووينيا]]|| 2,019,406 ||30 جون 2007 || {{فیصد| 2019406 | 6576000000 | 3}} 
|| [http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?ID=1236 سرڪاري اعداد و شمار] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114054504/http://www.stat.si/eng/novica_prikazi.aspx?id=1236 |date=2014-11-14 }}
|-
| 144 ||[[ليسوٿو]]|| 2,008,000 || || {{فیصد| 2008000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 145 ||[[بوٽسوانا]]|| 1,882,000 || || {{فیصد| 1882000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 146 ||[[گيمبيا]]|| 1,709,000 || || {{فیصد| 1709000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 147 ||[[گني بساؤ]]|| 1,695,000 || || {{فیصد| 1695000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 148 ||[[اسٽونيا]]|| 1,342,409 || 1 جنوري 2007 || {{فیصد| 1342409 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.stat.ee سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 149 ||[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاڊ و ٽوباگو]]|| 1,333,000 || || {{فیصد| 1333000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 150 ||[[گيبون]]|| 1,331,000 || || {{فیصد| 1331000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 151 ||[[موريشس]]|| 1,262,000 || || {{فیصد| 1262000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 152 ||[[اوڀر تيمور]]|| 1,155,000 || || {{فیصد| 1155000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 153 ||[[سوازي لينڊ]]|| 1,141,000 || || {{فیصد| 1141000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 154 ||[[قبرص]]|| 855,000 || || {{فیصد| 835000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 155 ||[[قطر]]|| 841,000 || || {{فیصد| 841000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 156 ||[[فجي]]|| 839,000 || || {{فیصد| 839000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 157 ||[[جبوتي]]|| 833,000 || || {{فیصد| 833000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[ري يونين]]|| 784,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 784000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/resultats-regionaux.htm سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 158 ||[[بحرين]]|| 753,000 || || {{فیصد| 753000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 159 ||[[گيانا]]|| 738,000 || || {{فیصد| 738000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 160 ||[[اتحاد القمري]]|| 682,000 || جولاءِ2007 || {{فیصد| 682000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://archive.is/20121205062219/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&amp;men=gadm&amp;lng=en&amp;dat=32&amp;geo=-116&amp;srt=npan&amp;col=aohdq سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 161 ||[[ڀوٽان]]|| 658,000 || || {{فیصد| 658000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 162 ||[[مونٽي نيگرو|مونٽينيگرو]]|| 598,000 || || {{فیصد| 598000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 163 ||[[ڪيپ ورڊي]]|| 530,000 || || {{فیصد| 530000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 164 ||[[استوائي گني]]|| 507,000 || || {{فیصد| 507000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 165 ||[[جزائر سليمان]]|| 496,000 || || {{فیصد| 478000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[ميڪائو|مڪاؤ]]|| 481,000 || || {{فیصد| 481000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 166 ||[[اولهه صحارا]]|| 480,000 || || {{فیصد| 480000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 167 ||[[لڪسمبرگ]]|| 467,000 || || {{فیصد| 467000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 168 ||[[سورينام|سرينام]]|| 458,000 || || {{فیصد| 458000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 169 ||[[مالٽا]]|| 407,000 || || {{فیصد| 407000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| — ||[[گواڊيلوپ]]|| 405,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 405000 | 6671226000 | 3}} 
|| INSEE est. subtracting St Martin and St Barth.
|-
| — ||[[مارٽينڪ]]|| 399,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 399000 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/resultats-regionaux.htm سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 170 ||[[برونائي]]|| 390,000 || || {{فیصد| 390000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 171 ||[[بھاماس]]|| 331,000 || || {{فیصد| 331000 | 6671226000 | 3}} 
|| گڏيل قومون
|-
| 172 ||[[آئس لينڊ]]|| 312,851 || October 1, 2007 || {{فیصد| 309699 | 6671226000 | 3}} 
|| [http://www.hagstofa.is سرڪاري اعداد و شمار]
|-
| 173 ||[[مالديپ]]|| 306,000 || || {{فیصد| 306000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 174 ||[[بارباڊوس]]|| 294,000 || || {{فیصد| 294000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 175 ||[[بيليز]]|| 288,000 || || {{فیصد| 288000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[فرانسيسي پولينيشيا]]|| 259,596 || August 20, 2007 || {{فیصد| 259596 | 6671226000 | 3}} || [http://www.ispf.pf/(k1aciwf4z0fyap45ghzhgm55)/stat/demo/rp2007/pdfs/poplegales2007.pdf August 2007 census] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203110626/http://www.ispf.pf/(k1aciwf4z0fyap45ghzhgm55)/stat/demo/rp2007/pdfs/poplegales2007.pdf |date=2007-12-03 }}
|-
| — ||[[نيو ڪيليڊونيا]]|| 240,390 || 1 جنوري 2007 || {{فیصد| 240390 | 6671226000 | 3}} || [http://www.isee.nc/pe/bilan2006/be-demographie.pdf Official INSEE estimate]
|-
| 176 ||[[وانوآتو|وانواتو]]|| 226,000 || || {{فیصد| 226000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[فرانسيسي گيانا]]|| 202,000 || 1 جنوري 2006 || {{فیصد| 202000 | 6671226000 | 3}} || [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/resultats-regionaux.htm Official INSEE estimate]
|-
| 177 ||[[نيدرلينڊز اينٽيلس]]|| 192,000 || || {{فیصد| 192000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 178 ||[[ساموا|سامووا]]|| 187,000 || || {{فیصد| 187000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[مايوٽ]]|| 186,452 || 31 جولاءِ2007 || {{فیصد| 186452 | 6671226000 | 3}} || [http://www.insee.fr/fr/insee_regions/reunion/zoom/mayotte/publications/inseeinfos/pdf/insee%20infos%20n32.pdf July 2007 census]
|-
| 179 ||[[گوام]]|| 173,000 || || {{فیصد| 173000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 180 ||[[سينٽ لوسيا]]|| 165,000 || || {{فیصد| 165000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 181 ||[[سائوٽام ۽ پرنسپ|ساؤ ٽوم  ۽ پرنسپ]]|| 158,000 || || {{فیصد| 158000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 182 ||[[سينٽ وينسينٽ و گريناڊائنز]]|| 120,000 || || {{فیصد| 120000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 183 ||[[آمريڪي جزيرا ورجن]]|| 111,000 || || {{فیصد| 111000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 184 ||[[مائڪرونيشيا]]|| 111,000 || || {{فیصد| 111000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 185 ||[[گريناڊا]]|| 106,000 || || {{فیصد| 106000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 186 ||[[اروبا]]|| 104,000 || || {{فیصد| 104000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 187 ||[[ٽونگا]]|| 100,000 || || {{فیصد| 100000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 188 ||[[ڪريبتي|ڪريباتي]]|| 95,000 || || {{فیصد| 95000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 189 ||[[جرسي]]|| 88,200 || || {{فیصد| 88200 | 6671226000 | 3}} || [http://www.gov.je/NR/rdonlyres/D31B33E0-BAB7-4FAC-9D7F-743B3FDB8A50/0/JIF2006.pdf States of Jersey Statistics Unit]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
|-
| 190 ||[[سيچيليس]]|| 87,000 || || {{فیصد| 87000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 191 ||[[انٽيگوا ۽ باربودا]]|| 85,000 || || {{فیصد| 85000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 192 ||[[ڏکڻ جزائر ماريانا]]|| 84,000 || || {{فیصد| 84000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 193 ||[[انڊورا]]|| 81,200 ||December 31, 2006 || {{فیصد| 81200 | 6671226000 | 3}} || [http://www.estadistica.ad/deepublicacions.htm#0002 Andorra Servei d’Estudis]
|-
| 194 ||[[آئل آف مين]]|| 79,000 || || {{فیصد| 79000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 195 ||[[ڊومينيڪا]]|| 67,000 || || {{فیصد| 67000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 196 ||[[آمريڪي ساموا|آمريڪي سمووا]]|| 67,000 || || {{فیصد| 67000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 197 ||[[گورنسي]]|| 65,573 || || {{فیصد| 65573 | 6671226000 | 3}} || [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/gk.html World Fact Book, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081115075758/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/gk.html |date=2008-11-15 }}
|-
| 198 ||[[برمودا]]|| 65,000 || || {{فیصد| 65000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 199 ||[[مارشل آئلينڊز]]|| 59,000 || || {{فیصد| 59000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 200 ||[[گرين لينڊ]]|| 58,000 || || {{فیصد| 58000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 201 ||[[سينٽ ڪٽس ۽ نيوس]]|| 50,000 || || {{فیصد| 50000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 202 ||[[جزائر فارو]]|| 48,455 || 1 جون 2007 || {{فیصد| 48455 | 6671226000 | 3}} || [http://www.hagstova.fo/portal/page?_pageid=33,316936&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL Official statistics of the Faroe Islands]
|-
| 203 ||[[جزائر ڪيمين]]|| 47,000 || || {{فیصد| 47000 | 6671226000 | 3}} || گڏيل قومون
|-
| 204 ||[[لڪتنسٽائن|ليختينستائن]]|| 35,000 || || {{فیصد| 35000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[سينٽ مارٽن]]|| 33,102 || October 2004 || {{فیصد| 33102 | 6671226000 | 4}} || October 2004 supplementary census.
|-
| 205 ||[[موناڪو|مناڪو]]|| 33,000 || || {{فیصد| 33000 | 6671226000 | 4}} || 
گڏيل قومون
|-
| 206 ||[[سان مارينو]]|| 31,000 || || {{فیصد| 31000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 207 ||[[جبرالٽر]]|| 29,000 || || {{فیصد| 29000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 208 ||[[جزائر ٽرڪس و ڪيڪوس]]|| 26,000 || || {{فیصد| 26000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 209 ||[[برطانوي جزائر ورجن]]|| 23,000 || || {{فیصد| 23000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 210 ||[[پالائو|پالاؤ]]|| 20,000 || || {{فیصد| 20000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[والس و فتونا]]|| 15,000 || جولاءِ2007 || {{فیصد| 15000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 211 ||[[جزائر ڪڪ]]|| 13,000 || || {{فیصد| 13000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 212 ||[[ايگوئلا]]|| 13,000 || || {{فیصد| 13000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 213 ||[[ٽوالو|تووالو]]|| 11,000 || || {{فیصد| 11000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 214 ||[[نائورو|ناورو]]|| 10,000 || || {{فیصد| 10000 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[سينٽ بارٿيلمي]]|| 6,852 || March 1999 || {{فیصد| 6852 | 6671226000 | 4}} || [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/wr_demopage.affiche?p_id_nivgeo=C&amp;p_id_loca=9A123&amp;p_id_princ=E_DEMO&amp;p_theme=ALL&amp;p_typeprod=ALL&amp;p_langue=FR March 1999 census]
|-
| 215 ||[[سينٽ هلينا]]|| 6,600 || || {{فیصد| 6600 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| — ||[[سينٽ پيئر و ميڪوئيلون]]|| 6,125 || جنوري 2006 || {{فیصد| 6125 | 6671226000 | 4}} || [http://www.insee.fr/fr/recensement/nouv_recens/resultats/repartition/comd975.htm?numdep=975&amp;x=18&amp;y=13 January 2006 census]
|-
| 216 ||[[مونٽسيراٽ]]|| 5,900 || || {{فیصد| 5900 | 6671226000 | 4}} || گڏيل قومون
|-
| 217 ||[[جزائر فاڪ لينڊ]]|| 3,000 || || 0.00005% || گڏيل قومون
|-
| 218 ||[[نیو]](Niu)|| 1,600 || || 0.00003% || گڏيل قومون
|-
| 219 ||[[ٽوڪيلاؤ]]|| 1,400 || || 0.00003% || گڏيل قومون
|-
| 220 ||[[ويٽيڪن سٽي]]|| 800 || || 0.00002% || گڏيل قومون
|-
| 221 ||[[جزائر پٽڪيرن]]|| 50 || || 0.000001% || گڏيل قومون
|}
==2025 جي آبادي==
Note: A numbered rank is assigned to the 193 [[member states of the United Nations]], plus the two [[United Nations General Assembly observers#Current non-member observers|observer states to the United Nations General Assembly]]. Dependent territories and constituent countries that are parts of sovereign states are not assigned a numbered rank. In addition, sovereign states with limited recognition are included, but not assigned a number rank

{| class=&quot;wikitable sortable mw-datatable sort-under static-row-numbers sticky-header col1left col5left&quot; {{right}} |
|+ List of countries and territories by total population
! جڳهه 
! آبادي 
! style=&quot;width:2em&quot; | % of{{br}}world
! Date
! {{nowrap|Source (official or from}}{{br}}the [[United Nations]])
! class=&quot;unsortable&quot; |Notes
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| '''دنيا'''
| 8,232,000,000 || {{center|100%}} || {{dts|13 June 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref name=&quot;UNFPA&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=24 March 2025 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|India}}
| 1,41,74,92,000 
| 17.4%
| {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |title=Projected Total Population by Sex as on 1st July 2011-2036: India, States and Union Territories (pg.83) |url=https://main.mohfw.gov.in/sites/default/files/Population%20Projection%20Report%202011-2036%20-%20upload_compressed_0.pdf |publisher=[[Ministry of Health and Family Welfare]] |website=www.main.mohfw.gov.in |date=9 July 2020 |access-date=14 July 2025 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604151511/https://main.mohfw.gov.in/sites/default/files/Population%20Projection%20Report%202011-2036%20-%20upload_compressed_0.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the population of the [[Kashmir conflict|India-administered]] [[union territory|union territories]] of [[Jammu and Kashmir (union territory)|Jammu and Kashmir]], and [[Ladakh]].}}
|-
| {{flag|China}}
| 1,408,280,000 
| 17.2%
| {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Economy – 10.Total Population Went down and Urbanization Rate Continued to Grow (31 December 2024) |url=https://www.stats.gov.cn/english/PressRelease/202501/t20250117_1958330.html |publisher=[[National Bureau of Statistics of China]] (NBSC) |website=www.stats.gov.cn |date=17 January 2025 |access-date=17 January 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Refers to [[mainland China]]; excludes China's [[special administrative regions of China|special administrative regions]] of [[Hong Kong]] and [[Macau]], which returned to Chinese sovereignty in 1997 and 1999, respectively.}}
|-
| {{flag|United States}}
| 340,110,988
| 4.2%
| {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/data/tables/time-series/demo/popest/2020s-national-total.html | title=National Population Totals and Components of Change: April 1, 2020 to July 1, 2024 |publisher=[[United States Census Bureau]] (USCB) |website=www.census.gov |access-date=20 December 2024}}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Includes the [[list of states and territories of the United States|50 states]] and the [[Washington, D.C.|District of Columbia]], but excludes the [[territories of the United States]].}}
|-
| {{flag|Indonesia}}
| 284,438,782
| 3.5%
| {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{citation|url=https://www.bps.go.id/en/statistics-table/2/MTk3NSMy/mid-year-population--thousand-people-.html|title=Mid Year Population (Thousand People), 2025|website=BPS-Statistics Indonesia|language=id|access-date=14 July 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Pakistan}}
| 241,499,431
| 2.9%
| {{dts|1 March 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' |date=5 August 2023 |website=Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date=14 August 2023 |archive-date=14 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230814181311/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Pakistan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the population of [[Kashmir conflict|Pakistan-administered]] regions of the [[Kashmir]]; [[Azad Kashmir]] and [[Gilgit-Baltistan]], which, according to 2017 Pakistani census, had a population of 4,045,367 and 1,492,924 respectively.}}
|-
| {{flag|Nigeria}}
| 223,800,000
| 2.7%
| {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cdn.sanity.io/files/5otlgtiz/production/d7fb94a5c16220cd7559ac066f95f9d53a433ac8.pdf |title=The annual population lecture series – APLS (pg.1 and pg.159) |publisher=National Population Commission – NPC Nigeria |website=www.nationalpopulation.gov.ng |date=22 November 2023 |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Brazil}}
| 213,421,037
| 2.6%
| {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Estimativas da população residente para os municípios e para as unidades da federação {{!}} IBGE |url=https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/populacao/9103-estimativas-de-populacao.html |access-date=2025-09-05 |website=www.ibge.gov.br}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Bangladesh}}
| 169,828,911
| 2.1%
| {{dts|14 June 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population &amp; Housing Census 2022 – Post Enumeration Check (PEC) Adjusted Population |url=https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |website=Bangladesh Bureau of Statistics (www.bbs.gov.bd) |date=18 April 2023 |access-date=24 August 2023 |language=en |archive-date=24 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230824082228/https://bbs.portal.gov.bd/sites/default/files/files/bbs.portal.gov.bd/page/b343a8b4_956b_45ca_872f_4cf9b2f1a6e0/2023-04-18-08-42-4f13d316f798b9e5fd3a4c61eae4bfef.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{efn| The [[Bangladesh Bureau of Statistics]] has a projection of 181 million for 2025, but this method derives from a base year of 2011. This same projection overcounted the population for 2022 by about 4.4 million.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bbs.gov.bd/site/page/29855dc1-f2b4-4dc0-9073-f692361112da/- |title = Statistical Yearbook |website = bbs.gov.bd |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| {{flag|Russia}}
| 14,60,28,325
| 1.8%
| {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title= Оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 г. [Estimated permanent population on 1 January 2025] |url= https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/PrPopul2025_Site.xlsx |publisher=[[Federal State Statistics Service (Russia)|Russian Federal State Statistics Service (Росстат)]] |website= www.rosstat.gov.ru |access-date=11 February 2025 |language=ru}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the [[Republic of Crimea (Russia)|Republic of Crimea]] and [[Sevastopol]], administrative areas on the [[Crimea|Crimean Peninsula]] occupied by Russia. The population does not include the [[Russian annexation of Donetsk, Kherson, Luhansk and Zaporizhzhia oblasts of Ukraine|four annexed Ukrainian oblasts]]. The Ukrainian government and [[Political status of Crimea|most of the world's other states]] consider the Crimean Peninsula, [[Donetsk Oblast|Donetsk]], [[Kherson Oblast|Kherson]], [[Luhansk Oblast|Luhansk]] and [[Zaporizhzhia Oblast|Zaporizhzhia]] parts of [[Administrative divisions of Ukraine|Ukraine's territory]].}}
|-
| {{flag|Mexico}}
| 130,575,786 
| 1.6%
| {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate
|&lt;ref&gt;
*data provided by
[https://www.inegi.org.mx/sistemas/Infoenoe/Default_15mas.aspx INEGI → ENOE]* {{cite web |title=Mexico Population |url=https://www.economy.com/mexico/population/not-seasonally-adjusted |publisher=Moody's Analytics |website=www.economy.com |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt;
|}

===فهرست2===
{| class=&quot;wikitable sortable mw-datatable sort-under static-row-numbers sticky-header col1left col5left&quot; {{right}} |
|+ List of countries and territories by total population
! جڳهه 
! آبادي 
! style=&quot;width:2em&quot; | % of{{br}}world
! Date
from}}{{br}}the [[United Nations]])
! class=&quot;unsortable&quot; 
|-
| {{flag|Japan}}
|123,300,000 || {{dts|1 August 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Population Estimates by Age (Five-Year Groups) and Sex |work=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]] |url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm |access-date=29 August 2025 }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Philippines}}
| {{n+p|114123600|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/dhsd/Statistical%20Tables%20CBPP_0.pdf |title=Table 10. Projected Population, by Age group, Sex, and single-Year interval, Philippines: 2020 - 2030 [Scenario 2 - pg.18] |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] (PSA) |website=www.psa.gov.ph |date=31 January 2024 |access-date=21 January 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Democratic Republic of the Congo}}
| {{n+p|112832000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=25 December 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ethiopia}}
| {{n+p|111652998|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ess.gov.et/ |title=Population |publisher=[[Central Statistical Agency|Ethiopian Statistical Service]] (ESS) |website=www.ess.gov.et |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Egypt}}
| {{n+p|107271260|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.capmas.gov.eg/Admin/Pages%20Files/202541695153%D8%A7%D9%82%D8%B3%D8%A7%D9%85%20%D9%88%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%D9%8A%D8%A9.pdf |title=Population estimates by Sex &amp; Governorate 1/1/2025 |publisher=[[Central Agency for Public Mobilization and Statistics (Egypt)|CAPMAS]] |website=www.capmas.gov.eg |access-date=24 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Vietnam}}
| {{n+p|101343800|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gso.gov.vn/en/highlight/2025/02/socio-economic-situation-in-the-fourth-quarter-and-2024/ |title=SOCIO-ECONOMIC SITUATION IN THE FOURTH QUARTER AND 2024 |publisher=[[General Statistics Office of Vietnam]] (GSO) |website=www.gso.gov.vn |date=6 January 2025 |access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Iran}}
| {{n+p|85961000|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|20 March 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |title=Estimated population in Iran by province in 2024 |publisher=Iran Open Data (IOD) |website=www.iranopendata.org/fa/ |date=5 December 2024 |access-date=27 December 2024 |archive-date=8 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508011504/https://iranopendata.org/en/dataset/iod-06124-estimated-population-iran-province-2024/ |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Turkey}}
| {{n+p|85664944|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=The-Results-of-Address-Based-Population-Registration-System-2023-49684&amp;dil=2 |title=The Results of Address Based Population Registration System, 2023 |publisher=[[Turkish Statistical Institute]] |website=www.tuik.gov.tr |date=6 February 2024 |access-date=6 February 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Germany}}
| {{n+p|83517030|{{worldpop}}|sigfig=2|disp=table}} || {{dts|31 March 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.destatis.de/EN/Themes/Society-Environment/Population/Current-Population/Tables/liste-current-population-basis-2022.html |title=Population by nationality and sex (quarterly figures) |publisher=[[Federal Statistical Office of Germany|DESTATIS]] |website=www.destatis.de |date=11 July 2025 |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|France}}
| {{n+p|68688000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 August 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Démographie – Population au début du mois – France (inclus Mayotte à partir de 2014) |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/serie/001641607 |publisher=INSEE |website=www.insee.fr |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the integral 18 [[regions of France]] (including 5 [[Overseas departments and regions of France|overseas departments and regions]]). Excludes France's 5 [[Overseas collectivity|overseas collectivities]]: [[French Polynesia]], [[Saint Barthélemy]], [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]], [[Saint Pierre and Miquelon]], and [[Wallis and Futuna]], and the sui generis collectivity of [[New Caledonia]], which are shown separately. The [[French Southern and Antarctic Lands]] (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff) and [[Clipperton Island]] (an uninhabited state private property of France) are not listed at all due to their extraordinary nature.}}
|-
| {{flag|United Kingdom}}
| {{n+p|68265209|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland: mid-2023 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |publisher=[[Office for National Statistics]] (ONS) |website=www.ons.gov.uk |date=8 October 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three [[Crown Dependencies|British Crown Dependencies]] and the 14 [[British Overseas Territories]], listed separately. Four British Overseas Territories are not listed due to their extraordinary nature. The four not listed are ''[[British Antarctic Territory]]'' (an Antarctic territorial claim hosting only government officials and research station staff), the [[British Indian Ocean Territory]] (a military base), [[South Georgia and the South Sandwich Islands]] (hosts only government officials and research station staff), and the [[Akrotiri and Dhekelia|Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia]] (a military base where permanent residency is limited to citizens of the [[Cyprus|Republic of Cyprus]]).}}
|-
| {{flag|Tanzania}}
| {{n+p|68153004|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbs.go.tz/uploads/statistics/documents/en-1743764574-National%20Population%20Projections%20Report%202023%20-%202050.pdf |title=National Population Projections 2023 - 2050 (pg.118) |publisher=[[National Bureau of Statistics (Tanzania)]] |website=www.nbs.go.tz |date=September 2024 |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Zanzibar]].}}
|-
| {{flag|Thailand}}
| {{n+p|65859640|{{worldpop}} |sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |title=สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร(รายเดือน) – Official population statistics from the civil registration (monthly) |last=จำนวนประชากร (population) → ตรวจสอบข้อมูลแยกรายเดือน (check monthly data separately) → ขอบเขตข้อมูล (data scope - monthly) → ยอดรวมข้อมูล (total data - whole country) |publisher=The Bureau of Registration Administration (BORA) |website=www.bora.dopa.go.th |access-date=29 August 2025 |language=thai |archive-date=24 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224093538/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|South Africa}}
| {{n+p|63100945|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statssa.gov.za/publications/P0302/P03022025.pdf |title=Mid-year population estimates 2025 |publisher=Government of South Africa |website=www.gov.za |date=28 July 2025 |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Italy}}
| {{n+p|58919837|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 May 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://demo.istat.it/app/?i=D7B |title=ISTAT – Bilancio Demografico Mensile / Monthly Demographic Balance |publisher=Istituto Nazionale di Statistica (Istat) |website=demo.istat.it |language=it |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kenya}}
| {{n+p|53330978|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.knbs.or.ke/wp-content/uploads/2023/09/2019-Kenya-population-and-Housing-Census-Analytical-Report-on-Population-Projections.pdf |title=2019 Kenya Census: Analytical report on Population Projections (pg.55) |publisher=[[Kenya National Bureau of Statistics]] (KNBS) |website=www.knbs.or.ke |date=September 2022 |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Colombia}}
| {{n+p|53057212|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dane.gov.co/index.php/estadisticas-por-tema/demografia-y-poblacion/proyecciones-de-poblacion |title=Proyecciones de Población DANE |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sudan}}
| {{n+p|51662000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Myanmar}}
| {{n+p|51316756|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 Oct 2024|abbr=on}}
| Provisional 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.moi.gov.mm/moi:eng/news/16583 |title = Myanmar's 2024 Census Provisional Results: Population at 51.3M |date = 1 Jan 2025 |website = Myanmar Ministry of Information |access-date = 1 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn| Does not include the [[Rohingya people]]. Some regions were estimated by satellite.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/asia-pacific/myanmar-says-2024-census-shows-population-513-mln-2025-01-01/ |title = Myanmar says 2024 census shows population of 51.3 million |website = reuters.com |access-date = 31 Dec 2024}}&lt;/ref&gt;}}
|-
| {{flag|South Korea}}
| {{n+p|51159889|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resident population by City, County, and District |url=https://kosis.kr/statHtml/statHtml.do?orgId=101&amp;tblId=DT_1B040A3&amp;conn_path=I2&amp;language=en |publisher=[[Statistics Korea|Statistics Korea (KOSTAT)]] → Korean Statistical Information Service (KOSIS) |website=www.kostat.go.kr |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Spain}}
| {{n+p|49315949|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ine.es/dyngs/INEbase/en/operacion.htm?c=Estadistica_C&amp;cid=1254736177095&amp;menu=ultiDatos&amp;idp=1254735572981|title=INEbase / Continuous Population Statistics (CPS). 1st July 2025. Provisional data|website=ine.es|access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Algeria}}
| {{n+p|47400000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ons.dz/IMG/pdf/Demographie_Algerienne2020_2023.pdf |title=DEMOGRAPHIE ALGERIENNE 2020 à 2025 |publisher=[[National Office of Statistics]] (NOS) |website=www.ons.dz |date=July 2024 |access-date=17 January 2025 |language=French}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Argentina}}
| {{n+p|47067641|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |title=Proyecciones y estimaciones |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |access-date=17 January 2025 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609202751/https://www.indec.gob.ar/indec/web/Nivel3-Tema-2-24 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Iraq}}
| {{n+p|46118793|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 February 2025|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=jZGZ_gLSnRQ&amp;ab_channel=%D9%87%D9%8A%D8%A3%D8%A9%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A1%D9%88%D9%86%D8%B8%D9%85%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85%D8%A7%D8%AA%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9|title=نتائج تعداد 2024 Census results|date=23 March 2025 |publisher=Commission of Statistics and GIS, Ministry of Planning}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Uganda}}
| {{n+p|45905417|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 May 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ubos.org/wp-content/uploads/2024/12/National-Population-and-Housing-Census-2024-Final-Report-Volume-1-Main.pdf |title=National Population and Housing Census 2024 – Final Report – Volume I (Main) |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126111611/https://www.ubos.org/wp-content/uploads/2024/12/National-Population-and-Housing-Census-2024-Final-Report-Volume-1-Main.pdf |archive-date=26 January 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Afghanistan}}
| {{n+p|43844000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Data_Sources.pdf |title = World Population Prospects 2024 Data Sources |at = p11 |website = un.org |access-date = 6 Jan 2025}}&lt;/ref&gt; (see note)
| {{efn| The last census was conducted in 1979. Sources disagree about the current population:
* The Afghani [[National Statistics and Information Authority]] gives an estimate of 35,695,527 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nsia.gov.af/library |title = Library |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025 |archive-date = 23 March 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220323031521/https://nsia.gov.af/library |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://drive.google.com/file/d/1PWzeE5zCoqwHfht-16xVkHejlgW9Wbeb/view |title = Estimated Population of Afghanistan 2024-25 |website = [[National Statistics and Information Authority]] |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[Encyclopædia Britannica]] gives an estimate of 36,432,000 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/place/Afghanistan |title = Afghanistan |website = www.britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The BBC gives a figure of 38.3 million for 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12011352 |title = Afghanistan country profile |date = 15 Aug 2023 |website = bbc.com |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The CIA gives an estimate of 40,121,552 for 2024.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |title = Afghanistan |website = cia.gov |access-date = 6 Jan 2025 |archive-date = 4 January 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210104184342/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/afghanistan/ |url-status = dead}}&lt;/ref&gt;
* The US Census Bureau provides an estimate of 49,552,566 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/af |title = Afghanistan |website = nsia.gov.af |access-date = 23 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
All figures are mid-year.}}
|-
| {{flag|Canada}}
| {{n+p|41548787|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |title = Population estimates, quarterly |date = 18 June 2025|website = statcan.gc.ca |access-date = 18 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Uzbekistan}}
| {{n+p|37859698|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.uz/en/ |title=Permanent Population |publisher=National Statistics Committee of the Republic of Uzbekistan |website=www.stat.uz |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Morocco}}
| {{n+p|37712153|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hcp.ma/Projections-de-la-population-totale-du-Maroc-par-age-simple-et-sexe-2014-2050_a2209.html |title=Projections de la population totale du Maroc par âge simple et sexe 2014-2050 |publisher=[[Haut Commissariat au Plan (Morocco)]] (HCP) |website=www.hcp.ma |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes the regions [[Laâyoune-Sakia El Hamra]] and [[Dakhla-Oued Ed-Dahab]], the [[Regions of Morocco|disputed territory]] of [[Western Sahara]] administered by Morocco and excluding [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] (see [[Western Sahara conflict]]).}}
|-
| {{flag|Poland}}
| {{n+p|37401000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.pl/en/topics/other-studies/informations-on-socio-economic-situation/statistical-bulletin-no-72025,4,177.html |title=Statistical Bulletin No 7/2025 → Population |publisher=[[Statistics Poland]] (GUS) |website=www.stat.gov.pl |date=26 August 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Angola}}
| {{n+p|36170961|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gov.ao/ |title=Início |website=www.ine.gov.ao |access-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601043657/https://www.ine.gov.ao/ |archive-date=1 June 2023 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Saudi Arabia}}
| {{n+p|35300280|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stats.gov.sa/documents/20117/2435273/Population+Estimates+Statistics+2024+EN.xlsx/6703cee3-3703-18e0-fc1b-956a76d75847?t=1738828776975 |title=Population Estimates Statistics 2024 |publisher=[[General Authority for Statistics (Saudi Arabia)]] - GASTAT |website=www.stats.gov.sa |access-date=24 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Peru}}
| {{n+p|34350244|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inei.gob.pe/media/MenuRecursivo/publicaciones_digitales/Est/Lib1665/index.html |title=Estimaciones y Proyecciones de la Población Nacional, 1950–2070 (3. Resultados) |publisher=[[Instituto Nacional de Estadística e Informática|INEI – Peru]] |website=www.gob.pe |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Malaysia}}
| {{n+p|34231700|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-second-quarter-2025 |title = Demographic Statistics, Second Quarter 2025 |website = dosm.gov.my |date=14 August 2025 |access-date = 14 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Mozambique}}
| {{n+p|34090466|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gov.mz |title=População 2025 |website=www.ine.gov.mz |access-date=14 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319080111/https://www.ine.gov.mz/ |archive-date=19 March 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ghana}}
| {{n+p|33742380|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2&amp;#91;1&amp;#93;&amp;#91;2&amp;#93;_with_links&amp;#91;_final_website.pdf |title=Population Projection 2021 – 2050 (pg.43–45) |publisher=[[Ghana Statistical Service]] (GSS) |website=www.statsghana.gov.gh |date=June 2024 |access-date=1 July 2025 |archive-date=23 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240723110019/https://statsghana.gov.gh/gssmain/fileUpload/pressrelease/Population_projection_280624_final_ffa2%5B1%5D%5B2%5D_with_links%5B_final_website.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ukraine}}
| {{n+p|32862000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| IMF estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=926,&amp;s=LP,&amp;sy=2020&amp;ey=2030&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Ukraine) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=22 April 2025 |access-date=28 May 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Autonomous Republic of Crimea]] and the city of [[Sevastopol]], Ukraine's ''de jure'' territory which is occupied by Russia (however, includes the [[Donbas]] region, [[2022 Russian invasion of Ukraine|partly occupied by Russia]]).}}
|-
| {{flag|Yemen}}
| {{n+p|32684503|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://moh.gov.ye/storage/2086/%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AD%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%86%D9%88%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%A6%D9%8A-2023--_%D9%A1%D9%A0%D9%A4%D9%A3%D9%A0%D9%A4.pdf |title=Annual Statistical Health Report 2023 (pg.11) |publisher=[[Ministry of Public Health and Population|Yemen - Ministry Of Health]] |website=www.moh.gov.ye |date=11 March 2025 |access-date=24 May 2025}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Madagascar}}
| {{n+p|31727042|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |title=Projections démographiques (pg.13) |website=instat.mg |access-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615103016/https://www.instat.mg/documents/upload/main/INSTAT-RGPH3_Projectionsdemographiques.pdf |archive-date=15 June 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Nepal}}
| {{n+p|29911840|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censusnepal.cbs.gov.np/results/files/result-folder/Population%20Projections%20for%20Nepal.pdf |title=Population Projections for Nepal 2021-2051 |website=www.cbs.gov.np |access-date=14 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cameroon}}
| {{n+p|29442327|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |title=Projections demographiques et estimations des cibles prioritaires des differents programmes et interventions de sante |publisher=INS du Cameroun |website=www.ins-cameroun.cm |date=30 June 2023 |access-date=1 July 2025 |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002083019/https://ins-cameroun.cm/document/projections-demographiques-et-estimations-des-cibles-prioritaires-des-differents-programmes-et-interventions-de-sante/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Ivory Coast}}
| {{n+p|29389150|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 December 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ins.ci/n |title=Institut National de la Statistique (INS) – RGPH-2021 Résultats globaux |website=www.ins.ci |access-date=10 August 2022 |archive-date=10 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310230400/http://www.ins.ci/n |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Venezuela}}
| {{n+p|28517000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=4 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Australia}}
| {{n+p|27400013|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/mf/3101.0 |title = National, state and territory population |date = 19 September 2024 |website = abs.gov.au |access-date = 20 June 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the external territories of [[Christmas Island]], the [[Cocos (Keeling) Islands]], and [[Norfolk Island]].}}
|-
| {{flag|Niger}}
| {{n+p|26312034|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat-niger.org/projections/ |title=Projections démographiques du Niger Horizon 2012–2024 (extraction de donnees) |publisher=INSN |website=www.stat-niger.org |access-date=2 July 2024 |archive-date=10 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230610170556/https://www.stat-niger.org/projections/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|North Korea}}
| {{n+p|25950000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |title=Democratic People's Republic of Korea (2014–2050) [pg.40] |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033819/http://www.searo.who.int/dprkorea/documents/population-projection-dprk-2014-50.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Syria|revolution}}
| {{n+p|25620000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Burkina Faso}}
| {{n+p|24070553|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.insd.bf/sites/default/files/2023-02/VOLUME%204%20PROJECTIONS%20DEMOGRAPHIQUES%202020%202035%20RGPH%20%C3%A9dition%202-%2006-02-2023.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES 2020–2035 |publisher=INSD Burkina Faso |website=www.insd.bf |date=January 2023 |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Taiwan}}
| {{n+p|23337936|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |title=National Statistics, Taiwan |website=eng.stat.gov.tw |access-date=8 August 2025 |archive-date=31 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200131125043/https://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; || {{efn|[[Taiwan]] includes [[Penghu]], [[Kinmen]], [[Matsu Islands|Matsu]] and other minor islands.}}
|-
| {{flag|Mali}}
| {{n+p|22395489|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|15 June 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instat-mali.org/fr |title=TAILLE DE LA POPULATION EN 2022 (HBTS) (SOURCE RÉSULTATS RGPH5) |publisher=INSTAT Mali |website=www.instat-mali.org/fr |date=10 August 2023 |access-date=23 September 2023 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003092311/https://instat-mali.org/fr |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sri Lanka}}
| {{n+p|21763170|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|19 December 2024|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistics.gov.lk/Population/StaticalInformation/CPH2024/CPH2024_Preliminary_Report |title=Census of Population and Housing 2024 Enumeration Stage |publisher=Department of Census and Statistics (DCS) |access-date=10 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Malawi}}
| {{n+p|20734262|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |title=Population Projections 2018–2050 |access-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240214154949/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/Thematic_Reports/Population%20Projections%202018-2050.pdf |archive-date=14 February 2024 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kazakhstan}}
| {{n+p|20407844|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 August 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kz/en/ |title=Population |publisher=QAZSTAT |website=www.stat.gov.kz |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Chile}}
| {{n+p|20206953|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.cl/statistics/social/demography-and-vital-statistics/demography |title = Demography |website =www.ine.cl |access-date=24 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250624124919/https://www.ine.gob.cl/statistics/social/demography-and-vital-statistics/demography |archive-date=24 June 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Zambia}}
| {{n+p|19693423|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 September 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.zamstats.gov.zm/Publications/Revised%202022%20Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Summary%20Report%20Volume%20II.pdf|title=Population Summary Report, Volume Two |website=www.zamstats.gov.zm |date=February 2025 |access-date=24 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Somalia}}
| {{n+p|19655000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=3 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Somaliland]].}}
|-
| {{flag|Chad}}
| {{n+p|19340757|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inseed.td/index.php/thematiques/statistique-demographique/population |website=www.inseed-td |publisher=Institut National de la Statistique, des Etudes Economiques et Démographiques |title=Projection de la population totale par année de projection selon le sexe (2009 -2050), Hypothèse moyenne |access-date=1 July 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Romania}}
| {{n+p|19036031|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2025e.pdf |title=As of January 1st 2025, the usually resident population was 19036031 persons, a decrease of 31.5 thousand compared to January 1st 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics (Romania)|INS]] |website=www.insse.ro |date=29 August 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Senegal}}
| {{n+p|18593258|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ansd.sn/sites/default/files/2025-04/Rapport%20sur%20la%20Population%20du%20Se%CC%81ne%CC%81gal%202024.pdf |title=Annuaire Population du Sénégal (2024) |publisher=[[:fr:Agence nationale de la statistique et de la démographie|ANSD]] |website=www.ansd.sn |date=3 April 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- 
| {{flag|Ecuador}}
| {{n+p|18103660|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ecuadorencifras.gob.ec/documentos/web-inec/Poblacion_y_Demografia/Proyecciones_Poblacionales/censo_2022/revision_2024/1_TABULADOS_excel.zip |title=Estimaciones y Proyecciones de Población - Nivel Nacional, revision 2024 (1950-2050) |publisher=INEC - Ecuador |website=www.ecuadorencifras.gob.ec |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Netherlands}}
| {{n+p|18080943|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/83474ENG/table?ts=1712804860730 |title=Population dynamics – month and year |website=www.opendata.cbs.nl |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the three constituent countries of the [[Kingdom of the Netherlands]] in the Caribbean Sea ([[Aruba]], [[Curaçao]], and [[Sint Maarten]]), but includes the three special municipalities of the [[Caribbean Netherlands]] ([[Bonaire]], [[Sint Eustatius]] and [[Saba (island)|Saba]]).}}
|-
| {{flag|Guatemala}}
| {{n+p|18079810|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.gt/proyecciones/ |title=Proyecciones Nacionales 1950-2050 |publisher=[[National Institute of Statistics (Guatemala)|website=www.ine.gob.gt]] |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cambodia}}
| {{n+p|17577760|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |date = Nov 2021 |url = https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf|publisher = National Institute of Statistics |title = Population Projection |access-date=1 July 2025 |archive-date = 8 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230908123512/https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Population%20Projection.pdf |url-status = live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Zimbabwe}}
| {{n+p|17073087|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{Cite report|url=http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |title=Population Projections Thematic Report |access-date=14 July 2025|publisher=Zimbabwe National Statistics Agency |archive-date = 28 April 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160428150301/http://www.zimstat.co.zw/sites/default/files/img/publications/Census/population_projection.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|South Sudan}}
| {{n+p|15786898|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |title=South Sudan Population Projections, 2020–2040 (pg.12) |publisher=National Bureau of Statistics – South Sudan (NBSS) |website=www.nbs.gov.ss |date=January 2016 |access-date=1 July 2025 |archive-date=16 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250416211927/https://nbs.gov.ss/wp-content/uploads/2022/05/Population-projections-for-South-Sudan-2020-2040-1.pdf |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Guinea}}
| {{n+p|14363931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.stat-guinee.org/ |title=Institut National de la Statistique - stat-guinee.org |website=www.stat-guinee.org |access-date=27 February 2025 |archive-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250206110433/https://www.stat-guinee.org/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Rwanda}}
| {{n+p|14104969|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |title=Resident Population |url=https://statistics.gov.rw/ |publisher=[[National Institute of Statistics of Rwanda]] (NISR) |website=www.statistics.gov.rw |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Benin}}
| {{n+p|13224860|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |title=PROJECTIONS DEMOGRAPHIQUES DE 2014 A 2063 ET PERSPECTIVES DE LA DEMANDE SOCIALE DE 2014 A 2030 AU BENIN |website=www.insae-bj |access-date=1 July 2025 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529104440/https://instad.bj/images/docs/Actualit%C3%A9s/Projection%20r%C3%A9vis%C3%A9e.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Burundi}}
| {{n+p|12332788|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 August 2024|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.insbu.bi/resultatRGPHAE2024 |title=Résultats du RGPHAE - Édition 2024 |website=www.isteebu.bi |access-date=10 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tunisia}}
| {{n+p|11972169|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ins.tn/en/statistiques/111 |title=Population |website=ins.tn |access-date=21 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Haiti}}
| {{n+p|11867032|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ihsi.gouv.ht/public/statistiques/statistiques_demographiques_et_sociales/projections_et_estimations_de_la_population |title=Projections et estimations de la population 2024 |website =ihsi.gou.ht |access-date=30 March 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Belgium}}
| {{n+p|11825551|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statbel.fgov.be/en/themes/population/population-movement |title=Population movement |publisher=[[Federal Public Service Interior|IBZ]] |website=www.ibz.rrn.fgov.be |access-date=16 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Papua New Guinea}}
| {{n+p|11781559|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |title = Population Estimates 2021 |website = nso.gov.pg |access-date = 20 July 2023 |archive-date = 20 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230720004458/https://www.nso.gov.pg/statistics/population/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Jordan}}
| {{n+p|11734000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |title= Estimated population of 2024 and some of selected data |publisher=Department of Statistics (DOS) |website=www.dosweb.dos.gov.jo |date=January 2025 |access-date=12 February 2025 |archive-date = 21 January 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250121092623/https://dosweb.dos.gov.jo/DataBank/Population/Population_Estimares/PopulationEstimates.pdf |url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bolivia}}
| {{n+p|11312620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 March 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censo.ine.gob.bo/ |title=Censo Bolivia 2024 |publisher=[[National Institute of Statistics of Bolivia]] |website=www.ine.gob.bo |access-date=3 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Czech Republic}}
| {{n+p|10876875|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 March 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population |url=https://csu.gov.cz/home |publisher=[[Czech Statistical Office]] (CZSO) |date=12 June 2025 |access-date=16 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Dominican Republic}}
| {{n+p|10771504|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |title=Población por sexo, según provincia de residencia |publisher=Oficina Nacional de Estadística (ONE) |website=www.one.gob.do |date= |access-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627163434/https://www.one.gob.do/datos-y-estadisticas/temas/censos/poblacion-y-vivienda/2022/ |archive-date=27 June 2024 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Portugal}}
| {{n+p|10749635|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| 2024 estimate&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&amp;xpgid=ine_destaques&amp;DESTAQUESdest_boui=707078398&amp;DESTAQUESmodo=2|title=População residente ultrapassa os 10,7 milhões – 2024|website=ine.pt|publisher=[[Instituto Nacional de Estatística (Portugal)|INE]]|access-date=18 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|United Arab Emirates}}
| {{n+p|10678556|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx#/%3Fyear=&amp;folder=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9&amp;subject=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9%20%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D8%A9 |title=Statistics by Subject |website=fcsa.gov.ae |access-date=29 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704064240/https://fcsa.gov.ae/ar-ae/Pages/Statistics/Statistics-by-Subject.aspx |archive-date=4 July 2020}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sweden}}
| {{n+p|10592686|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.scb.se/en/ |title=Population statistics |publisher=[[Statistics Sweden]] |website=www.scb.se |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tajikistan}}
| {{n+p|10499000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.tj/en/ |title=Population |publisher=TAJSTAT |website=www.stat.tj |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Greece}}
| {{n+p|10400720|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Estimated Population and Migration Flows, 2024 |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/b248e72c-2917-bdae-1d15-98d22787adb7 |publisher=[[Hellenic Statistical Authority]] |access-date=8 January 2025 |location=Piraeus |date=31 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Azerbaijan}}
| {{n+p|10241722|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.azstat.gov.az/portal/?lang=az |title=Azərbaycanda demoqrafik |publisher=[[State Statistics Committee|AZSTAT]] (portal ASIS) |website=www.stat.gov.az |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Israel}}
| {{n+p| 10119400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| National monthly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cbs.gov.il/en/Statistics/Pages/Generators/Time-Series-DataBank.aspx?r=ea3bd53b-b8ef-4c4a-8f6f-8eb5e8cdb84f&amp;uptodate=1 |title = Time Series DataBank |date = |website = cbs.gov.il |access-date=1 July 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[East Jerusalem]] and the [[Golan Heights]]. Also includes [[Israeli settlement|Israeli settlers]] within [[Area C (West Bank)|Area C]] of the [[West Bank]].}}
|-
| {{flag|Honduras}}
| {{n+p|9892632|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |title=TOMO: HONDURAS: PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2013–2050 |website=INE – Instituto Nacional de Estadística Honduras |access-date=2 July 2024 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405210701/https://www.ine.gob.hn/publicaciones/Censos/Censo_2013/09Tomo-IX-Proyecciones-de-Poblacion/Cuadros%20xls/1.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cuba}}
| {{n+p|9748007|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.onei.gob.cu/node/13815 |title=Indicadores Demográficos por provincias y municipios 2024 |website =www.onei.gob.cu |access-date=18 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Hungary}}
| {{n+p|9539502|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ksh.hu/stadat_files/nep/en/nep0001.html |title=22.1.1.1. Main indicators of population and vital events|publisher=Hungarian Central Statistical Office (KSH) |website=www.ksh.hu |access-date=27 June 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Austria}}
| {{n+p|9200931|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistik.at/en/statistics/population-and-society/population/population-stock/population-at-beginning-of-year/quarter |title=Population at beginning of year/quarter |website=www.statistik.at |access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Belarus}}
| {{n+p|9109280|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |title=Population at the beginning of 2022 |website=belstat.gov.by |access-date=3 August 2022 |archive-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105133324/http://dataportal.belstat.gov.by/Indicators/Preview?key=144299 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Switzerland}}
| {{n+p|9082848|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bfs.admin.ch/bfs/de/home/statistiken/bevoelkerung.assetdetail.36078937.html |title=Ständige Wohnbevölkerung nach Staatsangehörigkeitskategorie, Alter und Kanton, 2. Quartal 2025 |language=de |date=5 September 2025|publisher=Bundesamt für Statistik |website=bfs.admin.ch |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Sierra Leone}}
| {{n+p|9077691|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |title=Sierra Leone 2015 Population and Housing Census – Thematic Report on Population Projections|author=Gershon P. Y. Togoh|author2=Abu Bakarr Turay|author3=Allieu Komba |date=Oct 2017|publisher=Statistics Sierra Leone |website =www.statistics.sl |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113162606/https://www.statistics.sl/images/StatisticsSL/Documents/Census/2015/sl_2015_phc_thematic_report_on_population_projections.pdf |archive-date=13 November 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Togo}}
| {{n+p|8095498|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite press release |url=https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |title=Resultats RGPH5 |language=fr |website=inseed.tg |access-date=20 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418035453/https://inseed.tg/wp-content/uploads/2023/04/Communique_de_presse_Resultats_RGPH5_20230404.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Laos}}
| {{n+p|7647000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |title = Distribution of citizens by gender and age group |website = laosis.lsb.gov.la |access-date = 15 July 2025 |archive-date = 23 May 2025 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250523025803/https://laosis.lsb.gov.la/majorIndicators.do?paramGrpId=all |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Hong Kong}} (China)
| {{n+p|7527500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.censtatd.gov.hk/hkstat/sub/so20.jsp |title=Population – Overview &amp;#124; Census and Statistics Department |website=www.censtatd.gov.hk |access-date=15 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Libya}}
| {{n+p|7459000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kyrgyzstan}}
| {{n+p|7281800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.kg/ru/statistics/naselenie/ |title=Население |access-date=15 July 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Turkmenistan}}
| {{n+p|7057841|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 December 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.tm/ |title=Итоги сплошной переписи населения и жилищного фонда Туркменистана 2022 года |date=14 July 2023 |website=www.stat.gov.tm/ |access-date=21 September 2023 |archive-date=20 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720125616/https://www.stat.gov.tm/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Nicaragua}}
| {{n+p|6803886|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inide.gob.ni/docs/Anuarios/Anuario2022/ANUARIO_ESTADISTICO2022.pdf |title=Anuario Estadístico 2022 |website=www.inide.gob.ni |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Serbia}}
| {{n+p|6567783|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gov.rs/en-US |title=Population |publisher=Statistical Office of the Republic of Serbia (РЗС) |website=www.stat.gov.rs |access-date=1 July 2025 |language=en |archive-date=1 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701172959/https://stat.gov.rs/en-US |url-status=live }}&lt;/ref&gt;|| {{efn|Excludes [[Kosovo]].}}
|-
| {{flag|Central African Republic}}
| {{n+p|6470307|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |title = Population of the central African Republic in 2021 and 2024 |date = 14 May 2024 |website = icasees.org |access-date = 5 September 2024 |archive-date = 29 May 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240529142921/https://www.icasees.org/index.php/actualites/population-de-la-republique-centrafricaine-en-2021-et-2024 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bulgaria}}
| {{n+p|6437360|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nsi.bg/en/content/22292/%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%8A%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5/population-and-demographic-processes-2024 |title=Population and Demographic Processes in 2024 |date=29 April 2025|language=Bulgarian |website=www.nsi.bg |access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Republic of the Congo}}
| {{n+p|6142180|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|17 May 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |title=Le cinquième Recensement Général de la Population et de l'habitation du Congo (RGPH-5) / pg.VIII |publisher=INS Congo |website=www.ins-congo.cg |date=29 December 2023 |access-date=23 January 2024 |archive-date=28 December 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251228082210/https://ins-congo.cg/download/resultats-preliminaires/?wpdmdl=4068&amp;refresh=65af84d0d8a631706001616 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Paraguay}}
| {{n+p|6109644|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|9 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.gov.py/censo2022/documentos/Presentacion%20resultados%20finales%20censo.pdf |title=Resultados finales del Censo Nacional de Población y Viviendas 2022 |date=31 August 2023 |website=ABC Color|language=ES |access-date=10 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241005232204/https://www.ine.gov.py/censo2022/documentos/Presentacion%20resultados%20finales%20censo.pdf |archive-date= 2024-10-05 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Singapore}}
| {{n+p|6036900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.singstat.gov.sg/find-data/search-by-theme/population/population-and-population-structure/latest-data |title=Singapore Department of Statistics (DOS) |website=www.singstat.gov.sg |access-date=28 September 2024 |archive-date=26 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726011137/https://www.tablebuilder.singstat.gov.sg/publicfacing/createDataTable.action?refId=14912 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|El Salvador}}
| {{n+p|6029976|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2 May 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://censo2024.bcr.gob.sv/wp-content/uploads/tablas-geoportal/presentacion-nacional-resultados-censo-poblacion-vivienda-el-salvador-2024.pdf |title=Censo de Población y Vivienda El Salvador 2024 |publisher=Government of El Salvador |access-date=27 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214081548/https://censo2024.bcr.gob.sv/wp-content/uploads/tablas-geoportal/presentacion-nacional-resultados-censo-poblacion-vivienda-el-salvador-2024.pdf?download=1 |archive-date=14 February 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Denmark}}
| {{n+p|6002420|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-valg/befolkning-og-befolkningsfremskrivning/folketal |title=Population figures |website=www.dst.dk |access-date=11 August 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the [[Faroe Islands]] and [[Greenland]].}}
|-
| {{flag|Finland}}
| {{n+p|5645651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref name=&quot;pxnet2.stat.fi&quot;&gt;{{cite web |url=https://pxdata.stat.fi/PXWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px |title=Statistics Finland – Population – Preliminary population statistics |website=statfin.stat.fi |access-date=19 August 2025 |archive-date=22 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250522153952/https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vamuu/statfin_vamuu_pxt_11lj.px/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Åland]].}}
|-
| {{flag|Norway}}
| {{n+p|5606944|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ssb.no/en |title=2020-01-01 |website=ssb.no |access-date=21 May 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Includes [[Svalbard]].}}
|-
| {{flag|Lebanon}}
| {{n+p|5490000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |title = Lebanese Republic |date = 2 March 2019 |website = City Population |access-date = 16 May 2023 |archive-date = 20 September 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230920133612/https://www.citypopulation.de/en/lebanon/cities/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Palestine}}
| {{n+p|5483450|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2023|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |title=عدد السكان المقدر في فلسطين منتصف العام حسب المحافظة، 1997–2026 |website =www.pcbs.gov.ps |access-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207112247/https://pcbs.gov.ps/statisticsIndicatorsTables.aspx?lang=ar&amp;table_id=676 |archive-date=7 December 2022 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[East Jerusalem]] or [[Israeli settlement]]s in the [[West Bank]].}}
|-
| {{flag|Ireland}}
| {{n+p|5458600|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/ep/p-pme/populationandmigrationestimatesapril2024/ |title=Population and Migration Estimates, April 2024 |website=www.cso.ie |date=27 August 2024 |access-date=15 September 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Slovakia}}
| {{n+p|5413813|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://slovak.statistics.sk/wps/portal/ext/products/informationmessages/inf_sprava_detail/!ut/p/z1/tVFNT8JAEP01HDczy26_ji1qWyREwArdi9mWXanAtkBT5d-7NV7UoPHgHOYjeTN5bx4IWIEwsqueZFvVRu7snAv3cealfhTREDGaMEzHt4tpMroZxpkDy88Afzq_xvQ-vIvnY06ROyB-3n8AAaI0bdNuIK-Lk9wQZUhlNJHbdoC2qY97y6Yzipyao-zOA-xOqt3a6mrUDveRMKSccL4OiPSDkpSaMTdYa6Udrz_flNUaclp4WrlDRrjuE6cFKdDRhKIsSkVRY-F-lfOdby8HL0SIdl-8Q0ZxmHBvguhPYgfTMMnmwYwxDNkH4IcbC2Ugtzy8izyoB8uuUi-Qmf47O1j8UWaCMP7NGWt99Xw4iND6U5tWvbaw-g-Dmn2299mZbPVVNCXx8g36v1-r/dz/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/ |title=Stock of population in the SR on 30 June 2025 |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic (SUSR) |website=slovak.statistics.sk |date=28 August 2025 |access-date=29 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|New Zealand}}
| {{n+p|5324700|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stats.govt.nz/indicators/population-of-nz/ |title = Estimated population of NZ |date = 15 May 2025 |website = stats.govt.nz |access-date = 16 May 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes the two self-governing associated states of the [[Cook Islands]] and [[Niue]], and the dependent territory of [[Tokelau]].}}
|-
| {{flag|Costa Rica}}
| {{n+p|5309625|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |title=Estadísticas demográficas. 2011 – 2025. Proyecciones nacionales. Población total proyectada al 30 de junio por grupos de edades, según región de planificación y sexo |website=www.inec.go.cr |access-date=2 July 2024 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124541/https://inec.cr/es/tematicas/listado?topics=91%252C646 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Oman}}
| {{n+p|5306976|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ncsi.gov.om/Elibrary/LibraryContentDoc/bar_Monthly_Statistical_Bulletin_July2025_e779298c-3cd5-438d-a3a4-6affd839613d.pdf |title=Monthly Statistical Bulletin: July 2025 |website=ncsi.gov.om |date=20 July 2025 |access-date=1 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Liberia}}
| {{n+p|5248621|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 November 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |title=Liberia announces provisional results of its 5th National Population and Housing Census |publisher=United Nations Liberia |website=www.liberia.un.org |date=23 February 2023 |access-date=14 October 2023 |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324043346/https://liberia.un.org/en/220493-liberia-announces-provisional-results-its-5th-national-population-and-housing-census |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Mauritania}}
| {{n+p|4927532|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|25 December 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ansade.mr/wp-content/uploads/2024/09/Depliant-RGPH5-1.pdf |title=Recensement Général de la Population et de l'Habitat (RGPH-5 2023) |publisher=ANSADE – Mauritanie |website=www.ansade.mr |date=September 2024 |access-date=23 October 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kuwait}}
| {{n+p|4881254|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.csb.gov.kw/Default_EN |title=Population Estimates at the beginning of 2025 |website=www.csb.gov.kw |access-date=11 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Panama}}
| {{n+p|4064780|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|8 January 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inec.gob.pa/archivos/P053342420231009161532Comentarios_Poblacion%20RFB%202023%20VF.pdf |title=Censos década – 2023 |publisher=[[:es:Instituto Nacional de Estadística y Censo (Panamá)|INEC de Panamá]] |website=www.inec.gob.pa |date=9 October 2023 |access-date=9 March 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Croatia}}
| {{n+p|3866233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://podaci.dzs.hr/2025/en/97254 |title = POPULATION ESTIMATE OF THE REPUBLIC OF CROATIA, 2024 |website = podaci.dzs.hr |date = 29 August 2025 |access-date = 5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Georgia}}
| {{n+p|3704500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://geostat.ge/en |title=National Statistics Office of Georgia |website=www.geostat.ge |access-date=9 May 2025}}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Abkhazia]] (242,862, census 2011) and [[South Ossetia]] (53,559, census 2015).}}
|-
| {{flag|Eritrea}}
| {{n+p|3607000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; (see note) ||
{{efn|name=Population | Eritrea has never conducted an official government census.&lt;ref name=&quot;PHS2010_full&quot;&gt;{{cite web | title= Eritrea – Population and Health Survey 2010 | website= [[National Statistics Office (Eritrea)|National Statistics Office]], [[Fafo Institute for Applied International Studies]] |year = 2010 | url =https://www.unicef.org/eritrea/ECO_resources_populationhealthsurvey2010.pdf | access-date = 2021-03-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190606121847/https://www.unicef.org/eritrea/ECO_resources_populationhealthsurvey2010.pdf |archive-date= 2019-06-06 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Sources disagree about the current population:
* The UN gives an estimate of 3,502,000 for 2024.&lt;ref name=&quot;UN pop&quot;&gt;{{cite web |url = https://population.un.org/wpp/assets/Files/WPP2024_Summary-of-Results.pdf |title = World Population Prospects 2024 Summary of Results |at = p61 |website = un.org |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[Cabinet of Ministers of Eritrea|Eritrea Ministry Of Information]] gives an estimate of 5.8 million for 2020.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://shabait.com/2020/11/04/the-role-of-insurance-in-a-developing-society-a-perspective-from-the-eritrean-insurance-profession/ |title=The Role of Insurance in a Developing Society a perspective from the Eritrean insurance profession |publisher=Eritrea Ministry Of Information |website=www.shabait.com |date=4 November 2020 |access-date=26 January 2025}}&lt;/ref&gt;
* The BBC gives an estimate of 6.2 million for 2023.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bbc.com/news/world-africa-13349078 |title = Eritrea country profile |website = BBC|date = 10 May 2011 |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* The [[US Census Bureau]] gives an estimate of 6.4 million for 2025.&lt;ref name=&quot;USCB pop&quot;&gt;{{cite web |url = https://www.census.gov/popclock/world/er |title = Eritrea |website = census.gov |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[Encyclopedia Britannica]] gives an estimate of 6,416,000 for 2025.&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.britannica.com/facts/Eritrea |title = Eritrea: Facts &amp; Stats |website = britannica.com |access-date = 25 Jan 2025}}&lt;/ref&gt;
All figures are mid-year.}}
|-
| {{flag|Mongolia}}
| {{n+p|3544835|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nso.mn/ |title=Unified Database of Statistics |website=nso.mn |access-date=19 June 2023 |archive-date=27 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180927122656/http://www.nso.mn/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Uruguay}}
| {{n+p|3499451|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 May 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www5.ine.gub.uy/documents/CENSO%202023/Poblaci%C3%B3n%20estimada,%20crecimiento%20intercensal%20y%20estructura%20por%20sexo%20y%20edad.pdf |title = Censo 2023 |website=www.ine.gub.uy |access-date=6 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210221121/https://www5.ine.gub.uy/documents/CENSO%202023/Poblaci%C3%B3n%20estimada,%20crecimiento%20intercensal%20y%20estructura%20por%20sexo%20y%20edad.pdf |archive-date=10 December 2024 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bosnia and Herzegovina}}
| {{n+p|3422000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;bhas_gov_ba&quot;&gt;{{Cite web |url=https://bhas.gov.ba/data/Publikacije/Bilteni/2024/DEM_00_2023_TB_1_BS.pdf |page=26 |title=Demografija, 2023. |date=31 October 2024 |access-date=22 May 2025 |publisher=Agency for Statistics of Bosnia and Herzegovina |website=bhas.gov.ba}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Puerto Rico}} (US)
| {{n+p|3203295|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Annual projection&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.census.gov/quickfacts/PR |publisher=[[United States Census Bureau]] |title=Quick Facts Puerto Rico |date=25 November 2024 |access-date=25 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Qatar}}
| {{n+p|3173024|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 November 2024|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Population by Gender |url=https://qatar.opendatasoft.com/explore/dataset/population-by-gender/information/ |access-date=2025-07-26 |website=qatar.opendatasoft.com |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Armenia}}
| {{n+p|3081100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.armstat.am/en/?nid=12&amp;id=19001&amp;submit=Search |title=Time series / Statistical Committee of the Republic of Armenia |website=www.armstat.am |access-date=28 February 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Namibia}}
| {{n+p|3022401|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 September 2023|abbr=on}}
| 2023 National census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://census.nsa.org.na/ |title=Namibia – Census (2023) |publisher=Namibia Statistics Agency |website=www.census.nsa.org.na |access-date=18 April 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Lithuania}}
| {{n+p|2894548|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 September 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/ |title=Pradžia – Oficialiosios statistikos portalas |website=osp.stat.gov.lt |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Jamaica}}
| {{n+p|2825544|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2019|abbr=on}}
| National projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |title=Population Statistics |access-date=19 June 2023 |website=statinja.gov.jm |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306205719/https://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/PopulationStats.aspx |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Gabon}}
| {{n+p|2469296|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |title=Projection de la Population Gabon 2019–2025 |website=www.statgabon.ga |access-date=3 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429022734/https://www.statgabon.ga/wp-content/uploads/2020/08/Rapport-Projection_Final.pdf |archive-date=29 April 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Gambia}}
| {{n+p|2422712|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 May 2024|abbr=on}}
| Preliminary census results&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gbosdata.org/downloads/142-2024-population-and-housing-census-reports |title=2024 GPHC Preliminary Report |access-date=15 July 2025 |archive-date=21 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250521051920/https://www.gbosdata.org/downloads/142-2024-population-and-housing-census-reports |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Moldova}}
| {{n+p|2381300|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistica.gov.md/en/statistic_indicator_details/25 |title=Population |publisher=Biroului Național de Statistică (BNS) |website=statistica.gov.md |access-date=12 June 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Transnistria]].}}
|-
| {{flag|Albania}}
| {{n+p|2363314|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
|  Annual national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2025/population-of-albania-on-1st-january-2025// |title=Population of Albania on 1 Jan 2025 |access-date=21 June 2025 |archive-date=20 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230920124542/https://www.instat.gov.al/en/themes/demography-and-social-indicators/population/publication/2023/population-of-albania-on-1st-january-2023/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Botswana}}
| {{n+p|2359609|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|18 March 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statsbots.org.bw/sites/default/files/publications/Botswana%20Population%20Projections%202011_2026.pdf |title=Population Distribution , Structure, Density and Policy Implications in Botswana |website=www.statsbots.org.bw |access-date=May 22, 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Lesotho}}
| {{n+p|2306000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.citypopulation.de/en/lesotho/ |title = Lesotho |date = 8 April 2023 |website = City Population |access-date = 26 June 2023 |archive-date = 19 May 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230519091617/https://citypopulation.de/en/lesotho/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Slovenia}}
| {{n+p|2130638|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.si/statweb |title=Prebivalci Slovenije |website=www.stat.si |access-date=1 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Latvia}}
| {{n+p|1830400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRS/IRS010m/ |title=IRS010m. Population and main dataSw of vital statistics 1995M01 – 2025M07 |website=Statistikas datubāzes |access-date=15 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|North Macedonia}}
| {{n+p|1826247|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 |title=Population |website= State Statistical Office |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Guinea-Bissau}}
| {{n+p|1781308|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.stat-guinebissau.com/ |title = National Institute of Statistics of Guinea-Bissau |website = stat-guinebissau |access-date = 4 July 2023 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721231946/https://www.stat-guinebissau.com/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Equatorial Guinea}}
| {{n+p|1668768|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://inege.org/ |title=INEGE |website=www.inege.org |access-date=11 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250811064049/https://inege.org/ |archive-date=11 August 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bahrain}}
| {{n+p|1594654|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://bahrain.opendatasoft.com/explore/?refine.theme=Population&amp;disjunctive.theme&amp;sort=modified |title = Population |date = |website = bahrain.opendatasoft.com |access-date = 31 May 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Kosovo}}
| {{n+p|1585566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2024|abbr=on}}
| 2024 national census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://askapi.rks-gov.net/Custom/31bc24d2-45e4-4eb5-a567-405f4bdd197f.pdf |title=ReKos 2024 (pg. 32-35) |publisher=[[Kosovo Agency of Statistics]] (ASK) |website=www.ask.rks-gov.net |language=Albanian |date=19 December 2024 |access-date=20 December 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Timor-Leste}}
| {{n+p|1391221|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |title=Analytical Report on Population Projection |website=timor-leste.unfpa.org |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802031357/https://timor-leste.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2015%20Population%20Projection%20Report_0.pdf |archive-date=2 August 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Estonia}}
| {{n+p|1369995|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web|title=Population figure|url=https://www.stat.ee/et |access-date=27 April 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Trinidad and Tobago}}
| {{n+p|1368333|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cso.gov.tt/subjects/population-and-vital-statistics/population/ |title=Population |website=cso.gov.tt |date=15 August 2023 |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Mauritius}}
| {{n+p|1243741|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statsmauritius.govmu.org/Pages/Statistics/By_Subject/Population/SB_Population.aspx|publisher=Statistics Mauritius |title=Population and Vital Statistics |date=29 August 2025 |website=statsmauritius.govmu.org |access-date=31 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Eswatini}}
| {{n+p|1235549|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |title =Swaziland Population Projections 2007–2030 |at = p20 |date = 1 July 2015 |website = ccm.org.sz |access-date = 3 July 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150723224521/http://ccm.org.sz/documents/reports/hiv/Population-Projections-Report-2007-2030.pdf |archive-date = 23 July 2015 |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Djibouti}}
| {{n+p|1066809|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|20 May 2024|abbr=on}}
| 2024 census result&lt;ref&gt;{{cite web |title=RGPH-3 (2024) |url=https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |publisher=Institut National de la Statistique de Djibouti (INSD) |website=www.instad.dj |access-date=3 December 2024 |archive-date=1 April 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401130450/https://firebasestorage.googleapis.com/v0/b/instad-dj.appspot.com/o/RGPH%2F0%2FCommunication%20sur%20les%20resultats%20provisoires.pdf?alt=media&amp;token=d0d87288-b07d-4369-9892-14ee23b93f5a |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cyprus}}
| {{n+p|966400|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.cystat.gov.cy/en/PressRelease?id=72029 |title = Demographic Statistics 2023 |date = 15 January 2025 |website = cystat.gov.cy |access-date = 28 February 2025 }}&lt;/ref&gt; || {{efn|Excludes [[Northern Cyprus]].}}
|-
| {{flag|Fiji}}
| {{n+p|900869|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statsfiji.gov.fj/ |title=BULA and Welcome |website=www.statsfiji.gov.fj |access-date=27 April 2023 |archive-date=8 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200408072353/https://www.statsfiji.gov.fj/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Comoros}}
| {{n+p|870038|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.inseed-comores.org/ |title=Population |website=www.inseed-comores.org |access-date=4 March 2025 |archive-date=15 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215043253/https://www.inseed-comores.org/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bhutan}}
| {{n+p|784043|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |title=Population Projections Bhutan 2017–2047 |website=www.nsb.gov.bt |access-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191433/http://www.nsb.gov.bt/publication/files/pub2wc8278bd.pdf |archive-date=28 January 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Guyana}}
| {{n+p|772975|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statisticsguyana.gov.gy/subjects/demography-vital-and-social-statistics/year-end-and-mid-year-population-estimates-by-sex-guyana-1992-to-2021/ |title=Year-end and Mid-year Population Estimates by Sex, Guyana: 1992 to 2021 |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Solomon Islands}}
| {{n+p|750325|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |title = Population |website = www.statistics.gov.sb |access-date = 3 July 2024 |archive-date = 30 June 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220630191359/https://statistics.gov.sb/statistics/social-statistics/population |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Macau}} (China)
| {{n+p|685900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}
|| {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.dsec.gov.mo/ts/#!/step2/KeyIndicator/en-US/240 |title=DSEC – 統計數據庫 |website=www.dsec.gov.mo |access-date=8 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Luxembourg}}
| {{n+p|681973|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://statistiques.public.lu/dam-assets/actualite/2025/stn16-pop-25/stn16-2025-population-2025.pdf |title=En 2024, une croissance démographique ralentie par une faible fécondité et un recul de l'immigration |date=13 May 2025 |website=statistiques.public.lu |language=fr |access-date=13 May 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Montenegro}}
| {{n+p|623327|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.monstat.org/uploads/files/demografija/osnovni%20demografski%20pokazatelji/2024/Procjene%20broja%20stanovnika%20na%201.%20januar_podaci.xlsx
| title=Procjene broja stanovnika na 1. januar|website=MONSTAT}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Suriname}}
| {{n+p|616500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |title=Population Statistics |date=15 August 2019|publisher=Statistics-Suriname.org |access-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328181226/https://statistics-suriname.org/en/population-statistics-2/ |archive-date=28 March 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flagicon image|Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg}} [[Western Sahara]] [[Western Sahara conflict|(disputed)]]
| {{n+p|600904|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| UN projection&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=2 August 2024 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Malta}}
| {{n+p|574250|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2024/ |title = World Population Day: 11 July 2024 |date = 10 July 2024 |website = nso.gov.mt |access-date = 12 February 2025 |archive-date = 6 November 2024 |archive-url = https://web.archive.org/web/20241106141710/https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2024/ |url-status = dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Maldives}}
| {{n+p|515132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|13 September 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://census.gov.mv/2022/wp-content/uploads/2023/07/WPD2023.pdf |title = Census 2022: Combined Summary |date = 11 July 2022 |website = census.gov.mv |access-date = 14 March 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Cape Verde}}
| {{n+p|491233|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|16 June 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |title=CENSO 2021 |publisher=ine.cv |access-date=23 September 2023 |archive-date=27 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230327051422/https://ine.cv/ine_censos_quadros_category/censo-2021/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Northern Cyprus}}
| {{n+p|476214|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official projection&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://stat.gov.ct.tr/HABERLER/n252fus-projeksiyonlar%c4%b1-2019-2023 |title = Population Projections 2019–2023 |date = 11 November 2024 |website = stat.gov.ct.tr |access-date = 12 November 2024}}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Cyprus]].}}
|-
| {{flag|Brunei}}
| {{n+p|455500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://deps.mofe.gov.bn/SitePages/National%20Statistics.aspx |title=National Statistics |website=www.deps.mofe.gov.bn |access-date=30 March 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Belize}}
| {{n+p|417634|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population (July 2025) |website=Statistical Institute of Belize|date= |url=https://sib.org.bz/ |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Bahamas}}
| {{n+p|398165|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|4 April 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/wcm/connect/433f799e-c62e-4226-90b8-720840352337/Handout+2022+CENSUS+25+October+2024.pdf?MOD=AJPERES |title=Census of Population and Housing 2022 – Official Census Results and Data Highlights |access-date=12 November 2024}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Iceland}}
| {{n+p|391810|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statice.is/publications/news-archive/inhabitants/population-in-the-2nd-quarter-2025/ |title=The population grew by 1,810 in the second quarter of 2025 |publisher=Statistics Iceland (Hagstofa Íslands) |website=www.statice.is |date=1 August 2025 |access-date=1 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Transnistria}}
| {{n+p|360938|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |title=352 de mii de locuitori din regiunea Transnistreană dețin cetățenia Republicii Moldova și 362 de mii figurează în registrul de stat al populației |website=gov.md |date=20 January 2023 |access-date=12 February 2023 |archive-date=6 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306235144/https://gov.md/ro/content/352-de-mii-de-locuitori-din-regiunea-transnistreana-detin-cetatenia-republicii-moldova-si |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|''De facto'' independent, ''de jure'' part of [[Moldova]].}}
|-
| {{flag|Vanuatu}}
| {{n+p|321409|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot;&gt;{{cite web |url = https://stats.pacificdata.org/ |title = Pacific Data Hub Explorer |website = stats.pacificdata.org |access-date = 4 August 2024 |archive-date = 21 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230721002349/https://stats.pacificdata.org/ |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|French Polynesia}} (France)
| {{n+p|279500|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ispf.pf/ |title=Population |website=www.ispf.pf/ |access-date=15 July 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|New Caledonia}} (France)
| {{n+p|264596|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.isee.nc/population/demographie |title=Bilan démographique 2022 : la Nouvelle-Calédonie perd 1 300 habitants |website=www.isee.nc/ |access-date=30 September 2023 |archive-date=13 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221113162110/https://www.isee.nc/population/demographie |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Barbados}}
| {{n+p|267800|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2022|abbr=on}}
| Official estimate | &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |title=Vital Statistic Indicators |access-date=15 June 2023 |archive-date=11 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611031804/https://stats.gov.bb/subjects/social-demographic-statistics/population-demography-statistics/vital-statistics-indicators-2022/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Abkhazia}}
| {{n+p|244236|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |title = Управление государственной статистики Республики Абхазия |website = ugsra.org |access-date = 27 October 2023 |archive-date = 29 March 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230329170012/https://ugsra.org/ofitsialnaya-statistika.php?ELEMENT_ID=600 |url-status = live }}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{Abkhazia note}}}}
|-
| {{flag|São Tomé and Príncipe}}
| {{n+p|209607|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2024|abbr=on}}
| Preliminary census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ine.st/ |title=Instituto Nacional de Estatística |website=ine.st |access-date=15 July 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Samoa}}
| {{n+p|205557|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|6 November 2021|abbr=on}}
| Census 2021&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sbs.gov.ws/ |title=POPULATION &amp; HOUSING CENSUS 2016 – 2021 |website=www.sbs.gov.ws |access-date=27 April 2023 |archive-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322144201/https://www.sbs.gov.ws/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Saint Lucia}}
| {{n+p|184100|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stats.gov.lc/ |title=Home |website=The Central Statistical Office of Saint Lucia |access-date=23 June 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Curacao|name=Curaçao}} (Netherlands)
| {{n+p|156115|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cbs.cw/population |title=Population |date= |access-date=5 September 2025}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Guam}} (US)
| {{n+p|153836|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |title=Population of Guam: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=3 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103005501/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/guam/population-and-housing-unit-counts/guam-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Seychelles}}
| {{n+p|122729|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.nbs.gov.sc/downloads/1806-mid-2025-estimated-resident-population/download |title = MID 2025 Estimated Resident Population |website=www.nbs.gov.sc |access-date=31 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Kiribati}}
| {{n+p|120740|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref name=&quot;pacificdata&quot; /&gt; ||
|-
| {{flag|Saint Vincent and the Grenadines}}
| {{n+p|110872|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2022|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mid Year Total Population Estimates by Age and Sex, 2018 to 2022 |url=https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422031423/https://stats.gov.vc/subjects/population-and-demography/mid-year-total-population-estimates-by-age-and-sex/ |archive-date=22 April 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.vc |publisher=Statistical Office, Government of Saint Vincent and the Grenadines |language=en-US}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Grenada}}
| {{n+p|109021|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2021|abbr=on}}
| Preliminary Census results&lt;ref&gt;{{Cite web |title=PRELIMINARY 2021 Grenada, Carriacou and Petite Martinique National Housing and Population Census Results |url=https://stats.gov.gd/wp-content/uploads/2025/04/2021-National-Housing-Population-Census-Results-Latest-PRELIMINARY.pdf |access-date=2026-03-06 |language=en}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Aruba}} (Netherlands)
| {{n+p|107566|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://cbs.aw/wp/index.php/2022/09/20/test-2/ |title=General characteristics of Aruba |website=cbs.aw |date=20 September 2022 |publisher=Central Bureau of Statistics Aruba |access-date=12 November 2024 }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Micronesia}}
| {{n+p|105564|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|2025|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stats.gov.fm/wp-content/uploads/2023/12/Population-Projections-2020-2025.xlsx |title=Population Projections 2020-2025 |date= |publisher=FSM Statistics |access-date=5 August 2025 }}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Antigua and Barbuda}}
| {{n+p|103603|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=National Annual estimate – Antigua and Barbuda; 2022 |url=https://statistics.gov.ag/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111065316/https://statistics.gov.ag/wp-content/uploads/2017/12/Population-Projections-by-Age-Group-Annual-1991-2026.xlsx |archive-date=11 January 2021 |access-date=2 July 2024 |website=statistics.gov.ag}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Jersey}} (UK)
| {{n+p|103267|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|21 March 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |title=Bulletin 1: Population characteristics|first=States of|last=Jersey |website=gov.je |access-date=23 September 2023 |archive-date=13 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220413165711/https://www.gov.je/SiteCollectionDocuments/Government%20and%20administration/R%20CensusBulletin1%2020220413%20SJ.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tonga}}
| {{n+p|100179|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2022|abbr=on}}
| National annual estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://tongastats.gov.to/ |title=Tonga Statistics Department &amp;#124; The official statistics provider for Tonga |access-date=16 November 2022 |archive-date=25 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925121044/https://tongastats.gov.to/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Andorra}}
| {{n+p|88306|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.estadistica.ad/portal/apps/sites/#/estadistica-en/pages/estadistiques-i-dades-detall?Idioma=en&amp;N2=605&amp;N3=606&amp;DV=1143 |title=Departament d'Estadística |website=www.estadistica.ad |access-date=19 August 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|U.S. Virgin Islands}} (US)
| {{n+p|87146|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |title=Population of the United States Virgin Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=14 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314154015/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/us-virgin-islands/population-and-housing-unit-counts/us-virgin-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Cayman Islands}} (UK)
| {{n+p|84738|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population and Demographics 2023 |url=https://www.eso.ky/populationandvitalstatistics.html |access-date=29 November 2024 |website=www.eso.ky}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Isle of Man}} (UK)
| {{n+p|84530|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.im/media/1380987/isle-of-man-population-report-2023-updated-061123.pdf |title=Isle of Man Population Report 2023 |website=www.gov.im |access-date=29 November 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Dominica}}
| {{n+p|67408|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2017|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |date=2011 |title=End of year Population by Sex 2005 to 2017 |url=https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230331200204/https://stats.gov.dm/subjects/demographic-statistics/end-of-year-population-by-sex-2005-to-2017/ |archive-date=31 March 2023 |access-date=25 June 2023 |website=stats.gov.dm |publisher=Central Statistics Office of Dominica}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Bailiwick of Guernsey|name=Guernsey}} (UK)
| {{n+p|64781|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2023|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.gg/population |title=Population, Employment and Earnings |website=www.gov.gg |date=29 October 2024 |access-date=9 December 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Bermuda}} (UK)
| {{n+p|64055|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| National annual projection&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |title=Bermuda Population Projections 2016–2026 |website=www.gov.bm |access-date=11 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412033845/https://www.gov.bm/sites/default/files/Bermuda-Population-Projections-2016-2026.pdf |archive-date=12 April 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Greenland}} (Denmark)
| {{n+p|56542|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| National quarterly estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://stat.gl/dialog/main.asp?lang=en&amp;version=202501&amp;sc=BE&amp;subthemecode=O1&amp;colcode=O |title=Population decreased by 157 in 2024 |date= |publisher=Statistics Greenland |website=bank.stat.gl |access-date=12 February 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|South Ossetia}}
| {{n+p|56520|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2021|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |title=В Цхинвале прошла пресс-конференция начальника Управления государственной статистики Южной Осетии Инала Тибилова |date=29 March 2022 |website=ugosstat.ru |access-date=11 February 2023 |archive-date=28 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128005918/https://ugosstat.ru/statisticheskij-sbornik-za-yanvar-dekabr-2021-g/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; || {{efn|{{South Ossetia-note}}}}
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Faroe Islands}} (Denmark)
| {{n+p|55042|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://hagstova.fo/en/population/population/population |title=POPULATION |date=12 June 2025 |website=[[Statistics Faroe Islands]] |access-date=12 June 2025}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Saint Kitts and Nevis}}
| {{n+p|51320|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts| 2022|abbr=on}}
| 2022 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |title=THE POPULATION AND HOUSING CENSUS SUMMARY |access-date=16 July 2024 |archive-date=4 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504034413/https://nia.gov.kn/wp-content/uploads/2024/06/Census-Report-2021-2022.docx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Turks and Caicos Islands}} (UK)
| {{n+p|50894|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.tc/stats/ |title=2024 INDICATORS |website=www.gov.tc |access-date=27 February 2025 |archive-date=18 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218080121/https://www.gov.tc/stats/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|American Samoa}} (US)
| {{n+p|49710|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |title=Population of American Samoa: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=6 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206171554/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/american-samoa/population-and-housing-unit-counts/american-samoa-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Northern Mariana Islands}} (US)
| {{n+p|47329|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 April 2020|abbr=on}}
| 2020 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |title=Population of Commonwealth of the Northern Mariana Islands: 2010 and 2020 |website=www2.census.gov |access-date=29 January 2022 |archive-date=25 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125125558/https://www2.census.gov/programs-surveys/decennial/2020/data/island-areas/commonwealth-of-the-northern-mariana-islands/population-and-housing-unit-counts/commonwealth-northern-mariana-islands-phc-table01.pdf |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Marshall Islands}}
| {{n+p|42418|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 September 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18%3A07%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |title=Republic of the Marshall Islands 2021 Census Report, Volume 1: Basic Tables and Administrative Report |date=30 May 2023 |website=Pacific Community (SPC): Statistics for Development Division |publisher=[[Pacific Community]] |access-date=27 September 2023 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927183142/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/60/605c69d76a40195baa447b5a558b0e02.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=GbQ42ZYNKrH3g389jZn7DvHUO8ObwYrFpnxIeXiRSU0%3D&amp;se=2024-03-25T18:07:37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public,%20max-age%3D864000,%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application/pdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Marshall_Islands_2021_Census_Vol1_Table_report.pdf%22 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Sint Maarten}} (Netherlands)
| {{n+p|41349|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://stats.sintmaartengov.org/press_releases.php?cat=VTL |title=Rebased Population Estimates and Vital Statistics for January 1, 2024 |website=stat.gov.sx |access-date=22 August 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Liechtenstein}}
| {{n+p|40900|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 December 2024|abbr=on}}
| National estimate&lt;ref&gt;{{cite web |title=LLV |url=https://www.statistikportal.li/de/themen/bevoelkerung/bevoelkerungsstand#collapse-accordion-6374a91a53010709246463-1 }}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|British Virgin Islands}} (UK)
| {{n+p|39471|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2024|abbr=on}}
| UN estimate&lt;ref&gt;{{Cite web |title=World Population Prospects 2024 |url=https://population.un.org/wpp/ |access-date=24 March 2025 |website=population.un.org |publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs]]}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Monaco}}
| {{n+p|38423|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |title=Population and employment / IMSEE – Monaco IMSEE |website=www.monacostatistics.mc |access-date=27 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181227230517/https://www.monacostatistics.mc/Population-and-employment |archive-date=27 December 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Gibraltar}} (UK)
| {{n+p|38000|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|14 November 2022|abbr=on}}
| Preliminary census results&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |title = Abstract of Statistics 2016 |website = gibraltar.gov.gi |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 2 July 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230702070247/https://www.gibraltar.gov.gi/uploads/statistics/2019/Reports/Abstract%20of%20Statistics%202016%20whole%20report.pdf |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|San Marino}}
| {{n+p|34132|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 July 2025|abbr=on}}
| Monthly national estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=31 August 2025 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{Flagicon image|Local flag of the Collectivity of Saint Martin.svg}} [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] (France)
| {{n+p|31496|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8290617?sommaire=8290669 |title=Populations de référence 2022 |website=www.insee.fr |access-date=24 March 2025 |archive-date=14 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250214111240/https://www.insee.fr/fr/statistiques/8290617?sommaire=8290669 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Bonaire}} (Netherlands)
| {{n+p|26552|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}}|| {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate ||
|-
| {{flag|Palau}}
| {{n+p|16733|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |title=Health Statistics – PalauGov.pw |access-date=16 November 2022 |archive-date=9 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609150157/https://www.palaugov.pw/executive-branch/ministries/finance/budgetandplanning/health-statistics/ |url-status=live}} &lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Anguilla}} (UK)
| {{n+p|16010|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://statistics.gov.ai/ |title=Population |website=statistics.gov.ai |access-date=2 August 2025}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Cook Islands}} (New Zealand)
| {{n+p|15040|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |title=Census 2021 – Cook Islands – Ministry of Finance and Economic Management |website=www.mfem.gov.ck |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630084401/https://www.mfem.gov.ck/statistics/census-and-surveys/census/267-census-2021 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Nauru}}
| {{n+p|11680|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 October 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |title=NAURU 2021 POPULATION AND HOUSING CENSUS – ANALYTICAL REPORT |url=https://sdd.spc.int/news/2023/08/23/nauru-2021-population-and-housing-census-analytical-report |access-date=6 December 2023}}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Wallis and Futuna|variant=local}} (France)
| {{n+p|11620|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|24 July 2023|abbr=on}}
| 2023 Census&lt;ref&gt;{{cite web |title=Résultats du recensement de la population 2023 de Wallis-et-Futuna |url=https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |access-date=16 July 2024 |archive-date=3 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203094523/https://www.wallis-et-futuna.gouv.fr/Actualites/Les-chiffres-INSEE-du-recensement-2023-authentifies-sont-parus |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ||
|-
| {{flag|Tuvalu}}
| {{n+p|10643|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|12 December 2022|abbr=on}}
| 2022 Census&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f63bae1b56af7cbcc4b51f8568ce4985.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=RRqqoeJ0R%2FrDqckPotySlFcUX1UYLrD%2FbrTMfyGNh40%3D&amp;se=2025-10-03T10%3A38%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Tuvalu_2022_Census_Report.pdf%22 |title=Tuvalu 2022 census on population and housing: analytical report |date=March 2025 |publisher=Pacific Community |isbn=978-982-00-1617-0 |location=Noumea Cedex, New Caledonia |language=en |access-date=2025-09-08 |archive-date=2025-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250410164531/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f63bae1b56af7cbcc4b51f8568ce4985.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=RRqqoeJ0R%2FrDqckPotySlFcUX1UYLrD%2FbrTMfyGNh40%3D&amp;se=2025-10-03T10%3A38%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Tuvalu_2022_Census_Report.pdf%22 |dead-url=yes }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250410164531/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/f6/f63bae1b56af7cbcc4b51f8568ce4985.pdf?sv=2015-12-11&amp;sr=b&amp;sig=RRqqoeJ0R%2FrDqckPotySlFcUX1UYLrD%2FbrTMfyGNh40%3D&amp;se=2025-10-03T10%3A38%3A37Z&amp;sp=r&amp;rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&amp;rsct=application%2Fpdf&amp;rscd=inline%3B%20filename%3D%22Tuvalu_2022_Census_Report.pdf%22 |date=2025-04-10 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saint Barthélemy|variant=local}} (France)
| {{n+p|10562|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saint Pierre and Miquelon|variant=local}} (France)
| {{n+p|5819|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2025|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref name=&quot;auto&quot; /&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha}} (UK)
| {{n+p|5651|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |title=Saint Helena 2021 Population |url=https://www.tristandc.com/population.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121070744/https://www.tristandc.com/population.php |archive-date=21 November 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |title=Statistics |access-date=16 November 2022 |archive-date=26 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726162858/https://www.sainthelena.gov.sh/st-helena/statistics/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ascension 2021 population |url=https://www.sainthelena.gov.sh/statistics |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029005019/http://www.sainthelena.gov.sh/statistics/ |access-date=16 November 2022 |archive-date=29 October 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Montserrat}} (UK)
| {{n+p|4386|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|23 September 2023|abbr=on}}
| 2023 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.gov.ms/2024/04/19/key-findings-of-the-2023-population-and-housing-census/ |title=KEY FINDINGS OF THE 2023 POPULATION AND HOUSING CENSUS |access-date=16 July 2024 }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Falkland Islands}} (UK)
| {{n+p|3662|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|10 October 2021|abbr=on}}
| 2021 census result&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |title = 2021 Census – Preliminary Data Tables |date = 25 October 2022 |website = falklands.gov.fk |access-date = 1 July 2023 |archive-date = 11 June 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230611234237/https://www.falklands.gov.fk/policy/2021-census/census |url-status = live }}&lt;/ref&gt; ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Norfolk Island}} (Australia)
| {{n+p|2188|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |title=2021 Norfolk Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=1 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221101225958/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/SAL90004 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Saba}} (Netherlands)
| {{n+p|2158|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2025|abbr=on}}
| Official estimate ||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Christmas Island}} (Australia)
| {{n+p|1692|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2021|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |title=2021 Christmas Island, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=24 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221224054405/https://abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51710 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Niue}} (New Zealand)
| {{n+p|1681|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|11 November 2022|abbr=on}}
| 2022 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022 |title=Niue Census of Population and Housing, 2022 Niue Statistics Office |date=30 August 2023 |website=niuestatistics.nu |access-date=6 December 2023}}
&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Tokelau}} (New Zealand)
| {{n+p|1647|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 January 2019|abbr=on}}
| 2019 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |title=Statistics |website=www.tokelau.org.nz |access-date=16 November 2022 |archive-date=30 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830214712/https://www.tokelau.org.nz/Stats.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|-
| {{flag|Vatican City}}
| {{n+p|882|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|31 December 2024|abbr=on}}
| Official figure&lt;ref name=&quot;va&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vaticanstate.va/it/stato-governo/note-generali/popolazione.html |title=Population |publisher=Vatican City State |date=31 December 2024 |website=www.vaticanstate.va |language=it}}&lt;/ref&gt; || {{efn|882 residents regardless of citizenship, 618 citizens regardless of residence, 246 resident citizens.&lt;ref name=va/&gt;}}
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Cocos (Keeling) Islands}} (Australia)
| {{n+p|593|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|30 June 2020|abbr=on}}
| 2021 Census&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |title=2021 Cocos Islands, Census All persons QuickStats &amp;#124; Australian Bureau of Statistics |website=www.abs.gov.au |access-date=16 November 2022 |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116101418/https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/quickstats/2021/LGA51860 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;||
|- class=&quot;static-row-numbers-norank&quot;
| {{flag|Pitcairn Islands}} (UK)
| {{n+p|35|{{worldpop}}|sigfig=1|disp=table}} || {{dts|1 July 2023|abbr=on}}
| Official estimate&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.immigration.pn/life-on-pitcairn-island |title=Life on Pitcairn — Pitcairn Island Immigration |publisher=Government of the Pitcairn Islands|access-date=18 July 2024 |date=2023}}&lt;/ref&gt;||

|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:آباديات]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون]]
[[زمرو:ماتحت علائقن جي فهرستون]]
[[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]]</text>
      <sha1>spm5gzjh499224c3domhtmar1o3a5i8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حجاز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11811</id>
    <revision>
      <id>422372</id>
      <parentid>414251</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:31:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>422372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38085" sha1="nwtw5qil4p3nzj4zykt2ixnpqqxvq8n" xml:space="preserve">{{Short description|Region of Saudi Arabia}}
{{About|the geographical and historical region|the mountain region|Hijaz Mountains|other uses|Hejaz (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| name = حجاز
| other_name = Hejaz
| native_name = {{lang|ar|ٱلْحِجَاز}}
| official_name = 
| image_skyline = HAC 2010 KABE VE GÖKDELEN - panoramio.jpg
| caption = [[اسلام]] جو سڀ کان مقدس ماڳ، يعني مسجد الحرام، جيڪو مڪي ۾ ڪعبي جي چوڌاري آهي. [[مڪو]] [[محمد|نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم]] جي ولادت ۽ نسب جو شهر آهي ۽ لکين مسلمانن جي زيارت جو هڪ سالياني نقطو آهي.
| image_map = Hejaz-English.jpg
| map_caption = حجاز جو نقشو مڪي، مديني، جده، ينبو ۽ تبوڪ جا شهر ڏيکاري ٿو. حجاز جو موجوده سعودي علائقو ڳاڙهي لڪير ۾ آهي، ۽ حجاز جي 1923 واري سلطنت سائي رنگ ۾ آهي.
| coordinates = {{coord|23|N|40|E|display=title}}
| parts_type = صوبا
| parts = [[الباحه]]، [[مڪو]]، [[مدينو]] ۽ [[تبوڪ صوبو]]
| settlement_type = علایقو
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
}}
'''حجاز''' ({{lang-ar|ٱلْحِجَاز|al-Ḥijāz|lit=the Barrier}}) اتر اولهه [[سعودي عرب]] جو هڪ علائقو آھي جنهن ۾ سعودي عرب جي اولهه واري سامونڊي ڪناري جي اڪثريت شامل آهي، جنهن ۾ [[مڪو|مڪي]]، [[مدينو|مديني]]، جده، [[تبوڪ صوبو|تبوڪ]]، ينبوع، طائف ۽ بالجراشي جا شهر شامل آهن. ان ڪري ان کي ”مغربي صوبو“ چيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;Mackey2&quot;&gt;Mackey, p. 101. &quot;The Western Province, or the Hejaz[...]&quot;&lt;/ref&gt; ۽ ان جي اولهه ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]]، اُتر ۾ [[اردن]]، اوڀر ۾ [[نجد]] ۽ ڏکڻ ۾ عسير جو صوبو آهي.&lt;ref name=&quot;MWGD20012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&amp;pg=PA479|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|last=Hopkins|first=Daniel J.|publisher=Merriam-Webster|year=2001|isbn=0-87779-546-0|page=479|access-date=17 March 2013}}&lt;/ref&gt; ان جو سڀ کان وڏو شهر جده آهي، جيڪو سعودي عرب جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي، جنهن ۾ مڪي ۽ مديني سان گڏ، ملڪ جا چوٿون ۽ پنجون نمبر وڏو شهر آهي.&lt;ref name=&quot;di2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lt0-U4cUj9sC&amp;pg=PA12|title=Britain and Saudi Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis|last1=Leatherdale|first1=Clive|publisher=Psychology Press|year=1983|isbn=9780714632209|page=12}}&lt;/ref&gt; 

جيئن ته مڪي ۽ مديني جي شهرن جو مقام، بالترتيب اسلام ۾ پهريون ۽ ٻين مقدس ماڳ جي آھي،&lt;ref name=&quot;qref|48|22-29|b=y2&quot;&gt;{{qref|48|22-29|b=y}}&lt;/ref&gt; حجاز عرب ۽ اسلام جي تاريخي ۽ سياسي منظرنامي ۾ اهم آهي. هي علائقو سعودي عرب ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي ۽ عربي زبان غالب آهي، جيئن سعودي عرب جي باقي حصي ۾، حجازي عربي هتي سڀ کان وڏي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;di3&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lt0-U4cUj9sC&amp;pg=PA12|title=Britain and Saudi Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis|last1=Leatherdale|first1=Clive|publisher=Psychology Press|year=1983|isbn=9780714632209|page=12}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حجازي نسلي طور تي مختلف نسلن جا آهن، جيتوڻيڪ وڏي اڪثريت عرب نسل جي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2yFnAAAAMAAJ|title=Nations Without States: A Historical Dictionary of Contemporary National Movements|last=Minahan|first=James|date=1996|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-28354-3|pages=229|language=en}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن موجب، هي علائقو [[محمد|نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم]] جي ولادت جو هنڌ آهي، جيڪا مڪي ۾ پيدا ٿيا هئا، جنهن کي مقامي طور تي سمجهيو ويندو آهي ته پان سگھورن جي ابن ڏاڏن [[ابراهيم]]، [[اسماعيل عليہ السلام|اسماعيل]] ۽ [[ھاجرہ|هاجره]] جو بنياد رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Lings19832&quot;&gt;{{cite book|title=Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources|title-link=Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources|last=Lings|first=Martin|publisher=Islamic Texts Society|year=1983|isbn=978-0-946621-33-0|author-link=Martin Lings}}&lt;/ref&gt;  اهو علائقو مسلمانن جي ابتدائي فتحن جي ذريعي اسلامی ریاست جو حصو بڻجي ويو ۽ اهو لڳاتار خلافت جو حصو بڻيو، پهرين خلافت راشدين، بعد ۾ اموي خلافت ۽ آخر ۾ عباسي خلافت. [[عثماني سلطنت]] جو علائقي تي جزوي ڪنٽرول هو؛ ان جي ختم ٿيڻ کان پوء حجاز جي هڪ آزاد سلطنت مختصر طور تي سال 1925ع ۾ وجود ۾ آئي، ان کان اڳ جو پاڙيسري سلطنت نجد طرفان فتح ڪيو ويو، حجاز ۽ نجد جي سلطنت ٺاهي. &lt;ref&gt;{{citation|last=Yamani|first=M.|author-link=Mai Yamani|year=2009|title=Cradle of Islam: the Hijaz and the quest for an Arabian identity|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1-84511-824-2}} (Pbk. ed.)&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 1932ع ۾، حجاز ۽ نجد جي بادشاهي الحساء ۽ قطيف جي سعودي راڄ ۾ شامل ٿي، [[سعودي عرب|سعودي عرب جي متحد سلطنت]] ٺاهي.&lt;ref&gt;[[Madawi Al-Rasheed|Al-Rasheed, M.]] ''A History of Saudi Arabia''. Cambridge, England, UK: [[Cambridge University Press]], 2002. {{verify source|year=August 2019|reason=This ref was deleted ([[Special:Diff/901919097]]) by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite at [[Special:Permalink/901471271]] cite #2 - please verify the cite's accuracy and remove this {verify source} template. [[User:GreenC bot/Job 18]]|date=July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Brief overview of Hejaz - [http://www.rogersstudy.co.uk/hejaz/about.html Hejaz history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815012622/http://www.rogersstudy.co.uk/hejaz/about.html|date=August 15, 2018}} {{verify source|year=August 2019|reason=This ref was deleted ([[Special:Diff/901919097]]) by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite at [[Special:Permalink/901471271]] cite #3 - please verify the cite's accuracy and remove this {verify source} template. [[User:GreenC bot/Job 18]]|date=July 2020}}&lt;/ref&gt;

==نالو==
علائقي جو نالو عربي جڙ (ح-ج-ز) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”جدا ڪرڻ“، ۽ ان کي ان ڪري سڏيو وڃي ٿو جيئن اوڀر ۾ نجد جي زمين کي   اولهه ۾ تھامه جي سرزمين کان جدا ڪري ٿو. 

==تاريخ==
[[File:Hejaz Rail track laying near Tabuk 1906.jpg|thumb|تبوڪ، 1906 جي ويجهو حجاز ريلوي لاءِ ٽريڪ وجھندڙ مزدور.]]

===قبل از تاريخ ۽ قديم دور===
[[File:Al Ula (6708283401).jpg|thumb|2012 ۾ العلا جو شهر. شهر جو آثار قديمه وارو ضلعو پيش منظر ۾ آهي، جنهن جي پس منظر ۾ حجاز جا جبل آهن.]]

حجاز ۾ هڪ يا ممڪن طور ٻه ميگلٿڪ ڊولمن مليا آهن. &lt;ref name=&quot;Scheltema20082&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aqUbAQAAMAAJ|title=Megalithic Jordan: an introduction and field guide|author=Gajus Scheltema|publisher=ACOR|year=2008|isbn=978-9957-8543-3-1|access-date=5 October 2012}}&lt;/ref&gt; حجاز ۾ ٻئي مهد ذهاب (&quot;سون گهوارو/گانو&quot;) (23°30′13″ اتر 40°51′35″ اوڀر/ 23.50361°N 40.85972°E) ۽ پاڻي جو هڪ ذريعو شامل آهي، جيڪو هاڻي سڪي ويو آهي، جيڪو 600 ميل (970 ڪلوميٽر) اتر اوڀر طرف وادي الرماح ۽ وادي الباطن سسٽم ذريعي فارس نار ڏانهن وهندو هو. بوسٽن ۽ قسيم يونيورسٽي جي آرڪيالاجيڪل تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته درياهه جو سرشتو 2500 ق.م کان 3000 قبل مسيح تائين سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;Sullivan20142&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/03/30/science/science-watch-signs-of-ancient-river.html|title=Science Watch; Signs of Ancient River|last1=Sullivan|first1=Walter|date=1993-03-30|work=The New York Times|access-date=2014-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921213128/https://www.nytimes.com/1993/03/30/science/science-watch-signs-of-ancient-river.html|archive-date=September 21, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

المسعودي موجب&lt;ref&gt;Ibn Khaldun, &quot;Kitāb al-ʻIbar wa-Dīwān al-Mubtadaʼ wa-l-Khabar&quot;, Dar Al-Fikr publication. Beirut. 1988. volume 2 page 342&lt;/ref&gt; حجاز جو اتر وارو حصو قديم اسرائيل جو دارومدار هو ۽ بطرس البستاني جي مطابق حجاز ۾ يهودين هڪ خودمختيار رياست قائم ڪئي.&lt;ref&gt;al-Bustani, Butrus. &quot;Daerat Al-Maaref&quot;. Dar Al-Marifa Publication. Beirut. volume 11 page 672&lt;/ref&gt; جرمن مستشرق فرڊيننڊ وسٽنفيلڊ جو خيال هو ته يهودين اتر حجاز ۾ هڪ رياست قائم ڪئي.&lt;ref&gt;Wolfensohn, Israel. &quot;Tarikh Al-Yahood Fi Belad Al-Arab&quot;. Al-Nafezah Publication. Cairo. 2006. page 68&lt;/ref&gt; بائيبل جا مديني حجاز ۾ رهندا هئا.&lt;ref&gt;Rothenberg, &quot;Egyptian Chariots, Midianites from Hijaz/ Midian (Northwest Arabia) and Amalekites from the Negev in the Timna Mines: Rock drawings in the Ancient Copper Mines of the Arabah – new aspects of the region's history II,&quot; ''Institute for Archaeo-Metallurgical Studies'', newsletter no. 23 (2003), p. 12.&lt;/ref&gt; حجاز جو اتر وارو حصو رومي صوبي عربستان پيٽريا جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;romans2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|title=Saudi Aramco World (May/June 2001): Well of Good Fortune|last=Kesting|first=Piney|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023201749/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|archive-date=October 23, 2014|access-date=2014-04-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

===ابراهيم ۽ اسماعيل جو دور=== 
عرب ۽ اسلامي ذريعن موجب مڪي جي تهذيب جي شروعات حضرت ابراهيم عليه السلام پنهنجي پٽ اسماعيل (اسماعيل) ۽ زال هاجره (هاجره) کي هتي آڻڻ کان پوءِ شروع ڪئي، جڏهن ته ٻنهي جي رهڻ لاءِ. عدناني اسماعيلي عربن جو هڪ قبائلي اتحاد هو، جيڪو پنهنجو نسب واپس اسلامي پيغمبر جي پٽ اسماعيل ۽ بزرگ ابراهيم ۽ سندس زال هاجره عدنان جي ذريعي ڳولي ٿو، جيڪو حجاز مان نڪرندو هو. يمني قبيلي جا ڪجهه ماڻهو انهن سان گڏ آباد ٿيا، ۽ اسماعيل ٻڌايو ته ٻن عورتن سان شادي ڪئي، هڪ کي طلاق ڏيڻ کان پوء، انهن مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ هن قبيلي جي، ۽ پنهنجي پيء کي ڪعبي جي تعمير يا ٻيهر تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، &lt;ref name=&quot;qref|2|127|t=y|b=y&quot;&gt;{{qref|2|127|t=y|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|3|96|t=y|b=y&quot;&gt;{{qref|3|96|t=y|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|22|25-37|b=y&quot;&gt;{{qref|22|25-37|b=y}}&lt;/ref&gt; جنهن جا سماجي، مذهبي، سياسي ۽ تاريخي اثر سائيٽ ۽ علائقي لاءِ هوندا.&lt;ref name=&quot;Lings1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glasse1991&quot; /&gt; مثال طور، عرب يا اسلامي عقيدي ۾، قريش جو قبيلو اسماعيل بن ابراهيم جو نسل هوندو، جيڪو ڪعبي جي ڀرسان هوندو،&lt;ref name=&quot;qref|106|1-4|b=y2&quot;&gt;{{qref|106|1-4|b=y}}&lt;/ref&gt; ۽ محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف شامل هو. جاهليت جي دور کان وٺي محمد ﷺ جي دور تائين، اڪثر جنگ ڪندڙ عرب قبيلا حج جي دور ۾ پنهنجي دشمني ختم ڪري، مڪي ڏانهن حج تي ويندا هئا، جيئن ابراهيم کان متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;qref|22|25-37|b=y2&quot;&gt;{{qref|22|25-37|b=y}}&lt;/ref&gt; اهڙي موقعي تي حضرت محمد ﷺ جن ڪجهه مديني وارن سان ملاقات ڪئي، جن کيس مديني ڏانهن هجرت ڪرڻ جي اجازت ڏني، ته جيئن مڪي ۾ سندس مخالفن جي ظلم کان بچي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ishaq&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Ishaq |first=Muhammad |author-link=Ibn Ishaq |editor-last=Guillaume |editor-first=Alfred |editor-link=Alfred Guillaume |title=Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah – The Life of Muhammad |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |pages=88–589 |year=1955 |url=https://archive.org/stream/TheLifeOfMohammedGuillaume/The_Life_Of_Mohammed_Guillaume#page/n67/mode/1up |isbn=978-0-1963-6033-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;armstrong&quot;&gt;{{cite book |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-AKY-163/page/11 11] |title=Islam: A Short History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AKY-163 |author=Karen Armstrong |isbn=0-8129-6618-X |year=2002|publisher=Random House Publishing }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firestone1990&quot;&gt;{{cite book|last=Firestone |first=Reuven |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis |year=1990 |publisher=[[State University of New York Press]] |location=[[Albany, New York]] |url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C |isbn=978-0-7914-0331-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tabari1987&quot;&gt;{{cite book |author=al-Tabari |editor-first=William M. |editor-last=Brinner |title=The History of al-Tabari Vol. 2: Prophets and Patriarchs |url=https://books.google.com/books?id=BQNtV--kD5sC&amp;pg=frontcover |year=1987 |publisher=State University of NY Press |location=Albany, NY |isbn=978-0-87395-921-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar&quot;&gt;{{cite book |author=Mubarakpuri, S. R. |author-link=Safiur Rahman Mubarakpuri |title=Ar-Raḥīq Al-Makhtūm ''(&quot;The Sealed Nectar&quot;)'' |chapter=The Compensatory ‘Umrah (Lesser Pilgrimage) |chapter-url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s4.html |archive-url=https://archive.today/20210422172520/https://www.webcitation.org/614HglZOe?url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s4.html |archive-date=2021-04-22 |year=2002 |access-date=2014-10-06 |publisher=Darussalam |isbn=9960-899-55-1 |pages=127–47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608195204/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s4.html |date=2011-06-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Haykal 1976&quot;&gt;{{citation |title=The Life of Muhammad |url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC |first=Husayn |last=Haykal |year=1976 |publisher=Islamic Book Trust |isbn=978-983-9154-17-7 |pages=217–18}}&lt;/ref&gt;

===صالح جو دور===
{{Main|الحجر (مداين صالح)}}
[[File:Qasr al Farid.JPG|thumb|الحجر يا مداين صالح (صالح جا شهر) ۾ پٿر سان ٺهيل قصر الفريد.]]

سعودي عرب ۽ حجاز جي پهرين عالمي ورثي واري ماڳ جنهن کي گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي اداري طرفان تسليم ڪيو ويو آهي، اهو الحجر آهي. نالو الحجر ( پٿر جي زمين يا پٿر جي جڳھ) قرآن ۾ اچي ٿو،&lt;ref name=&quot;qref|15|80-84|b=y2&quot;&gt;{{qref|15|80-84|b=y}}&lt;/ref&gt; ۽ ماڳ پٿرن ۾ ٺهيل اڏاوتن, جهڙوڪ پيٽرا,  لاء مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;LonelyPlanet20102&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8hmZIAaTGQC&amp;pg=PA316|title=Oman, UAE &amp; Arabian Peninsula|author1=Butler, J. W. S.|author2=Schulte-Peevers, A.|author3=Shearer, I.|date=2010-10-01|publisher=Lonely Planet|isbn=9781741791457|pages=316–333}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;unesco2&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1293|title=Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111004517/https://whc.unesco.org/en/list/1293/|archive-date=November 11, 2022|access-date=2014-04-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عمارتن جي اڏاوت جو ڪريڊٽ قوم ثمود کي ڏنو وڃي ٿو. ان مقام کي مداين صالح  (صالح جا شهر) پڻ سڏيو ويندو آهي،,&lt;ref name=&quot;qref|7|73-79|b=y&quot;&gt;{{qref|7|73-79|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|11|61-69|b=y&quot;&gt;{{qref|11|61-69|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|26|141-158|b=y&quot;&gt;{{qref|26|141-158|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|54|23-31|b=y&quot;&gt;{{qref|54|23-31|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|89|6-13|b=y&quot;&gt;{{qref|89|6-13|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|91|11-15|b=y&quot;&gt;{{qref|91|11-15|b=y}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته اهو اهو شهر آهي جنهن ۾ ثمود جي قوم ڏانهن اسلامي نبي صالح موڪليو ويو هو. مداين صالح مان ثمود جي غائب ٿيڻ کان پوءِ، اهو ٻين ماڻهن جي اثر هيٺ آيو، جهڙوڪ نبطي، جن جي گاديءَ جو هنڌ پيٽرا هو. بعد ۾، اهو مسلمان حاجين طرفان مڪي ڏانهن وڃڻ لاء استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;romans&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|title=Saudi Aramco World (May/June 2001): Well of Good Fortune|last=Kesting|first=Piney|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023201749/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|archive-date=October 23, 2014|access-date=2014-04-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hidden&quot;&gt;{{cite web |last=Hizon |first=Danny |title=Madain Saleh: Arabia's Hidden Treasure – Saudi Arabia |url=http://www.bootsnall.com/articles/06-11/madain-saleh-arabias-hidden-treasure-madain-saleh-saudi-arabia.html |access-date=2009-09-17 |archive-date=July 24, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724111644/http://www.bootsnall.com/articles/06-11/madain-saleh-arabias-hidden-treasure-madain-saleh-saudi-arabia.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whs&quot;&gt;{{cite web |title=ICOMOS Evaluation of Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih) World Heritage Nomination |publisher=World Heritage Center |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1293.pdf |access-date=2009-09-16 |archive-date=November 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115061602/http://whc.unesco.org/en/list/1293/documents/%23ABevaluation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;info&quot;&gt;{{cite web |title=Information at nabataea.net |url=http://nabataea.net/medain.html |access-date=2009-09-17 |archive-date=December 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216211236/http://nabataea.net/medain.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جو دور===
{{Main|محمد}}
[[File:MasjidNabawi.jpg|thumb|مسجد نبوي، مڪي مان هجرت کان پوءِ نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي رهائش جو هنڌ.]]

جيئن ته مڪي ۽ مديني جي سرزمين، حجاز اهو هو جتي نبي ڪريم  محمد ﷺ جي پيدائش ٿي، ۽ جتي هن پيروڪارن جي هڪ توحيدي امت قائم ڪئي، پنهنجي دشمنن سان صبر ڪيو يا انهن جي خلاف جدوجهد ڪئي، هڪ هنڌ کان ٻئي ڏانهن هجرت ڪئي، پنهنجي عقيدن جي تبليغ يا عمل ڪيو ۽ وصال ڪيو. ان ڪري ته هن جا هتي پيروڪار ۽ دشمن ٻئي هئا، ان ڪري هن علائقي ۾ الاحزاب (خندق جي جنگ)، بدر ۽ حنين جهڙيون ڪيتريون ئي جنگيون يا لڙائيون ٿيون. انهن ۾ مڪي ۽ مديني ٻئين جا صحابي، جهڙوڪ حمزه بن عبدالمطلب، عبيده بن الحارث، سعد بن عبيده شامل هئا. حجاز نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي اثر هيٺ اچي ويو جيئن هو پنهنجي مخالفن تي فتح حاصل ڪري ۽ اهڙي طرح سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويو.  

As the land of Mecca&lt;ref name=&quot;qref|48|22-29|b=y&quot;/&gt; and Medina,&lt;ref name=&quot;qref|9|25-129|b=y&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;qref|33|09-73|b=y&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;qref|63|1-11|b=y&quot;/&gt; the Hejaz was where Muhammad was born, and where he founded a Monotheistic ''Ummah'' of followers, bore [[Sabr|patience]] with his foes or struggled against them, migrated from one place to another, [[Sunnah|preached or implemented]] his beliefs, lived and died. Given that he had both followers and enemies here, a number of battles or [[List of expeditions of Muhammad|expeditions]] were carried out in this area, like those of ''[[Battle of the Trench|Al-Aḥzāb]]'' (&quot;The Confederates&quot;), [[Battle of Badr|Badr]]&lt;ref name=&quot;qref|3|110-128|b=y&quot;&gt;{{qref|3|110-128|b=y}}&lt;/ref&gt; and [[Battle of Hunayn|Ḥunayn]]. They involved both Makkan [[Sahabah|companions]], such as [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], [[Ubayda ibn al-Harith]] and [[Sa'd ibn Abi Waqqas]], and Madani companions.&lt;ref name=&quot;qref|9|25-129|b=y&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haykal 1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;buk55774&quot;&gt;{{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|57|74}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pre-badr&gt;[https://web.archive.org/web/20110927031129/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s4.html Witness Pioneer &quot;Pre-Badr Missions and Invasions&quot;]&lt;/ref&gt; The Hejaz fell under Muhammad's influence as he emerged victorious over his opponents, and was thus a part of his empire.&lt;ref name=&quot;Lings1983&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ishaq&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Firestone1990&quot;/&gt;&lt;ref name=Tabari1987/&gt;&lt;ref name=&quot;EOIATMW&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim world }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Holt (1977) p, 57&quot;&gt;Holt (1977), p. 57&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lapidus (2002), pp. 31–32&quot;&gt;Lapidus (2002), pp. 31–32&lt;/ref&gt;

=== ايندڙ تاريخ ===
{{Further|راشدين خلافت|اموي خلافت|عباسي خلافت|فاطمي خلافت|ايوبي سلطنت|مملوڪ سلطنت}}
حجاز ۾ ٻن مقدس شهرن جي موجودگيءَ سبب هن علائقي تي ڪيترين ئي سلطنتن جي حڪومت هئي. حجاز راشدين خلافت جي مرڪز ۾ هو، خاص طور تي جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ مديني ۾ 632ع کان 656ع تائين هو. اهو علائقو,  ان جي تمام گهڻي تاريخ ۾ ان وقت جي علائقائي طاقتن جي قبضي هيٺ هو، جهڙوڪ مصر ۽ عثماني سلطنت. عثمانين جي قبضي کان پوءِ، حجاز هڪ آزاد رياست بڻجي ويو. 

=== مختصر خود مختياري ===
{{Main|حجاز جي سلطنت}}
[[فائل:Saudi Arabia - Hejaz region locator.png|thumb|کاٻو|حجاز جي آزاد رياست]]

1916ع ۾ عثماني حڪومت جي خاتمي کان پوءِ، حسين بن علي حجاز جي آزاد رياست جو اڳواڻ ٿيو. &lt;ref&gt;{{cite book|title=A History of the Arab Peoples|url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour_m3g5|last=Hourani|first=Albert|publisher=Faber &amp; Faber|year=2005|isbn=978-0-571-22664-1|pages=[https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour_m3g5/page/315 315]–319}}&lt;/ref&gt; 1924ع ۾ علي بن حسين حجاز جو بادشاهه ٿيو. پوءِ ابن سعود حسين جي جاءِ تي حجاز ۽ نجد جو بادشاهه ٿيو. ابن سعود 1926ع کان 1932ع تائين ٻن الڳ الڳ يونٽن تي حڪومت ڪئي، جن کي سلطنت حجاز ۽ نجد جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

=== جديد سعودي عرب ۾ ===
{{Main|سعودي عرب جا علائقا}}
[[فائل:Hijaz.png|thumb|کاٻو|275px|نقشي ۾ ڳاڙهي رنگ تي مشتمل سعودي عرب تي مشتمل آهي جڏهن ته سائي رنگ 1923ء ۾ [[مملڪت حجاز|حجاز]] تي مشتمل آهي۔]]

23 سيپٽمبر 1932ع تي حجاز ۽ نجد جون ٻه سلطنتون سعودي عرب جي بادشاهت جي نالي سان متحد ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Britannica history2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=History of Arabia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia}}&lt;/ref&gt;هن ڏينهن کي سعودي جي قومي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pmu.edu.sa/News/News.aspx?ID=866|title=History of Saudi Arabia. ( The Saudi National Day 23, Sep )|website=Prince Mohammad Bin Fahd University|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206142313/https://www.pmu.edu.sa/News/News.aspx?ID=866|archive-date=December 6, 2018|access-date=21 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
[[File:Harrat Khaybar Space.jpg|thumb|right|حَرَّات خيبر، جيئن بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺو ويو آهي. ]]

حجاز جو خطو [[ڳاڙهو سمنڊ|احمر سمنڊ]] جي ويجهو واقع آهي. هي خطو گهري رنگ جي واري جي ڪري مشہور آهي. پوئين تعريف تي مدار رکندي، حجاز ۾ سيرت جي جابلو سلسلن جا ڪجهه جبل شامل آهن، جيڪي جاگرافيائي طور تي نجد کي تهاما کان جدا ڪن ٿا. حجاز ۾ بيڊيليم ٻوٽا به تمام گهڻا آهن. سعودي عرب، خاص ڪري حجاز، 2000 کان وڌيڪ غير فعال آتش فشانن جو گھر آهي. حجاز ۾ لاوا جا ميدان، جيڪي مقامي طور تي سندن عربي نالي &quot;حَرَّات&quot; سان سڃاتا وڃن ٿا، ڌرتيءَ جي سڀ کان وڏي الڪلي بيسالٽ علائقن مان هڪ آهي، جيڪو 180,000 چورس ڪلوميٽر (69,000 چورس ميل) آمريڪي رياست مسوري کان وڏو علائقو, تي پکڙيل آهي.

==آبادي==
حجاز سعودي عرب جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن ۾ سعودي عرب جي 35 سيڪڙو آبادي آهي. حجاز جا اڪثر ماڻهو سني آهن جن ۾ مديني، مڪي ۽ جده جي شهرن ۾ شيعه اقليت آهي. ڪيترائي پاڻ کي وڌيڪ عالمگير سمجهن ٿا ڇاڪاڻ ته حجاز صدين تائين اسلام جي عظيم سلطنتن جو هڪ حصو هو اموي خلافت کان وٺي عثماني سلطنت تائين. حجاز جا ماڻهو، جيڪي خاص طور تي مڪي ۽ مديني جي مقدس جڳهن سان جڙيل محسوس ڪن ٿا، شايد سعودي عرب ۾ ڪنهن به علائقائي گروهه جي سڀ کان وڌيڪ مضبوط سڃاڻپ آهي.

==شهر==
* [[جدہ]]
* [[مڪو|مڪہ مڪرمہ]]
* [[مدينو|مدينہ منورہ]]
* [[طائف]]
* [[ينبوع|ينبوع البحر]]
* [[الباحہ صوبو|الباحہ شھر]]
* [[تبوڪ صوبو|تبوڪ]]
* [[بدر]]
* [[رابغ]]
* [[سبت الالايا]]

==ثقافت==
حجاز جي ثقافتي جوڙجڪ اسلام کان تمام گهڻو متاثر آهي، خاص طور تي جيئن ته ان جي 2 مقدس ترين شهرن، مڪي ۽ مديني تي مشتمل آهي. ان کان علاوه، قرآن کي سعودي عرب جو آئين سمجهيو ويندو آهي ۽ شريعت مکيه قانوني ذريعو آهي. سعودي عرب ۾، اسلام نه رڳو حڪومت طرفان سياسي طور تي عمل ڪيو ويو آهي پڻ انھن جو ماڻهن جي ثقافت ۽ روزمره جي زندگي تي وڏو اثر آهي. سماج عام طور تي تمام گهڻي مذهبي، قدامت پسند، روايتي ۽ خاندان تي مبني آهي. ڪيتريون ئي رويا ۽ روايتون صديون پراڻيون آهن، جيڪي عرب تهذيب ۽ اسلامي ورثي مان نڪتل آهن. 
===کاڌو=== 
حجازي کاڌن ۾ باقي سعودي عرب وانگر گهڻو ڪري عربي ڀاڄيون آهن، ڪجهه کاڌا حجاز جا آهن، جهڙوڪ سيلغ. ٻيا کاڌا ٻين ثقافتن مان مختلف اصلن جي سعودين جي ذريعي درآمد ڪيا ويا، جهڙوڪ منتو، يغمش (يَغْمُش) ۽ بخاري چانور (رُز بُخاري) وچ ايشيا مان، بوريڪ (بُريڪ) ۽ سوريڪ (شُريڪ) ۽ ڪباب الميرو (ڪباب الميرو) ترڪي ۽ بلقان مان، مندي (مَنْدي) ۽ مُطَبَّق (مُطَبَّق) يمن مان، برياني ۽ ڪابلي چانورن جا کاڌا ڏکڻ ايشيا مان. حجاز ۾ گريل گوشت جا ڀاڄيون جهڙوڪ شوارما ۽ ڪباب مشهور آهن. حجازي ڀاڄيون پنهنجي مصالحن جي ڪري مشهور آهن. 

==بين الاقوامي سياحتي ترقي==
[[File:Al Wajh Beach.jpg|thumb|الوجه ۾ بيچ پرومينید]]

سعودي ويزن 2030 جي جزو جي طور تي، 28,000 چورس ڪلوميٽر (11,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي مشتمل هڪ سياحتي مقام، املوج ({{coord|25|3|0|N|37|15|54.36|E}}) ۽ الوجہ ({{coord|26|14|11.76|N|36|28|8.04|E}}) جي شهرن جي وچ ۾، بحر احمر جي ساحل تي، ترقي هيٺ آهي. &lt;ref name=&quot;Zawya 02-20192&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.zawya.com/mena/en/business/story/Construction_underway_on_Saudi_Red_Sea_project_site-SNG_138916601/|title=Construction underway on Saudi Red Sea project site|date=27 February 2019|newspaper=Zawya|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121001645/https://www.zawya.com/mena/en/business/story/Construction_underway_on_Saudi_Red_Sea_project_site-SNG_138916601/|archive-date=January 21, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; منصوبي ۾ شامل ٿيندو &quot;22 مان 90+ ٻيٽن جي ترقي&quot;&lt;ref name=&quot;SaudiGazette 09-20172&quot;&gt;{{cite news|url=http://saudigazette.com.sa/article/557422|title=Red Sea project master plan wins approval|date=17 September 2017|newspaper=The [[Saudi Gazette]]|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922082622/https://saudigazette.com.sa/article/557422|archive-date=September 22, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪي ساحل سان گڏ &quot;مڪمل طور تي ضم ٿيل لگزري مخلوط استعمال واري منزل&quot;&lt;ref name=&quot;ArabNews 01-20192&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1441476/saudi-arabia|title=Hospitality is 'anchor' of Red Sea project|date=27 January 2019|newspaper=[[Arab News]]|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922065421/https://www.arabnews.com/node/1441476/saudi-arabia|archive-date=September 22, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٺاهڻ لاءِ ۽ &quot;بين الاقوامي معيارن سان برابري تي قانونن جي ذريعي سنڀاليو ويندو&quot;.&lt;ref name=&quot;USAToday 08-20172&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/08/04/saudi-arabia-allow-women-wear-bikinis-new-beach-resort/538407001/|title=Saudi Arabia to allow women in bikinis at new beach resort|date=4 August 2017|newspaper=The [[USA Today]]|access-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809193816/https://www.usatoday.com/story/news/2017/08/04/saudi-arabia-allow-women-wear-bikinis-new-beach-resort/538407001/|archive-date=August 9, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Flag of Afghanistan pre-1901.svg| [[خلافت راشده]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(632–661)
Umayyad Flag.svg| [[اموي خلافت]] جو جهنڊو&lt;br&gt; (661–750)
Abbasid Flag.png | [[خلافت عباسيه]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(750–1258)
Rectangular green flag.svg| [[سلطنت فاطميه]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(967–1094)
Flag of Ayyubid Dynasty.svg| [[ايوبي سلطنت]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(1094–1254)
Mameluke Flag.svg| [[سلطنت مملوڪ (قاهره)|سلطنت مملوڪ]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(1254–1517)
Ottoman Flag.svg| [[سلطنت عثمانيه]] جو جهنڊو v(1517–1916)
Flag of Hejaz (1917).svg| [[مملڪت حجاز]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(1916–1925)
Flag of Saudi Arabia.svg| [[سعودي عرب|مملڪ العربيه السعوديه]] جو جهنڊو&lt;br&gt; (1925–تا حال)
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Taif Mountains (8355942584).jpg|طائف جا جبل
Mina 2.JPG|مڪي جي ٻاهرئين پاسي مني جو ڪيمپ، جتي مسلمان حاجي حج (عظيم زيارت) لاءِ گڏ ٿين ٿا. مسجد الخيف ساڄي پاسي نظر اچي ٿي.
Pilgrims must spend the time within a defined area on the plain of Arafat. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|ميدان عرفات ۾ حاجين جو گڏ ٿيڻ.
جبل أحد.jpg|احد جبل، مديني جي ويجهو.
Kaust-night-view.jpg|ڪنگ عبدالله يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ڪيمپس رات جو.
Albaha.JPG|الباحا شهر، سمنڊ جي سطح کان 2,155 ميٽر (7،070 فوٽ) تي واقع آهي.
&lt;/gallery&gt;

==قابل ذڪر حجازي==
'''مڪو'''

• هاشم ابن عبد مناف، محمد ﷺ جو پرڏاڏو، قريش جي قبيلي ۾ بنو هاشم جو بانی.

• عبدالمطلب بن هاشم، محمد ﷺ جو ڏاڏو. 

• محمد ﷺ  بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم. 

• ابوبڪر (رضي الله عنه)، عبدالله بن عثمان ابو قحافه بن عامر بن عمرو بن ڪعب بن سعد بن تيم بن مرح بن ڪعب، محمدﷺ   جو سسر ۽ پھریون خليفو راشد.

• عمر بن الخطاب بن نفيل بن عبدالعزي، عدي بن ڪعب بن لوئي جو اولاد، محمد ﷺ جو سسر ۽ بیون خليفو راشد.

• عثمان بن عفان بن ابو العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف ولد محمد ﷺ جو داماد ۽ خليفو. 

• علي بن ابي طالب، محمد ﷺ جو داماد ۽ خليفو. 

• حمزه ابن عبدالمطلب، محمد ﷺ جو چاچو. 

• ابو طالب ابن عبدالمطلب، بنو هاشم جو سردار، محمد ﷺ  جو چاچو ۽ علي جو پيءُ. 

• خديجه بنت خويلد بن اسد بن عبدالعزي بن قصي، محمد ﷺ جن جی زال.

• عائشه بنت ابوبڪر، محمد ﷺ جن جی زال.

• فاطمه الزھرا (رضي الله عنها)، دختر محمد. 

• سميه بنت خياط، عمار بن ياسر جي ماءُ ۽ ياسر بن عامر بن مالڪ العنسي جي زال، جيڪا محمد ﷺ جي پيروڪارن مان پهرين شهيد مڃي ٿي.

• آمنه بنت وھب بن عبد مناف بن زهره بن ڪلاب بن مره، زال عبدالله ۽ محمد ﷺ جي ماءُ.

• خالد بن ولید، مسلم سالار.

'''مدینو'''

• سلمه بنت عمرو، هاشم جي زال ۽ محمد ﷺ جي پرڏاڏي. 

• عباده بن سعد (قبائلي سردار انصار). 

• سیدنا حسن ء حسين (رضي الله عنهم)، علي جا پٽ ۽ محمد ﷺ جا نواسا، مديني ۾ پيدا ٿيا. 

• خليفو عمر بن عبدالعزيز بن مروان بن الحکم بن ابي العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصي، عمر بن الخطاب جو پوٽو. 

• حضرت حسن بصري رحمت الله عليه. 

• محمد الباقر بن علي زين العابدين، پوٽو حسن ۽ حسين جو پوٽو محمد ﷺ جو. 

• زيد بن علي زين العابدين بن حسين بن فاطمه بنت محمد، محمد باقر جو اڌ ڀاءُ. 

• سیدنا جعفر الصادق بن محمد الباقر رحمت الله عليه.

• امام مالڪ (مالڪ بن انس بن مالڪ بن ابي امير الاصبحي)

• علي الرضا بن موسيٰ ڪاظم بن جعفر الصادق. 

• فاطمه بنت موسيٰ بن جعفر، علي الرضا جي ڀيڻ.

• ابو علي محمد الجواد بن علي الرضا. 

'''طائف''' 

• عروه بن مسعود، بنو ثقيف جو سردار. 

• نافع بن حارث، طبيب.

• محمد بن قاسم، مسلم سالار.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|تاريخ|اسلام}}

• [[عرب جزيري نما|عربستان]]

• [[ڳاڙهو سمنڊ]]

• [[اسلام]]

• [[ابراهيم|حضرت ابراهيم علیہ السلام]] 

• [[اسماعيل|حضرت اسماعيل علیہ السلام]] 

• [[محمد|نبي ڪريم محمد ﷺ]]

• [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] 

• [[فاران جو ريگستان]]

• [[مڪو|مڪہ المڪرمہ]]

• [[مدينو|مدينہ المنورہ]]

• [[مسجد الحرام]]

• [[مسجد نبوي]]

• [[نجد]]

• [[تھامہ]] 

• [[قريش|قريش جو قبيلو]] 

• [[ليوانت (سر زمين شام)|حجاز، شام ۽ يمن جو لاڳاپو]]

==خارجي لنڪس==
{{commons category|Hejaz}}
{{Authority control}}

[[Category:Hejaz| ]]
[[Category:Historical regions]]
[[Category:Historical regions in Saudi Arabia]]
[[Category:Megalithic monuments in the Middle East]]
[[Category:Red Sea]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:حجاز|حجاز]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب جا تاريخي علائقا]]</text>
      <sha1>nwtw5qil4p3nzj4zykt2ixnpqqxvq8n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422373</id>
      <parentid>422372</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:Red Sea]]; added [[Category:ڳاڙهو سمنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38097" sha1="8iuenvqxoy6h9v12u9bezggyryd8r8a" xml:space="preserve">{{Short description|Region of Saudi Arabia}}
{{About|the geographical and historical region|the mountain region|Hijaz Mountains|other uses|Hejaz (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| name = حجاز
| other_name = Hejaz
| native_name = {{lang|ar|ٱلْحِجَاز}}
| official_name = 
| image_skyline = HAC 2010 KABE VE GÖKDELEN - panoramio.jpg
| caption = [[اسلام]] جو سڀ کان مقدس ماڳ، يعني مسجد الحرام، جيڪو مڪي ۾ ڪعبي جي چوڌاري آهي. [[مڪو]] [[محمد|نبي ڪريم صلي الله عليه وسلم]] جي ولادت ۽ نسب جو شهر آهي ۽ لکين مسلمانن جي زيارت جو هڪ سالياني نقطو آهي.
| image_map = Hejaz-English.jpg
| map_caption = حجاز جو نقشو مڪي، مديني، جده، ينبو ۽ تبوڪ جا شهر ڏيکاري ٿو. حجاز جو موجوده سعودي علائقو ڳاڙهي لڪير ۾ آهي، ۽ حجاز جي 1923 واري سلطنت سائي رنگ ۾ آهي.
| coordinates = {{coord|23|N|40|E|display=title}}
| parts_type = صوبا
| parts = [[الباحه]]، [[مڪو]]، [[مدينو]] ۽ [[تبوڪ صوبو]]
| settlement_type = علایقو
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
}}
'''حجاز''' ({{lang-ar|ٱلْحِجَاز|al-Ḥijāz|lit=the Barrier}}) اتر اولهه [[سعودي عرب]] جو هڪ علائقو آھي جنهن ۾ سعودي عرب جي اولهه واري سامونڊي ڪناري جي اڪثريت شامل آهي، جنهن ۾ [[مڪو|مڪي]]، [[مدينو|مديني]]، جده، [[تبوڪ صوبو|تبوڪ]]، ينبوع، طائف ۽ بالجراشي جا شهر شامل آهن. ان ڪري ان کي ”مغربي صوبو“ چيو وڃي ٿو&lt;ref name=&quot;Mackey2&quot;&gt;Mackey, p. 101. &quot;The Western Province, or the Hejaz[...]&quot;&lt;/ref&gt; ۽ ان جي اولهه ۾ [[ڳاڙهو سمنڊ|ڳاڙهي سمنڊ]]، اُتر ۾ [[اردن]]، اوڀر ۾ [[نجد]] ۽ ڏکڻ ۾ عسير جو صوبو آهي.&lt;ref name=&quot;MWGD20012&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&amp;pg=PA479|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|last=Hopkins|first=Daniel J.|publisher=Merriam-Webster|year=2001|isbn=0-87779-546-0|page=479|access-date=17 March 2013}}&lt;/ref&gt; ان جو سڀ کان وڏو شهر جده آهي، جيڪو سعودي عرب جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي، جنهن ۾ مڪي ۽ مديني سان گڏ، ملڪ جا چوٿون ۽ پنجون نمبر وڏو شهر آهي.&lt;ref name=&quot;di2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lt0-U4cUj9sC&amp;pg=PA12|title=Britain and Saudi Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis|last1=Leatherdale|first1=Clive|publisher=Psychology Press|year=1983|isbn=9780714632209|page=12}}&lt;/ref&gt; 

جيئن ته مڪي ۽ مديني جي شهرن جو مقام، بالترتيب اسلام ۾ پهريون ۽ ٻين مقدس ماڳ جي آھي،&lt;ref name=&quot;qref|48|22-29|b=y2&quot;&gt;{{qref|48|22-29|b=y}}&lt;/ref&gt; حجاز عرب ۽ اسلام جي تاريخي ۽ سياسي منظرنامي ۾ اهم آهي. هي علائقو سعودي عرب ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي ۽ عربي زبان غالب آهي، جيئن سعودي عرب جي باقي حصي ۾، حجازي عربي هتي سڀ کان وڏي ٻولي ڳالهائي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;di3&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lt0-U4cUj9sC&amp;pg=PA12|title=Britain and Saudi Arabia, 1925–1939: The Imperial Oasis|last1=Leatherdale|first1=Clive|publisher=Psychology Press|year=1983|isbn=9780714632209|page=12}}&lt;/ref&gt; ڪجهه حجازي نسلي طور تي مختلف نسلن جا آهن، جيتوڻيڪ وڏي اڪثريت عرب نسل جي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2yFnAAAAMAAJ|title=Nations Without States: A Historical Dictionary of Contemporary National Movements|last=Minahan|first=James|date=1996|publisher=Greenwood Press|isbn=978-0-313-28354-3|pages=229|language=en}}&lt;/ref&gt; 

اسلامي روايتن موجب، هي علائقو [[محمد|نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم]] جي ولادت جو هنڌ آهي، جيڪا مڪي ۾ پيدا ٿيا هئا، جنهن کي مقامي طور تي سمجهيو ويندو آهي ته پان سگھورن جي ابن ڏاڏن [[ابراهيم]]، [[اسماعيل عليہ السلام|اسماعيل]] ۽ [[ھاجرہ|هاجره]] جو بنياد رکيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;Lings19832&quot;&gt;{{cite book|title=Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources|title-link=Muhammad: His Life Based on the Earliest Sources|last=Lings|first=Martin|publisher=Islamic Texts Society|year=1983|isbn=978-0-946621-33-0|author-link=Martin Lings}}&lt;/ref&gt;  اهو علائقو مسلمانن جي ابتدائي فتحن جي ذريعي اسلامی ریاست جو حصو بڻجي ويو ۽ اهو لڳاتار خلافت جو حصو بڻيو، پهرين خلافت راشدين، بعد ۾ اموي خلافت ۽ آخر ۾ عباسي خلافت. [[عثماني سلطنت]] جو علائقي تي جزوي ڪنٽرول هو؛ ان جي ختم ٿيڻ کان پوء حجاز جي هڪ آزاد سلطنت مختصر طور تي سال 1925ع ۾ وجود ۾ آئي، ان کان اڳ جو پاڙيسري سلطنت نجد طرفان فتح ڪيو ويو، حجاز ۽ نجد جي سلطنت ٺاهي. &lt;ref&gt;{{citation|last=Yamani|first=M.|author-link=Mai Yamani|year=2009|title=Cradle of Islam: the Hijaz and the quest for an Arabian identity|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1-84511-824-2}} (Pbk. ed.)&lt;/ref&gt; سيپٽمبر 1932ع ۾، حجاز ۽ نجد جي بادشاهي الحساء ۽ قطيف جي سعودي راڄ ۾ شامل ٿي، [[سعودي عرب|سعودي عرب جي متحد سلطنت]] ٺاهي.&lt;ref&gt;[[Madawi Al-Rasheed|Al-Rasheed, M.]] ''A History of Saudi Arabia''. Cambridge, England, UK: [[Cambridge University Press]], 2002. {{verify source|year=August 2019|reason=This ref was deleted ([[Special:Diff/901919097]]) by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite at [[Special:Permalink/901471271]] cite #2 - please verify the cite's accuracy and remove this {verify source} template. [[User:GreenC bot/Job 18]]|date=July 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;A Brief overview of Hejaz - [http://www.rogersstudy.co.uk/hejaz/about.html Hejaz history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180815012622/http://www.rogersstudy.co.uk/hejaz/about.html|date=August 15, 2018}} {{verify source|year=August 2019|reason=This ref was deleted ([[Special:Diff/901919097]]) by a bug in VisualEditor and later restored by a bot from the original cite at [[Special:Permalink/901471271]] cite #3 - please verify the cite's accuracy and remove this {verify source} template. [[User:GreenC bot/Job 18]]|date=July 2020}}&lt;/ref&gt;

==نالو==
علائقي جو نالو عربي جڙ (ح-ج-ز) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ”جدا ڪرڻ“، ۽ ان کي ان ڪري سڏيو وڃي ٿو جيئن اوڀر ۾ نجد جي زمين کي   اولهه ۾ تھامه جي سرزمين کان جدا ڪري ٿو. 

==تاريخ==
[[File:Hejaz Rail track laying near Tabuk 1906.jpg|thumb|تبوڪ، 1906 جي ويجهو حجاز ريلوي لاءِ ٽريڪ وجھندڙ مزدور.]]

===قبل از تاريخ ۽ قديم دور===
[[File:Al Ula (6708283401).jpg|thumb|2012 ۾ العلا جو شهر. شهر جو آثار قديمه وارو ضلعو پيش منظر ۾ آهي، جنهن جي پس منظر ۾ حجاز جا جبل آهن.]]

حجاز ۾ هڪ يا ممڪن طور ٻه ميگلٿڪ ڊولمن مليا آهن. &lt;ref name=&quot;Scheltema20082&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aqUbAQAAMAAJ|title=Megalithic Jordan: an introduction and field guide|author=Gajus Scheltema|publisher=ACOR|year=2008|isbn=978-9957-8543-3-1|access-date=5 October 2012}}&lt;/ref&gt; حجاز ۾ ٻئي مهد ذهاب (&quot;سون گهوارو/گانو&quot;) (23°30′13″ اتر 40°51′35″ اوڀر/ 23.50361°N 40.85972°E) ۽ پاڻي جو هڪ ذريعو شامل آهي، جيڪو هاڻي سڪي ويو آهي، جيڪو 600 ميل (970 ڪلوميٽر) اتر اوڀر طرف وادي الرماح ۽ وادي الباطن سسٽم ذريعي فارس نار ڏانهن وهندو هو. بوسٽن ۽ قسيم يونيورسٽي جي آرڪيالاجيڪل تحقيق مان معلوم ٿئي ٿو ته درياهه جو سرشتو 2500 ق.م کان 3000 قبل مسيح تائين سرگرم هو.&lt;ref name=&quot;Sullivan20142&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/03/30/science/science-watch-signs-of-ancient-river.html|title=Science Watch; Signs of Ancient River|last1=Sullivan|first1=Walter|date=1993-03-30|work=The New York Times|access-date=2014-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220921213128/https://www.nytimes.com/1993/03/30/science/science-watch-signs-of-ancient-river.html|archive-date=September 21, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

المسعودي موجب&lt;ref&gt;Ibn Khaldun, &quot;Kitāb al-ʻIbar wa-Dīwān al-Mubtadaʼ wa-l-Khabar&quot;, Dar Al-Fikr publication. Beirut. 1988. volume 2 page 342&lt;/ref&gt; حجاز جو اتر وارو حصو قديم اسرائيل جو دارومدار هو ۽ بطرس البستاني جي مطابق حجاز ۾ يهودين هڪ خودمختيار رياست قائم ڪئي.&lt;ref&gt;al-Bustani, Butrus. &quot;Daerat Al-Maaref&quot;. Dar Al-Marifa Publication. Beirut. volume 11 page 672&lt;/ref&gt; جرمن مستشرق فرڊيننڊ وسٽنفيلڊ جو خيال هو ته يهودين اتر حجاز ۾ هڪ رياست قائم ڪئي.&lt;ref&gt;Wolfensohn, Israel. &quot;Tarikh Al-Yahood Fi Belad Al-Arab&quot;. Al-Nafezah Publication. Cairo. 2006. page 68&lt;/ref&gt; بائيبل جا مديني حجاز ۾ رهندا هئا.&lt;ref&gt;Rothenberg, &quot;Egyptian Chariots, Midianites from Hijaz/ Midian (Northwest Arabia) and Amalekites from the Negev in the Timna Mines: Rock drawings in the Ancient Copper Mines of the Arabah – new aspects of the region's history II,&quot; ''Institute for Archaeo-Metallurgical Studies'', newsletter no. 23 (2003), p. 12.&lt;/ref&gt; حجاز جو اتر وارو حصو رومي صوبي عربستان پيٽريا جو حصو هو.&lt;ref name=&quot;romans2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|title=Saudi Aramco World (May/June 2001): Well of Good Fortune|last=Kesting|first=Piney|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023201749/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|archive-date=October 23, 2014|access-date=2014-04-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 

===ابراهيم ۽ اسماعيل جو دور=== 
عرب ۽ اسلامي ذريعن موجب مڪي جي تهذيب جي شروعات حضرت ابراهيم عليه السلام پنهنجي پٽ اسماعيل (اسماعيل) ۽ زال هاجره (هاجره) کي هتي آڻڻ کان پوءِ شروع ڪئي، جڏهن ته ٻنهي جي رهڻ لاءِ. عدناني اسماعيلي عربن جو هڪ قبائلي اتحاد هو، جيڪو پنهنجو نسب واپس اسلامي پيغمبر جي پٽ اسماعيل ۽ بزرگ ابراهيم ۽ سندس زال هاجره عدنان جي ذريعي ڳولي ٿو، جيڪو حجاز مان نڪرندو هو. يمني قبيلي جا ڪجهه ماڻهو انهن سان گڏ آباد ٿيا، ۽ اسماعيل ٻڌايو ته ٻن عورتن سان شادي ڪئي، هڪ کي طلاق ڏيڻ کان پوء، انهن مان گهٽ ۾ گهٽ هڪ هن قبيلي جي، ۽ پنهنجي پيء کي ڪعبي جي تعمير يا ٻيهر تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، &lt;ref name=&quot;qref|2|127|t=y|b=y&quot;&gt;{{qref|2|127|t=y|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|3|96|t=y|b=y&quot;&gt;{{qref|3|96|t=y|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|22|25-37|b=y&quot;&gt;{{qref|22|25-37|b=y}}&lt;/ref&gt; جنهن جا سماجي، مذهبي، سياسي ۽ تاريخي اثر سائيٽ ۽ علائقي لاءِ هوندا.&lt;ref name=&quot;Lings1983&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Glasse1991&quot; /&gt; مثال طور، عرب يا اسلامي عقيدي ۾، قريش جو قبيلو اسماعيل بن ابراهيم جو نسل هوندو، جيڪو ڪعبي جي ڀرسان هوندو،&lt;ref name=&quot;qref|106|1-4|b=y2&quot;&gt;{{qref|106|1-4|b=y}}&lt;/ref&gt; ۽ محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبد مناف شامل هو. جاهليت جي دور کان وٺي محمد ﷺ جي دور تائين، اڪثر جنگ ڪندڙ عرب قبيلا حج جي دور ۾ پنهنجي دشمني ختم ڪري، مڪي ڏانهن حج تي ويندا هئا، جيئن ابراهيم کان متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;qref|22|25-37|b=y2&quot;&gt;{{qref|22|25-37|b=y}}&lt;/ref&gt; اهڙي موقعي تي حضرت محمد ﷺ جن ڪجهه مديني وارن سان ملاقات ڪئي، جن کيس مديني ڏانهن هجرت ڪرڻ جي اجازت ڏني، ته جيئن مڪي ۾ سندس مخالفن جي ظلم کان بچي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Ishaq&quot;&gt;{{cite book |last=Ibn Ishaq |first=Muhammad |author-link=Ibn Ishaq |editor-last=Guillaume |editor-first=Alfred |editor-link=Alfred Guillaume |title=Ibn Ishaq's Sirat Rasul Allah – The Life of Muhammad |publisher=[[Oxford University Press]] |location=[[Oxford]] |pages=88–589 |year=1955 |url=https://archive.org/stream/TheLifeOfMohammedGuillaume/The_Life_Of_Mohammed_Guillaume#page/n67/mode/1up |isbn=978-0-1963-6033-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;armstrong&quot;&gt;{{cite book |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-AKY-163/page/11 11] |title=Islam: A Short History |url=https://archive.org/details/bwb_P8-AKY-163 |author=Karen Armstrong |isbn=0-8129-6618-X |year=2002|publisher=Random House Publishing }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Firestone1990&quot;&gt;{{cite book|last=Firestone |first=Reuven |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis |year=1990 |publisher=[[State University of New York Press]] |location=[[Albany, New York]] |url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C |isbn=978-0-7914-0331-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tabari1987&quot;&gt;{{cite book |author=al-Tabari |editor-first=William M. |editor-last=Brinner |title=The History of al-Tabari Vol. 2: Prophets and Patriarchs |url=https://books.google.com/books?id=BQNtV--kD5sC&amp;pg=frontcover |year=1987 |publisher=State University of NY Press |location=Albany, NY |isbn=978-0-87395-921-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar&quot;&gt;{{cite book |author=Mubarakpuri, S. R. |author-link=Safiur Rahman Mubarakpuri |title=Ar-Raḥīq Al-Makhtūm ''(&quot;The Sealed Nectar&quot;)'' |chapter=The Compensatory ‘Umrah (Lesser Pilgrimage) |chapter-url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s4.html |archive-url=https://archive.today/20210422172520/https://www.webcitation.org/614HglZOe?url=http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s4.html |archive-date=2021-04-22 |year=2002 |access-date=2014-10-06 |publisher=Darussalam |isbn=9960-899-55-1 |pages=127–47 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608195204/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch6s4.html |date=2011-06-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Haykal 1976&quot;&gt;{{citation |title=The Life of Muhammad |url=https://books.google.com/books?id=fOyO-TSo5nEC |first=Husayn |last=Haykal |year=1976 |publisher=Islamic Book Trust |isbn=978-983-9154-17-7 |pages=217–18}}&lt;/ref&gt;

===صالح جو دور===
{{Main|الحجر (مداين صالح)}}
[[File:Qasr al Farid.JPG|thumb|الحجر يا مداين صالح (صالح جا شهر) ۾ پٿر سان ٺهيل قصر الفريد.]]

سعودي عرب ۽ حجاز جي پهرين عالمي ورثي واري ماڳ جنهن کي گڏيل قومن جي تعليمي، سائنسي ۽ ثقافتي اداري طرفان تسليم ڪيو ويو آهي، اهو الحجر آهي. نالو الحجر ( پٿر جي زمين يا پٿر جي جڳھ) قرآن ۾ اچي ٿو،&lt;ref name=&quot;qref|15|80-84|b=y2&quot;&gt;{{qref|15|80-84|b=y}}&lt;/ref&gt; ۽ ماڳ پٿرن ۾ ٺهيل اڏاوتن, جهڙوڪ پيٽرا,  لاء مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;LonelyPlanet20102&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=D8hmZIAaTGQC&amp;pg=PA316|title=Oman, UAE &amp; Arabian Peninsula|author1=Butler, J. W. S.|author2=Schulte-Peevers, A.|author3=Shearer, I.|date=2010-10-01|publisher=Lonely Planet|isbn=9781741791457|pages=316–333}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;unesco2&quot;&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1293|title=Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih)|publisher=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111004517/https://whc.unesco.org/en/list/1293/|archive-date=November 11, 2022|access-date=2014-04-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt; عمارتن جي اڏاوت جو ڪريڊٽ قوم ثمود کي ڏنو وڃي ٿو. ان مقام کي مداين صالح  (صالح جا شهر) پڻ سڏيو ويندو آهي،,&lt;ref name=&quot;qref|7|73-79|b=y&quot;&gt;{{qref|7|73-79|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|11|61-69|b=y&quot;&gt;{{qref|11|61-69|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|26|141-158|b=y&quot;&gt;{{qref|26|141-158|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|54|23-31|b=y&quot;&gt;{{qref|54|23-31|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|89|6-13|b=y&quot;&gt;{{qref|89|6-13|b=y}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;qref|91|11-15|b=y&quot;&gt;{{qref|91|11-15|b=y}}&lt;/ref&gt; ڇاڪاڻ ته اهو اهو شهر آهي جنهن ۾ ثمود جي قوم ڏانهن اسلامي نبي صالح موڪليو ويو هو. مداين صالح مان ثمود جي غائب ٿيڻ کان پوءِ، اهو ٻين ماڻهن جي اثر هيٺ آيو، جهڙوڪ نبطي، جن جي گاديءَ جو هنڌ پيٽرا هو. بعد ۾، اهو مسلمان حاجين طرفان مڪي ڏانهن وڃڻ لاء استعمال ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;romans&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|title=Saudi Aramco World (May/June 2001): Well of Good Fortune|last=Kesting|first=Piney|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023201749/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/200103/well.of.good.fortune.htm|archive-date=October 23, 2014|access-date=2014-04-07|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hidden&quot;&gt;{{cite web |last=Hizon |first=Danny |title=Madain Saleh: Arabia's Hidden Treasure – Saudi Arabia |url=http://www.bootsnall.com/articles/06-11/madain-saleh-arabias-hidden-treasure-madain-saleh-saudi-arabia.html |access-date=2009-09-17 |archive-date=July 24, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724111644/http://www.bootsnall.com/articles/06-11/madain-saleh-arabias-hidden-treasure-madain-saleh-saudi-arabia.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;whs&quot;&gt;{{cite web |title=ICOMOS Evaluation of Al-Hijr Archaeological Site (Madâin Sâlih) World Heritage Nomination |publisher=World Heritage Center |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1293.pdf |access-date=2009-09-16 |archive-date=November 15, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115061602/http://whc.unesco.org/en/list/1293/documents/%23ABevaluation |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;info&quot;&gt;{{cite web |title=Information at nabataea.net |url=http://nabataea.net/medain.html |access-date=2009-09-17 |archive-date=December 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171216211236/http://nabataea.net/medain.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جو دور===
{{Main|محمد}}
[[File:MasjidNabawi.jpg|thumb|مسجد نبوي، مڪي مان هجرت کان پوءِ نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي رهائش جو هنڌ.]]

جيئن ته مڪي ۽ مديني جي سرزمين، حجاز اهو هو جتي نبي ڪريم  محمد ﷺ جي پيدائش ٿي، ۽ جتي هن پيروڪارن جي هڪ توحيدي امت قائم ڪئي، پنهنجي دشمنن سان صبر ڪيو يا انهن جي خلاف جدوجهد ڪئي، هڪ هنڌ کان ٻئي ڏانهن هجرت ڪئي، پنهنجي عقيدن جي تبليغ يا عمل ڪيو ۽ وصال ڪيو. ان ڪري ته هن جا هتي پيروڪار ۽ دشمن ٻئي هئا، ان ڪري هن علائقي ۾ الاحزاب (خندق جي جنگ)، بدر ۽ حنين جهڙيون ڪيتريون ئي جنگيون يا لڙائيون ٿيون. انهن ۾ مڪي ۽ مديني ٻئين جا صحابي، جهڙوڪ حمزه بن عبدالمطلب، عبيده بن الحارث، سعد بن عبيده شامل هئا. حجاز نبي ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي اثر هيٺ اچي ويو جيئن هو پنهنجي مخالفن تي فتح حاصل ڪري ۽ اهڙي طرح سندس سلطنت جو حصو بڻجي ويو.  

As the land of Mecca&lt;ref name=&quot;qref|48|22-29|b=y&quot;/&gt; and Medina,&lt;ref name=&quot;qref|9|25-129|b=y&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;qref|33|09-73|b=y&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;qref|63|1-11|b=y&quot;/&gt; the Hejaz was where Muhammad was born, and where he founded a Monotheistic ''Ummah'' of followers, bore [[Sabr|patience]] with his foes or struggled against them, migrated from one place to another, [[Sunnah|preached or implemented]] his beliefs, lived and died. Given that he had both followers and enemies here, a number of battles or [[List of expeditions of Muhammad|expeditions]] were carried out in this area, like those of ''[[Battle of the Trench|Al-Aḥzāb]]'' (&quot;The Confederates&quot;), [[Battle of Badr|Badr]]&lt;ref name=&quot;qref|3|110-128|b=y&quot;&gt;{{qref|3|110-128|b=y}}&lt;/ref&gt; and [[Battle of Hunayn|Ḥunayn]]. They involved both Makkan [[Sahabah|companions]], such as [[Hamza ibn Abd al-Muttalib]], [[Ubayda ibn al-Harith]] and [[Sa'd ibn Abi Waqqas]], and Madani companions.&lt;ref name=&quot;qref|9|25-129|b=y&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mubarakpuri, The Sealed Nectar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Haykal 1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;buk55774&quot;&gt;{{Hadith-usc|Bukhari|usc=yes|5|57|74}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pre-badr&gt;[https://web.archive.org/web/20110927031129/http://www.witness-pioneer.org/vil/Books/SM_tsn/ch4s4.html Witness Pioneer &quot;Pre-Badr Missions and Invasions&quot;]&lt;/ref&gt; The Hejaz fell under Muhammad's influence as he emerged victorious over his opponents, and was thus a part of his empire.&lt;ref name=&quot;Lings1983&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ishaq&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Firestone1990&quot;/&gt;&lt;ref name=Tabari1987/&gt;&lt;ref name=&quot;EOIATMW&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Muhammad |encyclopedia=Encyclopedia of Islam and the Muslim world }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Holt (1977) p, 57&quot;&gt;Holt (1977), p. 57&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lapidus (2002), pp. 31–32&quot;&gt;Lapidus (2002), pp. 31–32&lt;/ref&gt;

=== ايندڙ تاريخ ===
{{Further|راشدين خلافت|اموي خلافت|عباسي خلافت|فاطمي خلافت|ايوبي سلطنت|مملوڪ سلطنت}}
حجاز ۾ ٻن مقدس شهرن جي موجودگيءَ سبب هن علائقي تي ڪيترين ئي سلطنتن جي حڪومت هئي. حجاز راشدين خلافت جي مرڪز ۾ هو، خاص طور تي جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ مديني ۾ 632ع کان 656ع تائين هو. اهو علائقو,  ان جي تمام گهڻي تاريخ ۾ ان وقت جي علائقائي طاقتن جي قبضي هيٺ هو، جهڙوڪ مصر ۽ عثماني سلطنت. عثمانين جي قبضي کان پوءِ، حجاز هڪ آزاد رياست بڻجي ويو. 

=== مختصر خود مختياري ===
{{Main|حجاز جي سلطنت}}
[[فائل:Saudi Arabia - Hejaz region locator.png|thumb|کاٻو|حجاز جي آزاد رياست]]

1916ع ۾ عثماني حڪومت جي خاتمي کان پوءِ، حسين بن علي حجاز جي آزاد رياست جو اڳواڻ ٿيو. &lt;ref&gt;{{cite book|title=A History of the Arab Peoples|url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour_m3g5|last=Hourani|first=Albert|publisher=Faber &amp; Faber|year=2005|isbn=978-0-571-22664-1|pages=[https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour_m3g5/page/315 315]–319}}&lt;/ref&gt; 1924ع ۾ علي بن حسين حجاز جو بادشاهه ٿيو. پوءِ ابن سعود حسين جي جاءِ تي حجاز ۽ نجد جو بادشاهه ٿيو. ابن سعود 1926ع کان 1932ع تائين ٻن الڳ الڳ يونٽن تي حڪومت ڪئي، جن کي سلطنت حجاز ۽ نجد جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.

=== جديد سعودي عرب ۾ ===
{{Main|سعودي عرب جا علائقا}}
[[فائل:Hijaz.png|thumb|کاٻو|275px|نقشي ۾ ڳاڙهي رنگ تي مشتمل سعودي عرب تي مشتمل آهي جڏهن ته سائي رنگ 1923ء ۾ [[مملڪت حجاز|حجاز]] تي مشتمل آهي۔]]

23 سيپٽمبر 1932ع تي حجاز ۽ نجد جون ٻه سلطنتون سعودي عرب جي بادشاهت جي نالي سان متحد ٿي ويون.&lt;ref name=&quot;Britannica history2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=History of Arabia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/31568/history-of-Arabia}}&lt;/ref&gt;هن ڏينهن کي سعودي جي قومي ڏينهن طور ملهايو ويندو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pmu.edu.sa/News/News.aspx?ID=866|title=History of Saudi Arabia. ( The Saudi National Day 23, Sep )|website=Prince Mohammad Bin Fahd University|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206142313/https://www.pmu.edu.sa/News/News.aspx?ID=866|archive-date=December 6, 2018|access-date=21 September 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==جاگرافي==
[[File:Harrat Khaybar Space.jpg|thumb|right|حَرَّات خيبر، جيئن بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺو ويو آهي. ]]

حجاز جو خطو [[ڳاڙهو سمنڊ|احمر سمنڊ]] جي ويجهو واقع آهي. هي خطو گهري رنگ جي واري جي ڪري مشہور آهي. پوئين تعريف تي مدار رکندي، حجاز ۾ سيرت جي جابلو سلسلن جا ڪجهه جبل شامل آهن، جيڪي جاگرافيائي طور تي نجد کي تهاما کان جدا ڪن ٿا. حجاز ۾ بيڊيليم ٻوٽا به تمام گهڻا آهن. سعودي عرب، خاص ڪري حجاز، 2000 کان وڌيڪ غير فعال آتش فشانن جو گھر آهي. حجاز ۾ لاوا جا ميدان، جيڪي مقامي طور تي سندن عربي نالي &quot;حَرَّات&quot; سان سڃاتا وڃن ٿا، ڌرتيءَ جي سڀ کان وڏي الڪلي بيسالٽ علائقن مان هڪ آهي، جيڪو 180,000 چورس ڪلوميٽر (69,000 چورس ميل) آمريڪي رياست مسوري کان وڏو علائقو, تي پکڙيل آهي.

==آبادي==
حجاز سعودي عرب جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن ۾ سعودي عرب جي 35 سيڪڙو آبادي آهي. حجاز جا اڪثر ماڻهو سني آهن جن ۾ مديني، مڪي ۽ جده جي شهرن ۾ شيعه اقليت آهي. ڪيترائي پاڻ کي وڌيڪ عالمگير سمجهن ٿا ڇاڪاڻ ته حجاز صدين تائين اسلام جي عظيم سلطنتن جو هڪ حصو هو اموي خلافت کان وٺي عثماني سلطنت تائين. حجاز جا ماڻهو، جيڪي خاص طور تي مڪي ۽ مديني جي مقدس جڳهن سان جڙيل محسوس ڪن ٿا، شايد سعودي عرب ۾ ڪنهن به علائقائي گروهه جي سڀ کان وڌيڪ مضبوط سڃاڻپ آهي.

==شهر==
* [[جدہ]]
* [[مڪو|مڪہ مڪرمہ]]
* [[مدينو|مدينہ منورہ]]
* [[طائف]]
* [[ينبوع|ينبوع البحر]]
* [[الباحہ صوبو|الباحہ شھر]]
* [[تبوڪ صوبو|تبوڪ]]
* [[بدر]]
* [[رابغ]]
* [[سبت الالايا]]

==ثقافت==
حجاز جي ثقافتي جوڙجڪ اسلام کان تمام گهڻو متاثر آهي، خاص طور تي جيئن ته ان جي 2 مقدس ترين شهرن، مڪي ۽ مديني تي مشتمل آهي. ان کان علاوه، قرآن کي سعودي عرب جو آئين سمجهيو ويندو آهي ۽ شريعت مکيه قانوني ذريعو آهي. سعودي عرب ۾، اسلام نه رڳو حڪومت طرفان سياسي طور تي عمل ڪيو ويو آهي پڻ انھن جو ماڻهن جي ثقافت ۽ روزمره جي زندگي تي وڏو اثر آهي. سماج عام طور تي تمام گهڻي مذهبي، قدامت پسند، روايتي ۽ خاندان تي مبني آهي. ڪيتريون ئي رويا ۽ روايتون صديون پراڻيون آهن، جيڪي عرب تهذيب ۽ اسلامي ورثي مان نڪتل آهن. 
===کاڌو=== 
حجازي کاڌن ۾ باقي سعودي عرب وانگر گهڻو ڪري عربي ڀاڄيون آهن، ڪجهه کاڌا حجاز جا آهن، جهڙوڪ سيلغ. ٻيا کاڌا ٻين ثقافتن مان مختلف اصلن جي سعودين جي ذريعي درآمد ڪيا ويا، جهڙوڪ منتو، يغمش (يَغْمُش) ۽ بخاري چانور (رُز بُخاري) وچ ايشيا مان، بوريڪ (بُريڪ) ۽ سوريڪ (شُريڪ) ۽ ڪباب الميرو (ڪباب الميرو) ترڪي ۽ بلقان مان، مندي (مَنْدي) ۽ مُطَبَّق (مُطَبَّق) يمن مان، برياني ۽ ڪابلي چانورن جا کاڌا ڏکڻ ايشيا مان. حجاز ۾ گريل گوشت جا ڀاڄيون جهڙوڪ شوارما ۽ ڪباب مشهور آهن. حجازي ڀاڄيون پنهنجي مصالحن جي ڪري مشهور آهن. 

==بين الاقوامي سياحتي ترقي==
[[File:Al Wajh Beach.jpg|thumb|الوجه ۾ بيچ پرومينید]]

سعودي ويزن 2030 جي جزو جي طور تي، 28,000 چورس ڪلوميٽر (11,000 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي مشتمل هڪ سياحتي مقام، املوج ({{coord|25|3|0|N|37|15|54.36|E}}) ۽ الوجہ ({{coord|26|14|11.76|N|36|28|8.04|E}}) جي شهرن جي وچ ۾، بحر احمر جي ساحل تي، ترقي هيٺ آهي. &lt;ref name=&quot;Zawya 02-20192&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.zawya.com/mena/en/business/story/Construction_underway_on_Saudi_Red_Sea_project_site-SNG_138916601/|title=Construction underway on Saudi Red Sea project site|date=27 February 2019|newspaper=Zawya|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121001645/https://www.zawya.com/mena/en/business/story/Construction_underway_on_Saudi_Red_Sea_project_site-SNG_138916601/|archive-date=January 21, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; منصوبي ۾ شامل ٿيندو &quot;22 مان 90+ ٻيٽن جي ترقي&quot;&lt;ref name=&quot;SaudiGazette 09-20172&quot;&gt;{{cite news|url=http://saudigazette.com.sa/article/557422|title=Red Sea project master plan wins approval|date=17 September 2017|newspaper=The [[Saudi Gazette]]|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922082622/https://saudigazette.com.sa/article/557422|archive-date=September 22, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪي ساحل سان گڏ &quot;مڪمل طور تي ضم ٿيل لگزري مخلوط استعمال واري منزل&quot;&lt;ref name=&quot;ArabNews 01-20192&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.arabnews.com/node/1441476/saudi-arabia|title=Hospitality is 'anchor' of Red Sea project|date=27 January 2019|newspaper=[[Arab News]]|access-date=2019-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922065421/https://www.arabnews.com/node/1441476/saudi-arabia|archive-date=September 22, 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ٺاهڻ لاءِ ۽ &quot;بين الاقوامي معيارن سان برابري تي قانونن جي ذريعي سنڀاليو ويندو&quot;.&lt;ref name=&quot;USAToday 08-20172&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.usatoday.com/story/news/2017/08/04/saudi-arabia-allow-women-wear-bikinis-new-beach-resort/538407001/|title=Saudi Arabia to allow women in bikinis at new beach resort|date=4 August 2017|newspaper=The [[USA Today]]|access-date=2017-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809193816/https://www.usatoday.com/story/news/2017/08/04/saudi-arabia-allow-women-wear-bikinis-new-beach-resort/538407001/|archive-date=August 9, 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==گيلري==
&lt;gallery perrow=&quot;5&quot;&gt;
Flag of Afghanistan pre-1901.svg| [[خلافت راشده]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(632–661)
Umayyad Flag.svg| [[اموي خلافت]] جو جهنڊو&lt;br&gt; (661–750)
Abbasid Flag.png | [[خلافت عباسيه]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(750–1258)
Rectangular green flag.svg| [[سلطنت فاطميه]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(967–1094)
Flag of Ayyubid Dynasty.svg| [[ايوبي سلطنت]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(1094–1254)
Mameluke Flag.svg| [[سلطنت مملوڪ (قاهره)|سلطنت مملوڪ]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(1254–1517)
Ottoman Flag.svg| [[سلطنت عثمانيه]] جو جهنڊو v(1517–1916)
Flag of Hejaz (1917).svg| [[مملڪت حجاز]] جو جهنڊو &lt;br&gt;(1916–1925)
Flag of Saudi Arabia.svg| [[سعودي عرب|مملڪ العربيه السعوديه]] جو جهنڊو&lt;br&gt; (1925–تا حال)
&lt;/gallery&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Taif Mountains (8355942584).jpg|طائف جا جبل
Mina 2.JPG|مڪي جي ٻاهرئين پاسي مني جو ڪيمپ، جتي مسلمان حاجي حج (عظيم زيارت) لاءِ گڏ ٿين ٿا. مسجد الخيف ساڄي پاسي نظر اچي ٿي.
Pilgrims must spend the time within a defined area on the plain of Arafat. - Flickr - Al Jazeera English.jpg|ميدان عرفات ۾ حاجين جو گڏ ٿيڻ.
جبل أحد.jpg|احد جبل، مديني جي ويجهو.
Kaust-night-view.jpg|ڪنگ عبدالله يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ڪيمپس رات جو.
Albaha.JPG|الباحا شهر، سمنڊ جي سطح کان 2,155 ميٽر (7،070 فوٽ) تي واقع آهي.
&lt;/gallery&gt;

==قابل ذڪر حجازي==
'''مڪو'''

• هاشم ابن عبد مناف، محمد ﷺ جو پرڏاڏو، قريش جي قبيلي ۾ بنو هاشم جو بانی.

• عبدالمطلب بن هاشم، محمد ﷺ جو ڏاڏو. 

• محمد ﷺ  بن عبدالله بن عبدالمطلب بن هاشم. 

• ابوبڪر (رضي الله عنه)، عبدالله بن عثمان ابو قحافه بن عامر بن عمرو بن ڪعب بن سعد بن تيم بن مرح بن ڪعب، محمدﷺ   جو سسر ۽ پھریون خليفو راشد.

• عمر بن الخطاب بن نفيل بن عبدالعزي، عدي بن ڪعب بن لوئي جو اولاد، محمد ﷺ جو سسر ۽ بیون خليفو راشد.

• عثمان بن عفان بن ابو العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف ولد محمد ﷺ جو داماد ۽ خليفو. 

• علي بن ابي طالب، محمد ﷺ جو داماد ۽ خليفو. 

• حمزه ابن عبدالمطلب، محمد ﷺ جو چاچو. 

• ابو طالب ابن عبدالمطلب، بنو هاشم جو سردار، محمد ﷺ  جو چاچو ۽ علي جو پيءُ. 

• خديجه بنت خويلد بن اسد بن عبدالعزي بن قصي، محمد ﷺ جن جی زال.

• عائشه بنت ابوبڪر، محمد ﷺ جن جی زال.

• فاطمه الزھرا (رضي الله عنها)، دختر محمد. 

• سميه بنت خياط، عمار بن ياسر جي ماءُ ۽ ياسر بن عامر بن مالڪ العنسي جي زال، جيڪا محمد ﷺ جي پيروڪارن مان پهرين شهيد مڃي ٿي.

• آمنه بنت وھب بن عبد مناف بن زهره بن ڪلاب بن مره، زال عبدالله ۽ محمد ﷺ جي ماءُ.

• خالد بن ولید، مسلم سالار.

'''مدینو'''

• سلمه بنت عمرو، هاشم جي زال ۽ محمد ﷺ جي پرڏاڏي. 

• عباده بن سعد (قبائلي سردار انصار). 

• سیدنا حسن ء حسين (رضي الله عنهم)، علي جا پٽ ۽ محمد ﷺ جا نواسا، مديني ۾ پيدا ٿيا. 

• خليفو عمر بن عبدالعزيز بن مروان بن الحکم بن ابي العاص بن اميه بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصي، عمر بن الخطاب جو پوٽو. 

• حضرت حسن بصري رحمت الله عليه. 

• محمد الباقر بن علي زين العابدين، پوٽو حسن ۽ حسين جو پوٽو محمد ﷺ جو. 

• زيد بن علي زين العابدين بن حسين بن فاطمه بنت محمد، محمد باقر جو اڌ ڀاءُ. 

• سیدنا جعفر الصادق بن محمد الباقر رحمت الله عليه.

• امام مالڪ (مالڪ بن انس بن مالڪ بن ابي امير الاصبحي)

• علي الرضا بن موسيٰ ڪاظم بن جعفر الصادق. 

• فاطمه بنت موسيٰ بن جعفر، علي الرضا جي ڀيڻ.

• ابو علي محمد الجواد بن علي الرضا. 

'''طائف''' 

• عروه بن مسعود، بنو ثقيف جو سردار. 

• نافع بن حارث، طبيب.

• محمد بن قاسم، مسلم سالار.

==پڻ ڏسو==
{{Portal|سعودي عرب|تاريخ|اسلام}}

• [[عرب جزيري نما|عربستان]]

• [[ڳاڙهو سمنڊ]]

• [[اسلام]]

• [[ابراهيم|حضرت ابراهيم علیہ السلام]] 

• [[اسماعيل|حضرت اسماعيل علیہ السلام]] 

• [[محمد|نبي ڪريم محمد ﷺ]]

• [[خلافت راشده|راشدين خلافت]] 

• [[فاران جو ريگستان]]

• [[مڪو|مڪہ المڪرمہ]]

• [[مدينو|مدينہ المنورہ]]

• [[مسجد الحرام]]

• [[مسجد نبوي]]

• [[نجد]]

• [[تھامہ]] 

• [[قريش|قريش جو قبيلو]] 

• [[ليوانت (سر زمين شام)|حجاز، شام ۽ يمن جو لاڳاپو]]

==خارجي لنڪس==
{{commons category|Hejaz}}
{{Authority control}}

[[Category:Hejaz| ]]
[[Category:Historical regions]]
[[Category:Historical regions in Saudi Arabia]]
[[Category:Megalithic monuments in the Middle East]]
[[زمرو:ڳاڙهو سمنڊ]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:حجاز|حجاز]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب جا تاريخي علائقا]]</text>
      <sha1>8iuenvqxoy6h9v12u9bezggyryd8r8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيرت ٻاٻاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11874</id>
    <revision>
      <id>422350</id>
      <parentid>367242</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21613" sha1="0ppylrumyqthb29i30mdolrjk0n8f73" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي اديب، صحافي، ادبي نقاد ۽ سنڌي ٻوليءَ جي حقن لاءِ سرگرم ڪارڪن (1922ع–2015ع)}}

{{Infobox writer
| name = ڪيرت ٻاٻاڻي
| native_name = ڪيرت چوئٿرام ٻاٻاڻي
| native_name_lang = sd
| birth_name = ڪيرت چوئٿرام ٻاٻاڻي
| pen_name = ڪيرت
| birth_date = {{birth date|1922|1|3|df=yes}}
| birth_place = موريو لاکو، [[سڪرنڊ تعلقو]]، [[نوابشاهه ضلعو]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{death date and age|2015|5|7|1922|1|3|df=yes}}
| death_place = [[ممبئي]]، [[ڀارت]]
| occupation = اديب، صحافي، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، نقاد، مترجم، سماجي ڪارڪن
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| nationality = ڀارتي
| education = بي. اي.، ايل. ايل. بي.
| alma_mater = ڊي. جي. سنڌ ڪاليج، ڪراچي؛ بعد ۾ ڀارت ۾ اعليٰ تعليم
| period = ويهين ۽ ايڪيهين صدي
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ناٽڪ]]، [[ادبي تنقيد]]، مضمون، آتم ڪٿا
| movement = [[ترقي پسند ادب]]
| notable_works = ''هوءَ''؛ ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو''؛ ''سوريءَ سڏ ڪيو''؛ ''اوک ڊوک''؛ ''ڌرتيءَ جو سڏ''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (2006ع)
}}

'''ڪيرت چوئٿرام ٻاٻاڻي''' (انگريزي: ''Kirat Choithram Babani''؛ 3 جنوري 1922ع – 7 مئي 2015ع) سنڌي ٻوليءَ جو ترقي پسند اديب، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، ادبي نقاد، صحافي، مترجم ۽ سماجي ڪارڪن هو. هن برطانوي راڄ خلاف آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو ورتو ۽ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ، ادبي ترقي ۽ ثقافتي تحفظ لاءِ سرگرم رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ڪيرت ٻاٻاڻي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪيرت+ٻاٻاڻي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SahityaBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kirat Babani
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kirat_babani.pdf
 |website=Meet the Author
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هن سنڌي ڪهاڻي، ناٽڪ، ادبي تنقيد، ترجمي، سفرنامي ۽ آتم ڪٿا جي صنفن ۾ ڪم ڪيو. سندس ناٽڪن جي مجموعي ''ڌرتيءَ جو سڏ'' کي 2006ع ۾ [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ کيس سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ نقاد طور متعارف ڪرايو آهي. سندس ادبي لغت ۾ ٻاٻاڻيءَ جي ڪهاڻي مجموعن ''هوءَ'' (1956ع)، ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو'' (1966ع)، ''اوهين سڀ ننگا آهيو''، ناٽڪن جي مجموعي ''سوريءَ سڏ ڪيو'' (1972ع) ۽ تنقيدي مضمونن جي ڪتاب ''اوک ڊوک'' (1981ع) جو خاص ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

ڪيرت ٻاٻاڻي 3 جنوري 1922ع تي ڳوٺ موريو لاکو، تعلقي سڪرنڊ، ضلعي نوابشاهه (هاڻوڪو [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]]) ۾ ڄائو. سندس والد جو نالو چوئٿرام ٻاٻاڻي هو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Life Story of Sindhi Writer &amp; Intellectual Late Dada Kirat Babani
|url=https://sindhisangatsindh.wordpress.com/2015/05/07/life-story-of-sindhi-writer-intellectual-late-dada-kirat-babani-as-tribute-by-sindhi-sangat-sindh/
 |website=Sindhi Sangat Sindh
 |date=2015-05-07
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ٻاراڻي عمر ۾ والد جي وفات کان پوءِ سندس خاندان مختلف هنڌن تي رهڻ کان پوءِ نوابشاهه ۾ آباد ٿيو. سندس شروعاتي تعليم مقامي سطح تي ٿي ۽ بعد ۾ هن نوابشاهه جي ولس اسڪول ۾ داخلا ورتي.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

=== اسڪولي تعليم ۽ قومي شعور ===

نوابشاهه ۾ سندس استاد روچيرام ٿانواڻيءَ جي تربيت هيٺ ڪيرت ٻاٻاڻيءَ ۾ قومي ۽ سياسي شعور پيدا ٿيو.
اسڪولي دور ۾ هن شاگردن جي سرگرمين، جلسن ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل پروگرامن ۾ حصو ورتو. سندس سياسي سوچ تي ان دور جي ڪانگريسي قومپرستيءَ ۽ بعد ۾ سوشلسٽ خيالن جو اثر پيو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو ==

1942ع ۾ [[هندستان ڇڏيو تحريڪ]] دوران ڪيرت ٻاٻاڻي نوابشاهه ۾ شاگردن جي سياسي سرگرمين ۾ شامل ٿيو.
سنڌي سنگت جي سوانحي مضمون موجب هن آزاديءَ جي حق ۾ جلوسن جي اڳواڻي ڪئي ۽ برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين سبب گرفتار ٿيو. مختلف جيلن ۾ مجموعي طور لڳ ڀڳ يارهن مهينا قيد رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
قيد دوران سندس ملاقات ترقي پسند اڳواڻ [[سوڀو گيانچنداڻي]] سان ٿي. هن ملاقات ۽ سوشلسٽ ادب جي مطالعي سندس سياسي ۽ سماجي فڪر تي اثر وڌو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

== اعليٰ تعليم ۽ ڪراچيءَ ۾ ادبي سرگرميون ==

مئٽرڪ کان پوءِ ٻاٻاڻي ڪراچيءَ آيو ۽ [[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] ۾ تعليم حاصل ڪيائين.
ڪراچيءَ ۾ سندس تعلق شاگرد تنظيمن، ترقي پسند اديبن ۽ سنڌي ادبي سرگرمين سان وڌيو. ان دور ۾ هن اخبار ''آزاد'' سان پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
سندس ادبي لاڳاپن ۾ [[گوبند مالهي]]، [[اي جي اتم]]، [[سوڀو گيانچنداڻي]] ۽ ٻين ترقي پسند ليکڪن جا نالا ملن ٿا.
سنڌي سنگت موجب سندس شروعاتي ڪهاڻي ''جليبين جو چور'' رسالي ''نئين دنيا'' ۾ شايع ٿي، جنهن جي ادارت گوبند مالهي ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

== ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ڇڏڻ ==

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ ٻاٻاڻي سنڌ ۾ رهڻ چاهيو، پر سندس سياسي سرگرمين سبب نئين پاڪستاني انتظاميا سان اختلاف پيدا ٿيا.
سوانحي روايتن موجب کيس گرفتار ڪيو ويو ۽ بعد ۾ ملڪ ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.
سنڌي سنگت جي تفصيلي مضمون موجب هو '''8 مئي 1949ع''' تي بمبئي پهتو.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
ڀارت ۾ رهڻ دوران هن تعليم جاري رکي ۽ بي. اي. ۽ ايل. ايل. بي. جون ڊگريون حاصل ڪيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== وطن کان جدائي ===

سنڌ ڇڏڻ جو تجربو ٻاٻاڻيءَ جي ادبي ۽ سياسي فڪر ۾ اهم رهيو.
ورهاڱي کان پوءِ سنڌ کان جدائي، سنڌي ٻوليءَ جي سڃاڻپ ۽ پنهنجي وطن سان تعلق سندس مضمونن ۽ ادبي سرگرمين ۾ بار بار سامهون اچن ٿا.
سندس ليک ''تون پڇين ٿو ته مان اداس ڇو آهيان'' 1956ع ۾ سنڌي رسالي ''مهراڻ'' ۾ شايع ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ ==

ڀارت ۾ ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ٻوليءَ جي تحفظ ۽ آئيني حيثيت لاءِ هلندڙ تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو.
هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط ۽ سرڪاري سڃاڻپ بابت بحث پيدا ٿيا.
سنڌي سنگت جي سوانحي مضمون موجب ٻاٻاڻي ''سنڌي ٻولي ۽ لپي ڪميٽي'' جو سيڪريٽري رهيو، جڏهن ته [[ليکراج عزيز]] ان جو صدر هو. ڪميٽي سنڌي ٻوليءَ جي عربي-فارسي رسم الخط جي تحفظ لاءِ ڪوششون ڪيون.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

=== ڀارتي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ سنڌي ٻولي ===

10 اپريل 1967ع تي هندستان جي آئين ۾ 21هين ترميم ذريعي سنڌي ٻوليءَ کي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪيو ويو.
هن آئيني سڃاڻپ لاءِ هلندڙ تحريڪ ۾ ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ ٻين سنڌي اديبن ۽ سماجي اڳواڻن حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
ٻاٻاڻي ''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا'' سان ڊگهي عرصي تائين وابسته رهيو ۽ ان جي صدارت پڻ ڪيائين.
هن سنڌي ٻوليءَ جي ادبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ کي برقرار رکڻ لاءِ ڀارت ۾ مختلف تنظيمن سان گڏ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SahityaBio&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ادب جي ترقي پسند لاڙي سان وابسته هو.
سندس لکڻين ۾ سماجي مسئلا، انساني قدر، سياسي شعور، وطن سان محبت، سماجي ناانصافي ۽ عام ماڻهن جي زندگيءَ جا تجربا اهم موضوع رهيا.
هن ڪهاڻين، ناٽڪن، مضمونن، تنقيدي مقالن، ترجمن ۽ سفرنامن ذريعي سنڌي ادب ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

=== ڪهاڻيڪاري ===

ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقت نگاري، انساني لاڳاپن ۽ ترقي پسند فڪر جا پهلو نمايان آهن.
سندس اهم ڪهاڻي مجموعن ۾ ''هوءَ''، ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو'' ۽ ''اوهين سڀ ننگا آهيو'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ناٽڪ نويسي ===

ٻاٻاڻيءَ جي ناٽڪ نويسيءَ ۾ سماجي مسئلن ۽ انساني قدرن کي اهميت حاصل آهي.
سندس ڪتاب ''سوريءَ سڏ ڪيو'' (1972ع) ۾ هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ شامل آهن.
بعد ۾ سندس ناٽڪن جو مجموعو ''ڌرتيءَ جو سڏ'' شايع ٿيو، جنهن تي کيس 2006ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;/&gt;

=== ادبي تنقيد ===

ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ادب جي تنقيدي مطالعي ۾ پڻ سرگرم رهيو.
سندس تنقيدي ڪتابن ۾ ''ادب ۾ قدرن جو سوال'' (1974ع)، ''اوک ڊوک'' (1981ع) ۽ ''ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ جو جائزو'' (1986ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
انهن تصنيفن مان سندس دلچسپي ادب جي سماجي ڪردار، ادبي قدرن ۽ سنڌي ڪهاڻيءَ جي تاريخي ارتقا سان ظاهر ٿئي ٿي.

== اهم تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جون اهم تصنيفون'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | صنف يا موضوع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1956ع
| ''هوءَ''
| ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1958ع
| ''مالوا''
| مئڪسم گورڪيءَ جي ناول جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1960ع
| ''ڪولي''
| ملڪ راج آنند جي ناول جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1966ع
| ''جو درد دل ۾ سمائجي نه سگهيو''
| ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1972ع
| ''سوريءَ سڏ ڪيو''
| هڪ ايڪٽ وارا ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1974ع
| ''ادب ۾ قدرن جو سوال''
| ادبي تنقيد
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1980ع
| ''لينن، دنيا جي عظيم انقلابي شخصيت''
| سوانحي ۽ سياسي مضمون
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1981ع
| ''اوک ڊوک''
| ادبي تنقيد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1981ع
| ''چونڊ سنڌي مضمون''
| ترتيب
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1982ع
| ''جيڪي ڏٺو هو مون''
| سفرنامو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1982ع
| ''اٻول رڻي''
| لوڪ ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1986ع
| ''ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ جو جائزو''
| ادبي تنقيد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1987ع
| ''امن جي افق ڏانهن''
| مضمون
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1987ع
| ''پيهي منجهه پاتال''
| مضمون
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1987ع
| ''نه ليليٰ نه مجنون''
| ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1989ع
| ''چونڊ سنڌي ڪهاڻيون''
| ترتيب
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1993ع
| ''اوهين سڀ ننگا نڪتا آهيو''
| ڪهاڻيون؛ اشاعتي سال بابت اختلاف موجود
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1997ع
| ''ڪجهه ٻڌايم، ڪجهه لڪايم''
| آتم ڪٿا، چار جلد؛ ڇاپن بابت اختلاف موجود
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 2000ع
| ''لڪيو لياڪا پائين''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 2004ع
| ''ڌرتيءَ جو سڏ''
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 2004ع
| ''سو سڏ، سو پڙاڏو''
| خط
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 2007ع
| ''سنڌين جو سفر''
| سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ بابت دستاويز؛ گڏيل ڪم
|}

مٿين فهرست بنيادي طور انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت تي ٻڌل آهي. ڪجهه ڪتابن جي پهرين اشاعت ۽ بعد وارن ڇاپن جي سالن بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== آتم ڪٿا ==

ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي آتم ڪٿا '''''ڪجهه ٻڌايم، ڪجهه لڪايم''''' سندس زندگيءَ، سياسي جدوجهد، ادبي تجربن ۽ سنڌي سماج سان لاڳاپن بابت اهم تصنيف آهي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هيءَ آتم ڪٿا چار جلدن تي مشتمل آهي ۽ 1997ع سان منسوب آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;
ٻين ماخذن ۾ ان جي اشاعت لاءِ 1993ع پڻ ڄاڻايل آهي. مختلف جلدن ۽ ڇاپن جي اصل ڪتابياتي تفصيلن جي تصديق کان پوءِ سال بابت وڌيڪ قطعي نتيجو ڪڍي سگهجي ٿو.

== صحافت ==

ڪيرت ٻاٻاڻي صحافت سان پڻ لاڳاپيل رهيو.
ڪراچيءَ ۾ نوجوانيءَ دوران هن اخبار ''آزاد'' سان ڪم ڪيو.
ڀارت ۾ هن سنڌي ۽ انگريزي رسالن جي ادارت ڪئي. 1991ع کان سنڌي ماهوار ''سنڌ سجاڳ'' ۽ انگريزي رسالي ''Sindh Rises'' سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== سياسي ۽ سماجي سرگرميون ==

ٻاٻاڻيءَ جي سياسي سوچ تي آزاديءَ جي تحريڪ، سوشلزم ۽ ترقي پسند فڪر جو اثر رهيو.
هن سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ، امن جي سرگرمين ۽ ادبي تنظيمن ۾ حصو ورتو.
1981ع ۾ هن سوويت يونين جو دورو ڪيو. سندس سفرنامي ''جيڪي ڏٺو هو مون'' ۾ ان سفر بابت لکيل مواد شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== اعزاز ==

ڪيرت ٻاٻاڻيءَ کي ادبي، سماجي ۽ ثقافتي خدمتن تي مختلف ادارن طرفان اعزاز مليا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جا اهم اعزاز'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | اعزاز
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ادارو يا تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1980ع
| سوويت لينڊ نهرو امن اعزاز
| سوانحي ماخذن موجب
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1980ع واري ڏهاڪي ۾
| ادبي خدمتن جا اعزاز
| مختلف سنڌي ادبي تنظيمون
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1992ع
| ادبي اعزاز
| ڀارتيه ڀاشا پريشد
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 2006ع
| '''ساهتيه اڪيڊمي انعام'''
| '''''ڌرتيءَ جو سڏ'''''، ناٽڪ
|}

2006ع جي ساهتيه اڪيڊمي انعام جي تصديق اداري جي سرڪاري فهرست مان ٿئي ٿي؛ ٻين اعزازن جي سالن ۽ سرڪاري نالن بابت وڌيڪ اصل رڪارڊ جي تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== وفات ==

ڪيرت ٻاٻاڻي 7 مئي 2015ع تي ممبئي، ڀارت ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 93 سال هئي.&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;
سنڌ سلامت ڪتاب گهر موجب سندس وصيت مطابق سندس هاٺيون 19 سيپٽمبر 2015ع تي ڄامشوري وٽ سنڌو درياهه حوالي ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;SindhSalamat&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڪيرت ٻاٻاڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/670
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي هڪ آن لائين داخلا ۾ وفات جي تاريخ 3 جنوري 2015ع پڻ ڏنل آهي، پر سنڌ سلامت ۽ وفات جي ڏينهن شايع ٿيل تعزيتي مضمون 7 مئي 2015ع جي تصديق ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhSangat&quot;/&gt;

== ادبي ورثو ==

ڪيرت ٻاٻاڻي سنڌي ترقي پسند ادب، سنڌي صحافت ۽ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل نمايان شخصيتن مان هو.
سندس ادبي ورثي ۾ ڪهاڻيون، ناٽڪ، تنقيد، ترجما، آتم ڪٿا، سفرناما ۽ سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ بابت دستاويزي مواد شامل آهي.
سندس زندگي سنڌ جي آزاديءَ جي تحريڪ، ورهاڱي کان پوءِ جي لڏپلاڻ ۽ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ لاءِ جدوجهد جي تاريخ سان ڳنڍيل رهي.&lt;ref name=&quot;SahityaBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[ترقي پسند ادب]]
* [[سنڌي ادبي سنگت]]
* [[گوبند مالهي]]
* [[سوڀو گيانچنداڻي]]
* [[اي جي اتم]]
* [[ليکراج عزيز]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[هندستان جي آئين جي اٺين شيڊيول]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sahitya-akademi.gov.in/library/meettheauthor/kirat_babani.pdf ساهتيه اڪيڊمي — ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جو سوانحي دستاويز]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي انعامن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڪيرت+ٻاٻاڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ڪيرت ٻاٻاڻي]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/670 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — ڪيرت ٻاٻاڻي]
* [https://sindhisangatsindh.wordpress.com/2015/05/07/life-story-of-sindhi-writer-intellectual-late-dada-kirat-babani-as-tribute-by-sindhi-sangat-sindh/ سنڌي سنگت — ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي زندگيءَ جو احوال]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/publications/english-catalogue.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي ڪتابن جي فهرست]

{{اختيار ڪنٽرول}}

[[زمرو:1922ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:2015ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي ترقي پسند اديب]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]]
[[زمرو:شهيد بينظيرآباد ضلعي جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڀارت جا سنڌي]]</text>
      <sha1>0ppylrumyqthb29i30mdolrjk0n8f73</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آخوند لطف الله لطف قريشي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13885</id>
    <revision>
      <id>422258</id>
      <parentid>97949</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13159" sha1="anwj4l9fqijqk3tl7q0i0hypgo25j81" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي نثر نويس، شاعر، مترجم ۽ استاد (1842ع–1902ع)}}

{{Infobox person
| name = آخوند لطف الله لطف قريشي
| native_name = آخوند لطف الله
| native_name_lang = sd
| honorific_prefix = آخوند
| birth_date = 1842ع
| birth_place = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = ڊسمبر 1902ع
| death_place = 
| occupation = [[نثر نويس]]، [[شاعر]]، [[مترجم]]، استاد ۽ طبيب
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| nationality = برطانوي هندستاني
| father = آخوند محمد اسحاق قريشي
| known_for = ''[[گل خندان]]''
| notable_works = ''گل خندان'' (1892ع)
| pen_name = لطف
| years_active = اڻويهين صديءَ جو ٻيو اڌ
}}

'''آخوند لطف الله لطف قريشي''' (1842ع – ڊسمبر 1902ع) اڻويهين صديءَ جو سنڌي [[نثر نويس]]، [[شاعر]]، [[مترجم]]، استاد ۽ طبيب هو. هو سنڌي ادب ۾ خاص طور پنهنجي نثري تصنيف '''''گل خندان''''' جي ڪري مشهور آهي، جيڪا اردو اديب [[رجب علي بيگ سرور]] جي تصنيف ''[[فسانۂ عجائب]]'' جو سنڌي روپ آهي. سندس نثر ۾ قافيي دار جملن، روانيءَ ۽ سنڌي محاورن جي استعمال کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |author-link=غلام علي الانا
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
 |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خانداني پسمنظر ==

آخوند لطف الله 1842ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو آخوند محمد اسحاق قريشي هو. هو حيدرآباد جي مشهور پاڙي گنج بخش شاهه جي پڙ ۾ رهندڙ قريشي خاندان سان تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=آخوند لطف الله لطف قريشي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%AE%D9%88%D9%86%D8%AF%20%D9%84%D8%B7%D9%81%20%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87%20%D9%84%D8%B7%D9%81%20%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B4%D9%8A
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

[[فائل:Hyderabad1800s.jpg|thumb|left|260px|اڻويهين صديءَ ۾ حيدرآباد شهر جو هڪ منظر؛ آخوند لطف الله جي زماني جو تاريخي پسمنظر.]]
آخوند لطف الله جو ننڍپڻ اهڙي دور ۾ گذريو، جڏهن سنڌ ۾ انگريز حڪومت جي قيام کان پوءِ تعليمي ۽ انتظامي تبديليون اچي رهيون هيون. 1853ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي عربي-سنڌي رسم الخط جي سرڪاري معياربندي پڻ انهيءَ دور جي اهم لسانياتي تبديلي هئي.&lt;ref name=&quot;Jokhio&quot;&gt;{{cite journal
 |last=جوکيو
 |first=الطاف
 |title=’ديوان گل‘ ۾ بيهاريل آئيويٽا جو جزوي جائزو
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-189-a-brief-review-of-alphabet-used-in-dewan-gul
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ تدريسي خدمتون ==

ابتدائي تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ آخوند لطف الله پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات تعليم جي شعبي سان ڪئي. پهرين هن آخوند محمد صديق جي مڪتب ۾ پڙهائڻ شروع ڪيو. بعد ۾ لوڪل بورڊ طرفان پرائمري استاد مقرر ٿيو.
پنهنجي تدريسي ملازمت دوران هن سنڌ جي مختلف شهرن ۽ وسندين ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون، جن ۾ [[چنيجا]]، [[نصرپور]] ۽ [[تاجپور]] شامل هئا. آخرڪار حيدرآباد جي ٽنڊي ولي محمد واري اسڪول جو هيڊماستر ٿيو، جيڪو پوءِ قاضي عبدالقيوم اسڪول جي نالي سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;&gt;{{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |author-link=مختيار احمد ملاح
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |chapter=آخوند لطف الله ”لطف“ (1842–1902ع)
 |language=sd
 |edition=پهريون
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1828/read/62548
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== ملازمت کان پوءِ جي زندگي ===

آخوند لطف الله طبابت جي ڪم کان پڻ واقف هو. 1898ع ۾ سرڪاري ملازمت کان فارغ ٿيڻ کان پوءِ هن پنهنجي باقي زندگي طبابت جي پيشي سان وابسته رهي گذاري.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== ادبي زندگي ==

آخوند لطف الله سنڌي نثر ۽ نظم ٻنهي ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس ادبي سرگرميون ان دور سان واسطو رکن ٿيون، جڏهن سنڌيءَ ۾ جديد درسي ڪتابن، ترجمن ۽ داستاني نثر جي اشاعت وڌي رهي هئي.
هو سنڌيءَ جي نثر نويسيءَ سان گڏ شاعريءَ جو به ذوق رکندو هو. شاعريءَ ۾ '''لطف''' تخلص اختيار ڪيائين ۽ مداحون، مناجاتون ۽ مولود چيائين.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== همعصر اديبن سان لاڳاپا ===

آخوند لطف الله جا پنهنجي دور جي نامور شاعر [[مير عبدالحسين سانگي]] ۽ سنڌي ادب جي اهم نثر نويس [[مرزا قليچ بيگ]] سان ادبي لاڳاپا هئا. انهن سان سندس ادبي ڪچهريون ۽ روح رهاڻيون ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== گل خندان ==

'''''گل خندان''''' آخوند لطف الله جي سڀ کان وڌيڪ مشهور نثري تصنيف آهي. هيءُ داستان اردوءَ جي مشهور اديب [[رجب علي بيگ سرور]] جي ڪتاب ''[[فسانۂ عجائب]]'' تان سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيو ويو.
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''گل خندان'' کي اردوءَ جي ''فسانۂ عجائب'' جو سنڌي ادبي روپ قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح موجب، ''گل خندان'' کي '''1892ع ۾ تعليم کاتي شايع ڪيو'''.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== داستان جو موضوع ===

''گل خندان'' جي ڪهاڻيءَ جو مرڪزي موضوع شهزادي '''جان عالم''' ۽ '''انجمن آرا''' جي محبت آهي. داستان ۾ محبت، جدائي، مهم جوئي، جادوئي واقعا، جنن ۽ پرين سان لاڳاپيل قصا ۽ مختلف مشڪلاتن مان گذرڻ جا احوال شامل آهن.
داستان جي پڄاڻيءَ ۾ جان عالم پنهنجي مهم ۾ ڪاميابي حاصل ڪري ٿو ۽ ڪهاڻي خوشگوار انجام تي پهچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== ترجمي جي ادبي حيثيت ===

''گل خندان'' رڳو لفظي ترجمو نه، پر سنڌي ٻوليءَ جي ادبي مزاج مطابق ڪيل هڪ تخليقي موافقت آهي. ان ۾ اصل اردو داستان جي واقعن کي سنڌي محاورن، مقامي لفظن ۽ روايتي قصه گوئيءَ جي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.
سنڌي نثر جي تاريخ تي لکيل تحقيق ۾ هن ڪتاب کي اڻويهين صديءَ جي داستاني نثر جو اهم نمونو قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== مسجع نثر ۽ ٻولي ===

آخوند لطف الله جي نثر جي هڪ نمايان خصوصيت '''مسجع نثر''' آهي. مسجع نثر اهڙي نثر کي چئبو آهي، جنهن جي جملن يا فقري جي پڇاڙيءَ ۾ آواز جي مناسبت يا قافيي جهڙي هم آهنگي موجود هجي.
''گل خندان'' ۾ انهيءَ انداز سبب عبارت ۾ رواني ۽ ترنم پيدا ٿئي ٿو. ڊاڪٽر غلام علي الانا پڻ هن تصنيف کي سنڌيءَ جي داستاني ۽ شاعراڻي نثر جي ارتقا سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي تحقيق موجب، آخوند لطف الله اردو ۽ فارسيءَ جي ڏکين يا غير مانوس اصطلاحن بدران ٺيٺ سنڌي لفظن ۽ محاورن جي استعمال کي ترجيح ڏني.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

=== ادبي تنقيد ===

سنڌي اديب ۽ تعليمدان محمد اسماعيل عرساڻي ''گل خندان'' جي عبارت ۽ داستاني انداز کي وڏي اهميت ڏني. هن ان جي نثر جي دلچسپيءَ کي ساراهيو ۽ اصل اردو تصنيف سان ان جو تقابلي جائزو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ ادبي ڪم ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #8CA9D1; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | آخوند لطف الله جون ڄاڻايل ادبي تخليقون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#234A80; padding:8px;&quot; | تصنيف يا صنف
! style=&quot;background:#EAE2F8; color:#563A83; padding:8px;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#DDF2E7; color:#246747; padding:8px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | ''گل خندان''
| داستاني نثر ۽ ترجمو
| اردو ڪتاب ''فسانۂ عجائب'' جو سنڌي روپ؛ 1892ع ۾ شايع ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | ''جان عالم انجمن آرا''
| داستان جو متبادل عنوان
| ''گل خندان'' جي مرڪزي ڪردارن سان لاڳاپيل عنوان
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مداحون
| مذهبي شاعري
| مختلف مداحون چيون
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مناجاتون
| مذهبي شاعري
| دعا ۽ التجا تي ٻڌل شاعري
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مولود
| مذهبي شاعري
| مولودن جي صنف ۾ شاعري
|}

''گل خندان'' کان سواءِ سندس شاعريءَ جي مڪمل مجموعن ۽ انهن جي اشاعتي تفصيلن بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mallah&quot;/&gt;

== سنڌي نثر ۾ مقام ==

اڻويهين صديءَ ۾ سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ ترجمن ۽ داستاني ادب اهم ڪردار ادا ڪيو. آخوند لطف الله انهن نثر نويسن مان هو، جن ٻين ٻولين جي مشهور قصن کي سنڌيءَ جي ادبي روايت سان هم آهنگ ڪيو.
سندس ''گل خندان'' سنڌيءَ جي قصه گوئيءَ، مسجع نثر ۽ ترجمي جي تاريخ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي سنڌي ادب جي تاريخي جائزي ۾ آخوند لطف الله جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي نثر نويسن سان گڏ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;/&gt;

== وفات ==

آخوند لطف الله ڊسمبر 1902ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي درست ڏينهن ۽ تدفين جي هنڌ بابت دستياب حوالن ۾ پڪي معلومات نٿي ملي.&lt;ref name=&quot;Sindhiana&quot;/&gt;

== لاڳاپيل موضوع ==

* [[گل خندان]]
* [[فسانۂ عجائب]]
* [[رجب علي بيگ سرور]]
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[مير عبدالحسين سانگي]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[سنڌي ادب جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/1828/read/62548 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: آخوند لطف الله لطف]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Hyderabad1800s.jpg وڪيميڊيا ڪامنز: اڻويهين صديءَ جي حيدرآباد جي تصوير]

[[زمرو:1842ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1902ع جون وفاتون]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي نثر نويس]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:حيدرآباد جا ماڻهو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>anwj4l9fqijqk3tl7q0i0hypgo25j81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox magazine</title>
    <ns>10</ns>
    <id>14783</id>
    <revision>
      <id>422267</id>
      <parentid>346364</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:03:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3430" sha1="rsynd42bn94tvcqi6s4mdr4gw167ilc" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| italic title = {{{italic_title|{{{italic title|}}}}}}
| bodyclass   = hproduct
| title       = ''{{{title|{{PAGENAME}}}}}''
| titleclass  = fn

&lt;!-- رسالي جو لوگو --&gt;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{logo|}}}
 |size={{{logo_size|{{{image_size|}}}}}}
 |sizedefault=180px
}}

&lt;!-- رسالي جي تصوير يا سرورق --&gt;
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image_file|{{{image|}}}}}}
 |size={{{image_size|}}}
 |sizedefault=frameless
 |alt={{{image_alt|}}}
 |page={{{image_page|}}}
}}

| caption2 = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}}

&lt;!-- اداري ۽ تحرير جو عملو --&gt;

| label1 = {{{editor_title|ايڊيٽر}}
| data1  = {{{editor|}}}

| label2 = {{{editor_title2|}}}
| data2  = {{{editor2|}}}

| label3 = {{{editor_title3|}}}
| data3  = {{{editor3|}}}

| label4 = {{{editor_title4|}}}
| data4  = {{{editor4|}}}

| label5 = {{{editor_title5|}}}
| data5  = {{{editor5|}}}

| label6 = اڳوڻا ايڊيٽر
| data6  = {{{previous_editor|}}}

| label7 = اداري جا ليکڪ
| data7  = {{{staff_writer|}}}

| label8 = فوٽوگرافر
| data8  = {{{photographer|}}}

&lt;!-- رسالي جي اشاعت --&gt;

| label20 = صنف
| data20  = {{{category|}}}

| label21 = اشاعت جي وقفي
| data21  = {{{frequency|}}}

| label22 = اشاعتي شڪل
| data22  = {{{format|}}}

| label23 = ڇپجندڙ ڪاپين جو تعداد
| data23  = {{{circulation|}}}

| label24 = ناشر
| data24  = {{{publisher|}}}

| class25 = brand
| label25 = وڪرو ٿيل ڪاپيون
| data25  = {{{paid_circulation|}}}

| label26 = مفت ورهايل ڪاپيون
| data26  = {{{unpaid_circulation|}}}

| label27 = ڪُل ڇپائي{{#if:{{{circulation_year|}}}|&lt;br /&gt;({{{circulation_year}}})}}
| data27  = {{{total_circulation|}}}

&lt;!-- تاريخي ڄاڻ --&gt;

| label28 = باني
| data28  = {{{creator|{{{founder|}}}}}}

| label29 = بنياد جو سال
| data29  = {{{founded|}}}

| label30 = پهرين اشاعت
| data30  = {{{firstdate|}}}

| label31 = آخري اشاعت{{#if:{{{finalnumber|}}}|&lt;br /&gt;(شمارو)}}
| data31  = {{{finaldate|{{{lastdate|}}}}}}{{#if:{{{finalnumber|}}}|&lt;br /&gt;{{{finalnumber}}}}}

&lt;!-- اداري جي سڃاڻپ --&gt;

| label41 = مالڪ ادارو
| data41  = {{{company|}}}

| label42 = ملڪ
| data42  = {{{country|}}}

| label43 = اشاعت جو هنڌ
| data43  = {{{based|}}}

| label44 = ٻولي
| data44  = {{{language|}}}

| label45 = ويب سائيٽ
| data45  = {{{website|}}}

&lt;!-- بين الاقوامي سڃاڻپ --&gt;

| label46 = [[بين الاقوامي معياري سلسليوار نمبر|آءِ ايس ايس اين (ISSN)]]
| data46 =
{{#if:{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}
 |{{#if:{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}
  |{{ISSN search link|{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}}} (ڇپيل)&lt;br /&gt;
   {{ISSN search link|{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}}} (آن لائين)
  |{{ISSN search link|{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}}}
 }}
 |{{#if:{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}
  |{{ISSN search link|{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}}}
 }}
}}

| label47 = [[آن لائين ڪمپيوٽر لائبريري سينٽر|او سي ايل سي (OCLC)]] نمبر
| data47 = {{#if:{{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}
 |[https://worldcat.org/oclc/{{urlencode:{{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}}} {{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}]
}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- درجا بندي ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا /doc صفحي ۾ رکجن --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rsynd42bn94tvcqi6s4mdr4gw167ilc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422269</id>
      <parentid>422267</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:09:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5698" sha1="5qldf53r9dcvy0u32unjnwn2apowmvi" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass = hproduct
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:1px solid #9AAFD0; border-collapse:separate; border-spacing:0; background:#FFFFFF; color:#253246; font-size:90%; line-height:1.6; box-shadow:0 5px 15px rgba(30,55,100,0.20); border-radius:12px; overflow:hidden;

| italic title = {{{italic_title|{{{italic title|}}}}}}

&lt;!-- مکيه عنوان: گهرو نيرو ۽ واڱڻائي --&gt;

| abovestyle = background:#273C75; color:#FFFFFF; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:13px 8px; border-bottom:4px solid #D9AD53; text-shadow:1px 1px 2px #17264B;
| aboveclass = fn
| above = {{{name|{{{title|{{PAGENAME}}}}}}}}

&lt;!-- رسالي جو ذيلي عنوان --&gt;

| subheaderstyle = background:#EAE4F7; color:#563D83; font-size:105%; text-align:center; padding:7px; border-bottom:1px solid #CAB9E7;
| subheader = {{{native_name|{{{subtitle|}}}}}}

&lt;!-- لوگو --&gt;

| imagestyle = background:#F0F5FF; text-align:center; padding:9px;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{logo|}}}
 |size={{{logo_size|180px}}}
 |sizedefault=180px
 |alt={{{logo_alt|}}}
}}

&lt;!-- رسالي جو سرورق --&gt;

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image_file|{{{image|}}}}}}
 |size={{{image_size|230px}}}
 |sizedefault=230px
 |alt={{{image_alt|}}}
 |page={{{image_page|}}}
}}

| captionstyle = background:#F0EAF9; color:#56447D; text-align:center; font-size:90%; padding:6px; font-style:italic;
| caption2 = {{{caption|{{{image_caption|{{{cover_caption|}}}}}}}}}

&lt;!-- عام قطارن جو ڊزائن --&gt;

| labelstyle = width:39%; font-weight:bold; text-align:right; vertical-align:top; padding:7px 8px; color:#264E76; background:#E9F2FC; border-bottom:1px solid #D8E3F1;
| datastyle = text-align:right; vertical-align:top; padding:7px 9px; color:#263746; background:#FFFFFF; border-bottom:1px solid #E1E8F1;

&lt;!-- ادارتي عملو --&gt;

| headerstyle = background:#64458E; color:#FFFFFF; text-align:center; font-weight:bold; padding:8px; font-size:105%; border-bottom:2px solid #C5A4E9;

| header10 = {{#if:{{{editor|{{{editor2|{{{editor3|{{{editor4|{{{editor5|{{{previous_editor|{{{staff_writer|{{{photographer|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}|ادارتي عملو}}

| label11 = {{{editor_title|ايڊيٽر}}
| data11 = {{{editor|}}}

| label12 = {{{editor_title2|}}}
| data12 = {{{editor2|}}}

| label13 = {{{editor_title3|}}}
| data13 = {{{editor3|}}}

| label14 = {{{editor_title4|}}}
| data14 = {{{editor4|}}}

| label15 = {{{editor_title5|}}}
| data15 = {{{editor5|}}}

| label16 = اڳوڻا ايڊيٽر
| data16 = {{{previous_editor|}}}

| label17 = اداري جا ليکڪ
| data17 = {{{staff_writer|}}}

| label18 = فوٽوگرافر
| data18 = {{{photographer|}}}

&lt;!-- اشاعتي ڄاڻ --&gt;

| headerstyle20 = background:#157D91; color:#FFFFFF; text-align:center; padding:8px; font-weight:bold; font-size:105%; border-bottom:2px solid #6ED6DB;
| header20 = اشاعتي ڄاڻ

| label21 = صنف
| data21 = {{{category|}}}

| label22 = اشاعت جو وقفو
| data22 = {{{frequency|}}}

| label23 = اشاعتي شڪل
| data23 = {{{format|}}}

| label24 = ڇپجندڙ ڪاپيون
| data24 = {{{circulation|}}}

| label25 = ناشر
| data25 = {{{publisher|}}}

| label26 = وڪرو ٿيل ڪاپيون
| data26 = {{{paid_circulation|}}}

| label27 = مفت ورهايل ڪاپيون
| data27 = {{{unpaid_circulation|}}}

| label28 = ڪُل سرڪيوليشن{{#if:{{{circulation_year|}}}|&lt;br /&gt;({{{circulation_year}}})}}
| data28 = {{{total_circulation|}}}

&lt;!-- تاريخي ڄاڻ --&gt;

| headerstyle30 = background:#B27A29; color:#FFFFFF; text-align:center; padding:8px; font-weight:bold; font-size:105%; border-bottom:2px solid #F1CF80;
| header30 = تاريخي ڄاڻ

| label31 = باني
| data31 = {{{creator|{{{founder|}}}}}}

| label32 = بنياد جو سال
| data32 = {{{founded|}}}

| label33 = پهرين اشاعت
| data33 = {{{firstdate|}}}

| label34 = آخري اشاعت
| data34 = {{{finaldate|{{{lastdate|}}}}}}

| label35 = آخري شماري جو نمبر
| data35 = {{{finalnumber|}}}

&lt;!-- اداري جي سڃاڻپ --&gt;

| headerstyle40 = background:#247C69; color:#FFFFFF; text-align:center; padding:8px; font-weight:bold; font-size:105%; border-bottom:2px solid #80D7BF;
| header40 = اداري جي سڃاڻپ

| label41 = مالڪ ادارو
| data41 = {{{company|}}}

| label42 = ملڪ
| data42 = {{{country|}}}

| label43 = اشاعت جو هنڌ
| data43 = {{{based|}}}

| label44 = ٻولي
| data44 = {{{language|}}}

| label45 = ويب سائيٽ
| data45 = {{{website|}}}

&lt;!-- معياري سڃاڻپ --&gt;

| headerstyle46 = background:#9C5575; color:#FFFFFF; text-align:center; padding:8px; font-weight:bold; font-size:105%; border-bottom:2px solid #E6A9C4;
| header46 = معياري سڃاڻپ

| label47 = [[بين الاقوامي معياري سلسليوار نمبر|آءِ ايس ايس اين (ISSN)]]
| data47 = {{#if:{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}
 |{{#if:{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}
  |{{ISSN search link|{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}}} (ڇپيل)&lt;br /&gt;{{ISSN search link|{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}}} (آن لائين)
  |{{ISSN search link|{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}}}
 }}
 |{{#if:{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}
  |{{ISSN search link|{{{eissn|{{{eISSN|}}}}}}}}
 }}
}}

| label48 = [[آن لائين ڪمپيوٽر لائبريري سينٽر|او سي ايل سي (OCLC)]] نمبر
| data48 = {{#if:{{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}
 |[https://worldcat.org/oclc/{{urlencode:{{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}}} {{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}]
}}

}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;!-- درجا بندي ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا /doc صفحي ۾ رکجن --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5qldf53r9dcvy0u32unjnwn2apowmvi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422270</id>
      <parentid>422269</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3880" sha1="bft6ppponib85l03fmxyopo8gwtm7aa" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;
{{Infobox
| bodyclass = hproduct
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:2px solid #9AAFD0; background:#FFFFFF; color:#253246; font-size:90%; line-height:1.6;

&lt;!-- مکيه عنوان --&gt;

| aboveclass = fn
| abovestyle = background:#273C75; color:#FFFFFF; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #D9AD53;
| above = {{{name|{{{title|{{PAGENAME}}}}}}}}

&lt;!-- ذيلي عنوان --&gt;

| subheaderstyle = background:#EAE4F7; color:#563D83; text-align:center; padding:7px;
| subheader = {{{native_name|{{{subtitle|}}}}}}

&lt;!-- لوگو --&gt;

| imagestyle = background:#F0F5FF; text-align:center; padding:8px;
| image = {{#if:{{{logo|}}}
 |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
  |image={{{logo}}}
  |size={{{logo_size|180px}}}
  |sizedefault=180px
 }}
}}

&lt;!-- رسالي جو سرورق --&gt;

| image2 = {{#if:{{{image_file|{{{image|}}}}}}
 |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
  |image={{{image_file|{{{image|}}}}}}
  |size={{{image_size|230px}}}
  |sizedefault=230px
  |alt={{{image_alt|}}}
 }}
}}

| caption2 = {{{caption|{{{image_caption|}}}}}}

&lt;!-- عام قطارون --&gt;

| labelstyle = width:39%; background:#E9F2FC; color:#264E76; font-weight:bold; text-align:right; padding:7px; border-bottom:1px solid #D8E3F1;
| datastyle = background:#FFFFFF; color:#263746; text-align:right; padding:7px; border-bottom:1px solid #E1E8F1;

&lt;!-- ادارتي عملو --&gt;

| headerstyle = background:#64458E; color:#FFFFFF; text-align:center; font-weight:bold; padding:8px; border-bottom:3px solid #C5A4E9;

| header10 = {{#if:{{{editor|}}}{{{editor2|}}}{{{editor3|}}}{{{previous_editor|}}}{{{staff_writer|}}}{{{photographer|}}}|ادارتي عملو}}

| label11 = {{{editor_title|ايڊيٽر}}
| data11 = {{{editor|}}}

| label12 = {{{editor_title2|ٻيو ايڊيٽر}}
| data12 = {{{editor2|}}}

| label13 = {{{editor_title3|ٽيون ايڊيٽر}}
| data13 = {{{editor3|}}}

| label14 = اڳوڻا ايڊيٽر
| data14 = {{{previous_editor|}}}

| label15 = اداري جا ليکڪ
| data15 = {{{staff_writer|}}}

| label16 = فوٽوگرافر
| data16 = {{{photographer|}}}

&lt;!-- اشاعتي ڄاڻ --&gt;

| header20 = اشاعتي ڄاڻ

| label21 = صنف
| data21 = {{{category|}}}

| label22 = اشاعت جو وقفو
| data22 = {{{frequency|}}}

| label23 = اشاعتي شڪل
| data23 = {{{format|}}}

| label24 = ڇپجندڙ ڪاپيون
| data24 = {{{circulation|}}}

| label25 = ناشر
| data25 = {{{publisher|}}}

| label26 = وڪرو ٿيل ڪاپيون
| data26 = {{{paid_circulation|}}}

| label27 = مفت ورهايل ڪاپيون
| data27 = {{{unpaid_circulation|}}}

| label28 = ڪُل سرڪيوليشن
| data28 = {{{total_circulation|}}}

&lt;!-- تاريخي ڄاڻ --&gt;

| header30 = تاريخي ڄاڻ

| label31 = باني
| data31 = {{{creator|{{{founder|}}}}}}

| label32 = بنياد جو سال
| data32 = {{{founded|}}}

| label33 = پهرين اشاعت
| data33 = {{{firstdate|}}}

| label34 = آخري اشاعت
| data34 = {{{finaldate|{{{lastdate|}}}}}}

| label35 = آخري شمارو
| data35 = {{{finalnumber|}}}

&lt;!-- اداري جي سڃاڻپ --&gt;

| header40 = اداري جي سڃاڻپ

| label41 = مالڪ ادارو
| data41 = {{{company|}}}

| label42 = ملڪ
| data42 = {{{country|}}}

| label43 = اشاعت جو هنڌ
| data43 = {{{based|}}}

| label44 = ٻولي
| data44 = {{{language|}}}

| label45 = ويب سائيٽ
| data45 = {{{website|}}}

&lt;!-- معياري سڃاڻپ --&gt;

| header46 = معياري سڃاڻپ

| label47 = [[ISSN]]
| data47 = {{#if:{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}
 |{{ISSN search link|{{{issn|{{{ISSN|}}}}}}}}
}}

| label48 = [[OCLC]]
| data48 = {{#if:{{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}
 |[https://worldcat.org/oclc/{{urlencode:{{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}}} {{{oclc|{{{OCLC|}}}}}}]
}}

}}
&lt;/includeonly&gt;
&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bft6ppponib85l03fmxyopo8gwtm7aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:ڄاڻخانو تنظيم</title>
    <ns>10</ns>
    <id>15856</id>
    <revision>
      <id>422236</id>
      <parentid>371542</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12577" sha1="onntimm4vchp97dibwstq5sthrgr211" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| bodyclass = vcard infobox-organization-modern
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:2px solid #91A9D5; border-collapse:separate; border-spacing:0; background:#FFFFFF; color:#243047; font-size:91%; line-height:1.6; box-shadow:0 5px 14px rgba(37,72,130,0.18); border-radius:13px; overflow:hidden; {{{bodystyle|}}}

&lt;!-- مکيه عنوان --&gt;
| titleclass = fn org
| titlestyle = background:#244C91; background-image:linear-gradient(135deg,#173C76 0%,#4855A7 55%,#137EAB 100%); color:#FFFFFF; font-size:135%; font-weight:800; text-align:center; padding:13px 9px; border-bottom:4px solid #72C7E8; text-shadow:0 1px 2px rgba(0,0,0,0.28); letter-spacing:0.1px;
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

&lt;!-- اصل نالو --&gt;
| subheaderstyle = background:#EDE7FA; color:#4A327E; font-size:105%; text-align:center; padding:8px; border-bottom:2px solid #C8B7EC;
| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name|}}}}}}&lt;/div&gt;}}

&lt;!-- لوگو --&gt;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}}
 |size={{{logo_size|}}}
 |sizedefault=250px
 |alt={{{logo_alt|}}}
}}
| imagestyle = background:#F1F5FE; text-align:center; padding:10px;
| caption = {{{logo_caption|}}}
| captionstyle = background:#E9EFFB; color:#365381; text-align:center; font-size:90%; padding:6px;

&lt;!-- اداري جي تصوير --&gt;
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image|}}}
 |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}}
 |sizedefault=frameless
 |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}
}}
| image2style = background:#F6F2FC; text-align:center; padding:10px;
| caption2 = {{{caption|}}}
| caption2style = background:#F0EAF9; color:#5C438A; text-align:center; font-size:90%; padding:6px;

&lt;!-- نقشا --&gt;
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{map|}}}
 |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}}
 |sizedefault=250px
 |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}}
}}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}

| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{map2|}}}
 |size={{{map2_size|}}}
 |sizedefault=250px
 |alt={{{map2_alt|}}}
}}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}

&lt;!-- عام معلوماتي قطارون --&gt;
| labelstyle = background:#E8F0FD; color:#234A81; font-weight:700; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #D5E1F1; vertical-align:top; width:38%;
| datastyle = background:#FAFCFF; color:#27384D; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #E0E8F3; vertical-align:top;

&lt;!-- بنيادي سڃاڻپ --&gt;
| label1 = مخفف
| data1 = {{{abbreviation|}}}

| label2 = لقب
| data2 = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
| data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}}
 |{{Unbulleted list
 |1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}
 |2={{{pronounce 2|}}}
 }}
}}

| label4 = نالي پٺيان
| data4 = {{{named_after|}}}

| label5 = نعرو
| data5 = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6 = اڳوڻو
| data6 = {{{predecessor|}}}

| label7 = ضم ٿيو
| data7 = {{{merged|}}}

| label8 = جانشين
| data8 = {{{successor|}}}

&lt;!-- قيام ۽ قانوني حيثيت --&gt;
| label9 = {{#if:{{{formation|}}}|تشڪيل|{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}}}}
| data9 = {{if empty|{{{formation|}}}|{{{established|}}}|{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}}}

| label10 = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
| data10 = {{#if:{{{founders|}}}|{{{founders}}}|{{{founder|}}}}}

| label11 = قيام جو هنڌ
| data11 = {{{founding_location|}}}

| label12 = {{#if:{{{extinction|}}}|خاتمو|تحليل}}
| data12 = {{#if:{{{extinction|}}}|{{{extinction}}}|{{{dissolved|}}}}}

| label13 = انضمام
| data13 = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
| data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{#if:{{{vat_id|}}}|VAT ID نمبر|ٽيڪس سڃاڻپ نمبر}}
| data15 = {{#if:{{{vat_id|}}}|{{{vat_id}}}|{{{tax_id|}}}}}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
| data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
| data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}}|مرڪز|مقصد}}
| data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}}|{{{focus|{{{foci|}}}}}}|{{{purpose|}}}}}

| label19 = پيشاور لقب
| data19 = {{{professional_title|}}}

&lt;!-- هنڌ ۽ جاگرافي --&gt;
| label20 = صدر مقام
| data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳهه
| data21 = {{Unbulleted list
 |1={{comma separated entries
  |1={{#if:{{{location_city|}}}|&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
  |2={{#if:{{{location_country|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
 }}
 |2={{{location|}}}
 |3={{comma separated entries
  |1={{#if:{{{location_city2|}}}|&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
  |2={{#if:{{{location_country2|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
 }}
 |4={{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳهيون
| data22 = {{Unbulleted list
 |1={{comma separated entries
  |1={{#if:{{{addnl_location_city|}}}|&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
  |2={{#if:{{{addnl_location_country|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
 }}
 |2={{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
 |3={{comma separated entries
  |1={{#if:{{{addnl_location_city2|}}}|&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
  |2={{#if:{{{addnl_location_country2|}}}|&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
 }}
 |4={{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
| data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
| data24 = {{{origins|}}}

| label25 = خدمت وارو علائقو
| data25 = {{if empty|{{{area_served|}}}|{{{region_served|}}}|{{{region|}}}}}

&lt;!-- خدمتون ۽ سرگرميون --&gt;
| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
| data26 = {{#if:{{{products|}}}|{{{products}}}|{{{product|}}}}}

| label27 = خدمتون
| data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
| data28 = {{#if:{{{methods|}}}|{{{methods}}}|{{{method|}}}}}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
| data29 = {{#if:{{{fields|}}}|{{{fields}}}|{{{field|}}}}}

| label30 = {{longitem|ميمبرشپ {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}}|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}}}}
| data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}|{{{num_members|{{{members|}}}}}}|{{{membership|}}}}}

| label31 = سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}}
| data31 = {{#if:{{{languages|}}}|{{{languages}}}|{{{language|}}}}}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
| data32 = {{#if:{{{owners|}}}|{{{owners}}}|{{{owner|}}}}}

&lt;!-- قيادت --&gt;
| label33 = {{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}
| data33 = {{#if:{{{general|}}}|{{{general}}}|{{#if:{{{gen_sec|}}}|{{{gen_sec}}}|{{{sec_gen|}}}}}}

| label34 = {{{leader_title|اڳواڻ}}}
| data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{{leader_title2|}}}
| data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}}

| label36 = {{{leader_title3|}}}
| data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}}

| label37 = {{{leader_title4|}}}
| data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}}

| label38 = ڊائريڪٽرن جو بورڊ
| data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = اهم ماڻهو
| data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}}|مکيه ادارو|اشاعت}}
| data40 = {{#if:{{{main_organ|}}}|{{{main_organ}}}|{{{publication|}}}}}

| label41 = سنڀاليندڙ تنظيم
| data41 = {{{parent_organisation|{{{parent_organization|}}}}}}

| label42 = ذيلي ادارا
| data42 = {{{subsidiaries|{{{subsid|}}}}}}

| label43 = علحدگيون
| data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
| data44 = {{{affiliations|}}}

&lt;!-- مالي معلومات --&gt;
| label45 = بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}}|({{{budget_year}}})}}
| data45 = {{{budget|}}}

| label46 = آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}}|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}}
| data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
| data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}}|({{{expenses_year}}})}}
| data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = مالي سرمايو {{#if:{{{endowment_year|}}}|({{{endowment_year}}})}}
| data49 = {{{endowment|}}}

&lt;!-- عملو --&gt;
| label50 = عملو {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}}|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}}
| data50 = {{if empty|{{{num_staff|}}}|{{{staff|}}}|{{{num_employees|}}}|{{{employees|}}}}}

| label51 = رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}}|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}}
| data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}}|{{{num_volunteers}}}|{{{volunteers|}}}}}

| label52 = شاگرد {{#if:{{{students_year|}}}|({{{students_year}}})}}
| data52 = {{{students|}}}

&lt;!-- اعزاز ۽ ويب سائيٽ --&gt;
| label53 = انعام
| data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
| data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
| data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = اڳوڻو نالو
| data56 = {{if empty|{{{former name|}}}|{{{former_name|}}}|{{{former|}}}|{{{formerly|}}}}}

&lt;!-- هيٺيون نوٽ --&gt;
| belowstyle = background:#E7ECFA; color:#344E80; border-top:3px solid #8BA6DB; text-align:center; font-size:90%; padding:9px;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- اڻڄاتل پيراميٽرن جي جاچ --&gt;
{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}
|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو
|ignoreblank=y
| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>onntimm4vchp97dibwstq5sthrgr211</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422237</id>
      <parentid>422236</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12137" sha1="0e3yx90drfm7lohli1i2pnzvdllujra" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = vcard
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}
| titleclass = fn org
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}

| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}

| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}

| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!--(هن لاءِ ته هڪ ئي سٽ ۾ ايندڙ ڪنهن ڊگهي/نه ويڙهيل ليبل ۽ ان کان پوءِ واري ڊيٽا جي وچ ۾ ڪجهه خال رهي)--&gt;

| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;

Convert into the code which must generate modren 3D multicolor and modren design</text>
      <sha1>0e3yx90drfm7lohli1i2pnzvdllujra</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422238</id>
      <parentid>422237</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:26:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12055" sha1="hqe2e5re3t4xqvuxh6uzre8tnnrwukg" xml:space="preserve">{{Infobox
| bodyclass = vcard
| bodystyle = {{{bodystyle|}}}
| titleclass = fn org
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}

| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}

| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}

| labelstyle = padding-right:0.6em;&lt;!--(هن لاءِ ته هڪ ئي سٽ ۾ ايندڙ ڪنهن ڊگهي/نه ويڙهيل ليبل ۽ ان کان پوءِ واري ڊيٽا جي وچ ۾ ڪجهه خال رهي)--&gt;

| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hqe2e5re3t4xqvuxh6uzre8tnnrwukg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422244</id>
      <parentid>422238</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:47:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12505" sha1="hqeqycl5v9qn72c41n13fdnoysxarho" xml:space="preserve">


{{#tag:templatestyles|src=Infobox organization/styles.css}}
| bodyclass = vcard infobox-organization-modern
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:2px solid #91A9D5; background:#FFFFFF; color:#243047; font-size:91%; line-height:1.6; {{{bodystyle|}}}
| titlestyle = background:#244C91; color:#FFFFFF; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #72C7E8;
| subheaderstyle = background:#EDE7FA; color:#4A327E; font-size:105%; text-align:center; padding:8px; border-bottom:2px solid #C8B7EC;
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}
| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}
| labelstyle = padding:7px 8px; font-weight:bold; vertical-align:top; width:38%; border-bottom:1px solid #D5E1F1;
| datastyle = padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E0E8F3;

| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hqeqycl5v9qn72c41n13fdnoysxarho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422246</id>
      <parentid>422244</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12516" sha1="ilety8kje7v6mgjr3vgg5p9bal7d7kx" xml:space="preserve">


{{#tag:templatestyles|src=Infobox organization/styles.css}}
{{infobox 
| bodyclass = vcard infobox-organization-modern
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:2px solid #91A9D5; background:#FFFFFF; color:#243047; font-size:91%; line-height:1.6; {{{bodystyle|}}}
| titlestyle = background:#244C91; color:#FFFFFF; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #72C7E8;
| subheaderstyle = background:#EDE7FA; color:#4A327E; font-size:105%; text-align:center; padding:8px; border-bottom:2px solid #C8B7EC;
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}
| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}
| labelstyle = padding:7px 8px; font-weight:bold; vertical-align:top; width:38%; border-bottom:1px solid #D5E1F1;
| datastyle = padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E0E8F3;

| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ilety8kje7v6mgjr3vgg5p9bal7d7kx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422247</id>
      <parentid>422246</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:50:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12531" sha1="029ckcxm70izur3yyn09rh5noz82ia1" xml:space="preserve">


&lt;includeonly&gt;{{#tag:templatestyles||src=Infobox organization/styles.css}}
{{Infobox 
| bodyclass = vcard infobox-organization-modern
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:2px solid #91A9D5; background:#FFFFFF; color:#243047; font-size:91%; line-height:1.6; {{{bodystyle|}}}
| titlestyle = background:#244C91; color:#FFFFFF; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-bottom:4px solid #72C7E8;
| subheaderstyle = background:#EDE7FA; color:#4A327E; font-size:105%; text-align:center; padding:8px; border-bottom:2px solid #C8B7EC;
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}
| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}
| labelstyle = padding:7px 8px; font-weight:bold; vertical-align:top; width:38%; border-bottom:1px solid #D5E1F1;
| datastyle = padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E0E8F3;

| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>029ckcxm70izur3yyn09rh5noz82ia1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422252</id>
      <parentid>422247</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12806" sha1="81lmkm82lrljnlr79mzbozqcc7lrmhi" xml:space="preserve">
{{Infobox
| bodyclass = vcard infobox-organization-modern
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:3px solid #8FA9D5; border-collapse:separate; border-spacing:0; background:#FFFFFF; color:#243047; font-size:91%; line-height:1.6; {{{bodystyle|}}}

&lt;!-- مکيه عنوان: گهرو نيرو --&gt;
| titleclass = fn org
| titlestyle = background:#244C91; color:#FFFFFF; font-size:135%; font-weight:bold; text-align:center; padding:14px 9px; border-bottom:5px solid #54C6E8;
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

&lt;!-- اصل نالو: هلڪو واڱڻائي --&gt;
| subheaderstyle = background:#EDE7FA; color:#4A327E; font-size:105%; text-align:center; padding:9px; border-bottom:3px solid #C8B7EC;
| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name|}}}}}}&lt;/div&gt;}}


| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}
| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}
| labelstyle = padding:7px 8px; font-weight:bold; vertical-align:top; width:38%; border-bottom:1px solid #D5E1F1;
| datastyle = padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E0E8F3;

| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>81lmkm82lrljnlr79mzbozqcc7lrmhi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422253</id>
      <parentid>422252</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13262" sha1="8yznwrd3wyqcxx9b5xa4fkpludiqeqo" xml:space="preserve">
{{Infobox
| bodyclass = vcard infobox-organization-modern

&lt;!-- ٻاهرين فريم: گهڻ رنگي 3D جهڙو ڏيک --&gt;
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:4px ridge #7398D2; border-collapse:separate; border-spacing:0; background:#F8FAFF; color:#243047; font-size:91%; line-height:1.65; {{{bodystyle|}}}

&lt;!-- مکيه عنوان: نيرو، واڱڻائي ۽ فيروزي شيڊ --&gt;
| titleclass = fn org
| titlestyle = background-color:#244C91; background-image:linear-gradient(135deg,#12336C 0%,#2657A4 35%,#6353A7 70%,#148C9F 100%); color:#FFFFFF; font-size:138%; font-weight:bold; text-align:center; padding:17px 10px; border-top:2px solid #A9C9F5; border-bottom:5px ridge #4ED1E6; text-shadow:1px 2px 3px #152D60;
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

&lt;!-- اصل نالو: گلابي، واڱڻائي ۽ آسماني شيڊ --&gt;
| subheaderstyle = background-color:#EDE7FA; background-image:linear-gradient(120deg,#FCE5F1 0%,#E9DDFC 45%,#DCEBFF 100%); color:#50347C; font-size:107%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-top:2px solid #FFFFFF; border-bottom:4px ridge #B9A2E6; text-shadow:1px 1px 1px #FFFFFF;
| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name|}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}
| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}
| labelstyle = padding:7px 8px; font-weight:bold; vertical-align:top; width:38%; border-bottom:1px solid #D5E1F1;
| datastyle = padding:7px 8px; vertical-align:top; border-bottom:1px solid #E0E8F3;

| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8yznwrd3wyqcxx9b5xa4fkpludiqeqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422254</id>
      <parentid>422253</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13703" sha1="9lq3kcjzjwdjzmnzrlmy1dos1q0c974" xml:space="preserve">
{{Infobox
| bodyclass = vcard infobox-organization-modern

&lt;!-- ٻاهرين فريم: گهڻ رنگي 3D جهڙو ڏيک --&gt;
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:4px ridge #7398D2; border-collapse:separate; border-spacing:0; background:#F8FAFF; color:#243047; font-size:91%; line-height:1.65; {{{bodystyle|}}}

&lt;!-- مکيه عنوان: نيرو، واڱڻائي ۽ فيروزي شيڊ --&gt;
| titleclass = fn org
| titlestyle = background-color:#244C91; background-image:linear-gradient(135deg,#12336C 0%,#2657A4 35%,#6353A7 70%,#148C9F 100%); color:#FFFFFF; font-size:138%; font-weight:bold; text-align:center; padding:17px 10px; border-top:2px solid #A9C9F5; border-bottom:5px ridge #4ED1E6; text-shadow:1px 2px 3px #152D60;
| title = {{{name|{{{organization_name|{{{Non-profit_name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}}}}

&lt;!-- اصل نالو: گلابي، واڱڻائي ۽ آسماني شيڊ --&gt;
| subheaderstyle = background-color:#EDE7FA; background-image:linear-gradient(120deg,#FCE5F1 0%,#E9DDFC 45%,#DCEBFF 100%); color:#50347C; font-size:107%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 8px; border-top:2px solid #FFFFFF; border-bottom:4px ridge #B9A2E6; text-shadow:1px 1px 1px #FFFFFF;
| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name|}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name|{{{native name}}}}}}&lt;/div&gt;}}

| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|{{{imagesize|{{{size|}}}}}}}}} |sizedefault=frameless |alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}} }}
| caption2 = {{{caption|}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{logo|{{{organization_logo|{{{Non-profit_logo|}}}}}}}}} |size={{{logo_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{logo_alt|}}} }}
| caption = {{{logo_caption|}}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map|}}} |size={{{map_size|{{{msize|}}}}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|{{{malt|}}}}}} }}
| caption3 = {{{map_caption|{{{mcaption|}}}}}}
| image4 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map2|}}} |size={{{map2_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map2_alt|}}} }}
| caption4 = {{{map2_caption|}}}

&lt;!-- ليبل: آسماني ۽ نيري رنگن جا شيڊ --&gt;
| labelstyle = background-color:#DDEBFA; background-image:linear-gradient(135deg,#F2F7FF 0%,#D5E6FA 100%); color:#234B82; font-weight:bold; padding:9px 8px; border-top:1px solid #FFFFFF; border-bottom:1px solid #B9CFE9; vertical-align:top; width:39%; text-shadow:1px 1px 0 #FFFFFF;

&lt;!-- معلومات: هلڪي واڱڻائي ۽ سفيد شيڊ --&gt;
| datastyle = background-color:#F7F5FF; background-image:linear-gradient(120deg,#FFFFFF 0%,#F0EDFC 100%); color:#28384E; padding:9px 8px; border-top:1px solid #FFFFFF; border-bottom:1px solid #D8DFF0; vertical-align:top;


| label1  = مخفف
| class1  = nickname
|  data1  = {{{abbreviation|}}}

| label2  = لقب
| class2  = nickname
|  data2  = {{{nickname|}}}

| label3 = تلفظ
|  data3 = {{#if:{{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce comment|}}} |&lt;!--        
--&gt;{{Unbulleted list|1={{{pronounce|}}}{{{Pronounce|}}}{{{Pronunciation|}}}{{{pronunciation|}}}{{{pronounce ref|}}} {{{pronounce comment|}}}&lt;!--        
--&gt;|2={{{pronounce 2|}}} }}}}

| label4  = نالي پٺيان
|  data4  = {{{named_after|}}}

| label5  = نعرو
| class5  = note
|  data5  = {{{motto|{{{organization_motto|{{{pledge|}}}}}}}}}

| label6  = اڳوڻو
|  data6  = {{{predecessor|}}}

| label7  = ضم ٿيو
|  data7  = {{{merged|}}}

| label8  = جانشين
|  data8  = {{{successor|}}}

| label9  = {{#if:{{{formation|}}} |تشڪيل |{{#if:{{{founded_date|{{{founded|}}}}}}|بنياد پيو|قائم ٿيو}} }}
| class9  = note
|  data9  = {{if empty |{{{formation|}}} |{{{established|}}} |{{{founded_date|{{{founded|}}}}}} }}

| label10  = باني{{#if:{{{founders|}}}|ان}}
|  data10  = {{#if:{{{founders|}}} |{{{founders}}} |{{{founder|}}} }}

| label11  = قيام جو هنڌ
|  data11  = {{{founding_location|}}}

| label12  = {{#if:{{{extinction|}}} |خاتمو |تحليل}}
|  data12  = {{#if:{{{extinction|}}} |{{{extinction}}} |{{{dissolved|}}} }}

| label13  = انضمام
|  data13  = {{{merger|}}}

| label14 = قسم
|  data14 = {{{type|{{{organization_type|{{{Non-profit_type|}}}}}}}}}

| label15 = {{longitem |{{#if:{{{vat_id|}}} |[[وي اي ٽي سڃاڻپ نمبر|VAT ID no.]] |[[ٽيڪس ڏيندڙ جي سڃاڻپ نمبر|Tax ID no.]]}} }}
|  data15 = {{#if:{{{vat_id|}}} |{{{vat_id}}} |{{{tax_id|}}} }}

| label16 = رجسٽريشن نمبر
|  data16 = {{{registration_id|}}}

| label17 = قانوني حيثيت
|  data17 = {{{status|}}}

| label18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |مرڪز |مقصد}}
|  data18 = {{#if:{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{focus|{{{foci|}}}}}} |{{{purpose|}}} }}

| label19 = {{longitem|پيشاور لقب}}
|  data19 = {{{professional_title|}}}

| label20 = صدر مقام
|  data20 = {{{headquarters|}}}

| label21 = جڳھ
| class21 = label
|  data21 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{location|}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{location2|}}}
}}

| label22 = جڳھون
| class22 = label
|  data22 = {{Unbulleted list
| 1 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 2 = {{{addnl_location|{{{additional_location|}}}}}}
| 3 = {{comma separated entries
| 1 = {{#if:{{{addnl_location_city2|}}}    |&lt;span class=&quot;locality&quot;&gt;{{{addnl_location_city2}}}&lt;/span&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{addnl_location_country2|}}} |&lt;span class=&quot;country-name&quot;&gt;{{{addnl_location_country2}}}&lt;/span&gt;}}
}}
| 4 = {{{addnl_location2|{{{additional_location2|}}}}}}
}}

| label23 = هم آهنگ
|  data23 = {{{coordinates|{{{coords|}}}}}}

| label24 = شروعات
|  data24 = {{{origins|}}}

| label25 = {{longitem |{{#if:{{{area_served|}}} |خدمت وارو علائقو |علائقو {{#if:{{{region_served|}}}|خدمت وارو}} }} }}
|  data25 = {{if empty |{{{area_served|}}} |{{{region_served|}}} |{{{region|}}} }}

| label26 = پيداوار{{#if:{{{products|}}}|ون}}
|  data26 = {{#if:{{{products|}}} |{{{products}}} |{{{product|}}} }}

| label27 = خدمتون
| class27 = note
|  data27 = {{{services|}}}

| label28 = طريقو{{#if:{{{methods|}}}|ن}}
|  data28 = {{#if:{{{methods|}}} |{{{methods}}} |{{{method|}}} }}

| label29 = ميدان{{#if:{{{fields|}}}|ن}}
|  data29 = {{#if:{{{fields|}}} |{{{fields}}} |{{{field|}}} }}

| label30 = {{longitem |ميمبر {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}}||شپ}} {{#if:{{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_members_year|{{{membership_year|}}}}}})}} }} }}
|  data30 = {{#if:{{{num_members|{{{members|}}}}}} |{{{num_members|{{{members}}}}}} |{{{membership|}}} }}

| label31 = {{longitem |سرڪاري ٻولي{{#if:{{{languages|}}}|ون}} }}
|  data31 = {{#if:{{{languages|}}} |{{{languages}}} |{{{language|}}} }}

| label32 = مالڪ{{#if:{{{owners|}}}|ان}}
|  data32 = {{#if:{{{owners|}}} |{{{owners}}} |{{{owner|}}} }}

| label33 = {{longitem|{{#if:{{{gen_sec|}}}|جنرل سيڪريٽري|سيڪريٽري جنرل}}}}
|  data33 = {{#if:{{{general|}}} |{{{general}}} |{{#if:{{{gen_sec|}}} |{{{gen_sec}}} |{{{sec_gen|}}} }}}}

| label34 = {{#if:{{{leader_title|}}} |{{longitem|{{{leader_title}}}}} |اڳواڻ}}
|  data34 = {{{leader_name|}}}

| label35 = {{longitem|{{{leader_title2}}}}}
|  data35 = {{#if:{{{leader_title2|}}} |{{{leader_name2|}}} }}

| label36 = {{longitem|{{{leader_title3}}}}}
|  data36 = {{#if:{{{leader_title3|}}} |{{{leader_name3|}}} }}

| label37 = {{longitem|{{{leader_title4}}}}}
|  data37 = {{#if:{{{leader_title4|}}} |{{{leader_name4|}}} }}

| label38 = {{longitem|[[ڊائريڪٽرن جو بورڊ|{{allow wrap|ڊائريڪٽرن جو بورڊ}}]]}}
|  data38 = {{{board_of_directors|}}}

| label39 = {{longitem|اهم ماڻهو}}
|  data39 = {{{key_people|}}}

| label40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{longitem|مکيه ادارو}} |اشاعت}}
|  data40 = {{#if:{{{main_organ|}}} |{{{main_organ}}} |{{{publication|}}} }}

| label41 = {{longitem|سنڀاليندڙ تنظيم}}
|  data41 = {{#if:{{{parent_organisation|}}} |{{{parent_organisation}}} |{{{parent_organization|}}} }}

| label42 = [[ذيلي ادارو|ذيلي ادارا]]
|  data42 = {{#if:{{{subsidiaries|}}} |{{{subsidiaries}}} |{{{subsid|}}} }}

| label43 = علحدگيون
|  data43 = {{{secessions|}}}

| label44 = لاڳاپا
|  data44 = {{{affiliations|}}}

| label45 = {{longitem |بجيٽ {{#if:{{{budget_year|}}} |{{nobold|({{{budget_year}}})}} }} }}
|  data45 = {{{budget|}}}

| label46 = {{longitem |آمدني {{#if:{{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}} |{{nobold|({{{revenue_year|{{{income_year|}}}}}})}} }} }}
|  data46 = {{{revenue|{{{income|}}}}}}

| label47 = رقم جي ورهاست
|  data47 = {{{disbursed|{{{disbursements|{{{disbursement|}}}}}}}}}

| label48 = خرچ {{#if:{{{expenses_year|}}} | {{nobold|({{{expenses_year}}})}} }}
|  data48 = {{{expenses|{{{spent|{{{expense|}}}}}}}}}

| label49 = [[مالي سرمايو|مالي سرمايو]] {{#if:{{{endowment_year|}}} | {{nobold|({{{endowment_year}}})}} }}
|  data49 = {{{endowment|}}}

| label50 = {{longitem |{{#if:{{{num_staff|}}}{{{staff|}}} |عملو |ملازم}} {{#if:{{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}} |{{nobold|({{{num_staff_year|{{{staff_year|{{{num_employees_year|{{{employees_year|}}}}}}}}}}}})}} }} }}
|  data50 = {{if empty |{{{num_staff|}}} |{{{staff|}}} |{{{num_employees|}}} |{{{employees|}}} }}

| label51 = {{longitem |رضاڪار {{#if:{{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}} |{{nobold|({{{num_volunteers_year|{{{volunteers_year|}}}}}})}} }} }}
|  data51 = {{#if:{{{num_volunteers|}}} |{{{num_volunteers}}} |{{{volunteers|}}} }}

| label52 = {{longitem |شاگرد {{#if:{{{students_year|}}} |{{nobold|({{{students_year|}}})}} }} }}
|  data52 = {{{students|}}}

| label53 = انعام
|  data53 = {{{awards|}}}

| label54 = ويب سائيٽ
|  data54 = {{{website|{{{homepage|}}}}}}

| label55 = نوٽس
|  data55 = {{{remarks|}}}

| label56 = {{longitem|اڳوڻو نالو}}
| class56 = nickname
|  data56 = {{if empty |{{{former name|}}} |{{{former_name|}}} |{{{former|}}} |{{{formerly|}}} }}

| belowstyle = border-top:#aaa 1px solid;
| below = {{{footnotes|}}}

}}&lt;!-- ٽريڪنگ زمرا:        
--&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي Infobox organization ۾ اڻڄاتل پيراميٽر استعمال ڪن ٿا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:Infobox organization]] ۾ اڻڄاتل پيراميٽر &quot;VALUE&quot; استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| abbreviation | additional_location | additional_location2 | addnl_location | addnl_location_city | addnl_location_city2 | addnl_location_country | addnl_location_country2 | addnl_location2 | affiliations | alt | area_served | awards | board_of_directors | bodystyle | budget | budget_year | caption | coordinates | coords | disbursed | disbursement | disbursements | dissolved | employees | employees_year | endowment | endowment_year | established | expense | expenses | expenses_year | extinction | field | fields | foci | focus | footnotes | formation | former | former name | former_name | formerly | founded | founded_date | founder | founders | founding_location | gen_sec | general | headquarters | homepage | image | image_alt | image_size | imagesize | income | income_year | key_people | language | languages | leader_name | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_title | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | location | location_city | location_city2 | location_country | location_country2 | location2 | logo | logo_alt | logo_caption | logo_size | main_organ | malt | map | map_alt | map_caption | map_size | map2 | map2_alt | map2_caption | map2_size | mcaption | members | membership | membership_year | merged | merger | method | methods | motto | msize | name | named_after | native name | native_name | native_name_lang | nickname | Non-profit_logo | Non-profit_name | Non-profit_type | num_employees | num_employees_year | num_members | num_members_year | num_staff | num_staff_year | num_volunteers | num_volunteers_year | organization_logo | organization_motto | organization_name | organization_type | origins | owner | owners | parent_organisation | parent_organization | pledge | predecessor | product | products | professional_title | pronounce | Pronounce | pronounce 2 | pronounce comment | pronounce ref | Pronunciation | pronunciation | publication | purpose | region | region_served | registration_id | remarks | revenue | revenue_year | sec_gen | secessions | services | size | spent | staff | staff_year | status | students | students_year | subsid | subsidiaries | successor | tax_id | type | vat_id | volunteers | volunteers_year | website }}&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9lq3kcjzjwdjzmnzrlmy1dos1q0c974</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عامل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17067</id>
    <revision>
      <id>422209</id>
      <parentid>344781</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29292" sha1="anqsx70ggf0novi73cw6ej3fxyytunr" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي هندن جي تاريخي سماجي ۽ پيشاور برادري، جيڪا انتظاميا، تعليم ۽ سرڪاري خدمتن سان وابسته رهي}}

{{Infobox ethnic group
| group = عامل
| native_name = سنڌي عامل، خدا آبادي عامل
| native_name_lang = sd
| image =
| caption =
| regions = [[سنڌ]] (تاريخي)، [[ڀارت]] ۽ ٻين ملڪن ۾ سنڌي برادريون
| languages = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religions = [[هندو ڌرم]]
| related_groups = [[لوهاڻا]]، [[ڀائيبند]]
}}

'''عامل''' (انگريزي: ''Amils'') سنڌي هندن جي هڪ تاريخي سماجي ۽ پيشاور برادري آهي، جيڪا خاص ڪري سنڌ جي انتظامي، تعليمي، عدالتي ۽ علمي زندگيءَ ۾ پنهنجي ڪردار سبب سڃاتي وڃي ٿي. [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن جي دور ۾ ڪيترائي عامل خاندان سرڪاري لکپڙهه، فارسي تحرير، منشيگيري، محصولن جي انتظام ۽ درٻاري معاملن سان وابسته هئا. 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انهن مان ڪيترن انگريزي تعليم حاصل ڪري جديد سرڪاري ملازمتن، قانون، تعليم، طب ۽ ٻين پيشن ۾ جاءِ پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;&gt;{{cite book
 |last=مرزا
 |first=قليچ بيگ
 |author-link=مرزا قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |edition=4
 |year=1999
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Falzon
 |first=Mark-Anthony
 |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000
 |trans-title=عالمي رابطا: سنڌي پرڏيهي برادري، 1860ع کان 2000ع
 |publisher=Brill
 |location=Leiden
 |year=2004
 |isbn=9789004140080
 |language=en
 |url=https://brill.com/display/title/11273
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر؛ سنڌي ادب جي لغت) ۾ عاملن کي سنڌي هندن جي اهڙي برادري ڄاڻايو آهي، جنهن جا فرد [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ سنڌ ۾ گهڻو ڪري سرڪاري ملازمتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=2
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ عاملن کي پنجاب کان سنڌ ۾ آيل هندو کترين سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي، جيڪي ڪلهوڙن ۽ ميرن جي دور ۾ سرڪاري لکپڙهه جو ڪم ڪندا هئا. سندس بيان موجب انهيءَ ڪم سبب کين «ديوان» ۽ «منشي» چيو ويندو هو ۽ سرڪاري خدمتن سان وابستگيءَ سبب «عامل» سڏجڻ لڳا. مرزا قليچ بيگ حيدرآباد، خدا آباد، سيوهڻ ۽ ٽلٽيءَ ۾ عاملن جي آبادڪاريءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
جديد سماجي تحقيق ۾ عاملن کي عام طور سنڌي هندو سماج جي لوهاڻا پسمنظر سان لاڳاپيل هڪ گروهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. تنهنڪري عاملن جي اصل نسل ۽ ذات بابت مختلف تاريخي بيانن کي هڪجهڙو ۽ قطعي نسب نامو سمجهڻ بدران سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ اشتقاق ==

لفظ '''عامل''' عربي لفظ «عمل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڪم ڪرڻ آهي. عربي ۽ فارسيءَ جي انتظامي اصطلاحن ۾ عامل اهڙي شخص کي چيو ويندو هو، جيڪو حڪومت طرفان انتظامي، مالياتي يا محصولن جي وصوليءَ جون ذميواريون انجام ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;OriginAmil&quot;&gt;{{cite web
 |last=Aggarwal
 |first=Saaz
 |title=Origin of the word Amil
 |website=The Amils of Sindh
 |url=https://saazaggarwal.com/amils/the-origin-of-the-amils/origin-of-the-word-amil/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
سنڌ ۾ هي اصطلاح اڳتي هلي انهن هندو خاندانن جي هڪ سماجي ۽ پيشاور سڃاڻپ بڻجي ويو، جن جا فرد سرڪاري انتظاميا ۽ لکپڙهه سان وابسته هئا.

=== ديوان ۽ منشي جا لقب ===

مرزا قليچ بيگ موجب عاملن کي سندن سرڪاري خدمتن سبب «ديوان» ۽ «منشي» سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
«ديوان» تاريخي طور حڪومتي مالياتي ۽ انتظامي عهدن سان لاڳاپيل لقب هو، جڏهن ته «منشي» لکپڙهه، حساب ڪتاب ۽ سرڪاري دستاويزن جي تياريءَ ۾ مهارت رکندڙ شخص لاءِ استعمال ٿيندو هو.
اهي لقب صرف عامل برادريءَ لاءِ مخصوص نه هئا، پر سنڌ جي مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن جا ماڻهو پڻ انهن عهدن تي ڪم ڪندا هئا.

== اصل نسل ۽ تاريخي روايتون ==

=== کتري ۽ لوهاڻا نسبت ===

عاملن جي اصل بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.
مرزا قليچ بيگ عاملن کي «هندو کتري» ڄاڻائي ٿو، جيڪي سندس بيان موجب پنجاب کان سنڌ ۾ آيا ۽ ڪلهوڙن ۽ ميرن جي حڪومتن ۾ ملازم ٿيا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
ٻئي طرف، جديد بشرياتي تحقيق ۾ عاملن ۽ ڀائيبندن کي سنڌي هندو سماج جي تاريخي سماجي ۽ پيشاور گروهن طور بيان ڪيو ويو آهي. مارڪ اينٿني فالزن پنهنجي ڪتاب ''Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000'' ۾ سنڌي هندن جي سماجي گروهن، سندن پيشاور فرقن ۽ لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح کتري ۽ لوهاڻا نسبت بابت بيانن کي مختلف تاريخي روايتن ۽ سماجي درجابندين جي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي. ڪنهن هڪ بيان کي سمورن عامل خاندانن جي قطعي نسلي اصليت قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نسب نامي ۽ تاريخي تحقيق جي ضرورت آهي.

=== سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ===

عامل خاندانن جي شروعاتي آبادڪاريءَ بابت روايتن ۾ پنجاب، ملتان، اُچ ۽ ٻين پاڙيسري علائقن کان سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ملي ٿو.
ساز اگروال جي ڪتاب ''The Amils of Sindh'' جي تعارف موجب عاملن جي شروعاتي خاندانن مان ڪجهه سترهين صديءَ دوران معاشي ضرورتن، سياسي حالتن ۽ قدرتي آفتن سبب سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aggarwal
 |first=Saaz
 |title=The Amils of Sindh: A Narrative History of a Remarkable Community
 |trans-title=سنڌ جا عامل: هڪ نمايان برادريءَ جي تاريخ
 |publisher=Black-and-White Fountain
 |year=2019
 |language=en
 |url=https://saazaggarwal.com/product/the-amils-of-sindh/
}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته عاملن جي تاريخ کي رڳو ڪلهوڙا دور جي سرڪاري ملازمتن تائين محدود ڪرڻ مناسب نه آهي، جيتوڻيڪ انهيءَ دور ۾ سندن انتظامي سڃاڻپ وڌيڪ نمايان ٿي.

== سنڌ ۾ تاريخي آبادڪاري ==

=== خدا آباد ===

[[خدا آباد]] ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم انتظامي مرڪز هو. عاملن جي هڪ مشهور شاخ «خدا آبادي عامل» جي نالي سان سڃاتي وئي.
برادريءَ جي تاريخي روايتن موجب ڪجهه عامل خاندان [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] جي انتظاميا سان وابسته هئا. انهن خاندانن مان ڪي اڳتي هلي حيدرآباد منتقل ٿيا ۽ ٽالپر حڪمرانن جي دور ۾ پڻ سرڪاري خدمتون انجام ڏنائون.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;&gt;{{cite news
 |last=Bhavnani
 |first=Nandita
 |title=Non-fiction: The Story of Sindh's Amils
 |trans-title=سنڌ جي عاملن جي تاريخ
 |newspaper=Dawn
 |date=2019-09-15
 |url=https://www.dawn.com/news/1505202
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== حيدرآباد ===

[[فائل:Hyderabad1800s.jpg|thumb|260px|اڻويهين صديءَ ۾ حيدرآباد، سنڌ، جو تاريخي منظر. حيدرآباد عامل خاندانن جي انتظامي، تعليمي ۽ سماجي زندگيءَ جو اهم مرڪز رهيو.]]
[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] عاملن جي تاريخي آبادڪاريءَ جو هڪ نمايان مرڪز هو. مرزا قليچ بيگ موجب حيدرآباد جا گهڻا عامل اصل ۾ خدا آباد جا رهواسي هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
حيدرآباد جي قيام ۽ انتظامي ترقيءَ سان ڪيترن عامل خاندانن جو تعلق شهر جي سرڪاري ۽ علمي زندگيءَ سان قائم ٿيو.
برادريءَ جي تاريخي روايتن ۾ آڏواڻي، گدواڻي ۽ واڌواڻي خاندانن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن خاندانن جي بزرگن بابت روايتون حيدرآباد جي آبادڪاريءَ ۽ انتظامي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AmilsCommunity&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Amils
 |website=Sindhis.org
 |url=https://www.sindhis.org/html/the_amils.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
انهن روايتن ۾ بيان ڪيل شخصيتن جي مخصوص انتظامي عهدن ۽ ڪارنامن جي تصديق لاءِ همعصر تاريخي دستاويزن سان تقابل ضروري آهي.

=== سيوهڻ ===

[[سيوهڻ]] پڻ عاملن جي تاريخي آبادڪاريءَ جو مرڪز هو.
مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سيوهڻ جي عاملن جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته انهن مان گهڻا «لالا» هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
هن بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته عامل برادريءَ جي آبادڪاري رڳو سنڌ جي وڏن انتظامي مرڪزن تائين محدود نه هئي، پر سيوهڻ جهڙن پراڻن شهرن ۾ پڻ موجود هئي.
«لالا» لفظ جي هتي استعمال ٿيل خانداني يا سماجي معنيٰ جي وڌيڪ وضاحت لاءِ سيوهڻ جي مقامي تاريخ ۽ نسب نامن جو مطالعو ضروري آهي.

=== ٽلٽي ===

مرزا قليچ بيگ [[ٽلٽي]] ۾ پڻ عاملن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
ٽلٽي سنڌ جي تاريخي وسندين مان هڪ آهي. اتي عاملن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر سنڌ جي ننڍن شهرن ۽ وسندين ۾ تعليم يافته هندو خاندانن جي موجودگيءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي فراهم ڪري ٿو.

=== ڪراچي ===

برطانوي دور ۾ [[ڪراچي]] سنڌ جو اهم بندرگاهه ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. شهر ۾ سرڪاري ادارن، عدالتن ۽ جديد تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان تعليم يافته سنڌي هندن لاءِ نوان پيشاور موقعا پيدا ٿيا.
عامل خاندانن جا فرد پڻ ڪراچيءَ جي انتظامي، قانوني ۽ تعليمي زندگيءَ سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ عامل ==

[[ڪلهوڙا خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جي سرڪاري لکپڙهه ۽ انتظامي معاملن ۾ فارسي ٻوليءَ کي اهميت حاصل هئي.
عامل خاندانن جا تعليم يافته فرد فارسي تحرير، سرڪاري فرمانن جي تياري، محصولن جي حساب ڪتاب ۽ حڪومتي معاملن ۾ ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
انهن خدمتن جي نتيجي ۾ عاملن جي سڃاڻپ هڪ انتظامي ۽ تعليم يافته سماجي گروهه طور مضبوط ٿي.

=== ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو دور ===

ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور سان خدا آبادي عاملن جي تاريخي روايتن جو خاص تعلق آهي.
ننديتا ڀاوناڻيءَ موجب عاملن جي ڪجهه خانداني روايتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته خدا آبادي عامل پهرين ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي درٻار ۾ وزيرن ۽ عملدارن طور ڪم ڪندا هئا ۽ بعد ۾ حيدرآباد منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
هيءَ روايت عامل خاندانن جي اجتماعي تاريخ جو حصو آهي، پر ان کي هر خاندان جي هڪجهڙي تاريخ طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== ٽالپر دور ۾ عامل ==

1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿيڻ کان پوءِ پڻ عامل خاندانن جا ڪيترائي فرد سرڪاري ملازمتن ۾ برقرار رهيا.
ٽالپر ميرن جي انتظاميا ۾ عامل منشي، ديوان، محصولن جا عملدار ۽ حڪومتي لکپڙهه سان لاڳاپيل اهلڪار طور ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
فارسي ٻوليءَ جي ڄاڻ، حساب ڪتاب جي مهارت ۽ اڳوڻي انتظامي تجربي سبب انهن مان ڪجهه خاندانن کي حڪومتي نظام ۾ اهميت حاصل هئي.

=== ديوان گدومل ===

مرزا قليچ بيگ عاملن جي ذڪر ۾ ديوان گدومل کي هڪ مشهور شخصيت طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
[[ديوان گدومل]] جو نالو سنڌ جي عامل خاندانن جي تاريخي روايتن ۾ اهميت رکي ٿو. کيس بعد واري سماجي سڌارڪ [[ديوان ديارام گدومل]] سان هڪ ئي شخص سمجهڻ درست نه آهي.

== برطانوي دور ۾ عامل ==

=== انتظامي نظام ۾ تبديليون ===

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي، قانوني ۽ تعليمي نظام ۾ تبديليون آيون.
فارسيءَ جي اڳوڻي انتظامي اهميت گهٽجڻ ۽ انگريزي تعليم جي وڌندڙ ضرورت سبب عامل خاندانن جي ڪيترن فردن جديد تعليم حاصل ڪئي.
هنن پنهنجي اڳوڻي سرڪاري تجربي ۽ تعليمي پسمنظر جي مدد سان برطانوي انتظاميا، عدليه، تعليم ۽ ٻين جديد پيشن ۾ جاءِ پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

=== سرڪاري ملازمتون ===

برطانوي دور ۾ عاملن جا ڪيترائي فرد هيٺين شعبن ۾ ڪم ڪندا هئا:

* سرڪاري انتظاميا ۽ سول سروس؛
* عدالتون ۽ قانوني خدمتون؛
* ماليات ۽ محصولن جا کاتا؛
* تعليم ۽ تدريسي ادارا؛
* طب ۽ انجنيئرنگ؛
* ادب، صحافت ۽ سماجي سڌارا.

ننديتا ڀاوناڻيءَ موجب عاملن جي تاريخي پيشاور سڃاڻپ ۾ سرڪاري عملدارن سان گڏ وڪيل، ڊاڪٽر، انجنيئر، اديب ۽ استاد پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
انهيءَ ڪري عاملن کي رڳو ڪلارڪن يا سرڪاري منشنين تائين محدود ڪرڻ سندن وسيع پيشاور تاريخ جي مڪمل عڪاسي نٿو ڪري.

=== انگريزي تعليم ===

اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ جديد تعليم جي واڌ عامل خاندانن لاءِ نوان موقعا پيدا ڪيا.
تعليم جي مدد سان ڪيترائي عامل اعليٰ سرڪاري عهدن، عدالتي خدمتن ۽ علمي پيشن تائين پهتا. ڪجهه خاندانن ۾ تعليم سماجي ترقيءَ ۽ معاشي استحڪام جو اهم ذريعو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;
برطانوي دور ۾ عاملن جي تعليم ڏانهن لاڙي کي سنڌ جي شهري وچولي ۽ اعليٰ وچولي طبقن جي ارتقا سان پڻ ڳنڍي سگهجي ٿو.

== سماجي ۽ ثقافتي زندگي ==

=== عامل ۽ ڀائيبند ===

سنڌي هندو سماج ۾ عامل ۽ [[ڀائيبند]] ٻه نمايان تاريخي سماجي ۽ پيشاور گروهه هئا.
عاملن جي روايتي سڃاڻپ سرڪاري ملازمت، تعليم ۽ علمي پيشن سان وابسته هئي، جڏهن ته ڀائيبند گهڻو ڪري واپار ۽ تجارتي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;
بهرحال، هيءَ ورهاست مڪمل يا اڻبدلندڙ نه هئي. عاملن مان ڪيترائي فرد واپار سان پڻ لاڳاپيل هئا ۽ ڀائيبند خاندانن ۾ به تعليم يافته پيشاور ماڻهو موجود هئا.

=== مذهبي روايتون ===

عاملن جو بنيادي مذهبي تعلق [[هندو ڌرم]] سان هو، پر سندن سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي سنڌ جي مقامي مذهبي روايتن جو پڻ اثر هو.
سنڌي هندن جي ٻين گروهن وانگر ڪجهه عامل خاندانن ۾ سنتن، صوفي بزرگن ۽ روحاني شخصيتن سان عقيدت موجود هئي.
ننديتا ڀاوناڻيءَ جي تبصري موجب ڪجهه عامل خاندان حيدرآباد جي صوفي بزرگن، سائين قطب شاهه ۽ سائين نصير فقير جلالاڻيءَ سان عقيدت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
اهڙي مذهبي وابستگي سنڌ جي تاريخي ثقافتي ماحول ۾ مختلف برادرين جي روحاني رابطن جو مثال آهي.

=== سماجي حيثيت ===

سرڪاري ملازمتن، تعليم ۽ انتظامي تجربي سبب عامل خاندانن جي هڪ حصي کي سنڌ جي شهري سماج ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.
بهرحال، عامل برادريءَ جي اندر معاشي، تعليمي ۽ خانداني حالتون هڪجهڙيون نه هيون. سمورن عامل خاندانن کي مالدار يا اعليٰ حڪومتي طبقي سان تعلق رکندڙ سمجهڻ تاريخي طور درست نه ٿيندو.

== تعليم ۽ سماجي سڌارا ==

اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عامل خاندانن مان ڪيترائي تعليمدان، قانوندان، اديب ۽ سماجي سڌارڪ سامهون آيا.
انهن سنڌ ۾ جديد تعليم، عورتن جي تعليم، سماجي ڀلائيءَ ۽ خيراتي ادارن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

=== ديوان ديارام گدومل ===

[[ديوان ديارام گدومل]] سنڌ جي مشهور قانوندانن، سماجي سڌارڪن ۽ تعليمي شخصيتن مان هو.
سندس خدمتن جو تعلق تعليم، سماجي ڀلائيءَ، عورتن جي بهتريءَ ۽ خيراتي سرگرمين سان هو.
سندس شخصيت سنڌ جي انهيءَ تعليم يافته شهري ماحول جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ عامل خاندانن جا ڪيترائي فرد علمي ۽ سماجي ڪمن ۾ سرگرم هئا.

== 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ==

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي سبب سنڌ جي ڪيترن هندو خاندانن ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. عامل برادريءَ جا پڻ ڪيترائي خاندان سنڌ ڇڏي مختلف ڀارتي شهرن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
لڏپلاڻ سبب ڪيترن خاندانن کي پنهنجون ملڪيتون، ملازمتون ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا.
نئين ملڪ ۾ آباد ٿيڻ کان پوءِ عامل خاندانن پنهنجي تعليم، پيشاور صلاحيتن ۽ سماجي رابطن جي مدد سان معاشي ۽ سماجي زندگي نئين سر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;

=== خدا آبادي عامل پنچائت ===

ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل عاملن جي اهم ادارن مان هڪ '''خدا آبادي عامل پنچائت''' هئي.
هيءَ تنظيم بمبئي، موجوده [[ممبئي]]، منتقل ٿي ۽ اتي پنهنجي تنظيمي سرگرمين کي جاري رکيائين.
ننديتا ڀاوناڻيءَ موجب خدا آبادي عامل پنچائت انهن سنڌي ادارن مان هئي، جيڪي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ نئين سر قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

=== پرڏيهي سنڌي برادريون ===

ورهاڱي کان پوءِ عامل خاندانن جي آبادڪاري رڳو ڀارت تائين محدود نه رهي.
ڪيترائي خاندان اڳتي هلي دنيا جي ٻين ملڪن ۾ پڻ آباد ٿيا. انهن نون سماجي ماحولن ۾ خانداني لاڳاپن، تعليم، شاديءَ جي روايتن ۽ برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

== عاملن بابت تاريخي ۽ جديد تحقيق ==

=== مرزا قليچ بيگ ===

مرزا قليچ بيگ جو ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' عاملن بابت سنڌي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ آهي.
هن عاملن جي کتري نسبت، پنجاب کان سنڌ ڏانهن آمد، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ سرڪاري خدمتن، ديوان ۽ منشي لقبن ۽ حيدرآباد، خدا آباد، سيوهڻ ۽ ٽلٽيءَ ۾ آبادڪاريءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;

=== موتي لال جوتواڻي ===

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ عاملن جي مختصر تعريف ڪندي سندن سرڪاري ملازمتن سان تاريخي وابستگيءَ کي نمايان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مارڪ اينٿني فالزن ===

مارڪ اينٿني فالزن پنهنجي ڪتاب ''Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000'' ۾ سنڌي هندن جي سماجي گروهن، لڏپلاڻ، خانداني لاڳاپن ۽ پيشاور سڃاڻپ جو بشرياتي مطالعو ڪيو آهي.
هي ڪتاب 2004ع ۾ برل، ليڊن، طرفان شايع ٿيو ۽ سنڌي پرڏيهي برادرين بابت جديد علمي تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

=== ساز اگروال ===

2019ع ۾ ساز اگروال جو ڪتاب ''The Amils of Sindh: A Narrative History of a Remarkable Community'' شايع ٿيو.
هي ڪتاب خدا آبادي عامل پنچائت جي سهڪار سان تيار ڪيو ويو ۽ ان ۾ عامل خاندانن جي زباني تاريخن، يادگيرين، خانداني پسمنظر، تعليم ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي تجربن کي گڏ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;

=== ننديتا ڀاوناڻي ===

15 سيپٽمبر 2019ع تي ننديتا ڀاوناڻيءَ اخبار ''ڊان'' ۾ ساز اگروال جي ڪتاب جو تفصيلي جائزو شايع ڪيو.
هن تبصري ۾ عاملن جي پيشاور تاريخ، خدا آباد ۽ حيدرآباد سان تعلق، ورهاڱي کان پوءِ لڏپلاڻ ۽ خدا آبادي عامل پنچائت جي سرگرمين جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

== تاريخي دورن موجب عاملن جون سرگرميون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تاريخي دور
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | اهم سرگرميون
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تاريخي خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ڪلهوڙا دور
| فارسي لکپڙهه، منشيگيري، ماليات ۽ سرڪاري انتظام
| خدا آباد ۽ ٻين انتظامي مرڪزن ۾ خدمتون
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ٽالپر دور
| ديواني خدمتون، درٻاري لکپڙهه، ماليات ۽ انتظاميا
| ميرن جي حڪومت ۾ پيشاور تسلسل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | برطانوي دور (1843ع–1947ع)
| سول سروس، عدليه، تعليم، طب، قانون ۽ سماجي سڌارا
| انگريزي تعليم ۽ جديد پيشن ڏانهن منتقلي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ورهاڱي کان پوءِ
| تعليم، قانون، انتظاميا، ڪاروبار ۽ ٻين پيشن ۾ خدمتون
| ڀارت ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ۽ نئين آبادڪاري
|}

== تاريخي اهميت ==

عامل برادريءَ جي تاريخ سنڌ جي انتظامي، تعليمي ۽ سماجي تبديليءَ سان ڳنڍيل آهي.
ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ فارسي تعليم ۽ سرڪاري خدمتن کان وٺي برطانوي دور ۾ انگريزي تعليم ۽ جديد پيشن تائين، عاملن جي تاريخ سنڌ جي بدلجندڙ حڪومتي ۽ شهري نظام جو هڪ مثال پيش ڪري ٿي.
مرزا قليچ بيگ جا بيان عاملن جي پراڻي آبادڪاريءَ بابت مقامي تاريخي معلومات فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته جديد بشرياتي ۽ سماجي تحقيق سندن پيشاور سڃاڻپ، لڏپلاڻ ۽ برادريءَ جي تبديليءَ کي وڌيڪ وسيع پسمنظر ۾ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي هندو]]
* [[لوهاڻا]]
* [[کتري]]
* [[ڀائيبند]]
* [[خدا آباد]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سيوهڻ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[ديوان ديارام گدومل]]
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=مرزا
 |first=قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |edition=4
 |year=1999
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Falzon
 |first=Mark-Anthony
 |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000
 |publisher=Brill
 |location=Leiden
 |year=2004
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Aggarwal
 |first=Saaz
 |title=The Amils of Sindh: A Narrative History of a Remarkable Community
 |publisher=Black-and-White Fountain
 |year=2019
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://saazaggarwal.com/product/the-amils-of-sindh/ سنڌ جي عاملن بابت ساز اگروال جو ڪتاب]
* [https://www.dawn.com/news/1505202 سنڌ جي عاملن جي تاريخ بابت ننديتا ڀاوناڻيءَ جو تبصرو]
* [https://brill.com/display/title/11273 مارڪ اينٿني فالزن جو ڪتاب: سنڌي پرڏيهي برادري]
* [https://saazaggarwal.com/amils/the-origin-of-the-amils/origin-of-the-word-amil/ عامل لفظ جي اصل بابت تحقيق]
* [https://www.sindhis.org/html/the_amils.html سنڌي عاملن بابت تاريخي روايتون]

[[زمرو:سنڌي هندو]]
[[زمرو:سنڌ جون برادريون]]
[[زمرو:سنڌ جي سماجي تاريخ]]
[[زمرو:لوهاڻا]]
[[زمرو:هندستان ۾ سنڌي]]</text>
      <sha1>anqsx70ggf0novi73cw6ej3fxyytunr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422210</id>
      <parentid>422209</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:38:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29292" sha1="m8z343at1ppwb6hezrsaka9btisk47w" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي هندن جي تاريخي سماجي ۽ پيشاور برادري، جيڪا انتظاميا، تعليم ۽ سرڪاري خدمتن سان وابسته رهي}}

{{Infobox ethnic group
| group = عامل
| native_name = سنڌي عامل، خدا آبادي عامل
| native_name_lang = sd
| image =
| caption =
| regions = [[سنڌ]] (تاريخي)، [[ڀارت]] ۽ ٻين ملڪن ۾ سنڌي برادريون
| languages = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]] ۽ ٻيون علائقائي ٻوليون
| religions = [[هندو ڌرم]]
| related_groups = [[لوهاڻا]]، [[ڀائيبند]]
}}

'''عامل''' (انگريزي: ''Amils'') سنڌي هندن جي هڪ تاريخي سماجي ۽ پيشاور برادري آهي، جيڪا خاص ڪري سنڌ جي انتظامي، تعليمي، عدالتي ۽ علمي زندگيءَ ۾ پنهنجي ڪردار سبب سڃاتي وڃي ٿي. [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن جي دور ۾ ڪيترائي عامل خاندان سرڪاري لکپڙهه، فارسي تحرير، منشيگيري، محصولن جي انتظام ۽ درٻاري معاملن سان وابسته هئا. 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انهن مان ڪيترن انگريزي تعليم حاصل ڪري جديد سرڪاري ملازمتن، قانون، تعليم، طب ۽ ٻين پيشن ۾ جاءِ پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;&gt;{{cite book
 |last=مرزا
 |first=قليچ بيگ
 |author-link=مرزا قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |edition=4
 |year=1999
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;&gt;{{cite book
 |last=Falzon
 |first=Mark-Anthony
 |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000
 |trans-title=عالمي رابطا: سنڌي پرڏيهي برادري، 1860ع کان 2000ع
 |publisher=Brill
 |location=Leiden
 |year=2004
 |isbn=9789004140080
 |language=en
 |url=https://brill.com/display/title/11273
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر؛ سنڌي ادب جي لغت) ۾ عاملن کي سنڌي هندن جي اهڙي برادري ڄاڻايو آهي، جنهن جا فرد [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ سنڌ ۾ گهڻو ڪري سرڪاري ملازمتن سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=2
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ عاملن کي پنجاب کان سنڌ ۾ آيل هندو کترين سان لاڳاپيل ڄاڻايو آهي، جيڪي ڪلهوڙن ۽ ميرن جي دور ۾ سرڪاري لکپڙهه جو ڪم ڪندا هئا. سندس بيان موجب انهيءَ ڪم سبب کين «ديوان» ۽ «منشي» چيو ويندو هو ۽ سرڪاري خدمتن سان وابستگيءَ سبب «عامل» سڏجڻ لڳا. مرزا قليچ بيگ حيدرآباد، خدا آباد، سيوهڻ ۽ ٽلٽيءَ ۾ عاملن جي آبادڪاريءَ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
جديد سماجي تحقيق ۾ عاملن کي عام طور سنڌي هندو سماج جي لوهاڻا پسمنظر سان لاڳاپيل هڪ گروهه طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي. تنهنڪري عاملن جي اصل نسل ۽ ذات بابت مختلف تاريخي بيانن کي هڪجهڙو ۽ قطعي نسب نامو سمجهڻ بدران سندن ماخذن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ اشتقاق ==

لفظ '''عامل''' عربي لفظ «عمل» مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ڪم ڪرڻ آهي. عربي ۽ فارسيءَ جي انتظامي اصطلاحن ۾ عامل اهڙي شخص کي چيو ويندو هو، جيڪو حڪومت طرفان انتظامي، مالياتي يا محصولن جي وصوليءَ جون ذميواريون انجام ڏيندو هو.&lt;ref name=&quot;OriginAmil&quot;&gt;{{cite web
 |last=Aggarwal
 |first=Saaz
 |title=Origin of the word Amil
 |website=The Amils of Sindh
 |url=https://saazaggarwal.com/amils/the-origin-of-the-amils/origin-of-the-word-amil/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
سنڌ ۾ هي اصطلاح اڳتي هلي انهن هندو خاندانن جي هڪ سماجي ۽ پيشاور سڃاڻپ بڻجي ويو، جن جا فرد سرڪاري انتظاميا ۽ لکپڙهه سان وابسته هئا.

=== ديوان ۽ منشي جا لقب ===

مرزا قليچ بيگ موجب عاملن کي سندن سرڪاري خدمتن سبب «ديوان» ۽ «منشي» سڏيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
«ديوان» تاريخي طور حڪومتي مالياتي ۽ انتظامي عهدن سان لاڳاپيل لقب هو، جڏهن ته «منشي» لکپڙهه، حساب ڪتاب ۽ سرڪاري دستاويزن جي تياريءَ ۾ مهارت رکندڙ شخص لاءِ استعمال ٿيندو هو.
اهي لقب صرف عامل برادريءَ لاءِ مخصوص نه هئا، پر سنڌ جي مختلف مذهبي ۽ سماجي گروهن جا ماڻهو پڻ انهن عهدن تي ڪم ڪندا هئا.

== اصل نسل ۽ تاريخي روايتون ==

=== کتري ۽ لوهاڻا نسبت ===

عاملن جي اصل بابت تاريخي ماخذن ۾ مختلف بيان ملن ٿا.
مرزا قليچ بيگ عاملن کي «هندو کتري» ڄاڻائي ٿو، جيڪي سندس بيان موجب پنجاب کان سنڌ ۾ آيا ۽ ڪلهوڙن ۽ ميرن جي حڪومتن ۾ ملازم ٿيا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
ٻئي طرف، جديد بشرياتي تحقيق ۾ عاملن ۽ ڀائيبندن کي سنڌي هندو سماج جي تاريخي سماجي ۽ پيشاور گروهن طور بيان ڪيو ويو آهي. مارڪ اينٿني فالزن پنهنجي ڪتاب ''Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000'' ۾ سنڌي هندن جي سماجي گروهن، سندن پيشاور فرقن ۽ لڏپلاڻ کان پوءِ جي زندگيءَ جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح کتري ۽ لوهاڻا نسبت بابت بيانن کي مختلف تاريخي روايتن ۽ سماجي درجابندين جي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي. ڪنهن هڪ بيان کي سمورن عامل خاندانن جي قطعي نسلي اصليت قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ نسب نامي ۽ تاريخي تحقيق جي ضرورت آهي.

=== سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ ===

عامل خاندانن جي شروعاتي آبادڪاريءَ بابت روايتن ۾ پنجاب، ملتان، اُچ ۽ ٻين پاڙيسري علائقن کان سنڌ ڏانهن لڏپلاڻ جو ذڪر ملي ٿو.
ساز اگروال جي ڪتاب ''The Amils of Sindh'' جي تعارف موجب عاملن جي شروعاتي خاندانن مان ڪجهه سترهين صديءَ دوران معاشي ضرورتن، سياسي حالتن ۽ قدرتي آفتن سبب سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;&gt;{{cite book
 |last=Aggarwal
 |first=Saaz
 |title=The Amils of Sindh: A Narrative History of a Remarkable Community
 |trans-title=سنڌ جا عامل: هڪ نمايان برادريءَ جي تاريخ
 |publisher=Black-and-White Fountain
 |year=2019
 |language=en
 |url=https://saazaggarwal.com/product/the-amils-of-sindh/
}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته عاملن جي تاريخ کي رڳو ڪلهوڙا دور جي سرڪاري ملازمتن تائين محدود ڪرڻ مناسب نه آهي، جيتوڻيڪ انهيءَ دور ۾ سندن انتظامي سڃاڻپ وڌيڪ نمايان ٿي.

== سنڌ ۾ تاريخي آبادڪاري ==

=== خدا آباد ===

[[خدا آباد]] ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جو هڪ اهم انتظامي مرڪز هو. عاملن جي هڪ مشهور شاخ «خدا آبادي عامل» جي نالي سان سڃاتي وئي.
برادريءَ جي تاريخي روايتن موجب ڪجهه عامل خاندان [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو|ميان غلام شاهه ڪلهوڙي]] جي انتظاميا سان وابسته هئا. انهن خاندانن مان ڪي اڳتي هلي حيدرآباد منتقل ٿيا ۽ ٽالپر حڪمرانن جي دور ۾ پڻ سرڪاري خدمتون انجام ڏنائون.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;&gt;{{cite news
 |last=Bhavnani
 |first=Nandita
 |title=Non-fiction: The Story of Sindh's Amils
 |trans-title=سنڌ جي عاملن جي تاريخ
 |newspaper=Dawn
 |date=2019-09-15
 |url=https://www.dawn.com/news/1505202
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== حيدرآباد ===

[[فائل:Hyderabad1800s.jpg|thumb|260px|اڻويهين صديءَ ۾ حيدرآباد، سنڌ، جو تاريخي منظر. حيدرآباد عامل خاندانن جي انتظامي، تعليمي ۽ سماجي زندگيءَ جو اهم مرڪز رهيو.]]
[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] عاملن جي تاريخي آبادڪاريءَ جو هڪ نمايان مرڪز هو. مرزا قليچ بيگ موجب حيدرآباد جا گهڻا عامل اصل ۾ خدا آباد جا رهواسي هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
حيدرآباد جي قيام ۽ انتظامي ترقيءَ سان ڪيترن عامل خاندانن جو تعلق شهر جي سرڪاري ۽ علمي زندگيءَ سان قائم ٿيو.
برادريءَ جي تاريخي روايتن ۾ آڏواڻي، گدواڻي ۽ واڌواڻي خاندانن جا نالا پڻ ملن ٿا. انهن خاندانن جي بزرگن بابت روايتون حيدرآباد جي آبادڪاريءَ ۽ انتظامي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;AmilsCommunity&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Amils
 |website=Sindhis.org
 |url=https://www.sindhis.org/html/the_amils.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
انهن روايتن ۾ بيان ڪيل شخصيتن جي مخصوص انتظامي عهدن ۽ ڪارنامن جي تصديق لاءِ همعصر تاريخي دستاويزن سان تقابل ضروري آهي.

=== سيوهڻ ===

[[سيوهڻ]] پڻ عاملن جي تاريخي آبادڪاريءَ جو مرڪز هو.
مرزا قليچ بيگ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' ۾ سيوهڻ جي عاملن جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته انهن مان گهڻا «لالا» هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
هن بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته عامل برادريءَ جي آبادڪاري رڳو سنڌ جي وڏن انتظامي مرڪزن تائين محدود نه هئي، پر سيوهڻ جهڙن پراڻن شهرن ۾ پڻ موجود هئي.
«لالا» لفظ جي هتي استعمال ٿيل خانداني يا سماجي معنيٰ جي وڌيڪ وضاحت لاءِ سيوهڻ جي مقامي تاريخ ۽ نسب نامن جو مطالعو ضروري آهي.

=== ٽلٽي ===

مرزا قليچ بيگ [[ٽلٽي]] ۾ پڻ عاملن جي موجودگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
ٽلٽي سنڌ جي تاريخي وسندين مان هڪ آهي. اتي عاملن جي آبادڪاريءَ جو ذڪر سنڌ جي ننڍن شهرن ۽ وسندين ۾ تعليم يافته هندو خاندانن جي موجودگيءَ بابت هڪ تاريخي شاهدي فراهم ڪري ٿو.

=== ڪراچي ===

برطانوي دور ۾ [[ڪراچي]] سنڌ جو اهم بندرگاهه ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. شهر ۾ سرڪاري ادارن، عدالتن ۽ جديد تعليمي ادارن جي ترقيءَ سان تعليم يافته سنڌي هندن لاءِ نوان پيشاور موقعا پيدا ٿيا.
عامل خاندانن جا فرد پڻ ڪراچيءَ جي انتظامي، قانوني ۽ تعليمي زندگيءَ سان وابسته ٿيا.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

== ڪلهوڙا دور ۾ عامل ==

[[ڪلھوڙا خاندان]] جي حڪمرانيءَ دوران سنڌ جي سرڪاري لکپڙهه ۽ انتظامي معاملن ۾ فارسي ٻوليءَ کي اهميت حاصل هئي.
عامل خاندانن جا تعليم يافته فرد فارسي تحرير، سرڪاري فرمانن جي تياري، محصولن جي حساب ڪتاب ۽ حڪومتي معاملن ۾ ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
انهن خدمتن جي نتيجي ۾ عاملن جي سڃاڻپ هڪ انتظامي ۽ تعليم يافته سماجي گروهه طور مضبوط ٿي.

=== ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جو دور ===

ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي دور سان خدا آبادي عاملن جي تاريخي روايتن جو خاص تعلق آهي.
ننديتا ڀاوناڻيءَ موجب عاملن جي ڪجهه خانداني روايتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته خدا آبادي عامل پهرين ميان غلام شاهه ڪلهوڙي جي درٻار ۾ وزيرن ۽ عملدارن طور ڪم ڪندا هئا ۽ بعد ۾ حيدرآباد منتقل ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
هيءَ روايت عامل خاندانن جي اجتماعي تاريخ جو حصو آهي، پر ان کي هر خاندان جي هڪجهڙي تاريخ طور پيش ڪرڻ مناسب نه ٿيندو.

== ٽالپر دور ۾ عامل ==

1783ع ۾ [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿيڻ کان پوءِ پڻ عامل خاندانن جا ڪيترائي فرد سرڪاري ملازمتن ۾ برقرار رهيا.
ٽالپر ميرن جي انتظاميا ۾ عامل منشي، ديوان، محصولن جا عملدار ۽ حڪومتي لکپڙهه سان لاڳاپيل اهلڪار طور ڪم ڪندا هئا.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
فارسي ٻوليءَ جي ڄاڻ، حساب ڪتاب جي مهارت ۽ اڳوڻي انتظامي تجربي سبب انهن مان ڪجهه خاندانن کي حڪومتي نظام ۾ اهميت حاصل هئي.

=== ديوان گدومل ===

مرزا قليچ بيگ عاملن جي ذڪر ۾ ديوان گدومل کي هڪ مشهور شخصيت طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;
[[ديوان گدومل]] جو نالو سنڌ جي عامل خاندانن جي تاريخي روايتن ۾ اهميت رکي ٿو. کيس بعد واري سماجي سڌارڪ [[ديوان ديارام گدومل]] سان هڪ ئي شخص سمجهڻ درست نه آهي.

== برطانوي دور ۾ عامل ==

=== انتظامي نظام ۾ تبديليون ===

1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضي کان پوءِ انتظامي، قانوني ۽ تعليمي نظام ۾ تبديليون آيون.
فارسيءَ جي اڳوڻي انتظامي اهميت گهٽجڻ ۽ انگريزي تعليم جي وڌندڙ ضرورت سبب عامل خاندانن جي ڪيترن فردن جديد تعليم حاصل ڪئي.
هنن پنهنجي اڳوڻي سرڪاري تجربي ۽ تعليمي پسمنظر جي مدد سان برطانوي انتظاميا، عدليه، تعليم ۽ ٻين جديد پيشن ۾ جاءِ پيدا ڪئي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

=== سرڪاري ملازمتون ===

برطانوي دور ۾ عاملن جا ڪيترائي فرد هيٺين شعبن ۾ ڪم ڪندا هئا:

* سرڪاري انتظاميا ۽ سول سروس؛
* عدالتون ۽ قانوني خدمتون؛
* ماليات ۽ محصولن جا کاتا؛
* تعليم ۽ تدريسي ادارا؛
* طب ۽ انجنيئرنگ؛
* ادب، صحافت ۽ سماجي سڌارا.

ننديتا ڀاوناڻيءَ موجب عاملن جي تاريخي پيشاور سڃاڻپ ۾ سرڪاري عملدارن سان گڏ وڪيل، ڊاڪٽر، انجنيئر، اديب ۽ استاد پڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
انهيءَ ڪري عاملن کي رڳو ڪلارڪن يا سرڪاري منشنين تائين محدود ڪرڻ سندن وسيع پيشاور تاريخ جي مڪمل عڪاسي نٿو ڪري.

=== انگريزي تعليم ===

اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ جديد تعليم جي واڌ عامل خاندانن لاءِ نوان موقعا پيدا ڪيا.
تعليم جي مدد سان ڪيترائي عامل اعليٰ سرڪاري عهدن، عدالتي خدمتن ۽ علمي پيشن تائين پهتا. ڪجهه خاندانن ۾ تعليم سماجي ترقيءَ ۽ معاشي استحڪام جو اهم ذريعو بڻجي وئي.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;
برطانوي دور ۾ عاملن جي تعليم ڏانهن لاڙي کي سنڌ جي شهري وچولي ۽ اعليٰ وچولي طبقن جي ارتقا سان پڻ ڳنڍي سگهجي ٿو.

== سماجي ۽ ثقافتي زندگي ==

=== عامل ۽ ڀائيبند ===

سنڌي هندو سماج ۾ عامل ۽ [[ڀائيبند]] ٻه نمايان تاريخي سماجي ۽ پيشاور گروهه هئا.
عاملن جي روايتي سڃاڻپ سرڪاري ملازمت، تعليم ۽ علمي پيشن سان وابسته هئي، جڏهن ته ڀائيبند گهڻو ڪري واپار ۽ تجارتي سرگرمين سان لاڳاپيل هئا.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;
بهرحال، هيءَ ورهاست مڪمل يا اڻبدلندڙ نه هئي. عاملن مان ڪيترائي فرد واپار سان پڻ لاڳاپيل هئا ۽ ڀائيبند خاندانن ۾ به تعليم يافته پيشاور ماڻهو موجود هئا.

=== مذهبي روايتون ===

عاملن جو بنيادي مذهبي تعلق [[هندو ڌرم]] سان هو، پر سندن سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ تي سنڌ جي مقامي مذهبي روايتن جو پڻ اثر هو.
سنڌي هندن جي ٻين گروهن وانگر ڪجهه عامل خاندانن ۾ سنتن، صوفي بزرگن ۽ روحاني شخصيتن سان عقيدت موجود هئي.
ننديتا ڀاوناڻيءَ جي تبصري موجب ڪجهه عامل خاندان حيدرآباد جي صوفي بزرگن، سائين قطب شاهه ۽ سائين نصير فقير جلالاڻيءَ سان عقيدت رکندا هئا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
اهڙي مذهبي وابستگي سنڌ جي تاريخي ثقافتي ماحول ۾ مختلف برادرين جي روحاني رابطن جو مثال آهي.

=== سماجي حيثيت ===

سرڪاري ملازمتن، تعليم ۽ انتظامي تجربي سبب عامل خاندانن جي هڪ حصي کي سنڌ جي شهري سماج ۾ نمايان حيثيت حاصل هئي.
بهرحال، عامل برادريءَ جي اندر معاشي، تعليمي ۽ خانداني حالتون هڪجهڙيون نه هيون. سمورن عامل خاندانن کي مالدار يا اعليٰ حڪومتي طبقي سان تعلق رکندڙ سمجهڻ تاريخي طور درست نه ٿيندو.

== تعليم ۽ سماجي سڌارا ==

اڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ عامل خاندانن مان ڪيترائي تعليمدان، قانوندان، اديب ۽ سماجي سڌارڪ سامهون آيا.
انهن سنڌ ۾ جديد تعليم، عورتن جي تعليم، سماجي ڀلائيءَ ۽ خيراتي ادارن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

=== ديوان ديارام گدومل ===

[[ديوان ديارام گدومل]] سنڌ جي مشهور قانوندانن، سماجي سڌارڪن ۽ تعليمي شخصيتن مان هو.
سندس خدمتن جو تعلق تعليم، سماجي ڀلائيءَ، عورتن جي بهتريءَ ۽ خيراتي سرگرمين سان هو.
سندس شخصيت سنڌ جي انهيءَ تعليم يافته شهري ماحول جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ عامل خاندانن جا ڪيترائي فرد علمي ۽ سماجي ڪمن ۾ سرگرم هئا.

== 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ==

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي سبب سنڌ جي ڪيترن هندو خاندانن ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي. عامل برادريءَ جا پڻ ڪيترائي خاندان سنڌ ڇڏي مختلف ڀارتي شهرن ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;
لڏپلاڻ سبب ڪيترن خاندانن کي پنهنجون ملڪيتون، ملازمتون ۽ سماجي ادارا ڇڏڻا پيا.
نئين ملڪ ۾ آباد ٿيڻ کان پوءِ عامل خاندانن پنهنجي تعليم، پيشاور صلاحيتن ۽ سماجي رابطن جي مدد سان معاشي ۽ سماجي زندگي نئين سر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;

=== خدا آبادي عامل پنچائت ===

ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي ويل عاملن جي اهم ادارن مان هڪ '''خدا آبادي عامل پنچائت''' هئي.
هيءَ تنظيم بمبئي، موجوده [[ممبئي]]، منتقل ٿي ۽ اتي پنهنجي تنظيمي سرگرمين کي جاري رکيائين.
ننديتا ڀاوناڻيءَ موجب خدا آبادي عامل پنچائت انهن سنڌي ادارن مان هئي، جيڪي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ نئين سر قائم ڪيا ويا.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

=== پرڏيهي سنڌي برادريون ===

ورهاڱي کان پوءِ عامل خاندانن جي آبادڪاري رڳو ڀارت تائين محدود نه رهي.
ڪيترائي خاندان اڳتي هلي دنيا جي ٻين ملڪن ۾ پڻ آباد ٿيا. انهن نون سماجي ماحولن ۾ خانداني لاڳاپن، تعليم، شاديءَ جي روايتن ۽ برادريءَ جي سڃاڻپ ۾ تبديليون آيون.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

== عاملن بابت تاريخي ۽ جديد تحقيق ==

=== مرزا قليچ بيگ ===

مرزا قليچ بيگ جو ڪتاب ''قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو'' عاملن بابت سنڌي تاريخ نويسيءَ جو هڪ اهم ماخذ آهي.
هن عاملن جي کتري نسبت، پنجاب کان سنڌ ڏانهن آمد، ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ سرڪاري خدمتن، ديوان ۽ منشي لقبن ۽ حيدرآباد، خدا آباد، سيوهڻ ۽ ٽلٽيءَ ۾ آبادڪاريءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;

=== موتي لال جوتواڻي ===

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ عاملن جي مختصر تعريف ڪندي سندن سرڪاري ملازمتن سان تاريخي وابستگيءَ کي نمايان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مارڪ اينٿني فالزن ===

مارڪ اينٿني فالزن پنهنجي ڪتاب ''Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000'' ۾ سنڌي هندن جي سماجي گروهن، لڏپلاڻ، خانداني لاڳاپن ۽ پيشاور سڃاڻپ جو بشرياتي مطالعو ڪيو آهي.
هي ڪتاب 2004ع ۾ برل، ليڊن، طرفان شايع ٿيو ۽ سنڌي پرڏيهي برادرين بابت جديد علمي تحقيق ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;

=== ساز اگروال ===

2019ع ۾ ساز اگروال جو ڪتاب ''The Amils of Sindh: A Narrative History of a Remarkable Community'' شايع ٿيو.
هي ڪتاب خدا آبادي عامل پنچائت جي سهڪار سان تيار ڪيو ويو ۽ ان ۾ عامل خاندانن جي زباني تاريخن، يادگيرين، خانداني پسمنظر، تعليم ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي تجربن کي گڏ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;

=== ننديتا ڀاوناڻي ===

15 سيپٽمبر 2019ع تي ننديتا ڀاوناڻيءَ اخبار ''ڊان'' ۾ ساز اگروال جي ڪتاب جو تفصيلي جائزو شايع ڪيو.
هن تبصري ۾ عاملن جي پيشاور تاريخ، خدا آباد ۽ حيدرآباد سان تعلق، ورهاڱي کان پوءِ لڏپلاڻ ۽ خدا آبادي عامل پنچائت جي سرگرمين جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn2019&quot;/&gt;

== تاريخي دورن موجب عاملن جون سرگرميون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تاريخي دور
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | اهم سرگرميون
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تاريخي خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ڪلهوڙا دور
| فارسي لکپڙهه، منشيگيري، ماليات ۽ سرڪاري انتظام
| خدا آباد ۽ ٻين انتظامي مرڪزن ۾ خدمتون
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ٽالپر دور
| ديواني خدمتون، درٻاري لکپڙهه، ماليات ۽ انتظاميا
| ميرن جي حڪومت ۾ پيشاور تسلسل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | برطانوي دور (1843ع–1947ع)
| سول سروس، عدليه، تعليم، طب، قانون ۽ سماجي سڌارا
| انگريزي تعليم ۽ جديد پيشن ڏانهن منتقلي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ورهاڱي کان پوءِ
| تعليم، قانون، انتظاميا، ڪاروبار ۽ ٻين پيشن ۾ خدمتون
| ڀارت ۽ ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ۽ نئين آبادڪاري
|}

== تاريخي اهميت ==

عامل برادريءَ جي تاريخ سنڌ جي انتظامي، تعليمي ۽ سماجي تبديليءَ سان ڳنڍيل آهي.
ڪلهوڙا ۽ ٽالپر دور ۾ فارسي تعليم ۽ سرڪاري خدمتن کان وٺي برطانوي دور ۾ انگريزي تعليم ۽ جديد پيشن تائين، عاملن جي تاريخ سنڌ جي بدلجندڙ حڪومتي ۽ شهري نظام جو هڪ مثال پيش ڪري ٿي.
مرزا قليچ بيگ جا بيان عاملن جي پراڻي آبادڪاريءَ بابت مقامي تاريخي معلومات فراهم ڪن ٿا، جڏهن ته جديد بشرياتي ۽ سماجي تحقيق سندن پيشاور سڃاڻپ، لڏپلاڻ ۽ برادريءَ جي تبديليءَ کي وڌيڪ وسيع پسمنظر ۾ سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;QadeemSindh&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Falzon2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aggarwal2019&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي هندو]]
* [[لوهاڻا]]
* [[کتري]]
* [[ڀائيبند]]
* [[خدا آباد]]
* [[حيدرآباد، سنڌ]]
* [[سيوهڻ]]
* [[ٽلٽي]]
* [[ڪلهوڙا خاندان]]
* [[ٽالپر خاندان]]
* [[ديوان ديارام گدومل]]
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=مرزا
 |first=قليچ بيگ
 |title=قديم سنڌ: ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |location=ڄامشورو
 |edition=4
 |year=1999
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Falzon
 |first=Mark-Anthony
 |title=Cosmopolitan Connections: The Sindhi Diaspora, 1860–2000
 |publisher=Brill
 |location=Leiden
 |year=2004
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Aggarwal
 |first=Saaz
 |title=The Amils of Sindh: A Narrative History of a Remarkable Community
 |publisher=Black-and-White Fountain
 |year=2019
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://saazaggarwal.com/product/the-amils-of-sindh/ سنڌ جي عاملن بابت ساز اگروال جو ڪتاب]
* [https://www.dawn.com/news/1505202 سنڌ جي عاملن جي تاريخ بابت ننديتا ڀاوناڻيءَ جو تبصرو]
* [https://brill.com/display/title/11273 مارڪ اينٿني فالزن جو ڪتاب: سنڌي پرڏيهي برادري]
* [https://saazaggarwal.com/amils/the-origin-of-the-amils/origin-of-the-word-amil/ عامل لفظ جي اصل بابت تحقيق]
* [https://www.sindhis.org/html/the_amils.html سنڌي عاملن بابت تاريخي روايتون]

[[زمرو:سنڌي هندو]]
[[زمرو:سنڌ جون برادريون]]
[[زمرو:سنڌ جي سماجي تاريخ]]
[[زمرو:لوهاڻا]]
[[زمرو:هندستان ۾ سنڌي]]</text>
      <sha1>m8z343at1ppwb6hezrsaka9btisk47w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شيخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17070</id>
    <revision>
      <id>422434</id>
      <parentid>103869</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Banish Kashif</username>
        <id>22948</id>
      </contributor>
      <origin>422434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="462" sha1="hh7zktdqmu0dmmoddtfizh118p4a0zo" xml:space="preserve">(سنڌي : شيخ) شيخ ھند ۽ [[سنڌ]] ۾ ھندن ۽ ٻين مذھبن وارن کي [[مسلمان]] ٿيڻ تي اھو آبرو وارو نالو ڏيندا آھن.&lt;ref&gt;قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;

[[خانہ زاد خان|خانہ نسلي گرو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>hh7zktdqmu0dmmoddtfizh118p4a0zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ارمان (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19055</id>
    <revision>
      <id>422152</id>
      <parentid>394714</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13339" sha1="h2jvkmjlh55m6cyzxg5g0og9z6gpnmi" xml:space="preserve">
{{Short description|سڳن آهوجا جو سنڌي شاعريءَ جو مجموعو، جنهن جو ذڪر 1970ع جي تصنيف طور ملي ٿو}}

{{Infobox book
| name = ارمان
| title_orig = Armān
| author = [[سڳن آهوجا]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[شاعري]]، شعري مجموعو
| subject = زندگيءَ جا تجربا ۽ انساني احساس
| pub_date = 1970ع (موتي لال جوتواڻي موجب)
}}

'''ارمان''' (رومن سنڌي: ''Armān''؛ انگريزي: ''Armaan'') سنڌي شاعر، نقاد ۽ افسانه نگار '''[[سڳن آهوجا]]''' سان منسوب شاعريءَ جو مجموعو آهي، جنهن کي [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ 1970ع جي تصنيف ڄاڻايو آهي. جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب، شاعر زندگيءَ جي حقيقتن ۽ انهن جي اثرن کي اعليٰ درجي جي شاعريءَ ۾ تبديل ڪرڻ جي صلاحيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ڪتابن جي ڪتابياتي ڊيٽابيس ''سنڌي سنچيه'' ۾ پڻ سڳن آهوجا جي تصنيف ''Armān; Kavitāūn'' جي نالي سان درج آهي، جنهن مان ڪتاب جي شاعريءَ واري صنف جي تائيد ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhiSanchayaArman&quot;&gt;{{cite web
 |title=Armān; Kavitāūn — Suganu Āhūjā
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/47891
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
البت، ڪتاب جي صنف ۽ اشاعت جي سال بابت ٻين ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو.

== ڪتابياتي سڃاڻپ ==

''ارمان'' جي ڪتابياتي سڃاڻپ بابت دستياب ماخذ هڪجهڙي معلومات نٿا ڏين.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب، هي 1970ع جو شاعريءَ جو مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''سنڌي سنچيه'' جي فهرست ۾ ڪتاب جو عنوان ''Armān; Kavitāūn'' درج آهي، جيڪو پڻ شاعريءَ جي مجموعي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiSanchayaArman&quot;/&gt;
ٻئي طرف، ''سنڌي سنگت'' جي سوانحي فهرست ۾ ''Arman'' کي 1968ع جو ڪهاڻين جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatSugan&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Sugan Ahuja
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/sugan-ahuja/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ سڳن آهوجا جي ڪتابن جي فهرست اندر ''ارمان'' کي ناول سڏيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سڳن آهوجا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%DA%B3%D9%86+%D8%A2%D9%87%D9%88%D8%AC%D8%A7
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
اصل ڇاپي جي عنواني صفحي ۽ مواد جي فهرست جي مڪمل تصديق ٿيڻ تائين انهن اختلافن کي برقرار رکڻ ضروري آهي.

== ليکڪ ==

'''سڳن آهوجا''' (1 ڊسمبر 1921ع – 10 فيبروري 1966ع) سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار، نقاد ۽ ناول نگار هو. هو سنڌي ادب جي ترقي پسند تحريڪ سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;
سندس جنم هنڌ بابت ماخذن ۾ اختلاف آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' سندس جنم [[شڪارپور]] ۾ ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته ''سنڌ ڪوريئر'' ۽ ''سنڌي سنگت'' موجب هو [[سکر]] ۾ ڄائو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierSugan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Progressive Writer Sugan Ahuja Remembered on His 100th Birthday |url=https://sindhcourier.com/progressive-writer-sugan-ahuja-remembered-on-his-100th-birthday/
 |website=Sindh Courier
 |date=2021-12-01
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
هن 1937ع ۾ ڪراچيءَ جي [[ڊي جي سنڌ ڪاليج]] ۾ داخلا ورتي ۽ 1941ع ۾ گريجوئيشن مڪمل ڪئي. شاگرديءَ واري دور ۾ سندس واسطو نارائڻ شيام، گوبند مالهي، ڪيرت ٻاٻاڻي ۽ ٻين سنڌي اديبن سان رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierSugan&quot;/&gt;
1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سڳن آهوجا ڀارت لڏي ويو. اتي کيس معاشي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو ۽ هن مختلف نوڪريون ۽ روزگار ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;

== ادبي زندگي ==

سڳن آهوجا شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻي، ناول ۽ ادبي تنقيد جي ميدان ۾ پڻ ڪم ڪيو.
''سنڌ ڪوريئر'' موجب، هن 1941ع کان شاعري شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ ''آسي'' تخلص استعمال ڪيو، جيڪو پوءِ ڇڏي ڏنائين. سندس شاعريءَ تي آزاديءَ جي تحريڪ ۽ ان وقت جي ترقي پسند فڪر جا اثر هئا.&lt;ref name=&quot;SindhCourierSugan&quot;/&gt;
سندس شاعريءَ ۾ سماجي حقيقتن، انساني احساسن ۽ فڪري اظهار کي اهميت حاصل هئي.

== ارمان جو موضوع ==

=== زندگيءَ جي حقيقتن جو شعري اظهار ===

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب، ''ارمان'' ۾ سڳن آهوجا زندگيءَ جي حقيقتن ۽ انهن جي پنهنجي شخصيت تي پوندڙ اثرن کي شاعريءَ جي اعليٰ اظهار ۾ تبديل ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن جائزي مان ظاهر ٿئي ٿو ته مجموعي جي ادبي اهميت جو هڪ پهلو زندگيءَ جي تجربن ۽ تخليقي حساسيت جو لاڳاپو آهي.

=== ذاتي تجربا ۽ تخليقي حساسيت ===

سڳن آهوجا جي زندگيءَ ۾ سماجي ۽ معاشي تبديليون آيون. ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ رهائش ۽ روزگار جي مشڪلاتن جو ذڪر سندس سوانحي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierSugan&quot;/&gt;
انهن تجربن کي سندس ادبي شخصيت جي پسمنظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. البت، ''ارمان'' جي ڪنهن مخصوص نظم کي ڪنهن مخصوص سوانحي واقعي سان ڳنڍڻ لاءِ ان نظم جو اصل متن ۽ وڌيڪ ادبي شاهدي ضروري آهي.

=== ترقي پسند ادبي پسمنظر ===

سڳن آهوجا سنڌي ادب جي ترقي پسند تحريڪ سان لاڳاپيل هو. سندس شاعريءَ تي سماجي تبديلي، آزاديءَ جي تحريڪ ۽ انسان دوست فڪر جا اثر بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhCourierSugan&quot;/&gt;
انهيءَ پسمنظر ۾ ''ارمان'' کي سندس وسيع ادبي فڪر سان لاڳاپيل تصنيف طور ڏسي سگهجي ٿو، پر مجموعي جي انفرادي نظمن جي مڪمل موضوعاتي درجابندي اصل ڪتاب جي مطالعي کان سواءِ نٿي ڪري سگهجي.

== ادبي جائزو ==

''ارمان'' بابت جوتواڻيءَ جو مختصر جائزو شاعر جي انهيءَ صلاحيت کي نمايان ڪري ٿو، جنهن وسيلي زندگيءَ جون حقيقتون شاعراڻي تخليق جو بنياد بڻجن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سڳن آهوجا جي شاعريءَ بابت ٻين اديبن پڻ سندس فڪري گهرائي ۽ شعري اظهار جي واکاڻ ڪئي آهي.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ۾ موهن ڪلپنا ۽ موتي پرڪاش جا ادبي رايا نقل ٿيل آهن، جن ۾ سڳن آهوجا جي شاعريءَ جي فڪري گهرائي ۽ سندس شخصيت سان شاعريءَ جي لاڳاپي تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;

== ڪتاب جون خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #9AAFC5;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | ارمان: ادبي ۽ ڪتابياتي جائزو
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ڪتاب جو نالو
| ارمان
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| سڳن آهوجا
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | سال
| 1970ع، جوتواڻي موجب؛ ٻين ماخذن ۾ اختلاف
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| شاعريءَ جو مجموعو، جوتواڻي ۽ سنڌي سنچيه موجب
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | ادبي موضوع
| زندگيءَ جي حقيقتن جو تخليقي اظهار
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | فڪري پسمنظر
| سڳن آهوجا جي ترقي پسند ادبي وابستگي
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | اهم ڪتابياتي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== ماخذن ۾ اختلاف ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #9AAFC5;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ارمان بابت مختلف ماخذن جي معلومات
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | صنف
|-
| موتي لال جوتواڻي، 1996ع
| 1970ع
| شاعري
|-
| سنڌي سنچيه
| وڌيڪ تصديق طلب
| شاعري (''Kavitāūn'')
|-
| سنڌي سنگت
| 1968ع
| ڪهاڻيون
|-
| انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
| ڄاڻايل ناهي
| ناول
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSanchayaArman&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatSugan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;

== سڳن آهوجا جون ٻيون تصنيفون ==

سڳن آهوجا جي ٻين تصنيفن ۾ ''بي آگ جلن ٿا پروانا''، ''پياري چيز'' ۽ ''ڪنول جاڳي اٿيا'' شامل آهن.
''سنڌي سنچيه'' جي ڪتابياتي فهرست ۾ ''بي آگ جلن ٿا پروانا'' کي ڪهاڻين جو مجموعو، ''ڪنول جاڳي اٿيا'' کي ناول ۽ ''پياري چيز'' کي ڪهاڻين، نظمن ۽ مضمونن تي مشتمل ڪتاب طور درج ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSanchayaAuthor&quot;&gt;{{cite web
 |title=Suganu Āhūjā — Bibliography
 |url=https://sindhisanchaya.in/authors/Suganu%20%C4%80h%C5%ABj%C4%81
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ادب ۾ حيثيت ==

''ارمان'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادب بابت لغت ۾ هڪ شعري مجموعي طور ملي ٿو.
سڳن آهوجا جي ترقي پسند ادبي وابستگي، سندس شاعريءَ جي فڪري گهرائي ۽ زندگيءَ جي تجربن کي ادبي اظهار ۾ تبديل ڪرڻ واري صلاحيت جي پسمنظر ۾ هن مجموعي کي سندس شعري ورثي سان لاڳاپيل هڪ تصنيف سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSugan&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سڳن آهوجا]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[ترقي پسند ادب]]
* [[سنڌي ادبي تنقيد]]
* [[موهن ڪلپنا]]
* [[نارائڻ شيام]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite encyclopedia
 |title=سڳن آهوجا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%DA%B3%D9%86+%D8%A2%D9%87%D9%88%D8%AC%D8%A7
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisanchaya.in/books/47891 سنڌي سنچيه: ارمان، ڪوتائون]
* [https://sindhisanchaya.in/authors/Suganu%20%C4%80h%C5%ABj%C4%81 سنڌي سنچيه: سڳن آهوجا جي ڪتابياتي فهرست]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%B3%DA%B3%D9%86+%D8%A2%D9%87%D9%88%D8%AC%D8%A7 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سڳن آهوجا]
* [https://sindhcourier.com/progressive-writer-sugan-ahuja-remembered-on-his-100th-birthday/ سنڌ ڪوريئر: سڳن آهوجا جي جنم جي سئو سالا يادگيري]
* [https://sindhisangat.com/promoters/sugan-ahuja/ سنڌي سنگت: سڳن آهوجا]

[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>h2jvkmjlh55m6cyzxg5g0og9z6gpnmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسماء النبي محمد ﷺ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19269</id>
    <revision>
      <id>422213</id>
      <parentid>422094</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33925" sha1="15at2ujebl1l3f43dzh1pv00wakdbgg" xml:space="preserve">
{{Short description|اسلام جي پيغمبر حضرت محمد ﷺ جا نالا، لقب، ڪنيتون ۽ صفتون}}


[[فائل:Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg|thumb|250px|[[مسجد نبوي]] جي هڪ دروازي تي حضرت محمد ﷺ جو نالو]]

'''حضرت محمد ﷺ جا نالا'''، [[اسلام]] جي پيغمبر [[حضرت محمد ﷺ]]  جا اهي نالا، ڪنيتون، لقب ۽ صفتون آهن، جن جو ذڪر [[قرآن مجيد]]، [[حديث]]، [[سيرت نبوي]] ۽ اسلامي عالمن جي تصنيفن ۾ ملي ٿو. انهن مان '''محمد''' ۽ '''احمد''' جا نالا قرآن مجيد ۾ صراحت سان آيا آهن، جڏهن ته '''الماحي'''، '''الحاشر'''، '''العاقب'''، '''المقفي'''، '''نبي التوبة''' ۽ '''نبي الرحمة''' جهڙا نالا صحيح حديثن ۾ بيان ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;Bukhari3532&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muslim2355&quot;/&gt;

اسلامي عالمن رسول الله ﷺ جي نالن ۽ صفتن بابت جدا جدا ڪتاب لکيا آهن. انهن ۾ نالن جو تعداد هڪجهڙو ناهي؛ ڇاڪاڻ ته ڪن عالمن قرآن مجيد ۾ آيل هر تعظيمي وصف کي به نالن ۾ شمار ڪيو آهي، جڏهن ته ٻين عالمن ذاتي نالن، وصفن، ڪنيتن ۽ لقبن ۾ فرق رکيو آهي.

عربي ٻوليءَ ۾ '''محمد''' لفظ جو تعلق حمد سان آهي، جنهن جي معنيٰ گهڻي ساراهه ڪيل يا بار بار ساراهيل شخص آهي. '''احمد''' پڻ ساڳئي مادّي مان نڪتل آهي.

== قرآن مجيد ۾ حضرت محمد ﷺ جا نالا ==

قرآن مجيد ۾ '''محمد''' جو نالو چار ڀيرا ۽ '''احمد''' جو نالو هڪ ڀيرو آيو آهي.

=== محمد ﷺ ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9BB6D2;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;&quot; | قرآن مجيد ۾ نالو «محمد»
|-
! style=&quot;background:#E5F1FB;width:20%;&quot; | سورت ۽ آيت
! style=&quot;background:#E5F1FB;&quot; | عربي متن ۽ سنڌي ترجمو
|-
| [[سورت آل عمران]]، 144
| &lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.2;&quot;&gt;وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' ۽ محمد رڳو هڪ رسول آهي؛ ان کان اڳ به ڪيترائي رسول گذري چڪا آهن.
|-
| [[سورت الاحزاب]]، 40
| &lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.2;&quot;&gt;مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَٰكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' محمد ﷺ اوهان جي مردن مان ڪنهن جو پيءُ ناهي، پر الله جو رسول ۽ نبين جو خاتم آهي.
|-
| [[سورت محمد]]، 2
| &lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.2;&quot;&gt;وَآمَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' ۽ جيڪي محمد ﷺ تي نازل ڪيل وحيءَ تي ايمان آڻين ٿا، ۽ اهو سندن پالڻهار وٽان حق آهي.
|-
| [[سورت الفتح]]، 29
| &lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.2;&quot;&gt;مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' محمد ﷺ الله جو رسول آهي، ۽ جيڪي ساڻس گڏ آهن، سي ڪافرن جي مقابلي ۾ سخت ۽ پاڻ ۾ هڪ ٻئي تي مهربان آهن.
|}

=== احمد ﷺ ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | [[سورت الصف]]، آيت 6
|-
| &lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:130%;line-height:2.4;text-align:center;&quot;&gt;وَمُبَشِّرًا بِرَسُولٍ يَأْتِي مِن بَعْدِي اسْمُهُ أَحْمَدُ&lt;/div&gt;
|-
| style=&quot;background:#F0F7FC;padding:12px;&quot; | '''سنڌي ترجمو:''' ۽ مان هڪ اهڙي رسول جي خوشخبري ڏيندڙ آهيان، جيڪو مون کان پوءِ ايندو، جنهن جو نالو احمد ﷺ هوندو.
|}

اسلامي تفسير موجب هي قول [[حضرت عيسيٰ]] عليه السلام جو آهي، جنهن ۾ ايندڙ رسول جي خوشخبري ڏني وئي آهي.

== صحيح حديثن ۾ رسول الله ﷺ جا نالا ==

=== صحيح بخاري ۾ پنج نالا ===

[[صحيح بخاري]] جي ڪتاب المناقب، حديث نمبر 3532 ۾ [[جبير بن مطعم]] رضي الله عنه کان روايت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو:

&lt;div style=&quot;background:#F1F8F3;border:1px solid #91BFA2;border-right:5px solid #25844A;padding:14px;margin:12px 0;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.3;&quot;&gt;
لِي خَمْسَةُ أَسْمَاءٍ أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ وَأَنَا الْمَاحِي الَّذِي يَمْحُو اللَّهُ بِي الْكُفْرَ وَأَنَا الْحَاشِرُ الَّذِي يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى قَدَمِي وَأَنَا الْعَاقِبُ
&lt;/div&gt;
&lt;hr /&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' منهنجا پنج نالا آهن: مان محمد ﷺ آهيان ۽ احمد آهيان؛ مان ماحي آهيان، جنهن جي ذريعي الله ڪفر کي مٽائيندو؛ مان حاشر آهيان، جنهن جي پٺيان ماڻهن کي گڏ ڪيو ويندو؛ ۽ مان عاقب آهيان.
&lt;div style=&quot;font-size:90%;color:#43566A;margin-top:8px;&quot;&gt;'''حوالو:''' صحيح بخاري، ڪتاب المناقب، حديث 3532.&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;ref name=&quot;Bukhari3532&quot;&gt;{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب المناقب، باب ما جاء في أسماء رسول الله صلى الله عليه وسلم |at=حديث 3532 |language=ar |url=https://sunnah.com/bukhari:3532 |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

=== صحيح مسلم ۾ وڌيڪ نالا ===

[[صحيح مسلم]] جي ڪتاب الفضائل، حديث نمبر 2355 ۾ [[ابو موسيٰ اشعري]] رضي الله عنه کان روايت آهي:

&lt;div style=&quot;background:#F1F8F3;border:1px solid #91BFA2;border-right:5px solid #25844A;padding:14px;margin:12px 0;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.3;&quot;&gt;
أَنَا مُحَمَّدٌ وَأَحْمَدُ وَالْمُقَفِّي وَالْحَاشِرُ وَنَبِيُّ التَّوْبَةِ وَنَبِيُّ الرَّحْمَةِ
&lt;/div&gt;
&lt;hr /&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' مان محمد ﷺ آهيان، احمد آهيان، مقفي آهيان، حاشر آهيان، توبه جو نبي آهيان ۽ رحمت جو نبي آهيان.
&lt;div style=&quot;font-size:90%;color:#43566A;margin-top:8px;&quot;&gt;'''حوالو:''' صحيح مسلم، ڪتاب الفضائل، حديث 2355.&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;&lt;ref name=&quot;Muslim2355&quot;&gt;{{cite book |author=مسلم بن الحجاج النيسابوري |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الفضائل، باب في أسمائه صلى الله عليه وسلم |at=حديث 2355 |language=ar |url=https://sunnah.com/muslim:2355 |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;

== حديثن ۾ آيل نالن جي تشريح ==

=== الماحي ===

'''الماحي''' جي معنيٰ مٽائيندڙ آهي. حديث موجب هن نالي جو مطلب اهو آهي ته الله تعالى رسول الله ﷺ جي ذريعي ڪفر کي مٽائيندو.

=== الحاشر ===

'''الحاشر''' جي معنيٰ گڏ ڪندڙ آهي. حديث ۾ بيان ٿيل آهي ته قيامت جي ڏينهن ماڻهن جو حشر رسول الله ﷺ جي پٺيان ٿيندو.

=== العاقب ===

'''العاقب''' جي معنيٰ پويون ايندڙ آهي. حديث جي تشريح موجب ان مان مراد اهو نبي آهي، جنهن کان پوءِ ٻيو ڪو نبي نه ايندو.&lt;ref name=&quot;Muslim2354&quot;&gt;{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الفضائل، باب في أسمائه |at=حديث 2354 |language=ar |url=https://sunnah.com/muslim:2354a}}&lt;/ref&gt;

=== المقفي ===

'''المقفي''' جو مطلب اڳين نبين جي پيرويءَ ۾ ايندڙ ۽ نبوت جي سلسلي ۾ سندن پٺيان اچڻ وارو آهي. اسلامي عالمن هن نالي کي نبوت جي خاتمي سان پڻ ڳنڍيو آهي.

=== نبي التوبة ===

'''نبي التوبة''' جي معنيٰ توبه جو نبي آهي. هن نالي مان توبه، بخشش ۽ الله ڏانهن موٽڻ جي دعوت ظاهر ٿئي ٿي.

=== نبي الرحمة ===

'''نبي الرحمة''' جي معنيٰ رحمت جو نبي آهي. قرآن مجيد ۾ پڻ رسول الله ﷺ جي بعثت کي جهانن لاءِ رحمت قرار ڏنو ويو آهي.

== قرآن مجيد ۾ رسول الله ﷺ جون صفتون ۽ لقب ==

قرآن مجيد ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ ۽ تعبيرون آيل آهن، جن کي اسلامي عالمن رسول الله ﷺ جي صفتن ۽ تعظيمي لقبن ۾ شمار ڪيو آهي. انهن مان سڀئي ذاتي نالا ناهن.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | صفت يا لقب
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | عربي قرآني متن
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي معنيٰ
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | حوالو
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | شاهد
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا&lt;/span&gt;
| بيشڪ اسان توکي شاهد بڻائي موڪليو.
| الاحزاب: 45
|-
! style=&quot;background:#F0F7FC;&quot; | مبشر
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَمُبَشِّرًا&lt;/span&gt;
| خوشخبري ڏيندڙ
| الاحزاب: 45
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | نذير
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَنَذِيرًا&lt;/span&gt;
| ڊيڄاريندڙ
| الاحزاب: 45
|-
! style=&quot;background:#F0F7FC;&quot; | داعي إلى الله
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ&lt;/span&gt;
| الله جي حڪم سان سندس طرف سڏيندڙ
| الاحزاب: 46
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | سراج منير
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَسِرَاجًا مُّنِيرًا&lt;/span&gt;
| روشن ڏيئو
| الاحزاب: 46
|-
! style=&quot;background:#F0F7FC;&quot; | مذڪر
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ&lt;/span&gt;
| نصيحت ڪندڙ
| الغاشية: 21
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | رؤوف رحيم
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ&lt;/span&gt;
| مؤمنن تي نهايت شفقت ڪندڙ ۽ مهربان
| التوبة: 128
|-
! style=&quot;background:#F0F7FC;&quot; | رحمة للعالمين
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ&lt;/span&gt;
| جهانن لاءِ رحمت
| الأنبياء: 107
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | المزمل
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ&lt;/span&gt;
| اي چادر ويڙهيندڙ
| المزمل: 1
|-
! style=&quot;background:#F0F7FC;&quot; | المدثر
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ&lt;/span&gt;
| اي چادر اوڍيندڙ
| المدثر: 1
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | رسول الله
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَلَٰكِن رَّسُولَ اللَّهِ&lt;/span&gt;
| الله جو رسول
| الاحزاب: 40
|-
! style=&quot;background:#F0F7FC;&quot; | خاتم النبيين
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ&lt;/span&gt;
| نبين جو خاتم
| الاحزاب: 40
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | النبي الأمي
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ&lt;/span&gt;
| امي نبي
| الأعراف: 158
|-
! style=&quot;background:#F0F7FC;&quot; | خلق عظيم
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ&lt;/span&gt;
| بيشڪ تون عظيم اخلاق تي آهين.
| القلم: 4
|-
! style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | هدايت ڪندڙ
| &lt;span lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;&quot;&gt;وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ&lt;/span&gt;
| ۽ بيشڪ تون سڌي واٽ ڏانهن رهنمائي ڪرين ٿو.
| الشورى: 52
|}

=== رحمة للعالمين ===

[[سورت الانبياء]] جي آيت 107 ۾ ارشاد آهي:

&lt;div style=&quot;background:#F1F8F3;border-right:5px solid #25844A;padding:14px;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:135%;text-align:center;line-height:2.4;&quot;&gt;وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' ۽ اسان توکي سمورن جهانن لاءِ رحمت بڻائي ئي موڪليو آهي.
&lt;div style=&quot;text-align:left;font-size:90%;&quot;&gt;'''حوالو:''' القرآن، الأنبياء: 107.&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

=== رؤوف رحيم ===

[[سورت التوبة]] جي آيت 128 ۾ ارشاد آهي:

&lt;div style=&quot;background:#F1F8F3;border-right:5px solid #25844A;padding:14px;&quot;&gt;
&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;text-align:center;line-height:2.4;&quot;&gt;لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَّحِيمٌ&lt;/div&gt;
'''سنڌي ترجمو:''' بيشڪ اوهان وٽ اوهان مان ئي هڪ رسول آيو آهي؛ اوهان جي تڪليف کيس ڳري لڳي ٿي، هو اوهان جي ڀلائيءَ جو تمام گهڻو خواهشمند آهي ۽ مؤمنن تي نهايت شفقت ڪندڙ ۽ مهربان آهي.
&lt;div style=&quot;text-align:left;font-size:90%;&quot;&gt;'''حوالو:''' القرآن، التوبة: 128.&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;


== رسول الله ﷺ جون ڪنيتون ۽ مشهور لقب ==

رسول الله ﷺ جي مشهور ڪنيت '''ابوالقاسم''' آهي. اسلامي تاريخ، [[سيرت نبوي]]، [[حديث]]، [[تفسير]] ۽ مذهبي ادب ۾ سندن لاءِ ڪيترائي تعظيمي نالا، لقب ۽ صفتون استعمال ٿيل آهن. انهن مان ڪي [[قرآن مجيد]] ۾ آيل آهن، ڪي صحيح حديثن ۾ ثابت آهن، جڏهن ته ٻيا سيرت، تفسير ۽ مدحي ادب ۾ رائج آهن. انهن سڀني جي حديثي ۽ تاريخي حيثيت هڪجهڙي ناهي.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #8AA9C4;border-collapse:collapse;font-size:95%;text-align:center;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#204B75;color:#FFFFFF;padding:13px;font-size:120%;font-weight:bold;&quot; | حضرت محمد ﷺ جا نالا، ڪنيتون، لقب ۽ صفتون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;width:5%;padding:9px;&quot; | شمار
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;width:23%;&quot; | عربي نالو يا لقب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;width:31%;&quot; | سنڌي معنيٰ يا وضاحت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;width:18%;&quot; | درجو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;width:23%;&quot; | ماخذ يا حيثيت

&lt;!-- قرآن مجيد ۾ آيل نالا ۽ صفتون --&gt;
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 1
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | محمد
| گهڻو ساراهيل
| ذاتي نالو
| [[سورت آل عمران|آل عمران: 144]]
|-
| style=&quot;background:#F3F8FF;&quot; | 2
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | احمد
| تمام گهڻو ساراهيل
| ذاتي نالو
| [[سورت الصف|الصف: 6]]
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 3
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | خاتم النبيين
| نبين جو خاتم
| قرآني وصف
| [[سورت الاحزاب|الاحزاب: 40]]
|-
| style=&quot;background:#F3F8FF;&quot; | 4
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | النبي الأمي
| امي نبي
| قرآني وصف
| [[سورت الاعراف|الاعراف: 158]]
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 5
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | الشاهد
| شاهد ۽ گواهي ڏيندڙ
| قرآني وصف
| الاحزاب: 45
|-
| style=&quot;background:#F3F8FF;&quot; | 6
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | المبشر
| خوشخبري ڏيندڙ
| قرآني وصف
| الاحزاب: 45
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 7
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | البشير
| خوشخبري ڏيندڙ
| قرآني وصف
| [[سورت البقرة|البقرة: 119]]
|-
| style=&quot;background:#F3F8FF;&quot; | 8
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | النذير
| ڊيڄاريندڙ
| قرآني وصف
| الاحزاب: 45
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 9
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | المنذر
| خبردار ڪندڙ
| قرآني وصف
| [[سورت الرعد|الرعد: 7]]
|-
| style=&quot;background:#F3F8FF;&quot; | 10
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | الداعي إلى الله
| الله ڏانهن سڏيندڙ
| قرآني وصف
| الاحزاب: 46
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 11
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | السراج المنير
| روشن ڏيئو
| قرآني وصف
| الاحزاب: 46
|-
| style=&quot;background:#F3F8FF;&quot; | 12
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | المزمل
| چادر ويڙهيندڙ
| قرآني خطاب
| [[سورت المزمل|المزمل: 1]]
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 13
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | المدثر
| چادر اوڍيندڙ
| قرآني خطاب
| [[سورت المدثر|المدثر: 1]]
|-
| style=&quot;background:#F3F8FF;&quot; | 14
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | رؤوف رحيم
| نهايت شفقت ڪندڙ ۽ مهربان
| قرآني وصف
| [[سورت التوبة|التوبة: 128]]
|-
| style=&quot;background:#E8F3FF;&quot; | 15
| style=&quot;background:#D6E9FF;font-weight:bold;&quot; | رحمة للعالمين
| سمورن جهانن لاءِ رحمت
| قرآني وصف
| [[سورت الانبياء|الانبياء: 107]]

&lt;!-- صحيح حديثن ۾ ثابت نالا ۽ وصفون --&gt;
|-
| style=&quot;background:#EAF8EE;&quot; | 16
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | ابوالقاسم
| قاسم جو پيءُ
| ڪنيت
| صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم
|-
| style=&quot;background:#F2FBF4;&quot; | 17
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | الماحي
| جنهن جي وسيلي الله ڪفر مٽائيندو
| حديثي نالو
| صحيح بخاري: 3532
|-
| style=&quot;background:#EAF8EE;&quot; | 18
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | الحاشر
| جنهن جي پٺيان ماڻهن جو حشر ٿيندو
| حديثي نالو
| صحيح بخاري: 3532
|-
| style=&quot;background:#F2FBF4;&quot; | 19
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | العاقب
| آخري نبي، جنهن کان پوءِ ٻيو نبي نه ايندو
| حديثي نالو
| صحيح بخاري: 3532
|-
| style=&quot;background:#EAF8EE;&quot; | 20
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | المقفي
| اڳين نبين جي پٺيان ايندڙ
| حديثي نالو
| صحيح مسلم: 2355
|-
| style=&quot;background:#F2FBF4;&quot; | 21
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | نبي الرحمة
| رحمت جو نبي
| حديثي نالو
| صحيح مسلم: 2355
|-
| style=&quot;background:#EAF8EE;&quot; | 22
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | نبي التوبة
| توبه جو نبي
| حديثي نالو
| صحيح مسلم: 2355
|-
| style=&quot;background:#F2FBF4;&quot; | 23
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | سيد ولد آدم
| آدم جي اولاد جو سردار
| حديثي وصف
| صحيح مسلم: 2278
|-
| style=&quot;background:#EAF8EE;&quot; | 24
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | صاحب المقام المحمود
| ساراهيل مقام وارو
| قرآني ۽ حديثي تعبير
| الإسراء: 79؛ حديثي تشريح
|-
| style=&quot;background:#F2FBF4;&quot; | 25
| style=&quot;background:#CFEED9;font-weight:bold;&quot; | صاحب الشفاعة
| شفاعت جو صاحب
| حديثي وصف
| شفاعت بابت صحيح حديثون

&lt;!-- سيرت ۽ اسلامي روايتن ۾ مشهور لقب --&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 26
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | المصطفى
| چونڊيل
| تعظيمي لقب
| سيرت ۽ اسلامي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 27
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | المختار
| چونڊيل ۽ برگزيده
| تعظيمي لقب
| سيرت ۽ مدحي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 28
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | المجتبى
| چونڊيل ۽ پسند ڪيل
| تعظيمي لقب
| اسلامي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 29
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الصادق
| سچو
| اخلاقي لقب
| سيرت جون روايتون
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 30
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | المصدوق
| جنهن جي سچائيءَ جي تصديق ٿيل هجي
| تعظيمي وصف
| حديثي ۽ ادبي استعمال
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 31
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الأمين
| امانتدار
| مشهور لقب
| سيرت جون روايتون
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 32
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الصادق الأمين
| سچو ۽ امانتدار
| مشهور گڏيل لقب
| سيرت جون روايتون
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 33
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | سيد المرسلين
| رسولن جو سردار
| تعظيمي لقب
| اسلامي مذهبي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 34
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الرسول الأعظم
| عظيم رسول
| تعظيمي لقب
| اسلامي مذهبي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 35
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | إمام المتقين
| پرهيزگارن جو پيشوا
| تعظيمي لقب
| مدحي ۽ مذهبي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 36
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | قائد الغر المحجلين
| روشن نشانين وارن امتين جو اڳواڻ
| تعظيمي وصف
| حديثي اصطلاح ۽ مذهبي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 37
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | حبيب الرحمن
| رحمان جو محبوب
| تعظيمي لقب
| مذهبي ۽ مدحي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 38
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الهاشمي
| بنو هاشم سان تعلق رکندڙ
| نسبي نسبت
| سيرت ۽ نسب جا ماخذ
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 39
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الشفيع
| شفاعت ڪندڙ
| تعظيمي وصف
| حديثي مضمون ۽ مذهبي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 40
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | المشفع
| جنهن جي شفاعت قبول ڪئي وڃي
| تعظيمي وصف
| شفاعت بابت روايتون
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 41
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | المبلغ
| الله جو پيغام پهچائيندڙ
| رسالت جي وصف
| قرآن ۽ اسلامي ادب
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 42
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الهادي
| سڌي واٽ ڏانهن رهنمائي ڪندڙ
| قرآني مفھوم مان ورتل وصف
| الشورى: 52
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 43
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | الرحمة المهداة
| عطا ڪيل رحمت
| مشهور تعظيمي وصف
| حديثي روايت؛ سند بابت بحث
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 44
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | نبي المرحمة
| شفقت ۽ مهربانيءَ جو نبي
| روايتي نالو
| حديثي روايتون؛ تخريج گهربل
|-
| style=&quot;background:#FFF9EF;&quot; | 45
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | نبي الملحمة
| جنگ ۽ مقابلي جو نبي
| روايتي نالو
| حديثي روايتون؛ تخريج گهربل
|-
| style=&quot;background:#FFF3E5;&quot; | 46
| style=&quot;background:#FFE2BD;font-weight:bold;&quot; | صاحب الوسيلة والفضيلة
| وسيله ۽ فضيلت وارو
| دعائي ۽ حديثي تعبير
| اذان کان پوءِ واري دعا
|}

&lt;div style=&quot;background:#F4F7FB;border:1px solid #B9C9D9;border-radius:6px;padding:12px;margin-top:12px;&quot;&gt;
'''رنگن جي وضاحت:'''
&lt;span style=&quot;background:#D6E9FF;padding:3px 9px;&quot;&gt;نيرو: قرآني نالا ۽ صفتون&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:#CFEED9;padding:3px 9px;&quot;&gt;سائو: صحيح حديثن ۾ آيل نالا يا حديثي وصفون&lt;/span&gt;
&lt;span style=&quot;background:#FFE2BD;padding:3px 9px;&quot;&gt;نارنگي: سيرت، مذهبي روايتن ۽ مدحي ادب جا لقب يا وڌيڪ تحقيق طلب تعبيرون&lt;/span&gt;
&lt;/div&gt;

'''علمي وضاحت:''' مٿين جدول ۾ ذاتي نالا، ڪنيت، قرآني صفتون، حديثي نالا ۽ بعد ۾ مشهور ٿيل تعظيمي لقب گڏ ڪيا ويا آهن. رنگن جو مقصد ماخذ جي نوعيت ۾ فرق ڏيکارڻ آهي، نه ته هر قطار جي سندي صحت بابت قطعي فيصلو ڪرڻ. خاص ڪري «نبي الملحمة»، «نبي المرحمة» ۽ «الرحمة المهداة» جهڙن لقبن جي روايتن جي سند ۽ تخريج کي جدا جانچڻ گهرجي. قرآن مجيد ۾ آيل هر صفت کي مستقل ذاتي نالو سمجهڻ به ضروري ناهي.&lt;ref name=&quot;Bukhari3532&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Muslim2355&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nawawi&quot;/&gt;

== نالن جي تعداد بابت عالمن جا اختلاف ==

اسلامي عالمن ۾ رسول الله ﷺ جي نالن جي تعداد بابت اختلاف ملي ٿو. ان جو بنيادي سبب اهو آهي ته نالي ۽ صفت جي تعريف بابت سندن طريقا مختلف رهيا آهن.
ڪن عالمن نالن جو تعداد 99 بيان ڪيو، جڏهن ته ٻين ان کان گهڻا نالا ۽ وصفون گڏ ڪيون.
[[محمد بن سليمان الجزولي]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[دلائل الخيرات]]'' ۾ تقريباً 200 نالا ۽ لقب بيان ڪيا آهن. [[ابن دحية الكلبي]] جي تصنيف ''المستوفى في أسماء المصطفى'' ۾ نالن ۽ وصفن جو تعداد تقريباً 300 تائين پهچايو ويو آهي.
[[امام نووي]] پنهنجي ڪتاب ''تهذيب الأسماء واللغات'' ۾ واضح ڪيو آهي ته انهن مان ڪي حقيقت ۾ صفتون آهن، جن کي مجازي معنيٰ ۾ نالا چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Nawawi&quot;&gt;{{cite book |author=يحيى بن شرف النووي |title=تهذيب الأسماء واللغات |volume=1 |page=49 |language=ar}}&lt;/ref&gt;
[[جلال الدين سيوطي]] پڻ لکيو آهي ته انهن مان گهڻا لفظ صفتون آهن.&lt;ref name=&quot;Suyuti&quot;&gt;{{cite book |author=جلال الدين السيوطي |title=تنوير الحوالك شرح موطأ مالك |volume=1 |page=27 |language=ar}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ ڪري نالن جو ڪو هڪ اهڙو مقرر تعداد، جنهن تي سڀني عالمن جو اتفاق هجي، موجود ناهي.

== نالن بابت اسلامي عالمن جون تصنيفون ==

رسول الله ﷺ جي نالن ۽ صفتن تي ڪيترن ئي اسلامي عالمن ڪتاب لکيا آهن. انهن ۾:

* [[قاضي عياض]] — ''الشفا بتعريف حقوق المصطفى''
* [[جلال الدين سيوطي]] — ''الرياض الأنيقة في شرح أسماء خير الخليقة''
* [[محمد بن سليمان الجزولي]] — ''دلائل الخيرات''
* [[ابن دحية الكلبي]] — ''المستوفى في أسماء المصطفى''

قاضي عياض پنهنجي ڪتاب ''الشفا'' ۾ رسول الله ﷺ جي نالن ۽ وصفن جي معنيٰ ۽ اهميت تي بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Shifa&quot;&gt;{{cite book |author=القاضي عياض بن موسى اليحصبي |title=الشفا بتعريف حقوق المصطفى |pages=144–148 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

== طٰهٰ ۽ يٰس بابت اختلاف ==

'''طٰهٰ''' ۽ '''يٰس''' کي عام مذهبي روايتن ۽ مدحي ادب ۾ ڪڏهن رسول الله ﷺ جي نالن طور استعمال ڪيو ويندو آهي. تنهن هوندي به انهن کي مستقل نبوي نالا قرار ڏيڻ بابت اسلامي عالمن ۾ اختلاف آهي.
ڪي عالم انهن ٻنهي کي قرآن مجيد جي [[حروف مقطعات]] مان شمار ڪن ٿا ۽ چون ٿا ته صحيح حديثن ۾ انهن جو رسول الله ﷺ جي ذاتي نالن طور واضح ثبوت موجود ناهي.
ٻئي طرف ڪجهه تفسيرن ۽ مذهبي روايتن ۾ انهن لفظن کي رسول الله ﷺ سان منسوب ڪيو ويو آهي.
[[عبدالعزيز بن باز]] جي راءِ موجب طٰهٰ ۽ يٰس رسول الله ﷺ جا ثابت ٿيل نالا ناهن، بلڪه قرآن مجيد جي شروعاتي حروف مقطعات مان آهن.&lt;ref name=&quot;IbnBaz&quot;&gt;{{cite web |title=ما أسماء النبي صلى الله عليه وسلم وهل يس وطه منها؟ |url=https://binbaz.org.sa/fatwas/14968 |website=الموقع الرسمي للإمام ابن باز |language=ar |access-date=2026-10-16}}&lt;/ref&gt;
تنهنڪري انهن لفظن جي حيثيت کي اختلافِي قرار ڏيڻ وڌيڪ مناسب آهي.

== ٻين صفتن بابت تفسيرن جا اختلاف ==

=== نور ===

[[سورت المائدة]] جي آيت 15 ۾ ارشاد آهي:

&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.3;text-align:center;&quot;&gt;قَدْ جَاءَكُم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُّبِينٌ&lt;/div&gt;

'''سنڌي ترجمو:''' بيشڪ اوهان وٽ الله جي طرفان هڪ نور ۽ پڌرو ڪتاب اچي چڪو آهي.

ڪجهه مفسرن هتي لفظ '''نور''' مان رسول الله ﷺ مراد ورتو آهي، جڏهن ته ٻين تفسيرن ۾ ان جي تشريح قرآن مجيد يا هدايت سان ڪئي وئي آهي. انهيءَ ڪري هن لفظ کي رسول الله ﷺ جي قطعي ذاتي نالن ۾ شمار ڪرڻ بدران تفسير جي اختلاف سان بيان ڪرڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Qurtubi&quot;&gt;{{cite book |author=محمد بن أحمد القرطبي |title=الجامع لأحكام القرآن |chapter=تفسير سورة المائدة، الآية 15 |language=ar |url=https://quran.com/5/15}}&lt;/ref&gt;

=== قدم صدق ===

[[سورت يونس]] جي آيت 2 ۾ مؤمنن لاءِ '''قدم صدق''' جو ذڪر آهي.

&lt;div lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot; style=&quot;color:#17633C;font-size:125%;line-height:2.3;text-align:center;&quot;&gt;وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِندَ رَبِّهِمْ&lt;/div&gt;

'''سنڌي ترجمو:''' ۽ ايمان آڻيندڙن کي خوشخبري ڏي ته سندن پالڻهار وٽ انهن لاءِ سچائيءَ وارو بلند مرتبو آهي.

ڪجهه تفسيرن ۾ هن تعبير جي تشريح رسول الله ﷺ جي شفاعت سان پڻ ڪئي وئي آهي، پر آيت ۾ اهو لفظ سڌي طرح رسول الله ﷺ جي ذاتي نالي طور استعمال ٿيل ناهي.&lt;ref name=&quot;Durr&quot;&gt;{{cite book |author=جلال الدين السيوطي |title=الدر المنثور في التفسير بالمأثور |chapter=تفسير سورة يونس، الآية 2 |language=ar}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[حضرت محمد]] ﷺ
* [[محمد]]ﷺ
* [[احمد]]ﷺ
* [[سيرت نبوي]]ﷺ
* [[حديث]]
* [[صحيح بخاري]]
* [[صحيح مسلم]]
* [[اسماء الحسنیٰ]]
* [[الصادق الامين]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sunnah.com/bukhari:3532 صحيح بخاري، حديث 3532]
* [https://sunnah.com/muslim:2355 صحيح مسلم، حديث 2355]
* [https://quran.com/33/40 سورت الاحزاب، آيت 40]
* [https://quran.com/61/6 سورت الصف، آيت 6]

{{شريط سفلي محمد}}
{{شريط بوابات|اسلام|محمد|قرآن}}

[[زمرو:محمد]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي روايتون]]</text>
      <sha1>15at2ujebl1l3f43dzh1pv00wakdbgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اصغر سائين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19322</id>
    <redirect title="پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر" />
    <revision>
      <id>422196</id>
      <parentid>396520</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="f35bhodttc7k27dzdatfg5dctqiyz04" xml:space="preserve">#چوريو[[پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر]]</text>
      <sha1>f35bhodttc7k27dzdatfg5dctqiyz04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اکر ڌاتو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19430</id>
    <revision>
      <id>422231</id>
      <parentid>378325</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T17:20:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17362" sha1="s2hdzedskh9umysqfg3eab71hlvwqhc" xml:space="preserve">
{{Short description|جارج شرٽ جي 1866ع ۾ ڇپيل سنڌي لفظن جي اشتقاقي لغت}}

{{Infobox book
| name = اکر ڌاتو
| title_orig = اکر ڌاتو
| image =
| caption =
| author = [[جارج شرٽ]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| subject = [[سنڌي ٻولي]]، [[اشتقاق]]، [[ڌاتو (لسانيات)|لفظن جا ڌاتو]]
| genre = [[اشتقاقي لغت]]، لسانيات
| published = 1866ع
| publisher = غير تصديق ٿيل
| media_type = ليٿوگرافيءَ ۾ ڇپيل ڪتابڙو
| pages = 44
}}

'''اکر ڌاتو''' (انگريزي: ''Akhar-dhātu'' يا ''Akhar Dhatoo'') سنڌي ٻوليءَ جي لفظن جي اشتقاق، ڌاتوئن ۽ تاريخي بڻ بنياد بابت هڪ اوائلي لغوي ڪتاب آهي، جيڪو انگريز پادري ۽ لسانياتي محقق [[جارج شرٽ]] (''Rev. George Shirt'') 1866ع ۾ شايع ڪرايو. هي ڪتاب 44 صفحن تي مشتمل هو ۽ [[ليٿوگرافي]]، يعني پٿر تي ڇپائيءَ جي طريقي سان ڇپيو. هن ۾ چونڊ سنڌي لفظن جي انهن سنسڪرت بنيادن کي پيش ڪيو ويو آهي، جن مان ليکڪ جي خيال موجب سنڌي لفظ تاريخي تبديلين وسيلي پيدا ٿيا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaAkhar&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اکر ڌاتو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=1
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%A9%D8%B1%20%DA%8C%D8%A7%D8%AA%D9%88
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''اکر ڌاتو'' کي جارج شرٽ جي 1866ع واري سنڌي لفظن جي اشتقاقي لغت قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
هي ڪتاب سنڌي لغت نويسيءَ ۽ تاريخي لسانيات جي اوائلي ڪوششن مان هڪ آهي. ان جي اهميت خاص طور ان ڳالهه ۾ آهي ته ليکڪ سنڌي لفظن کي انهن جي ممڪن سنسڪرت بنيادن سان منظم انداز ۾ ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;MallahHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |language=sd |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62525
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== نالي جي معنيٰ ==

ڪتاب جي عنوان ۾ «اکر» مان مراد لفظ يا حرف ۽ «ڌاتو» مان مراد لفظ جو بنياد يا اصل آهي.
لسانيات ۾ [[ڌاتو (لسانيات)|ڌاتو]] (انگريزي: ''Root'') لفظ جي اهڙي بنيادي صورت کي چيو ويندو آهي، جنهن سان ٻين لفظن جي تاريخي يا صرفي لاڳاپن جو مطالعو ڪيو وڃي.
«اکر ڌاتو» جو عنوان انهيءَ لحاظ کان لفظن جي بنيادن بابت ڪتاب ڏانهن اشارو ڪري ٿو.

== ليکڪ ==

[[جارج شرٽ]] (''George Shirt''؛ 1843ع–1886ع) انگريز پادري ۽ سنڌي ٻوليءَ جو محقق هو. هو [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ چرچ مشن سوسائٽيءَ سان وابسته رهيو.
هن سنڌي ٻوليءَ جي لغت نويسي، اشتقاق ۽ لسانياتي تحقيق ۾ ڪم ڪيو. سندس اهم تصنيفن ۾ ''اکر ڌاتو'' (1866ع) ۽ ''سنڌي–انگريزي لغت'' (1879ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaShirt&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=جارج شرٽ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AC%20%D8%B4%D8%B1%D9%BD
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
شرٽ سنڌي ٻوليءَ جي اصل ۽ ٻين ٻولين سان تعلق بابت پڻ لکيو. 1878ع ۾ سندس هڪ مضمون ''The Traces of Dravidian Element in Sindhi'' (دي ٽريسز آف ڊراوڊين ايليمينٽ اِن سنڌي؛ سنڌيءَ ۾ دراوڙي عنصرن جا نشان) جي عنوان سان ''The Indian Antiquary'' ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhilaDevelopment&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindhi Language and Literature
 |chapter=Linguistic Development
 |publisher=Sindhi Language Authority
 |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/46/read/1328
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== اڻويهين صديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جو مطالعو ===

اڻويهين صديءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جي لغت نويسي ۽ گرامر بابت ڪيترائي ڪتاب تيار ٿيا.
برطانوي دور ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تعليمي ۽ انتظامي استعمال وڌڻ سان لغتن، گرامرن ۽ درسي ڪتابن جي ضرورت پيدا ٿي.
هن دور ۾ [[جارج اسٽئڪ]]، [[ارنسٽ ٽرمپ]] ۽ جارج شرٽ جهڙن محققن سنڌي ٻوليءَ جي جوڙجڪ، لفظي ذخيري ۽ تاريخي لاڳاپن بابت ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhilaDevelopment&quot;/&gt;
جارج اسٽئڪ جي سنڌي–انگريزي لغت 1849ع ۾ شايع ٿي، جڏهن ته سندس انگريزي–سنڌي لغت 1855ع ۾ شايع ٿي.
انهيءَ پسمنظر ۾ 1866ع وارو ''اکر ڌاتو'' سنڌي لفظن جي اشتقاقي مطالعي ڏانهن هڪ مخصوص ڪوشش هو.

=== اشتقاقي لغت جي ضرورت ===

عام لغت ۾ لفظن جون معنائون، اچار ۽ استعمال بيان ڪيا ويندا آهن، جڏهن ته اشتقاقي لغت ۾ لفظن جي تاريخي بڻ بنياد ۽ اڳوڻين صورتن جي ڳولا ڪئي ويندي آهي.
''اکر ڌاتو'' جو بنيادي مقصد سنڌي لفظن کي انهن جي ممڪن سنسڪرت ڌاتوئن سان لاڳاپيل ڪري پيش ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAkhar&quot;/&gt;

== اشاعت ==

''اکر ڌاتو'' 1866ع ۾ شايع ٿيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ڪتاب 44 صفحن تي مشتمل هو ۽ ليٿوگرافيءَ ۾ ڇپيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAkhar&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي ڪتاب ''اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ'' ۾ پڻ ان جي اشاعت جو سال 1866ع ۽ صفحن جو تعداد 44 ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;MallahHistory&quot;/&gt;
ڪتاب جي اصل ڇاپي جي ناشر، اشاعت جي شهر ۽ مڪمل عنواني صفحي بابت وڌيڪ بنيادي تصديق ضروري آهي.

== ڪتاب جو موضوع ==

''اکر ڌاتو'' ۾ سنڌي ٻوليءَ جي چونڊ لفظن جا سنسڪرت بنياد ڏنا ويا آهن.
جارج شرٽ جو خيال هو ته انهن لفظن مان ڪيترائي سنسڪرت جي اڳوڻين صورتن مان تاريخي تبديليءَ وسيلي سنڌيءَ ۾ پهتا آهن.
هن پنهنجي مطالعي ۾ خاص طور '''تدڀوَ''' (''Tadbhava'') قسم جي لفظن کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;SindhianaAkhar&quot;/&gt;

== تدڀوَ جو تصور ==

'''تدڀوَ''' (سنسڪرت: ''तद्भव''؛ رومن: ''Tadbhava'') هند آريائي ٻولين جي لسانيات ۾ اهڙن لفظن لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪي پراڻين هند آريائي صورتن مان تاريخي صوتياتي تبديلين وسيلي جديد ٻولين ۾ پهتا هجن.
ان جي ابتڙ '''تتسم''' (''Tatsama'') اهڙن لفظن کي چيو ويندو آهي، جيڪي سنسڪرت مان نسبتاً سڌيءَ طرح ورتا ويا هجن ۽ جن جي صورت ۾ وڏي تبديلي نه آئي هجي.
تدڀوَ لفظن جي تاريخي سفر ۾ وچين هند آريائي ٻوليون، جهڙوڪ پراڪرت ۽ اپڀرنش، اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿيون.
تنهنڪري هر تدڀوَ لفظ بابت اهو چوڻ ته اهو سنسڪرت مان سڌو سنڌيءَ ۾ آيو، تاريخي لسانيات جي لحاظ کان هميشه درست نه هوندو.

== ڪتاب جي ترتيب ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب جارج شرٽ ڪتاب جي مواد کي چئن ڪالمن ۾ ترتيب ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAkhar&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B9CB;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | ڪالم
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#E8F2FC;text-align:center;font-weight:bold;&quot; | 1
| سنسڪرت ڌاتو سنڌي اکرن ۾
| سنسڪرت بنياد کي سنڌي رسم الخط ۾ لکڻ
|-
| style=&quot;background:#F1F7FD;text-align:center;font-weight:bold;&quot; | 2
| سنسڪرت ڌاتو انگريزي اکرن ۾
| ساڳئي بنياد کي رومن يا انگريزي رسم الخط ۾ لکڻ
|-
| style=&quot;background:#E8F2FC;text-align:center;font-weight:bold;&quot; | 3
| معنيٰ
| ڌاتو يا بنيادي لفظ جي معنيٰ
|-
| style=&quot;background:#F1F7FD;text-align:center;font-weight:bold;&quot; | 4
| سنڌي لفظ
| سنسڪرت بنياد سان لاڳاپيل سنڌي لفظ
|}

هيءَ ترتيب لفظ جي اصل صورت، ان جي لکڻي، معنيٰ ۽ سنڌيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ صورت کي هڪ هنڌ ڀيٽڻ لاءِ اختيار ڪئي وئي هئي.

== ڪتاب جو اشتقاقي طريقو ==

جارج شرٽ سنڌي لفظن جي بڻ بنياد بابت تقابلي طريقو استعمال ڪيو.
هن چونڊ لفظن کي سنسڪرت جي بنيادن سان ملائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ انهن جي وچ ۾ موجود صورت ۽ معنيٰ جي لاڳاپن کي پيش ڪيو.
هن طريقي سان سنڌي لفظن جي تاريخي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ هڪ اوائلي لغوي خاڪو تيار ٿيو.
بهرحال، ڪتاب جي هر اشتقاق کي جديد لسانياتي معيارن تي پرکڻ لاءِ اصل متن، پراڪرت ۽ اپڀرنش جي تاريخي صورتن ۽ باقاعده صوتياتي تبديلين جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== سنڌي ٻوليءَ جي اصل بابت جارج شرٽ جا خيال ==

جارج شرٽ جي لسانياتي سوچ وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهي.
1866ع ۾ ''اکر ڌاتو'' ذريعي هن سنڌيءَ جي سنسڪرت بنيادن تي ڌيان ڏنو.
بعد ۾ 1878ع واري مضمون ۾ هن سنڌي ٻوليءَ جي ڪجهه خصوصيتن کي دراوڙي ٻولين سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب شرٽ سنڌيءَ جي لفظي ذخيري ۽ نحوي خاصيتن جي بنياد تي دراوڙي اثرن بابت ڇهه دليل پيش ڪيا.&lt;ref name=&quot;SindhianaShirt&quot;/&gt;
اهو موقف شرٽ جي پنهنجي دور جي لسانياتي سوچ جي نمائندگي ڪري ٿو.
جديد تاريخي لسانيات موجب سنڌي هند-يورپي خاندان جي هند آريائي شاخ سان تعلق رکي ٿي؛ ٻين ٻولين سان رابطا ۽ اثر ان جي بنيادي لساني درجابنديءَ کان الڳ مسئلو آهن.

== سنڌي–انگريزي لغت سان تعلق ==

جارج شرٽ جو ٻيو اهم لغوي ڪم '''سنڌي–انگريزي لغت''' (''Sindhi-English Dictionary'') هو، جيڪو 1879ع ۾ شايع ٿيو.
هن لغت جي تياريءَ ۾ [[اڌارام ٿانورداس ميرچنداڻي]] ۽ [[مرزا صادق علي بيگ]] سندس مدد ڪئي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اها لغت عربي–سنڌي رسم الخط ۾ ڇپي ۽ ڪيترن سالن تائين سنڌي ٻوليءَ جي اهم لغوي ماخذن مان رهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaShirt&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح موجب هن لغت ۾ لڳ ڀڳ 21 هزار سنڌي لفظ شامل هئا ۽ اها 919 صفحن تي مشتمل هئي.&lt;ref name=&quot;MallahHistory&quot;/&gt;
''اکر ڌاتو'' ۽ ''سنڌي–انگريزي لغت'' کي الڳ ڪتاب سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته پهرين جو مرڪزي موضوع لفظن جا بنياد آهن، جڏهن ته ٻيءَ ۾ لفظن جون انگريزي معنائون ڏنيون ويون آهن.

== سنڌي اشتقاقي لغت نويسيءَ ۾ اهميت ==

''اکر ڌاتو'' سنڌي ٻوليءَ جي اشتقاقي مطالعي جي تاريخ ۾ هڪ اهم اوائلي تصنيف آهي.
هن ڪتاب ۾ سنڌي لفظن کي سنسڪرت ڌاتوئن سان منظم نموني ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
ان کان پوءِ سنڌيءَ ۾ لفظن جي اصل ۽ اشتقاق بابت ٻين محققن پڻ ڪم ڪيو.
جهمٽ مل نارو مل وسڻاڻيءَ جي ''وئپتي ڪوش'' ۽ [[عبدالڪريم سنديلو]] جي ''تحقيق لغات سنڌي'' جهڙا ڪتاب سنڌي اشتقاقي لغت نويسيءَ جي تاريخ ۾ لاڳاپيل مثال آهن.
انهيءَ ڪري ''اکر ڌاتو'' کي سنڌي لغت نويسيءَ جي هڪ تاريخي مرحلي جي حيثيت سان ڏسي سگهجي ٿو.

== ڪتاب جي تاريخي ۽ علمي اهميت ==

''اکر ڌاتو'' جي اهميت ڪيترن سببن ڪري آهي:

# اهو سنڌي لفظن جي اشتقاق بابت اوائلي ڇپيل ڪوششن مان هڪ آهي.
# هن ۾ لفظن جي سنسڪرت بنيادن کي منظم ڪالمن ۾ پيش ڪيو ويو.
# اهو اڻويهين صديءَ جي سنڌي لسانياتي تحقيق جي تاريخي صورتحال کي ظاهر ڪري ٿو.
# ان مان جارج شرٽ جي ابتدائي لسانياتي خيالن بابت ڄاڻ ملي ٿي.
# اهو سنڌي ٻوليءَ جي اشتقاقي لغت نويسيءَ جي تاريخي مطالعي لاءِ هڪ ماخذ آهي.

انهن سببن جي بنياد تي ڪتاب کي سنڌي لسانيات ۽ لغت نويسيءَ جي تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAkhar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MallahHistory&quot;/&gt;

== تحقيق جون حدون ==

''اکر ڌاتو'' بابت دستياب ثانوي ماخذن ۾ ڪتاب جي سال، صفحن، موضوع ۽ ترتيب جي تصديق ملي ٿي.
بهرحال، اصل 1866ع واري ڇاپي جو مڪمل متن دستياب نه هئڻ سبب هن مضمون ۾ ڪتاب مان لفظن ۽ انهن جي ڌاتوئن جا مخصوص مثال نقل نه ڪيا ويا آهن.
ڪتاب جي اصل متن جو مطالعو ان جي اشتقاقي طريقي ۽ تاريخي اهميت جي وڌيڪ تفصيلي تشريح لاءِ ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[جارج شرٽ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي لغت]]
* [[اشتقاق]]
* [[تاريخي لسانيات]]
* [[ڌاتو (لسانيات)]]
* [[سنسڪرت]]
* [[تدڀوَ]]
* [[تتسم]]
* [[جارج اسٽئڪ]]
* [[ارنسٽ ٽرمپ]]
* [[عبدالڪريم سنديلو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62525
 |language=sd
}}
* {{cite encyclopedia
 |title=اکر ڌاتو
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=1
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%A9%D8%B1%20%DA%8C%D8%A7%D8%AA%D9%88
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%A9%D8%B1%20%DA%8C%D8%A7%D8%AA%D9%88 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: اکر ڌاتو]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D8%AC%20%D8%B4%D8%B1%D9%BD انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: جارج شرٽ]
* [https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62525 اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ: جارج شرٽ]
* [https://library.sindhila.org/public/index.php/book/46/read/1328 سنڌي ٻوليءَ جي لسانياتي ترقي]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي لغتون]]
[[زمرو:1866ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي لسانيات]]
[[زمرو:اشتقاقي لغتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1866ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪتاب]]</text>
      <sha1>s2hdzedskh9umysqfg3eab71hlvwqhc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پنجاب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29276</id>
    <revision>
      <id>422183</id>
      <parentid>414155</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91469" sha1="g2tdu5lcf6x6p6cjk1wiw53pl5vhm2v" xml:space="preserve">{{Short description|Geographical region in South Asia}}
{{Infobox settlement
| name = پنجاب
| native_name = ਪੰਜਾਬ (گورمکي)&lt;br&gt;پنجاب (شاهه مکي)
| native_name_lang = pa
| settlement_type = [[تاريخي علائقو]]
| flag_alt = 
| image_seal = 
| seal_alt = 
| image_shield = 
| shield_alt = 
| nickname = &quot;پنج دريائن جي سرزمين&quot;
| motto = 
| image_map = Punjab map (topographic) with cities.png
| map_alt = 
| map_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ پنجاب ڏيکاريل
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{Coord|31|74|scale:3000000|display=inline, title}}
| coor_pinpoint = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}&lt;br /&gt;{{flag|India}}
| subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهر
| subdivision_name2 = [[لاهور]]
| subdivision_type3 = ٻيو وڏو شهر
| subdivision_name3 = [[فيصل آباد]]
| established_title = 
| established_date = 
| founder = 
| government_footnotes = 
| leader_party = 
| leader_title = آبادي
| leader_name = 11,50,00000 (پاڪستان، 2017ع آدمشماري)
7,50,00,000 (ڀارت، 2011ع آدمشماري)
ڪل: 19,00,00,000
| named_for = Five tributaries of the [[Indus River]]
سنڌو جا پنج معاون دريا &quot;پنج ند&quot;
| demographics_type1 = Demographics
| demographics1_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = [[Punjabis]] &lt;br /&gt;''Minor: [[Saraiki people|Saraikis]], [[Hindkowans]], [[Haryanvi people|Haryanvis]], [[Pashtuns]], [[Himachal Pradesh|Himachalis]], [[Dogras]], [[Muhajir (Urdu-speaking people)|Muhajirs]], [[Kashmiris]], [[Biharis]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Elections in Bihar, Campaigning in Punjab to Woo Bihari Migrants|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2015/oct/04/elections-in-bihar-campaigning-in-punjab-to-woo-bihari-migrants-824629.html|date=4 October 2015|quote=Punjab, as per official estimates, is home to some two million migrants from Bihar. They are engaged in various jobs and occupations in Punjab. Of this, over 1.3 million are living in and around the industrial hub of Ludhiana.|access-date=17 February 2024|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329091742/https://www.newindianexpress.com/nation/2015/oct/04/Elections-in-Bihar-Campaigning-in-Punjab-to-Woo-Bihari-Migrants-824629.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''
| demographics_type2 = 
| demographics2_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title2 = Languages
| demographics1_info2 = [[Punjabi language|Punjabi]], [[Punjabi dialects and languages|its dialects and varieties]] and [[#Languages|others]]
| demographics_type3 = 
| demographics3_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title3 = Religions
| demographics1_info3 = &lt;!-- Note: See religion subsection for references - estimates from combining 2011 Indian census and 2017 Pakistani census in Punjab region (including Punjab (India), Punjab (Pakistan), Haryana, Delhi, Himachal Pradesh, Islamabad, Chandigarh) --&gt;[[Punjabi Muslims|Islam]] (60%)&lt;br /&gt;[[Punjabi Hindus|Hinduism]] (29%)&lt;br /&gt;[[Sikhism]] (10%)&lt;br /&gt;[[Punjabi Christians|Christianity]] (1%)&lt;br /&gt; Others (&lt;1%)
| blank_name_sec1 = 
| blank_info_sec1 = 
| blank_name_sec2 = 
| blank_info_sec2 = 
| unit_pref = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;| area_footnotes = 
| area_urban_footnotes = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_rural_footnotes = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_metro_footnotes = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_magnitude = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_note = 
| area_water_percent = 
| area_rank = 
| area_blank1_title = 
| area_blank2_title = &lt;!-- km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; --&gt;
| area_total_km2 = 458,354.5
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_urban_km2 = 
| area_rural_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank2_km2 = &lt;!-- hectares --&gt;
| area_total_ha = 
| area_land_ha = 
| area_water_ha = 
| area_urban_ha = 
| area_rural_ha = 
| area_metro_ha = 
| area_blank1_ha = 
| area_blank2_ha = 
| length_km = 
| width_km = 
| dimensions_footnotes = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 11,50,00000 (پاڪستان، 2017ع آدمشماري)
7,50,00,000 (ڀارت، 2011ع آدمشماري)
ڪل: 19,00,00,000
| population_as_of = [[2011 Indian census|2011]] {{small|India}} &amp; [[2017 Census of Pakistan|2017]] {{small|Pakistan}}
| population_total = {{circa|190|lk=yes}}&amp;nbsp;million{{efn|name=2011&amp;2017Census}} &lt;br/&gt; {{flag|Pakistan}} 115 million &lt;br/&gt; {{flag|India}} 75 million
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_demonym = پنجابي
| timezone1 = [[Indian Standard Time|IST in India]]
| utc_offset1 = +05:30
| timezone2 = [[Time in Pakistan|PKT in Pakistan]]
| utc_offset2 = +05:00
| timezone1_DST = 
| utc_offset1_DST = 
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code_type = 
| area_code = 
| iso_code = 
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| footnotes = Demographics based on [[Punjab Province (British India)|British Punjab]]'s colonial borders
}}
'''پنجاب (Punjab) يا پنجاب جو خطو''' [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست، [[پنجاب، ڀارت|ڀارتي پنجاب]] ۾ منقسم ھڪ خطي جو نالو آھي. پنجاب تاريخي طور تي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اھم خطن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. پنجاب خطي جي اوڀر ۾ [[هماچل پرديش|ھماچل پرديش]]  [[هريانا|ھريانه]] ۽ [[راجستان|راجسٿان]]، اولھه ۾ [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه]]، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌ]] واقع  آھن. پنجاب جا ماڻھو محنت ڪش آھن. ھن خطي ۾ فصلن جي وڏي مقدار سامھون ايندي آھي۔ پنجاب جو ٽي ڀاڱي چار [[مسلمان|مسلم]] آباد ڪيل سرزمين آھي، تنھن ھوندي به ھڪ  حصو سکن جو آباد ڪيل آھي. پنجاب کي جاگرافيائي طور تي ٻن حصن ۾ ورھايو ويو آھي، ھڪ اوڀاريون پنجاب ۽ ٻيو اولاھون پنجاب۔ اوڀاريون پنجاب ننڍو آھي ۽ [[ڀارت]] جي ڪنٽرول ۾ آھي ۽ اولاھون پنجاب، پنجاب جو ٽي ڀاڱي چار آھي جيڪو [[پاڪستان]] جي قبضي ۾ آھي.

پنجاب، جن کي &quot;پنج دريائن جي سرزمين&quot; به چيو ويندو آهي، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ جيوپولٽيڪل، ثقافتي ۽ تاريخي علائقو آهي. اهو هندستاني برصغير ​​جي اتر اولهه واري حصي ۾ واقع آهي، جنهن ۾ جديد دور جي اوڀر پاڪستان ۽ اتر اولهه [[ڀارت|هندستان]] جا علائقا شامل آهن. پنجاب، پاڪستان ۾ شهرن جا وڏا شهر [[لاھور|لاهور]]، [[فيصل آباد]]، [[راولپنڊي]]، [[گوجرانوالا]]، [[ملتان]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ [[بھاولپور|بهاولپور]] آهن، جڏهن ته هندستاني پنجاب جا وڏا شهر لڌيانا، [[امرتسر]]، چندي ڳڙهه، جالنڌر، پٽيالا، موهالي ۽ ڀٽنڊا آهن. 

پنجاب پنجن دريائن جي ڪناري تي آباد ٿيل آبادين مان وڌيو، جيڪي قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب|سنڌو ماٿري تهذيب]] جي شروعات ۾ ويجهي اوڀر ڏانهن هڪ اهم رستي جي طور تي ڪم ڪندا هئا، &lt;ref name=&quot;Nayar12&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q7pO-IZY218C&amp;pg=PA7|title=The Punjabis in British Columbia: Location, Labour, First Nations, and Multiculturalism|last=Nayar|first=Kamala Elizabeth|date=2012|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-4070-5|page=7|language=en}}&lt;/ref&gt; جنهن جي شروعات 5000 قبل مسيح ۾ ٿي، جنهن کان پوءِ هند-آريائي ماڻهن جي لڏپلاڻ ٿي. زراعت پنجاب جي مکيه معاشي خصوصيت رهي آهي ۽ پنجابي ثقافت جي بنياد رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Nayar13&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q7pO-IZY218C&amp;pg=PA7|title=The Punjabis in British Columbia: Location, Labour, First Nations, and Multiculturalism|last=Nayar|first=Kamala Elizabeth|date=2012|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-4070-5|page=7|language=en}}&lt;/ref&gt; پنجاب هڪ اهم زرعي علائقي جي طور تي اڀريو، خاص طور تي 1960ع جي ڏهاڪي جي وچ کان 1970ع جي ڏهاڪي جي وچ تائين سائي انقلاب کان پوءِ ۽ ان کي هندستان ۽ پاڪستان ٻنهي جي &quot;ماني جي ٽوڪري&quot; طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Nayar14&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q7pO-IZY218C&amp;pg=PA7|title=The Punjabis in British Columbia: Location, Labour, First Nations, and Multiculturalism|last=Nayar|first=Kamala Elizabeth|date=2012|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-4070-5|page=7|language=en}}&lt;/ref&gt;

پنجاب جي تاريخ تڪرارن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪا مقامي خاندانن ۽ سلطنتن جي عروج سان نشان لڳل آهي. چوٿين صدي قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي حملي کان پوءِ، چندر گپت موريا، موريا سلطنت قائم ڪرڻ لاءِ، پنجابي رياستن سان اتحاد ڪيو.&lt;ref name=&quot;auto722&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;dq=yaudheyas+chandragupta&amp;pg=PA22|title=Chandragupta Maurya and His Times|last=Mookerji|first=Radhakumud|date=1 January 2016|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0433-3|page=22|language=en|quote=Rhys Davids [Buddhist India p. 267] points out that 'it was from the Panjab that Chandragupta recruited the nucleus of the force with which he besieged and conquered Dhana Nanda'|access-date=30 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141224/https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;dq=yaudheyas+chandragupta&amp;pg=PA22|archive-date=14 March 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OswUZtL1_CUC&amp;q=madra+republic|title=Vakataka gupta age: circa 200–550|last1=Majumdar|first1=Ramesh Chandra|last2=Altekar|first2=Anant Sadashiv|date=1986|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0026-7|page=31|language=en|access-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004104524/https://books.google.com/books?id=OswUZtL1_CUC&amp;q=madra+republic|archive-date=4 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پوء هند-يوناني بادشاهت، ڪشان سلطنت ۽ هند-سيٿيئن جي لڳاتار حڪمراني قائم ٿيون، پر آخرڪار اوڀر پنجاب جي جاناپادن (جهڙوڪ يوڌيا، تريگارتا، اودمبرا، ارجونا ۽ ڪنندا بادشاهت، پاران شڪست کاڌيون.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-HeJS3nE9cAC&amp;pg=PA324|title=The Greeks in Bactria and India|last=Tarn|first=William Woodthorpe|date=24 June 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-00941-6|page=324|language=en|quote=Audumbaras, Trigartas, Kunindas, Yaudheyas, Arjunayanas - began to coin in the first century BC, which means that they had become independent kingdoms or republics; but the coins do not all tell the same story. Those of the two sounthernmost peoples begin somewhere about 100 BC and bear the legends 'Victory of the Arjunayanas' and (on their copper issue) 'Victory of the Yaudheyas', which point to their having won independence by the sword.}}&lt;/ref&gt; پنجين ۽ ڇئين صدي عيسوي ۾، پنجاب کي تباهي ڪندڙ &quot;هنن&quot; (Huns) جي حملن جو سامنا ٿيو، تڏهن به ورڌانا خاندان اتر هندستان تي حڪمراني ڪندي، فتح مند ٿي اڀريو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FN2vEAAAQBAJ&amp;dq=alexander+cunningham+vardhana+empire&amp;pg=PA280|title=Archaeological Survey of India: Vol. 1|last=Cunningham|first=Alexander|date=23 February 2023|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-382-11929-4|page=280|language=en|access-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004104524/https://books.google.com/books?id=FN2vEAAAQBAJ&amp;dq=alexander+cunningham+vardhana+empire&amp;pg=PA280|archive-date=4 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 8 هين صدي عيسوي هندو شاهي عروج ڏٺو ويو، جيڪي صفاري خاندان ۽ ساماني سلطنت کي شڪست ڏيڻ سان مشهور ٿي. ساڳئي وقت، تومارا خاندان ۽ ڪٽوچ خاندان، غزنوين جي حملي جي مزاحمت ڪندي، اوڀر پنجاب کي ڪنٽرول ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;q=diwan+i+salman+jalandhar|title=History of the Panjab Hill States|last1=Hutchison|first1=John|last2=Vogel|first2=Jean Philippe|date=1994|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0942-6|page=123|language=en|access-date=30 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325135205/https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;q=diwan+i+salman+jalandhar|archive-date=25 March 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; غزنوي دور ۾، اسلام اولهائين پنجاب ۾ غالب ٿي ويو. پوءِ دهلي سلطنت غزنوي خاندانن جي جاءِ ورتي، جنهن ۾ تغلق خاندان ۽ سيد خاندان جي سلطانن کي پنجابي نسل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book|title=India in the Persianate Age: 1000–1765|author=[[Richard M. Eaton|Easton, Richard M.]]|publisher=University of California Press|year=2019|isbn=978-0520325128|page=117|language=en|quote=The career of Khizr Khan, a Punjabi chieftain belonging to the Khokar clan...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto112&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fLW1AAAAIAAJ|title=History of the Punjab: A.D. 1000-1526.|author=Fauja Singh|date=1972|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University|page=152|quote=&quot;The Tughlaqs had close links with the Punjab . According to Firishta and Sujan Rai Bhandari, Tughlaq, the founder of the dynasty, was born in the Punjab to a Jat mother&quot;|access-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501193142/https://books.google.com/books?id=fLW1AAAAIAAJ|archive-date=1 May 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;    15هين صدي ۾ ڏکڻ پنجاب ۾ لانگهه سلطنت جو، لوڌي خاندان کي شڪست ڏيڻ سان، ظهور ٿيو. 18هين صدي ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ، پنجاب ۾ افراتفري جو دور آيو. سال 1799 عيسوي ۾، سک سلطنت ڪشمير ۾ فتحن ۽ دراني سلطنت جي علائقن تي قبضي سان، پنهنجو راڄ قائم ڪيو ۽ پنجاب جي پيچيده ۽ متنوع تاريخ کي شڪل ڏني.

علائقي جي حدون، تاريخي احوالن تي ڌيان ڏيندي، غلط بيان ڪيل آهن. ان ڪري &quot;پنجاب&quot; جي اصطلاح جي جاگرافيائي تعريف وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهيي آهي. 16 صدي جي مغل سلطنت ۾ پنجاب جو علائقو ٽن حصن ، اولهه ۾ لاهور صوبي، اوڀر ۾ دهلي صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ملتان صوبي ۾ ورهايو ويو هو. برطانوي راڄ هيٺ 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي تائين، پنجاب صوبي ۾ موجوده هندستاني رياستن ۽ يونين علائقن پنجاب، هريانا، هماچل پرديش، چندي ڳڙهه ۽ دهلي ۽ پنجاب جا پاڪستاني علائقن ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي شامل ڪيو ويو هو.

پنجاب علائقي جو غالب نسلي لساني گروهه پنجابي ماڻهو آهن، جيڪي هند-آريائي پنجابي ٻولي ڳالهائين ٿا. پنجابي مسلمان اولهه پنجاب (پاڪستان) ۾ اڪثريت ۾ آهن، جڏهن ته پنجابي سک اوڀر پنجاب (ڀارت) ۾ اڪثريت ۾ آهن. ٻين مذهبي گروهن ۾ هندو، عيسائي، جين مت، زرتشت، ٻڌمت جا مڃڻ وارا ۽ روي داسيا شامل آهن. 

== نالو ==
پنجاب جو نالو فارسي ٻوليءَ مان آهي، جنهن جا ٻه حصا &quot;پنج&quot; ۽ &quot;آب&quot; ساڳي معنيٰ جي سنسڪرت لفظن، &quot;پنچا&quot; (पञ्च) ۽ &quot;آپ&quot; (अप्) مان نڪتل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|last=Gandhi|first=Rajmohan|publisher=Aleph Book Company|year=2013|isbn=978-93-83064-41-0|location=New Delhi, India, Urbana, [[Illinois]]|page=1 (&quot;Introduction&quot;)}}&lt;/ref&gt; اهڙي طرح لفظ، &quot;پنجاب &quot; هند-آريائي لفظن، &quot;پنج-اپ&quot; جو مرڪب آهي ۽ ان جو معني &quot;پنج پاڻين جي سرزمين&quot; آهي ۽ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس دريائن جو حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;&quot;Punjab.&quot; Pp. 107 in [[Encyclopædia Britannica, Ninth Edition|''Encyclopædia Britannica'' (9th ed.)]], vol. 20.&lt;/ref&gt; سڀئي سنڌو درياءَ جون معاون نديون آهن، جنهن ۾ ستلج سڀ کان وڏي آهي. &quot;پنج دريائن جي سرزمين&quot; جا حوالا مهاڀارت ۾ ملي سگهن ٿا، &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&amp;pg=PA199|title=The Geography of India: Sacred and Historic Places|publisher=Britannica Educational Publishing|year=2010|isbn=978-1-61530-202-4|editor=Kenneth Pletcher|page=199|quote=The word's origin can perhaps be traced to panca nada, Sanskrit for &quot;five rivers&quot; and the name of a region mentioned in the ancient epic the Mahabharata.}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ هڪ علائقي جو نالو &quot;پنچاندا&quot; (पञ्चनद) يعني پنج نديون رکيو ويو آهي. &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PzduAAAAMAAJ|title=Punjab History Conference, Thirty-seventh Session, March 18–20, 2005: Proceedings|author=Rajesh Bala|publisher=Punjabi University|year=2005|isbn=978-81-7380-990-3|editor=Sukhdial Singh|page=80|chapter=Foreign Invasions and their Effect on Punjab|quote=&quot;The word Punjab is a compound of two words-Panj (Five) and aab (Water), thus signifying the land of five waters or rivers. This origin can perhaps be traced to panch nada, Sanskrit for &quot;Five rivers&quot; the word used before the advent of Muslims with a knowledge of Persian to describe the meeting point of the Jhelum, Chenab, Ravi, Beas, and Sutlej rivers, before they joined the Indus.&quot;}}&lt;/ref&gt; اڳ ۾، رگ ويد ۾، پنجاب کي &quot;سپتا هنڌو&quot; يا اويستا ۾، &quot;هپتا هيندو&quot; جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جن جو ترجمو &quot;ست دريائن جي سرزمين&quot; طورڪيو ويو آهي، باقي ٻه سنڌو ۽ ڪابل درياهه آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Birth of the Persian Empire Volume I|last=Grenet|first=Frantz|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-0-7556-2459-1|editor-last1=Curtis|editor-first1=Vesta Sarkhosh|page=34|chapter=An Archaeologist's Approach to Avestan Geography|editor-last2=Stewart|editor-first2=Sarah}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني علائقي کي &quot;پينٽا پوٽاميا&quot;  (Πενταποταμία) سڏيندا هئا، جنهن جي ساڳي معنيٰ آهي.&lt;ref&gt;[[Christian Lassen|Lassen, Christian]]. 1827. ''[https://books.google.com/books?id=XbBCAAAAcAAJ&amp;pg=PA3 Commentatio Geographica atque Historica de Pentapotamia Indica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221118182901/https://books.google.ca/books?id=XbBCAAAAcAAJ&amp;pg=PA3&amp;redir_esc=y|date=18 November 2022}}'' [''A Geographical and Historical Commentary on Indian Pentapotamia'']. Weber. p. 4:

&quot;That part of India which today we call by the Persian name &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Penjab&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; is named ''Panchanada'' in the sacred language of the Indians; either of which names may be rendered in Greek by Πενταποταμια. The Persian origin of the former name is not at all in doubt, although the words of which it is composed are both Indian and Persian.... But, in truth, that final word is never, to my knowledge, used by the Indians in proper names compounded in this way; on the other hand, there exist multiple Persian names which end with that word, e.g., ''Doab'' and ''Nilab''. Therefore, it is probable that the name Penjab, which is today found in all geographical books, is of more recent origin and is to be attributed to the Muslim kings of India, among whom the Persian language was mostly in use. That the Indian name Panchanada is ancient and genuine is evident from the fact that it is already seen in the ''Ramayana'' and ''Mahabharata'', the most ancient Indian poems, and that no other exists in addition to it among the Indians; for ''Panchála'', which English translations of the ''Ramayana'' render with Penjab...is the name of another region, entirely distinct from Pentapotamia....&quot;{{whose translation|reason=has several mistakes – looks like Google translation|date=August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1-last=Latif|author-link=Syad Muhammad Latif |author1-first=Syad Muhammad|title=History of the Panjáb from the Remotest Antiquity to the Present Time|year=1891|publisher=Calcultta Central Press Company|page=1|quote=The Panjáb, the Pentapotamia of the Greek historians, the north-western region of the empire of Hindostán, derives its name from two Persian words, ''panj'' (five), an ''áb'' (water), having reference to the five rivers which confer on the country its distinguishing features.&quot; |url=https://books.google.com/books?id=RzBAAQAAMAAJ&amp;pg=PR1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khalid&quot;&gt;{{cite journal|author1-last=Khalid|author1-first=Kanwal|title=Lahore of Pre Historic Era|journal=Journal of the Research Society of Pakistan|volume=52|issue=2|page=73|year=2015|quote=The earliest mention of five rivers in the collective sense was found in Yajurveda and a word Panchananda was used, which is a Sanskrit word to describe a land where five rivers meet. [...] In the later period, the word ''Pentapotamia'' was used by the Greeks to identify this land. (''Penta'' means 5 and potamia, water ___ the land of five rivers) Muslim Historians implied the word &quot;Punjab&quot; for this region. Again, it was not a new word because in Persian-speaking areas, there are references of this name given to any particular place where five rivers or lakes meet.|url=http://pu.edu.pk/images/journal/history/PDF-FILES/7.%20Kanwal%20Khalid_v52_2_15.pdf|access-date=20 January 2019|archive-date=11 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811210654/http://pu.edu.pk/images/journal/history/PDF-FILES/7.%20Kanwal%20Khalid_v52_2_15.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
[[File:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|thumb|upright=1.2|[[پاڪستان]] ۾ [[ٽيڪسيلا]] هڪ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي.]]
{{Main|پنجاب جي تاريخ}}

===قديم دور===
پنجاب جو علائقو قديم ترين شهري سماجن مان هڪ (سنڌو ماٿري جي تهذيب) جي جڳهه طور سڃاتو وڃي ٿو. جيڪو تقريباً 3000 قبل مسيح کان ترقي ڪئي ۽ 1,000 سال پوء، هند-آريائي لڏپلاڻ کان پوءِ، جيڪي 1500 قبل مسيح ۽ 500 قبل مسيح جي وچ ۾ لهرن ۾ علائقي تي قبضو ڪيا، تيزي سان زوال پذير ٿيو.&lt;ref name=&quot;:92&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بار بار ٿيندڙ قبائلي جنگيون، وڏين گروهن، سردارن ۽ بادشاهن جي حڪومتن جي واڌ کي متحرڪ ڪيو،  جيڪا مقامي بادشاهتن تي حڪومت ڪندا هئا، &lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;مهاجاناپادا&quot; سڏيو ويو. پنجاب ۾ بادشاهتن ۽ خاندانن جو عروج، قديم هندو جنگي شاعري، خاص طور تي مهاڀارت ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:94&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مهاڀارت ۾ بيان ڪيل جنگيون هن علائقن ۾ وڙهيون ويون، جيڪا هاڻي هريانا رياست ۽ تاريخي پنجاب جو علائقو آهي. گنڌارا، ڪمبوجا، تريگارتا، آنڌرا، پوروا، بهليڪا (پنجاب جا باختري آبادگار)، يوڌيا ۽ ٻين ڪروڪشيتر ۾ وڙهيل عظيم جنگ ۾ ڪوروَن جو ساٿ ڏنو. &lt;ref&gt;Buddha Parkash, ''Evolution of Heroic Tradition in Ancient Panjab'', p 36.&lt;/ref&gt; فوجا سنگهه ۽ ايل. ايم. جوشي مطابق: &quot;ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته ڪمبوجا، داردا، ڪيڪيا، آنڌرا، پوروا، يوڌيا، مالوا، سينداو ۽ ڪورو گڏيل طور تي قديم پنجاب جي بهادر روايت ۽ گڏيل ثقافت ۾ حصو ورتو آهي.&quot;&lt;ref&gt;Joshi, L. M., and Fauja Singh. ''History of Panjab'', Vol I. p. 4.&lt;/ref&gt;

==== سڪندر اعظم جا حملا ====
[[File:Surrender of Porus to the Emperor Alexander.jpg|right|thumb|upright=0.9|[[پورس|راجا پورس]]، قديم پنجاب جي پهرين ڄاتل سڃاتل بادشاهن مان هڪ، [[سڪندر اعظم]] خلاف وڙهيو. سندس هٿيار ڦٽا ڪرڻ کي الونزو چيپل پاران 1865ع ۾ ڪيل هن نقاشي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]]

هن علائقي جو سڀ کان قديم ڄاتل سڃاتل مقامي بادشاهه &quot;راجا پورس&quot; جي نالي سان مشهور هو، جنهن سڪندر اعظم خلاف [[هائيڊاسپس جي جنگ|هائيڊاسپس]] [[هائيڊاسپس جي جنگ|(جهلم) جي مشهور جنگ]] وڙهي. سندس بادشاهت هائيڊاسپس ([[جهلم]]) ۽ ايسينس ([[چناب ندي|چناب]]) دريائن جي وچ ۾ پکڙيل هئي؛ [[اسٽرابو]] هن علائقي کي لڳ ڀڳ 300 شهرن تائين ڦهليل سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; پورس ۽ ابيسار (ٻيو راجا) [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي بادشاهه، اومفس جيڪا سندس خاندان جي ٻئي شاخ سان تعلق رکندڙ هو، سان دشمني وارو تعلق هو.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; جڏهن سڪندر اعظم جون فوجون اوڀر طرف لڏپلاڻ ڪندي [[سنڌو درياھ|سنڌو]] پار ڪيون، شايد اُداڀنڊاپورا ۾،&lt;ref name=&quot;:64&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; ٽيڪسلا جو حڪمران، اومفس هن جو استقبال ڪيو. اومفس اميد ڪئي ته پورس ۽ ابيسار ٻنهي کي، سڪندر جي فوجن جي طاقت جي خوف کي استعمال ڪندي ۽ سفارتي مشن جي ذريعي شڪست تسليم ڪرڻ تي مجبور ڪئي سگهندو. ابيسار تسليم قبول ڪيو پر پورس تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو. &lt;ref name=&quot;:65&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، سڪندر اعظم پورس سان جنگ جو فيصلو ڪيو ۽ هن طرح سال 326 ق.م ۾ هائيڊسپس، جنگ جو صحيح ماڳ اڃا تائين نامعلوم آهي، جي جنگ شروع ٿي. جئين ته جنگ کي هڪ فيصلي واري يوناني فتح سمجهيو ويندو آهي؛ بوس ورٿ يوناني ذريعن، جيڪا مبالغي وارا آهن، مٿان يقين ڪرڻ جي خلاف خبردار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;:67&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊر پوء، پنهنجي گهوڙي جي ياد ۾، جيڪو جنگ دوران  مارجي ويو هو، جنگ جي ميدان ۾ فتح جي جاءِ تي [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا]] ٻه شهر قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;:68&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; ٽيٽراڊراخم (يوناني سڪا) ، جيڪا پوء ٺاهيا ويا، ۾ سڪندر کي گهوڙي تي سوار، ساريسا (ڊگهي نيزي) سان هٿياربند، هڪ هاٿي تي سوار هندستانين جي هڪ جوڙي تي حملو ڪندي، ڏيکاريو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Alexander the Great and the mystery of the elephant medallions|last=Holt|first=Frank Lee|publisher=University of California Press|year=2003}}&lt;/ref&gt; پورس هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ جيستائين هو زخمي نه ٿيو ۽ سندس فوج شڪست نه کاڌي، هڪ هاٿي جي مٿان گهميندو رهيو. گرفتاري کانپوء جڏهن سڪندر کان پڇيو ته هن ڪهڙي سلوڪ جي اميد رکي ٿو؟ پورس جواب ڏنو ته &quot;مون سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيئن هڪ بادشاهه ٻئي بادشاهه سان ڪندو اهي&quot;. &lt;ref&gt;Rogers, p.200&lt;/ref&gt; هڪ طرفي نتيجن جي باوجود، سڪندر پورس کان متاثر ٿيو ۽ هن کي معزول نه ڪرڻ جو انتخاب ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Alexander the Great: Themes and Issues|last=Anson|first=Edward M.|publisher=Bloomsbury|year=2013|isbn=9781441193797|page=151}}&lt;/ref&gt; {{sfn|Roy|2004|pp=23–28}}   نه رڳو سندس علائقو بحال ڪيو پر سڪندر جي فوجن سان گڏ گلوسس، جيڪو پورس جي بادشاهت جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندو هو، جي علائقن کي به پورس جي سلطنت ۾ ملائي ڇڏيو. &lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|chapter=From the Hydaspes to the Southern Ocean}}&lt;/ref&gt;

1000 ق.م ۾ سڪندر جي موت کان پوءِ، پرديڪس پنهنجي سلطنت جو ريجنٽ بڻجي ويو ۽ 500 ق.م ۾ پرديڪس جي قتل کان پوءِ، اينٽيپيٽر نئون ريجنٽ بڻجي ويو. ڊيوڊورس جي مطابق، اينٽيپيٽر سنڌو درياهه جي ڪناري وارن علائقن تي پورس جي اختيار کي تسليم ڪيو. بهرحال، يوڊيمس، جيڪو پنجاب علائقي ۾ سڪندر جي عملدار طور ڪم ڪندو هو، غداري سان پورس کي قتل ڪيو. 

موريان سلطنت (تقريبن 320-180 ق.م)

چندرگپت موريا، ڪوٽيليا جي مدد سان، سانچو: ق.م. جي آس پاس پنهنجي سلطنت قائم ڪئي هئي. چندرگپت موريا جي شروعاتي زندگي واضح ناهي. ڪوٽيليا نوجوان چندرگپت کي ٽيڪسلا جي يونيورسٽي ۾ داخل ڪرايو ته جيئن هن کي فن ۾ تعليم ڏني وڃي&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Irfan Habib |url=https://books.google.com/books?id=nUvGQgAACAAJ |title=Mauryan India |author2=Vivekanand Jha |publisher=Aligarh Historians Society / [[Tulika Books]] |year=2004 |isbn=978-81-85229-92-8 |series=A People's History of India |page=16 |author1-link=Irfan Habib}}&lt;/ref&gt;. بعد ۾، اهڙا [[ٽٽرادراخم]] سڪا به ٺهيا، جن تي سڪندر اعظم کي گهوڙي تي سوار ڏيکاريو ويو هو، جيڪو هٿ ۾ ''[[ساريسا]]'' کڻي هاٿيءَ تي سوار ٻن هندستاني جنگيندڙن تي حملو ڪري رهيو آهي. پورس هٿيار نه وڌا ۽ هاٿيءَ جي مٿان ويٺو جنگ جي ميدان ۾ گھمندو رهيو، تان جو هو زخمي ٿيو ۽ سندس لشڪر شڪست کاڌي. جڏهن سڪندر اعظم پورس کان پڇيو ته هو ڪهڙي نموني سان ورتاءُ چاهي ٿو، تڏهن پورس وراڻيو:
&quot;مون سان اهڙيءَ طرح ورتاءُ ڪيو جيئن هڪ بادشاهه ٻئي بادشاهه سان ڪندو آهي.&quot;
ظاهر آهي ته جنگ جا نتيجا هڪ طرفا هئا، پر ان جي باوجود سڪندر اعظم پورس جي بهادري ۽ وقار کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هن کي تخت تان هٽائڻ بدران سندس بادشاهي برقرار رکي. نه رڳو پورس کي سندس علائقو واپس ڏنو ويو، پر ان ۾ واڌ پڻ ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪندر اعظم جي فوجن پورس جي بادشاهيءَ جي اتر اوڀر طرف حڪمراني ڪندڙ گلاوسيس (Glausaes) جي علائقن کي به شامل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|chapter=From the 
Hydaspes to the Southern Ocean}}&lt;/ref&gt;. سڪندر اعظم جي وفات {{BCE|323}}ع ۾ ٿيڻ کان پوءِ، [[پرديڪاس]] کي سندس سلطنت جو نائب (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو. پرديڪاس جي قتل کان پوءِ&lt;ref&gt; {{BCE|321}}ع ۾ [[انٽيپيٽر]] نئون نائب بڻيو.{{Cite book |last=Heckel |first=Waldemar |title=Who's Who in the Age of Alexander the Great: Prosopography of Alexander's Empire |url=https://archive.org/details/whoswhoinageofal0000heck_v4z0 |publisher=Wiley |year=2006 |isbn=9781405112109}}&lt;/ref&gt;.
[[ڊيوڊورس سڪيولس]] جي بيان موجب، انٽيپيٽر پورس جي اختيار کي [[سنڌو درياهه]] جي ڪنارن تائين پکڙيل علائقن تي تسليم ڪيو هو. بهرحال، [[ايوڊيمس (جنرل)|ايوڊيمس]]، جيڪو سڪندر اعظم جي دور ۾ پنجاب واري علائقي جو [[satrap|ستراپ]] (صوبيدار) رهيو هو—دغا ڪندي پورس کي قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Irfan Habib |title=Mauryan India |author2=Vivekanand Jha |publisher=Aligarh Historians Society / Tulika Books |year=2004 |isbn=978-81-85229-92-8 |series=A 
People's History of India|page=16}}&lt;/ref&gt;

==== موريا سلطنت (320-180 ق.م) ====

چندر گپت موريا ، ڪوٽليا  (چاڻڪيه) جي مدد سان، لڳ ڀڳ {{BCE|320}}ع ڌاري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. چندرگپت موريه جي شروعاتي زندگي بابت واضح ۽ متفقه معلومات موجود ناهي. البت، روايتن موجب، ڪوتليا نوجوان چندرگپت کي قديم ٽيڪسيلا واري يونيورسٽي ۾ تعليم لاءِ داخل ڪرايو، جتي کيس فنون، سائنس، منطق، رياضيات، جنگي حڪمتِ عملي ۽ انتظامي علم سيکاريو ويو.
يوناني ذريعن ۾ محفوظ ٿيل ميگاسٿينز (Megasthenes) جي بيان موجب، سڪندر اعظم ۽ چندرگپت موريه جي ملاقات ٿي هئي؛ جيڪڏهن اها ڳالهه درست هجي ته پوءِ چندرگپت جي حڪمراني جي شروعات {{BCE|321}}ع کان به اڳ سمجهي وڃي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ Alexander the Great ڪڏهن به Beas River کان اڳتي نه وڌيو، تنهنڪري امڪان آهي ته ان وقت چندرگپت جو علائقو پنجاب واريئ خطي ۾ واقع هجي. پنجاب جي ننڍين جنپدن (رياستي وحدتن) جي مدد سان، هن اتر اولهه هندستاني برصغير جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |url=https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;pg=PA22 |title=Chandragupta Maurya and His Times |publisher=Motilal Banarsidass |year=2016 |page=22 |isbn=978-81-
208-0433-3}}&lt;/ref&gt;.ان کان پوءِ، هن Pataliputra ۾ نندا حڪمرانن کي شڪست ڏئي تخت حاصل ڪيو. چندرگپت، سڪندر اعظم جي جانشين Seleucus I Nicator سان به مقابلو ڪيو، جڏهن سيلوڪَس اوڀر کان حملي آور ٿيو. امن معاهدي تحت، سيلوڪَس سنڌودرياهه جي اولهه وارا سمورا علائقا ڇڏي ڏنا ۽ شاديءَ جي پيشڪش به ڪئي، جنهن ۾ Bactria جو هڪ حصو شامل هو، جڏهن⁠تہ چندرگپت سيلوڪَس کي 500 هاٿي ڏنا.
بيجاءِ ڳڙهه جي ستون لکت موجب، موريه فوج جو سربراهه هميشه ياوڌيہ قبيلن مان چونڊيو ويندو هو؛ اهي پنهنجو اڳواڻ پاڻ چونڊيندا هئا، جيڪو ساڳئي وقت موريه سلطنت جو سپهه سالار به هوندو هو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gupta |first=Gyan Swarup |url=https://books.google.com/books?id=jbjT9GG__nEC&amp;pg=PA194 |title=India: From Indus Valley Civilisation to Mauryas |publisher=Concept Publishing Company |year=1999 |page=194 |isbn=978-81-7022-763-2}}{{Cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |url=https://books.google.com/books?id=VJQ6AAAAIAAJ&amp;q=bijaygadh+pillar+inscription+yaudheyas |title=Corporate Life in Ancient India |publisher=Firma K. L. 
Mukhopadhyay |year=1969 |page=222}} موريه فوج جو وڏو حصو پڻ پنجاب جي جنپدن مان ڀرتي ڪيل سپاهين تي مشتمل هو.{{Cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |url=https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;pg=PA27 |title=Chandragupta Maurya and His Times |publisher=Motilal Banarsidass |year=2016 |page=27 |isbn=978-81-208-0433-3}}&lt;/ref&gt;. چندرگپت موريه جي حڪمراني انتهائي منظم هئي. موريه سلطنت ۾ آمرانه ۽ مرڪزي انتظامي نظام رائج هو، جنهن جي مدد لاءِ وزيرن جي ڪائونسل ۽ هڪ مضبوط جاسوسي نظام موجود هو. چندرگپت جي ڪاميابين جو وڏو حصو [[چاڻڪيہ]] (ڪوتليا) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو مشهور تصنيف ''ارٿ شاستر'' جو مصنف هو. موريه دور ۾ مضبوط بيوروڪريسي قائم هئي، جيڪا ٽيڪسن جي وصولي، واپار ۽ تجارت، صنعتي سرگرمين، کني، انگن اکرن ۽ شماريات، عوامي هنڌن جي سار سنڀال ۽ مندرن جي انتظام کي منظم نموني سان سنڀاليندي هئي.

=== وچئين دور ===

==== هندو شاھيون (تقريباً 820ع–1022ع) ==== 

نائين صديءَ ۾، [[اوڊيانا ]](Oddiyana) واري علائقي مان نڪرندڙ [[هندو شاھي]] گهراڻي&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Rahman |first=Abdul |date=2002 |title=New Light on the Khingal, Turk and the Hindu Sahis |url=http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v15_37to42.pdf |journal=Ancient Pakistan |volume=XV |pages=37–42 |quote=The Hindu Śāhis were therefore neither Bhattis, or Janjuas, nor Brahmans. They were simply Uḍis/Oḍis. It can now be seen that the term Hindu Śāhi is a misnomer and, based as it is merely upon religious discrimination, should be discarded and forgotten. The correct name is Uḍi or Oḍi Śāhi dynasty. |access-date=11 January 2023 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426060455/http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v15_37to42.pdf |url-status=live }}{{Cite journal |last=Meister |first=Michael W. |date=2005 |title=The Problem of Platform Extensions at Kafirkot North |url=http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf |journal=Ancient Pakistan |volume=XVI |pages=41–48 |quote=Rehman (2002: 41) makes a good case for calling the Hindu Śāhis by a more accurate name, &quot;Uḍi Śāhis&quot;. |access-date=11 January 2023 |archive-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201184532/http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf |url-
status=live }}{{sfn|Rehman|1976}}&lt;/ref&gt;
[[تاعنڪ بادشاھت]] (Taank) کي بدلائي، اولهه پنجاب ۽ اوڀر افغانستان سميت علائقن تي حڪمراني قائم ڪئي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-
status=live}}&lt;/ref&gt; فارسي مورخ [[فرشته]] موجب، شاھي فوج جو وڏو حصو [[گکر]]/[[کوکر]] قبيلن تي ٻڌل هو.{{sfn|Rehman|1976|pp=48-50}} هن سلطنت جا سڀ کان وڌيڪ مشهور حڪمران [[لليا]] (Lalliya)، [[ڀيم ديو]] (Bhimadeva) ۽ [[جئپال]] (Jayapala) هئا، جن کي فوجي ڪاميابين جي نسبت ڏني وڃي ٿي.
لليا 879ع کان 901ع جي وچ ۾ ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر حاصل ڪيو، جيڪو سندس اڳوڻي حڪمران جي دور ۾ [[سفري گھراڻو]] وٽ هليو ويو هو.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}} کيس هڪ ڏاڍو دهشتناڪ شاھي حڪمران بيان ڪيو ويو آهي. رحمان جي بحاليءَ مطابق سندس ٻه وزير [[تورامانا]] ۽ [[اساتا]] (Asata) چيو وڃن ٿا، جن [[عمر  ابن ال-ليث]] جي خراسان ۾ بغاوتن ۾ الجهيل هجڻ جو فائدو وٺي، لڳ ڀڳ 900ع ڌاري [[غزني]] تي ڪامياب ڇاپو هنيو.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}}
اوڀر افغانستان ۾ شاھي اتحادي [[لاويڪ]] (Lawik) تي آيل شڪست کان پوءِ، ڀيم ديو لڳ ڀڳ 963ع ڌاري گڏيل حملو منظم ڪيو.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}} نتيجي طور [[ابو اسحاق ابراهيم]] کي غزني مان ڪڍيو ويو ۽ ڪابل ۽ ڀر وارن علائقن ۾ شاھي-لاويڪ قلعا ٻيهر بحال ٿيا.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}} هي فتح ممڪن آهي ته “هنڊ سليب انڪرپشن” (HSI) ۾ يادگار طور درج ڪئي وئي هجي.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}}
;تصويرون شامل ڪرڻ لاءِ تجويز (فائل نالا)
[[File:Hindu Shahi coin.jpg|thumb|هندو شاھي دور جو سڪو (نمائشي)]]
[[File:Jayapala (illustration).jpg|thumb|جياپال بابت تاريخي عڪس (نمائشي)]]

==== تُرڪ حڪمراني (تقريباً 1030ع–1320ع) ==== 
[[File:Khizr Khan (4).jpg|thumb|خضر خان جو چاندي-تانبي سڪو، جيڪو [[سيد گھراڻو|سيد گهراڻي]] جو باني هو&lt;ref&gt;{{cite book |author=Richard M. Eaton |title=India in the Persianate Age: 1000–1765 |year=2019 |isbn=978-0520325128 |page=117 |publisher=University of California Press |language=en |quote=The career of Khizr Khan, a Punjabi chieftain 
belonging to the Khokar clan...}}&lt;/ref&gt;]]


ڏهين صديءَ ۾ [[ترڪ |ترڪي]] [[غزنوي گھراڻو|غزنوي]] حڪمرانن هندو شاھين کي شڪست ڏئي اولهه پنجاب تي قبضو ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 157 ورهيه حڪمراني جاري رکي. وقت سان گڏ سندن طاقت گهٽجندي وئي، ۽ آخرڪار 1186ع ۾ [[غوري گھراڻو|غوري]] حڪمران [[سلاطان محمد غوري]] پاران [[لاھور جي فتح 1186ع|لاهور جي فتح]] سان غزنوي اقتدار ختم ٿيو ۽ آخري غزنوي حڪمران [[خسرو ملڪ]] معزول ڪيو ويو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |url=https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC&amp;pg=PA76 |title=Advanced Study in the History of Medieval India |date=1979 |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd |isbn=978-81-207-0617-0 |page=76 |language=en |access-date=9 September 2022 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082342/https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC&amp;pg=PA76 |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.
1206ع ۾ [[سلطان محمد غوري]] جي وفات (جهلم درياهه ڀرسان پنجاب جي قاتلن هٿان) کان پوءِ، غوري رياست ٽٽي پئي ۽ اتر هندستان ۾ ان جي جاءِ تي [[دهلي جي سلطنت]] قائم ٿي.

[[File:Mahmud of Ghazni coin.jpg|thumb|غزنوي دور جو سڪو (نمائشي)]]
[[File:Lahore Fort old view.jpg|thumb|لاهور (تاريخي منظر) (نمائشي)]]

==== تغلق گهراڻو (تقريباً 1320ع–1410ع) ==== 

تغلق گهراڻي جي حڪمراني باقاعدي طور 1320ع ۾ [[دهلي]] ۾ شروع ٿي، جڏهن غازي ملڪ [[خسرو خان]] کي [[لاهراوت جي جنگ]] ۾ شڪست ڏئي [[غياث الدين تغلق]] جي لقب سان تخت سنڀاليو.
غازي ملڪ جي دور ۾ 1321ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ جونا خان (بعد ۾ [[محمد بن تغلق]]) کي [[ديو ڳڙھ]] (Deogir) موڪليو ته جيئن ارنگل ۽ تلنگ (هاڻوڪي [[تلنگانا]]) جي هندو بادشاهتن تي حملو ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪئي وڃي. سندس پهريون حملو ناڪام ٿيو&lt;ref&gt;
William Lowe (Translator), {{Google
 books|RFNOAAAAYAAJ|Muntakhabu-t-tawārīkh|page=296}}, Volume 1, pages 296-301&lt;/ref&gt;. چار مهينا پوءِ غياث الدين تغلق وڏي فوجي مدد موڪلي ۽ جونا خان کي ٻيهر ارنگل ۽ تلنگ تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ چيو&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/historyindiaast06elligoog#page/n240/mode/2up Tarikh-I Firoz Shahi] Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pages 233-234 &lt;/ref&gt;.هن ڀيري جونا خان ڪامياب ٿيو؛ ارنگل فتح ٿيو، جنهن جو نالو سلطانپور رکيو ويو، ۽ لُٽيل دولت، خزانو ۽ قيدين کي دهلي سلطنت ڏانهن منتقل ڪيو ويو.
بنگال ([[لکناوتي]]) جي مسلم اشرافيا غياث الدين تغلق کي اوڀر طرف پيش قدمي لاءِ سڏيو، جنهن تحت هن 1324ع–1325ع ۾ [[شاھ شمس الدين فيروز]] خلاف مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي. هن دهلي کي پنهنجي پٽ اولغ خان جي حوالي ڪري، لشڪر سميت لُکناوتي پهتو ۽ مهم مڪمل ڪئي.
1325ع ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ محمد بن تغلق تخت تي ويٺو. سندس دور ۾ سلطنت هندستاني برصغير جي وڏي حصي تائين وڌي وئي ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي لحاظ سان پنهنجي عروج تي پهتي&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396460/Muhammad-ibn-Tughluq Muḥammad ibn Tughluq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427052630/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396460/Muhammad-ibn-Tughluq |date=27 April 2015 }} Encyclopædia Britannica&lt;ref&gt; هن ملوا، گجرات، لکھناوتي، چٽاگانگ، مٿلا ۽ ٻين علائقن تي چڙهائيون ۽ لُٽ مار ڪئي&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/historyindiaast06elligoog#page/n242/mode/2up Tarikh-I Firoz Shahi] Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pp. 236–237&lt;/ref&gt;. اهي مهمون تمام مهانگيون ثابت ٿيون؛ جيتوڻيڪ هر ڇاپي سان نئون مالِ غنيمت ۽ تاوان مليو، پر ايتري وڏي سلطنت کي قائم رکڻ ڏکيو ٿيو ۽ برصغير ۾ بغاوتون وڌنديون ويون&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/historyindiaast06elligoog#page/n242/mode/2up Tarikh-I Firoz Shahi] Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pp. 235–240 &lt;/ref&gt;. محمد بن تغلق مارچ 1351ع ۾ وفات ڪري ويو{{sfn|Jackson|2003|p=162}} جڏهن هو [[سنڌ]] ۽ [[گجرات]] ۾ بغاوتن ۽ ٽيڪس نه ڏيڻ خلاف ڪارروائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو&lt;ref&gt; هو.Vincent A Smith, {{Google books|p2gxAQAAMAAJ|The Oxford History of India: From the Earliest Times to the End of 1911|page=217}}, Chapter 2, pp. 242–248, Oxford University Press&lt;/ref&gt;.
محمد بن تغلق کان پوءِ تغلق سلطنت انتشار جو شڪار ٿي وئي ۽ ڪيترائي علائقا آزاد ٿيڻ لڳا. اهڙي حالت ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] اقتدار ۾ آيو. سندس والد رجب (غازي ملڪ جو ننڍو ڀاءُ) ''[[سپھ سالار]]'' جي لقب سان سڏبو هو. تاريخدان [[وليم ڪروڪ]] موجب، فيروز شاهه جي ماءُ نائله پنجاب جي ڀٽي راڄڪماري هئي (رانا مال جي ڌيءُ) ۽ سندس نسبت [[ديپالپور]] ۽ [[ابوهر]] سان ڄاڻائي وئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Crooke |first=William |url=https://books.google.com/books?id=tCc-AAAAYAAJ&amp;dq=firoz+shah+tughlaq+mother&amp;pg=PA144 |title=An Ethnographical Hand-book for the N.-W. Provinces and Oudh |date=1890 |publisher=North-Western provinces and Oudh government Press |page=144 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165612/https://books.google.com/books?id=tCc-AAAAYAAJ&amp;dq=firoz+shah+tughlaq+mother&amp;pg=PA144 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=WhFDAAAAYAAJ&amp;q=bibi+naila+punjabi |title=Proceedings - Punjab History Conference |date=1966 |publisher=Publication Bureau, Punjab University |page=82 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165612/https://books.google.com/books?id=WhFDAAAAYAAJ&amp;q=bibi+naila+punjabi 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. هن وقت ڏکڻ رياستون دهلي سلطنت کان ڌار ٿي ويون، گجرات ۽ سنڌ ۾ بغاوتون هليون، ۽ بنگال آزاديءَ جو اعلان ڪيو. فيروز شاهه 1353ع ۽ 1358ع ۾ بنگال خلاف مهمون هلائيون، [[Cuttack|ڪُٽڪ]] تي قبضو ڪيو، [[Jagannath Temple, Puri|جاگن ناتھ مندر]] جي بي حرمتي ڪئي، ۽ [[Orissa, India|اوڙيسا]] ۾ جاج نگر جي راجا گجپتي کان خراج وٺڻ تي مجبور ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&amp;dq=firoz+shah+orissa&amp;pg=PA184 |title=A History of India |last2=Rothermund |first2=Dietmar |date=2004 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-32919-4 |page=184 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165612/https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&amp;dq=firoz+shah+orissa&amp;pg=PA184 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Haque |first=Mohammed Anwarul |url=https://books.google.com/books?id=Co8eAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+cuttack |title=Muslim Administration in Orissa, 1568-1751 A.D. |date=1980 |publisher=Punthi Pustak |page=20 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165610/https://books.google.com/books?id=Co8eAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+cuttack 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. هن [[ڪانگڙا قلعو|ڪانگڙا قلعي]] جو به گهيرو ڪيو ۽ [[ناگرڪوٽ]] کان خراج ورتو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jauhri |first=R. C. |url=https://books.google.com/books?id=ToRHAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+tughluq+kangra |title=Firoz Tughluq, 1351-1388 A.D. |date=1990 |publisher=ABS Publications |isbn=978-81-7072-029-4 |page=74 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165613/https://books.google.com/books?id=ToRHAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+tughluq |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. ساڳئي عرصي ۾، وڏِي خراسان جي تاتار خان پنجاب تي حملو ڪيو، پر کيس شڪست ملي ۽ سندس چهرو تلوار سان چيريو ويو؛ اها تلوار فيروز شاهه تغلق راجا [[ڪيلاش پال]] کي ڏني هئي، جيڪو ناگرڪوٽ واري علائقي ۾ حڪمران هو&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Hutchison |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;dq=kailas+pal&amp;pg=PA221 |title=History of the Panjab Hill States |last2=Vogel |first2=Jean Philippe |date=1994 |publisher=Asian Educational Services |isbn=978-81-206-0942-6 |page=221 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165611/https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;dq=kailas+pal&amp;pg=PA2 |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.


[[File:Ghiyath al-Din Tughluq Tomb.jpg|thumb|غياث الدين تغلق جو مقبرو (نمائشي)]]

[[File:Muhammad bin Tughluq coin.jpg|thumb|محمد بن تغلق جو سڪو (نمائشي)]]

==== سيد گهراڻو (تقريباً 1410ع–1450ع) ==== 

[[خضر خان]] [[سيد گھراڻو (دھلي سلطنت)|سيد گهراڻي]] کي قائم ڪيو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون گهراڻو هو، ۽ اهو [[تغلق گھراڻو|تغلقن]] جي زوال کان پوءِ اقتدار ۾ آيو&lt;ref&gt;{{cite book |author=Richard M. Eaton |title=India in the Persianate Age: 1000–1765 |year=2019 |isbn=978-0520325128 |page=117|publisher=University of 
California Press }}&lt;/ref&gt;.
[[تيمور لنگ]] جي 1398ع ۾ دهلي تي حملن ۽ لُٽ مار کان پوءِ،{{sfn|Jackson|2003|p=103}} تيمور خضر خان کي [[ملتان]] (يعني پنجاب) جو نائب مقرر ڪيو.{{sfn|Kumar|2020|p=583}} خضر خان لاهور، ديپالپور، ملتان ۽ مٿيون سنڌ به پنهنجي قبضي ۾ رکيو&lt;ref&gt;{{cite book |author=Kenneth Pletcher |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;pg=PA132 |title=The History of India |date=2010 |page=132 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112659/https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;pg=PA132 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=V. D. Mahajan |url=https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;pg=RA1-PA229 |title=History of Medieval India |date=2007 |page=229 |publisher=S. Chand |isbn=9788121903646 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112707/https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;p |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. خضر خان 28 مئي 1414ع تي دهلي فتح ڪري سيد گهراڻي جو بنياد وڌو.{{sfn|Kumar|2020|p=583}} خضر خان “[[sultan|سلطان]]” جو لقب اختيار نه ڪيو؛ پر تيمورين سان وفاداري جي روايت کي برقرار رکندي پاڻ کي ''Rayat-i-Ala'' (واسال) جي حيثيت سان پيش ڪندو رهيو، پهريائين تيمور ۽ پوءِ سندس پٽ [[شاهه رخ]] لاءِ&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OghDAAAAYAAJ&amp;q=It+is+generally+acknowledged+that+Khizr+Khan+continued+to+recognise+Timur+and+his+successors+,+Shah+Rukh+,+as+his+nominal+overlords+.+But+later+on+under+his+succesor+,+Mubarak+Khan+,+this+%27+fiction+%27+of+allegiance+to+the+Timurid+rulers |title=Proceedings:Volume 55 |year=1995 |publisher=Indian History Congress |page=216 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404004957/https://books.google.com/books?id=OghDAAAAYAAJ&amp;q=It+is+generally+acknowledged+that+Khizr+Khan+continued+to+recognise+Timur+and+his+successors+%2C+Shah+Rukh+%2C+as+his+nominal+overlords+.+But+later+on+under+his+succesor+%2C+Mubarak+Khan+%2C+this+%27+fiction+%27+of+allegiance+to+the+Timurid+rulers |url-status=live }}{{sfn|Mahajan|2007|page=237}}&lt;/ref&gt;. خضر خان جي اقتدار کان پوءِ پنجاب، [[اتر پرديش]] ۽ سنڌ دهلي سلطنت هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا، ۽ خضر خان پنهنجو وقت بغاوتن کي دٻائڻ ۾ گذاريو&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=F3QbAAAAIAAJ&amp;q=khizr+khan+sindh |title=Rajasthan [district Gazetteers] Bharatpur |date=1971 |publisher=Printed at Government Central Press |page=52 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112704/https://books.google.com/books?id=F3QbAAAAIAAJ&amp;q=khizr+khan+sindh 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. خضر خان ۽ سندس جانشينن جي طاقت جو بنياد پنجاب هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سيدن جي دور ۾ دهلي لشڪر جو وڏو حصو [[ملتان]] ۽ [[ديپالپور]] مان ايندو هو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |url=https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultanate |title=Twilight of the Sultanate: A Political, Social and Cultural History of the Sultanate of Delhi from the Invasion of Timur to the Conquest of Babur 1398-1526 |date=1980 |publisher=Munshiram Manoharlal |isbn=978-81-215-0227-6 |language=en |quote=This considerably depleted Iqbal's strength and encouraged Khizr Khan to collect his forces of Multan, Deopalpur and the Punjab |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309205559/https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultana |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.
خضر خان 20 مئي 1421ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[مبارڪ شاھ (سيد گھراڻو)|مبارڪ شاهه]] جانشين بڻيو. مبارڪ شاهه پنهنجي سڪن تي پاڻ کي ''معزالدين مبارڪ شاھ'' لکرايو؛ تيموري نالي کي هٽائي خليفي جي نالي کي شامل ڪيو ۽ پاڻ کي “شاهه” قرار ڏنو&lt;ref&gt;{{cite book |author=V. D. Mahajan |url=https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=sultan+mubarak+shah+timur++caliph&amp;pg=RA1-PA240 |title=History of Medieval India |date=2007 |page=240 |publisher=S. Chand |isbn=978-81-219-0364-6 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112700/https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=sultan+mubarak+shah+timur++caliph&amp;pg=RA1-PA240 |url-status=live }}{{cite book |author=Iqtidar Alam Khan |url=https://books.google.com/books?id=pzZFUcDpDzsC&amp;dq=sultan+mubarak+shah&amp;pg=PA103 |title=Historical Dictionary of Medieval India |date=2008 |page=103 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5503-8 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404005001/https://books.google.com/books?id=pzZFUcDpDzsC&amp;dq=sultan+mubarak+sh |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. هن پنهنجي دور جي شروعات ۾ ملوا سلطنت جي حڪمران [[هوشنگ شاهه غوري]] کي شڪست ڏئي وڏي خراج تي مجبور ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |url=https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultanate |title=Twilight of the Sultanate: A Political, Social and Cultural History of the Sultanate of Delhi from the Invasion of Timur to the Conquest of Babur 1398-1526 |date=1980 |publisher=Munshiram Manoharlal |isbn=978-81-215-0227-6 |language=en |quote=Hoshang tried his luck against Sultan of Delhi but he was beaten back by Mubarak Shah Saiyyad to whom he had to pay a handsome tribute |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309205559/https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultana |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. هن [[جسرٿ کوکر]] جي بغاوت به دٻائي ۽ ڪابل مان تيمورين جي ڪيترن حملاورن کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |url=https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultanate |title=Twilight of the Sultanate: A Political, Social and Cultural History of the Sultanate of Delhi from the Invasion of Timur to the Conquest of Babur 1398-1526 |date=1980 |publisher=Munshiram Manoharlal |isbn=978-81-215-0227-6 |page=109 |language=en |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309205559/https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultana |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.
سيد گهراڻي جو آخري حڪمران [[علاءُ الدين (عالم شاهه)]] هو، جنهن 19 اپريل 1451ع تي رضاڪاراڻي طور دهلي سلطنت جو تخت [[بھلول خان لوڌي ]] جي حق ۾ ڇڏي ڏنو؛ پوءِ هو [[بدايون]] روانو ٿيو، جتي 1478ع ۾ وفات ڪيائين&lt;ref&gt;{{sfn|Mahajan|2007|page=244}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Timur sack of Delhi 1398 miniature.jpg|thumb|1398ع ۾ دهلي تي تيمور جي چڙهائي (نمائشي)]]
[[File:Mubarak Shah Sayyid coin.jpg|thumb|مبارڪ شاهه جو سڪو (نمائشي)]]
}}

==== لانگاھ سلطنت (تقريباً 1450ع–1540ع) ====
1445ع ۾، سلطان قطب الدين—جيڪو “لانگاھ” (هڪ [[جات]] زميندار قبيلو جو سردار هو&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ahmed |first=Iftikhar |year=1984 |title=Territorial Distribution of Jatt Castes in Punjab c. 1595 – c. 1881 |url=http://www.jstor.org/stable/44140224 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |publisher=Indian History Congress |volume=45 |pages=429, 432 |issn=2249-1937 |jstor=44140224 |access-date=28 July 2022 |archive-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728212635/https://www.jstor.org/stable/44140224 |url-status=live }}{{cite book |last1=Mubārak |first1=A.F. |url=https://books.google.com/books?id=L8IXAAAAYAAJ |title=The Ain I Akbari |last2=Blochmann |first2=H. |publisher=Asiatic Society of Bengal |year=1891 |series=Bibliotheca Indica |page=321 |access-date=28 July 2022 |issue=v. 2}}{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sind : a general introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=0-19-577220-2 |publication-place=Hyderabad |page=212 |oclc=2404471}}{{cite book |last=Roseberry |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=iAMNAAAAIAAJ |title=Imperial Rule in Punjab: The Conquest and Administration of Multan, 1818–1881 |publisher=Manohar |year=1987 |isbn=978-81-85054-28-5 |page=177 
|access-date=28 July 2022}}&lt;/ref&gt;.
[[سيد گھراڻو (دھلي سلطنت)|سيد گهراڻي]] جي زوال کان پوءِ [[ملتان]] ۾ [[لانگاھ سلطنت]] قائم ڪئي.
[[File:Multan Fort (historical view).jpg|thumb|ملتان جو قلعو (تاريخي منظر/نمائشي)]]
حسين لانگاھ اوّل (حڪمراني: 1456ع–1502ع) لانگاھ سلطنت جو ٻيون حڪمران هو. هن پنجاب ۾ فوجي مهمون هلائيون ۽ [[چنيوٽ]] ۽ [[شورڪوٽ]] جهڙا علائقا لوڏي حڪمرانن کان هٿ ڪيا. شاهه حسين لانگاھ لوڏين جي طرفان ٿيندڙ حملي جي ڪوششن کي ڪاميابيءَ سان روڪيو؛ اهي ڪوششون [[تاتار خان]] ۽ [[رڪن الدين بربڪ شاھ|بربڪ شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيون ويون هيون، ۽ ان حوالي سان سندس ڌيءَ زيرڪ رُمان (Zeerak Rumman) جو ذڪر پڻ ملي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Age of Achievement, 750 AD to the End of the 15th Century |editor1=M. S. Asimov |editor2=C. E. Bosworth |editor2-link=Clifford Edmund Bosworth |contribution=Chapter 15. The Regions Of Sind, Baluchistan, Multan And Kashmir: The Historical, Social And Economic Setting |contribution-url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20regions%20of%20sind%2C%20baluchistan%2C%20multan%20and%20kashmir.pdf |page=305 |author1=N. A. Baloch |author2=A. Q. Rafiqi |publisher=[[UNESCO]] |year=1998 |isbn=978-92-3-103467-1 |access-date=22 January 2023 |archive-date=6 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306193338/https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20regions%20of%20sind%2C%20baluchistan%2C%20multan%20and%20kashmir.pdf 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam Multan.jpg|thumb|ملتان: شاهه رڪنِ عالم جو مقبرو (نمائشي)]]

===جديد دور===
====مغل سلطنت (تقريباً 1526ع–1761ع)====

سورهين صديءَ جي شروعات ۾ Mughal Empire اقتدار ۾ آئي ۽ آهستي آهستي پنهنجي راڄ کي وڌائيندي پنجاب جي سموري علائقي تي قبضي قائم ڪيو. مغلن پنهنجي صوبائي ۽ فوجي انتظام جو مرڪز لاھور ۾ قائم ڪيو، جتان پنجاب جي سياسي، فوجي ۽ مالي معاملن جي نگراني ٿيندي هئي.
مغل دور ۾ پنجاب سان واسطو رکندڙ ڪيترائي بااثر مسلمان امير ۽ حڪومتي اهلڪار اڀريا. انهن مان سڀ کان نمايان سعدالله خان هو، جيڪو چنيوٽ جي زرعي پيشه خاندان ۾ پيدا ٿيو ۽ ٿھيم قبيلي سان تعلق رکندو هو. سعدالله خان 1645ع کان 1656ع تائين مغل سلطنت جو اعظم وزير (وزيراعظم) رهيو، ۽ درٻاري انتظام، ماليات ۽ رياستي پاليسين ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ml5xAAAAMAAJ |title=Journal of Central Asia |publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University |year=1992 |page=84}}{{cite book |last=Quddus |first=S.A. |url=https://books.google.com/books?id=4y9zAAAAMAAJ |title=Punjab, the Land of Beauty, Love, and Mysticism |publisher=Royal Book Company |year=1992 |page=402}}{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Shabbir A. |title=Relations Between Dara Shukoh and Sa'adullah Khan |date=1986 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=47 
|pages=273–276}}&lt;/ref&gt;.
ان کان سواءِ، مغل دور ۾ پنجاب مان اڀرندڙ ٻين اهم شخصيتن ۾ وزير خان شامل هو، جنهن لاهور ۾ شاندار وزير خان مسجد تعمير ڪرائي ۽ صوبائي انتظام کي مضبوط ڪيو؛ ادنیٰ خان، جيڪو مغل زوال جي زماني ۾ پنجاب جي سياست ۾ اثرائتو بڻيو؛ ۽ شھباز خان ڪمبوھ، جيڪو درٻاري ۽ فوجي عهدن تي فائز رهيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Koch |first=Ebba |title=The complete Taj Mahal : and the riverfront gardens of Agra |date=2006 |publisher=Thames &amp; Hudson |page=45}}{{Cite book |first=G.S. |last=Chhabra |url=https://books.google.com/books?id=UkDi6rVbckoC&amp;pg=PA38 |title=Advance Study in the History of Modern India (1707–1803) |date=2005 |publisher=Lotus Press |page=38}}{{cite Banglapedia|article=Shahbaz Khan|author=Chisti, A.A. Sheikh Md 
Asrarul Hoque}}&lt;/ref&gt;.
اٺارهين صديءَ ۾ مغل سلطنت ڪمزور ٿيڻ لڳي، جنهن سان پنجاب ۾ اقتدار جو توازن بدلجڻ شروع ٿيو. مغلن جي ڪمزوريءَ سان افغان حڪمران علائقي تي غالب آيا، جڏهن⁠تہ مراٺا ايمپائر۽ افغان قوتن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي. هن سياسي خلا ۾ پنجاب جي مقامي فوجي وحدتن، طاقت حاصل ڪئي ۽ آهستي آهستي گڏ ٿي سک ڪنفيڊريسي قائم ڪئي. نتيجي طور، مغلن ۽ افغانن جي زوال سان، سِک اتحاد پنجاب، خيبرپختونخواهه ۽ اتر ۾ هماليه جبلن تائين پنهنجو اثر وڌايو.

===18هين صديءَ جون پنجابي مسلمان رياستون===
====پاڪپٽن رياست (1692ع–1810ع)====
مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ، پاڪپٽن ۾ واقع صوفي بزرگ حضرت بابا فريدالدين گنج شڪرؒ جي درگاهه جي ديوان (انتظامي متولي) سياسي طور آزادي حاصل ڪندي پاڪپٽن مرڪز بڻائي هڪ خودمختيار رياست قائم ڪئي. تاريخدان باربرا ڊيلي ميٽڪاف موجب، هي رياست درگاهي اختيار ۽ مذهبي اثر جي بنياد تي وجود ۾ آئي، جنهن ۾ روحاني قيادت کي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو ويو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Metcalf |first=Barbara Daly |url=https://books.google.com/books?id=Y5-vzVq8hdkC&amp;q=pakpattan&amp;pg=PA349 |title=Moral Conduct and Authority: The Place of Adab in South Asian Islam |date=1984 |publisher=University of California 
Press |isbn=978-0-520-04660-3}}&lt;/ref&gt;.
1757ع ۾، ديوان عبدالصبحان پنهنجي جات مريدن تي ٻڌل لشڪر گڏ ڪري بيڪانير جي راجا تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ پاڪپٽن رياست جا حدون پهريون ڀيرو ستلج درياهه جي اوڀر طرف وڌيون. لڳ ڀڳ 1776ع ۾، ديوان کي خاص طور وٽو (Wattu) قبيلي جي مريدن جي حمايت حاصل هئي، جن جي مدد سان هن سک ناڪئي مثل جي حملي کي ناڪام بڻايو. هن مقابلي ۾ ناڪئي مثل جو اڳواڻ هيرا سنگهه سندھو مارجي ويو، جنهن سان پاڪپٽن رياست جي فوجي ۽ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.
====سيال رياست (1723ع–1816ع)====
سيال رياست 1723ع ۾ سيال گهراڻي جي 13هين سردار نواب وليداد خان سيال طرفان قائم ڪئي وئي. هن آهستي آهستي راچنا دوآب جي هيٺئين حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو، جنهن ۾ چنيوٽ، پنڊي ڀٽيان، جھنگ ۽ مانڪيره جهڙا اهم شهر شامل هئا&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gilmartin |first=David |url=https://books.google.com/books?id=GfXLDwAAQBAJ&amp;pg=PA93 |title=Blood and Water: The Indus River Basin in Modern History |date=2020 |publisher=University of California Press}}{{Cite book |last=Punjab Government |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105607 |title=Gazetteer Of The Jhang District |date=1883}}&lt;ref&gt;. نواب وليداد خان کان پوءِ، انوائت الله خان سيال (حڪمراني: 1747ع–1787ع) رياست جو سربراهه بڻيو، جيڪو هڪ ڪامياب سپهه سالار ثابت ٿيو. هن ڀنگي مثل ۽ ملتان جي سردارن خلاف لڳ ڀڳ 22 جنگيون کٽيون، جنهن سان سيال رياست جي فوجي طاقت ۽ سياسي اثر ۾ نمايان اضافو ٿيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Punjab Government |title=Gazetteer Of The Jhang District |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105607 |date=1883}}
1801ع کان 1816ع تائين، سک سلطنت ڪيترائي ڀيرا جھنگ تي حملا ڪيا. آخرڪار، سيال رياست کي سک سلطنت ۾ ضم ڪيو ويو. سيال گهراڻي جي آخري حڪمران احمد خان سيال کي مهاراجا رنجيت سنگهه طرفان جاگير عطا ڪئي وئي، جنهن سان سيال خاندان کي محدود پر تسليم ٿيل حيثيت ملي وئي.{{Cite book |last=Yasmin |first=Robina |url=https://books.google.com/books?id=IRsCzwEACAAJ |title=Muslims Under Sikh Rule in the Nineteenth Century: Maharaja Ranjit Singh and Religious Tolerance |date=2022 |publisher=I.B. Tauris}}&lt;/ref&gt;.اهي ٻئي رياستون—پاڪپٽن ۽ سيال—18هين صديءَ ۾ پنجاب جي سياسي منظرنامي ۾ مسلمان مقامي اقتدار جي نمائندگي ڪن ٿيون. مغل زوال کان پوءِ، اهڙيون رياستون روحاني اثر، قبيلائي وفاداري ۽ فوجي تنظيم جي بنياد تي اڀريون، پر آخرڪار سک طاقت جي وڌندڙ اثر هيٺ اچي ختم ٿي ويون.

====سِک سلطنت (تقريباً 1799ع–1849ع)====

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[مهاراجا رنجيت سنگھ]] پنجاب ۾ قائم هڪ مضبوط ۽ مرڪزي رياست جي بنياد وڌي، جيڪا تاريخ ۾ [[سک ايمپائر]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 September 2015 |title=Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign by K.S. Duggal |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/ |publisher=Exoticindiaart.com |archive-date=17 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617232755/http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. هن سلطنت جو قيام 1799ع ۾ ٿيو، جڏهن رنجيت سنگهه Lahore تي قبضو ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، ۽ ان جو خاتمو 1849ع ۾ ٿيو، جڏهن سِک فوجن کي [[ٻين اينگلو-سک جنگ]] ۾ شڪست آئي ۽ سلطنت برطانوي راڄ ۾ ضم ٿي وئي. سِک سلطنت جي جوڙجڪ خالصا جي بنيادن تي ٿي، جتي اڳ ۾ خودمختيار مسل (سِک فوجي وحدتون) گڏ ٿي هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ آيون&lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Ranjit Singh |volume=22 |page=892}}{{cite book |last=Grewal |first=J. S. |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC |title=The Sikhs of the Punjab, Chapter 6: The Sikh empire (1799–1849) |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=0-521-63764-3}} &lt;/ref&gt;رنجيت سنگهه پنهنجي سياسي ۽ فوجي بصيرت سان انهن سڀني وحدتن کي متحد ڪري هڪ مضبوط سلطنت قائم ڪئي.
اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري، سِک سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي، جتي ان جون حدون اولهه ۾  خيبر پاس کان وٺي اوڀر ۾ اولهندي تبت تائين، ڏکڻ ۾ مٺن ڪوٽ کان اتر ۾ ڪشمير تائين پکڙيل هيون. انتظامي طور سلطنت کي چار وڏن صوبن ۾ ورهايو ويو: لاهور (پنجاب ۾، گاديءَ جو هنڌ)، ملتان (پنجاب)، پشاور، ۽ ڪشمير (1799ع کان 1849ع تائين).
مذهبي لحاظ کان، سِک سلطنت هڪ گهڻ مذهبي سماج تي مشتمل هئي، جنهن ۾ سِک، مسلمان، هندو ۽ ٻيا مذهبي گروهه گڏ رهندا هئا. 1831ع ۾ سلطنت جي آبادي لڳ ڀڳ 35 لک هئي، جنهن جي بنياد تي ان کي ان دور جي دنيا جي اوڻيهين وڏي آبادي واري رياست قرار ڏنو وڃي ٿو&lt;ref&gt;
Amarinder Singh، The Last Sunset: The Rise and Fall of the Lahore Durbar &lt;/ref&gt;. رنجيت سنگهه جي حڪمرانيءَ ۾ مذهبي رواداري، انتظامي نظم ۽ فوجي طاقت گڏيل طور سلطنت جي استحڪام جو سبب بڻيا.
آخرڪار، مهاراجا رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ اندروني اختلافن، درٻاري سازشن ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب سِک سلطنت آهستي آهستي زوال پذير ٿي وئي. نتيجي طور، 1849ع ۾ برطانوي فوجن جي فتح کان پوءِ، سِک سلطنت برٽش ايمپائر ۾ شامل ٿي وئي. اهڙيءَ طرح، سِک سلطنت برصغير جي آخري وڏي مقامي طاقت ثابت ٿي، جيڪا برطانوي نوآبادي نظام ۾ ضم ڪئي وئي.
سِک سلطنت پنجاب جي تاريخ ۾ سياسي اتحاد، فوجي تنظيم ۽ مذهبي رواداريءَ جي هڪ اهم مثال طور ڏٺي وڃي ٿي، ۽ اها برصغير جي نوآبادي دور کان اڳ واري آخري مضبوط مقامي سلطنتن مان هڪ هئي.

===برطانوي پنجاب (تقريباً 1849ع–1947ع)===


سک ايمپائر پنجاب تي حڪمراني ڪندو رهيو، تان جو 1849ع ۾ برٽش انڊيا پھرين اينگلو-سک جنگ ۽ ٻين اينگلو-سک جنگ کان پوءِ، پنجاب کي ضم ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grewal |first1=J. S. |series=The New Cambridge History of India |title=The Sikhs of the Punjab |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63764-3 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/126 126]–128 |chapter=The Sikh empire (1799–1849)}} &lt;/ref&gt;.
پنجاب جو وڏو حصو برطانوي هندستان جي هڪ صوبي جي حيثيت سان منظم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ننڍيون شاهوڪار رياستون (princely states) مقامي حڪمرانن جي ماتحت رهيون، جيڪي برطانوي بالادستي تسليم ڪنديون هيون. زرعي زرخيز زمينن سبب پنجاب برطانوي راڄ جو هڪ انتهائي اهم معاشي اثاثو بڻجي ويو.
برطانوي دور ۾ لاھور تعليم، علم ۽ ثقافت جو نمايان مرڪز بڻيو، جڏهن⁠ تہ راولپنڊي کي اهم فوجي ڇانوڻي  جي حيثيت حاصل ٿي. پهرين عالمي جنگ دوران، گهڻا پنجابي برطانوي فوجي ڪوششن جي حمايت ۾ شامل ٿيا ۽ انسان وسيلا ۽ سامان مهيا ڪيو، جيتوڻيڪ پنجاب ساڳئي وقت نوآبادي مخالف سرگرمين جو به مرڪز رهيو. جنگ جي دوران ۽ ان کان پوءِ علائقي ۾ بيچيني وڌي وئي؛ وڏي جاني نقصان، ڳرا ٽيڪس، مهانگائي ۽ 1918–19ع واري فلو وبا پنجابي سماج کي سخت متاثر ڪيو.
1919ع ۾، ڪرنل [[ريجنلڊ ڊائر]] ( Reginald Dyer) جي حڪم تي [[امرتسر]] ۾ پرامن مظاهرين تي گوليون هلائيون ويون، جن مان گهڻا سِک هئا. هي واقعو تاريخ ۾ [[جليانوالا باغ وارو قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ ان انڊيا جي آزادي جي تحريڪ کي زبردست تحريڪ ڏني. 1930ع ۾ لاهور مان هندستان جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو ويو، پر برطانوي حڪومت ان کي جلد ئي دٻائي ڇڏيو.
ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ تائين، برطانوي هندستان ۾ قومپرستي مذهبي بنيادن تي ورهائجي چڪي هئي. ڪيترن سِکن ۽ ٻين اقليتن هندو قيادت جي حمايت ڪئي، جيڪا سيڪيولر ۽ گهڻ مذهبي سماج جو واعدو ڪري رهي هئي، جڏهن⁠تہ لاهور ۾ مسلمان اڳواڻن تحريڪ پاڪستان جي حمايت ۾ قراردادون پاس ڪيون، جنهن سان پنجاب هندستاني ۽ پاڪستاني قومپرستن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻجي ويو.
1947ع ۾، جنگ جي پڄاڻيءَ تي، برطانيا هندستان ۽ پاڪستان کي الڳ الڳ آزادي ڏني. ان فيصلي سان وڏي پيماني تي فرقي وار تشدد ڦهلجي ويو؛ مسلمان اولهه ڏانهن پاڪستان لڏي ويا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سِک اوڀر طرف هندستان منتقل ٿيا. پنجاب صوبي کي ورهايو ويو: اوڀر پنجاب (48٪) هندستان جو حصو بڻيو، ۽ اولهه پنجاب (52٪) پاڪستان ۾ شامل ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pakgeotagging.blogspot.co.uk/2014/10/partition-of-punjab-in-1947.html |title=Partition of Punjab in 1947 |date=3 October 2014}} ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل شهري افراتفري ۾ جاني نقصان لکين ۾ اندازو ڪيو وڃي ٿو.{{cite journal|last1=Talbot|first1=Ian|title=Partition of India: The Human Dimension|journal=Cultural and Social History|year=2009|volume=6|issue=4|pages=403–410}}{{Cite book|title=Nationbuilding, Gender and War Crimes in South Asia|url=https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos|last=D'Costa|first=Bina|publisher=Routledge|year=2011|page=[https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos/page/53 53]}}{{Cite book|title=The Other Side of Silence|last=Butalia|first=Urvashi|publisher=Duke University Press|year=2000}}{{Cite book|title=Muslims in India Since 1947|url=https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika|last=Sikand|first=Yoginder|publisher=Routledge|year=2004|page=[https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;.
ورهاڱي جو هڪ ٻيو وڏو نتيجو پنجاب جي سمورن ضلعن ۾ [[مذهبي هم آھنگيت]] (religious homogeneity) ڏانهن تيز لاڙو هو، جيڪو نئين بين الاقوامي سرحد سبب پيدا ٿيو. تاريخي آباديءَ جي ماهر Tim Dyson موجب، اوڀر پنجاب (ڀارت) ۾ اهي ضلعا، جيڪي 1941ع ۾ 66٪ هندو هئا، 1951ع ۾ 80٪ هندو بڻجي ويا، ۽ جيڪي 20٪ سِک هئا، اهي 50٪ سِک ٿي ويا. ان جي ابتڙ، اولهه پنجاب (پاڪستان) جا تقريباً سڀ ضلعا 1951ع تائين لڳ ڀڳ مڪمل طور مسلمان بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{sfn|Dyson|2018|pp=188–189}}&lt;/ref&gt;
ابرطانوي پنجاب جو دور جديد سياسي، سماجي ۽ تعليمي ڍانچن جي قيام سان گڏ، نوآبادي مخالفت، آزاديءَ جي تحريڪ، ۽ 1947ع جي ورهاڱي جهڙن فيصلائتن واقعن سبب پنجاب جي تاريخ جو سڀ کان گهرو ۽ اثرائتو باب سمجهيو وڃي ٿو.

==انتظامي ورھاست==

=== ضلعا ===

{|width=&quot;50%&quot; class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;border:1px solid black; text-align:right; padding: 3px;&quot;
|+
|-
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;20%&quot;| ضلعو 
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| رقبو مربع کلومیٹر
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| آبادي بمطابق 1998ء
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| گھاٽاڻ، فرد في چورس ڪلومیٽر
|-
| [[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] || 6,857 || 1,274,935 || 186
|-
| [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] || 4,377 || 2,232,992 || 510
|-
| [[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] || 8,878 || 2,061,447 || 232
|-
| [[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] || 24,830 || 2,433,091 || 98
|-
| [[بکر ضلعو|بکر]] || 8,153 || 1,051,456 || 129
|-
| [[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] || 2,724 || 1,286,680 || 472
|-
| [[ٽوبا ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبا ٽيڪ سنگھ]] || 3,252 || 1,621,593 || 499
|-
| [[جھنگ ضلعو| جھنگ]] || 8,809 || 2,834,545 || 322
|-
| [[جھلم ضلعو|جھلم]] || 3,587 || 936,957 || 261
|-
| [[چڪوال ضلعو|چڪوال]] || 6,524 || 1,083,725 || 166
|-
| [[چينوٽ ضلعو|چينوٽ]] || -|| - || -
|-
| [[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] || 2,367 || 832,980 || 352
|-
| [[خانيوال ضلعو|خانیوال]] || 4,349 || 2,068,490 || 476
|-
| [[خوشاب ضلعو|خوشاب]] || 6,511 || 905,711 || 139
|-
| [[ڊيرہ غازي خان ضلعو|ڊيرہ غازي خان]] || 11,922 || 1,643,118 || 138
|-
| [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] || 12,319 || 1,103,618 || 90
|-
| [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] || 5,286 || 3,363,911 || 636
|-
| [[رحيم يار خان ضلعو|رحیم یار خان]] || 11,880 || 3,141,053 || 264
|-
| [[ساهيوال ضلعو|ساهيوال]] || 3,201 || 1,843,194 || 576
|-
| [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] || 5,854 || 2,665,979 || 455
|-
| [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] || 3,016 || 2,723,481 || 903
|-
| [[شيخو پوره ضلعو|شیخو پورہ]] || 5,960 || 3,321,029 || 557
|-
| [[فيصل آباد ضلعو|فیصل آباد]] || 5,856 || 5,429,547 || 927
|-
| [[قصور ضلعو|قصور]] || 3,995 || 2,375,875 || 595
|-
| [[گجرات ضلعو|گجرات]] || 3,192 || 2,048,008 || 642
|-
| [[گوجرانوالا|گوجرانوالا]] || 3,622 || 3,400,940 || 939
|-
| [[لاھور ضلعو|لاھور]] || 1,772 || 6,318,745 || 3,566
|-
| [[لوڌران ضلعو|لوڌران]] || 2,778 || 1,171,800 || 422
|-
| [[ليہ ضلعو|لیہ]] || 6,291 || 1,120,951 || 178
|-
| [[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] || 8,249 || 2,635,903 || 320
|-
| [[ملتان ضلعو|ملتان]] || 3,720 || 3,116,851 || 838
|-
| [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بھاول الدين]] || 2,673 || 1,160,552 || 434
|-
| [[ميانوالي ضلعو|میانوالي]] || 5,840 || 1,056,620 || 181
|-
| [[نارووال ضلعو|نارووال]] || 2,337 || 1,265,097 || 541
|-
| [[نانڪانا صاحب ضلعو|نانڪانا صاحب]]||---||---||---
|-
| [[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] || 4,364 || 2,090,416 || 479
|-
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;20%&quot;| صوبہ پنجاب
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| 205,345
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| 73,621,290
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| 359
|}

== جاگرافي ==

== آبهوا ==

== آباديات ==

== معيشت ==
پنجاب جو تاريخي علائقو هندستان ۽ پاڪستان مان خوراڪ جي پيداوار جو نسبتاً وڏو حصو پيدا ڪري ٿو. هي علائقو ڪڻڪ جي وسيع پوک لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ان کان علاوه، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن.

پاڪستان ۾ پنجاب علائقي جي زرعي پيداوار پاڪستان جي جي ڊي پي ۾ اهم حصو ڏئي ٿي. هندستاني ۽ پاڪستاني پنجاب ٻنهي کي پنهنجن ملڪن جو بهترين انفراسٽرڪچر سمجهيو ويندو آهي. هندستاني رياست پنجاب هن وقت هندستان جي 16هين امير ترين رياست آهي. پاڪستاني پنجاب پاڪستان جي غذائي اناج جي پيداوار جو %68 پيدا ڪري ٿو. پاڪستان جي جي ڊي پي ۾ ان جو حصو تاريخي طور تي %51.8 کان %54.7 تائين آهي ۽ ڪنهن به صوبي جي في ماڻهو جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. 
* 
متبادل طور تي، پنجاب پڻ معيشت ۾ اضافو ڪري رهيو آهي جنهن سان پنجاب جي نوجوانن جي نجي شعبي ۾ روزگار ۾ اضافو ٿيو آهي. سرڪاري اسڪيمون جهڙوڪ &quot;گهر گهر روزگار&quot; ۽ &quot;ڪاروبار مشن&quot; خانگي شعبي ۾ روزگار جي صلاحيت کي وڌايو آهي. آڪٽوبر 2019ع تائين، 32,000 کان وڌيڪ نوجوانن کي مختلف نوڪرين ۾ رکيو ويو آهي ۽ 12,000 کي مهارت جي تربيت ڏني وئي آهي. 
== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|
فائل:FaizMahal.jpg|
فائل:Bathinda_fort_view.jpg|
فائل:Qila Mubarak.jpg|
فائل:Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|
فائل:Hazuri Bagh bardari.jpg|
فائل:Samadhi of Ranjit Singh July 1 2005.jpg|
فائل:Lahore fort 1.jpeg|
فائل:Faisalabad ClockTower.jpg|
فائل:Fountain Chowk.jpg|
فائل:Massacre memorial in Amritsar.jpg|
فائل:July July 034.jpg|
فائل:Plain of punjab.jpg|
فائل:Shahrukne Alam.jpg|
فائل:Shalamar Garden July 14 2005-First pavilion on first level.jpg|
فائل:Mohindra College.jpg|
فائل:Wazir Khan Mosque 1.jpg|
فائل:Hiran Minar Sheikhupura.JPG|
فائل:Tomb of Noor Jahan at Shahdara.jpg|
فائل:Tomb of Jahangir and gardens 3.jpg|
فائل:Bahawalpur Nur Mahal.jpeg|
فائل:Mankiala Stupa.JPG|
فائل:Open Hand Monument in Chandigarh.jpg|
&lt;/gallery&gt;
==پڻ ڏسو==
* {{Portal|Punjab|پنجاب}}
* [[پنجابي ثقافت]] 
* [[پنجابي ماڻهو]]
* [[پنجابي ٻولي]]
* [[پنجابي قصا]]
* [[پنجابي ڪيلنڊر]]
* [[لسي]]
* [[پنجاب، ڀارت]]
* [[پنجاب، پاڪستان]]
* [[پنجابي لوڪ رقص]]
* [[گڌا (رقص)|گڌا، پنجابي رقص]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
[[زمرو:پنجاب]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:پاڪستان جا علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:هندستان جا علائقا]]
[[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ايشيا جا ثقافتي علائقا]]</text>
      <sha1>g2tdu5lcf6x6p6cjk1wiw53pl5vhm2v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422186</id>
      <parentid>422183</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>422186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="91508" sha1="gatxbpy5az3bxagpaj7tfgle7iv0lwu" xml:space="preserve">{{Short description|Geographical region in South Asia}}
{{Infobox settlement
| name = پنجاب
| native_name = ਪੰਜਾਬ (گورمکي)&lt;br&gt;پنجاب (شاهه مکي)
| native_name_lang = pa
| settlement_type = [[تاريخي علائقو]]
| flag_alt = 
| image_seal = 
| seal_alt = 
| image_shield = 
| shield_alt = 
| nickname = &quot;پنج دريائن جي سرزمين&quot;
| motto = 
| image_map = Punjab map (topographic) with cities.png
| map_alt = 
| map_caption = ڏکڻ ايشيا ۾ پنجاب ڏيکاريل
| pushpin_map = 
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt = 
| pushpin_map_caption = 
| coordinates = {{Coord|31|74|scale:3000000|display=inline, title}}
| coor_pinpoint = 
| coordinates_footnotes = 
| subdivision_type = [[ملڪ]]
| subdivision_name = {{flag|Pakistan}}&lt;br /&gt;{{flag|India}}
| subdivision_type2 = سڀ کان وڏو شهر
| subdivision_name2 = [[لاهور]]
| subdivision_type3 = ٻيو وڏو شهر
| subdivision_name3 = [[فيصل آباد]]
| established_title = 
| established_date = 
| founder = 
| government_footnotes = 
| leader_party = 
| leader_title = آبادي
| leader_name = 11,50,00000 (پاڪستان، 2017ع آدمشماري)
7,50,00,000 (ڀارت، 2011ع آدمشماري)
ڪل: 19,00,00,000
| named_for = Five tributaries of the [[Indus River]]
سنڌو جا پنج معاون دريا &quot;پنج ند&quot;
| demographics_type1 = Demographics
| demographics1_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title1 = [[Ethnic groups]]
| demographics1_info1 = [[Punjabis]] &lt;br /&gt;''Minor: [[Saraiki people|Saraikis]], [[Hindkowans]], [[Haryanvi people|Haryanvis]], [[Pashtuns]], [[Himachal Pradesh|Himachalis]], [[Dogras]], [[Muhajir (Urdu-speaking people)|Muhajirs]], [[Kashmiris]], [[Biharis]]&lt;ref&gt;{{cite web|title=Elections in Bihar, Campaigning in Punjab to Woo Bihari Migrants|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2015/oct/04/elections-in-bihar-campaigning-in-punjab-to-woo-bihari-migrants-824629.html|date=4 October 2015|quote=Punjab, as per official estimates, is home to some two million migrants from Bihar. They are engaged in various jobs and occupations in Punjab. Of this, over 1.3 million are living in and around the industrial hub of Ludhiana.|access-date=17 February 2024|archive-date=29 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329091742/https://www.newindianexpress.com/nation/2015/oct/04/Elections-in-Bihar-Campaigning-in-Punjab-to-Woo-Bihari-Migrants-824629.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''
| demographics_type2 = 
| demographics2_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title2 = Languages
| demographics1_info2 = [[Punjabi language|Punjabi]], [[Punjabi dialects and languages|its dialects and varieties]] and [[#Languages|others]]
| demographics_type3 = 
| demographics3_footnotes = &lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;
| demographics1_title3 = Religions
| demographics1_info3 = &lt;!-- Note: See religion subsection for references - estimates from combining 2011 Indian census and 2017 Pakistani census in Punjab region (including Punjab (India), Punjab (Pakistan), Haryana, Delhi, Himachal Pradesh, Islamabad, Chandigarh) --&gt;[[Punjabi Muslims|Islam]] (60%)&lt;br /&gt;[[Punjabi Hindus|Hinduism]] (29%)&lt;br /&gt;[[Sikhism]] (10%)&lt;br /&gt;[[Punjabi Christians|Christianity]] (1%)&lt;br /&gt; Others (&lt;1%)
| blank_name_sec1 = 
| blank_info_sec1 = 
| blank_name_sec2 = 
| blank_info_sec2 = 
| unit_pref = Metric
&lt;!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --&gt;
&lt;!-- for references: use &lt;ref&gt; tags --&gt;| area_footnotes = 
| area_urban_footnotes = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_rural_footnotes = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_metro_footnotes = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_magnitude = &lt;!--&lt;ref&gt;&lt;/ref&gt; --&gt;
| area_note = 
| area_water_percent = 
| area_rank = 
| area_blank1_title = 
| area_blank2_title = &lt;!-- km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; --&gt;
| area_total_km2 = 458,354.5
| area_land_km2 = 
| area_water_km2 = 
| area_urban_km2 = 
| area_rural_km2 = 
| area_metro_km2 = 
| area_blank1_km2 = 
| area_blank2_km2 = &lt;!-- hectares --&gt;
| area_total_ha = 
| area_land_ha = 
| area_water_ha = 
| area_urban_ha = 
| area_rural_ha = 
| area_metro_ha = 
| area_blank1_ha = 
| area_blank2_ha = 
| length_km = 
| width_km = 
| dimensions_footnotes = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m = 11,50,00000 (پاڪستان، 2017ع آدمشماري)
7,50,00,000 (ڀارت، 2011ع آدمشماري)
ڪل: 19,00,00,000
| population_as_of = [[2011 Indian census|2011]] {{small|India}} &amp; [[2017 Census of Pakistan|2017]] {{small|Pakistan}}
| population_total = {{circa|190|lk=yes}}&amp;nbsp;million{{efn|name=2011&amp;2017Census}} &lt;br/&gt; {{flag|Pakistan}} 115 million &lt;br/&gt; {{flag|India}} 75 million
| population_density_km2 = auto
| population_note = 
| population_demonym = پنجابي
| timezone1 = [[Indian Standard Time|IST in India]]
| utc_offset1 = +05:30
| timezone2 = [[Time in Pakistan|PKT in Pakistan]]
| utc_offset2 = +05:00
| timezone1_DST = 
| utc_offset1_DST = 
| postal_code_type = 
| postal_code = 
| area_code_type = 
| area_code = 
| iso_code = 
| website = &lt;!-- {{URL|example.com}} --&gt;
| footnotes = Demographics based on [[Punjab Province (British India)|British Punjab]]'s colonial borders
}}
'''پنجاب (Punjab) يا پنجاب جو خطو''' [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ [[ڀارت]] جي رياست، [[پنجاب، ڀارت|ڀارتي پنجاب]] ۾ منقسم ھڪ خطي جو نالو آھي. پنجاب تاريخي طور تي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي اھم خطن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. پنجاب خطي جي اوڀر ۾ [[هماچل پرديش|ھماچل پرديش]]  [[هريانا|ھريانه]] ۽ [[راجستان|راجسٿان]]، اولھه ۾ [[خيبر پختونخوا|خيبر پختونخواه]]، اتر ۾ [[ڪشمير]] ۽ ڏکڻ ۾ [[سنڌ]] واقع  آھن. پنجاب جا ماڻھو محنت ڪش آھن. ھن خطي ۾ فصلن جي وڏي مقدار سامھون ايندي آھي۔ پنجاب جو ٽي ڀاڱي چار [[مسلمان|مسلم]] آباد ڪيل سرزمين آھي، تنھن ھوندي به ھڪ  حصو سکن جو آباد ڪيل آھي. پنجاب کي جاگرافيائي طور تي ٻن حصن ۾ ورھايو ويو آھي، ھڪ اوڀاريون پنجاب ۽ ٻيو اولاھون پنجاب۔ اوڀاريون پنجاب ننڍو آھي ۽ [[ڀارت]] جي ڪنٽرول ۾ آھي ۽ اولاھون پنجاب، پنجاب جو ٽي ڀاڱي چار آھي جيڪو [[پاڪستان]] جي قبضي ۾ آھي.

پنجاب، جن کي &quot;پنج دريائن جي سرزمين&quot; به چيو ويندو آهي، [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ هڪ جيوپولٽيڪل، ثقافتي ۽ تاريخي علائقو آهي. اهو هندستاني برصغير ​​جي اتر اولهه واري حصي ۾ واقع آهي، جنهن ۾ جديد دور جي اوڀر پاڪستان ۽ اتر اولهه [[ڀارت|هندستان]] جا علائقا شامل آهن. پنجاب، پاڪستان ۾ شهرن جا وڏا شهر [[لاھور|لاهور]]، [[فيصل آباد]]، [[راولپنڊي]]، [[گوجرانوالا]]، [[ملتان]]، [[سيالڪوٽ]] ۽ [[بھاولپور|بهاولپور]] آهن، جڏهن ته هندستاني پنجاب جا وڏا شهر لڌيانا، [[امرتسر]]، چندي ڳڙهه، جالنڌر، پٽيالا، موهالي ۽ ڀٽنڊا آهن. 

پنجاب پنجن دريائن جي ڪناري تي آباد ٿيل آبادين مان وڌيو، جيڪي قديم [[سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب|سنڌو ماٿري تهذيب]] جي شروعات ۾ ويجهي اوڀر ڏانهن هڪ اهم رستي جي طور تي ڪم ڪندا هئا، &lt;ref name=&quot;Nayar12&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q7pO-IZY218C&amp;pg=PA7|title=The Punjabis in British Columbia: Location, Labour, First Nations, and Multiculturalism|last=Nayar|first=Kamala Elizabeth|date=2012|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-4070-5|page=7|language=en}}&lt;/ref&gt; جنهن جي شروعات 5000 قبل مسيح ۾ ٿي، جنهن کان پوءِ هند-آريائي ماڻهن جي لڏپلاڻ ٿي. زراعت پنجاب جي مکيه معاشي خصوصيت رهي آهي ۽ پنجابي ثقافت جي بنياد رکي ٿي.&lt;ref name=&quot;Nayar13&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q7pO-IZY218C&amp;pg=PA7|title=The Punjabis in British Columbia: Location, Labour, First Nations, and Multiculturalism|last=Nayar|first=Kamala Elizabeth|date=2012|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-4070-5|page=7|language=en}}&lt;/ref&gt; پنجاب هڪ اهم زرعي علائقي جي طور تي اڀريو، خاص طور تي 1960ع جي ڏهاڪي جي وچ کان 1970ع جي ڏهاڪي جي وچ تائين سائي انقلاب کان پوءِ ۽ ان کي هندستان ۽ پاڪستان ٻنهي جي &quot;ماني جي ٽوڪري&quot; طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Nayar14&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=q7pO-IZY218C&amp;pg=PA7|title=The Punjabis in British Columbia: Location, Labour, First Nations, and Multiculturalism|last=Nayar|first=Kamala Elizabeth|date=2012|publisher=McGill-Queen's Press – MQUP|isbn=978-0-7735-4070-5|page=7|language=en}}&lt;/ref&gt;

پنجاب جي تاريخ تڪرارن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪا مقامي خاندانن ۽ سلطنتن جي عروج سان نشان لڳل آهي. چوٿين صدي قبل مسيح ۾ سڪندر اعظم جي حملي کان پوءِ، چندر گپت موريا، موريا سلطنت قائم ڪرڻ لاءِ، پنجابي رياستن سان اتحاد ڪيو.&lt;ref name=&quot;auto722&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;dq=yaudheyas+chandragupta&amp;pg=PA22|title=Chandragupta Maurya and His Times|last=Mookerji|first=Radhakumud|date=1 January 2016|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0433-3|page=22|language=en|quote=Rhys Davids [Buddhist India p. 267] points out that 'it was from the Panjab that Chandragupta recruited the nucleus of the force with which he besieged and conquered Dhana Nanda'|access-date=30 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230314141224/https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;dq=yaudheyas+chandragupta&amp;pg=PA22|archive-date=14 March 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OswUZtL1_CUC&amp;q=madra+republic|title=Vakataka gupta age: circa 200–550|last1=Majumdar|first1=Ramesh Chandra|last2=Altekar|first2=Anant Sadashiv|date=1986|publisher=Motilal Banarsidass Publ.|isbn=978-81-208-0026-7|page=31|language=en|access-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004104524/https://books.google.com/books?id=OswUZtL1_CUC&amp;q=madra+republic|archive-date=4 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; پوء هند-يوناني بادشاهت، ڪشان سلطنت ۽ هند-سيٿيئن جي لڳاتار حڪمراني قائم ٿيون، پر آخرڪار اوڀر پنجاب جي جاناپادن (جهڙوڪ يوڌيا، تريگارتا، اودمبرا، ارجونا ۽ ڪنندا بادشاهت، پاران شڪست کاڌيون.&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-HeJS3nE9cAC&amp;pg=PA324|title=The Greeks in Bactria and India|last=Tarn|first=William Woodthorpe|date=24 June 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-00941-6|page=324|language=en|quote=Audumbaras, Trigartas, Kunindas, Yaudheyas, Arjunayanas - began to coin in the first century BC, which means that they had become independent kingdoms or republics; but the coins do not all tell the same story. Those of the two sounthernmost peoples begin somewhere about 100 BC and bear the legends 'Victory of the Arjunayanas' and (on their copper issue) 'Victory of the Yaudheyas', which point to their having won independence by the sword.}}&lt;/ref&gt; پنجين ۽ ڇئين صدي عيسوي ۾، پنجاب کي تباهي ڪندڙ &quot;هنن&quot; (Huns) جي حملن جو سامنا ٿيو، تڏهن به ورڌانا خاندان اتر هندستان تي حڪمراني ڪندي، فتح مند ٿي اڀريو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=FN2vEAAAQBAJ&amp;dq=alexander+cunningham+vardhana+empire&amp;pg=PA280|title=Archaeological Survey of India: Vol. 1|last=Cunningham|first=Alexander|date=23 February 2023|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-382-11929-4|page=280|language=en|access-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004104524/https://books.google.com/books?id=FN2vEAAAQBAJ&amp;dq=alexander+cunningham+vardhana+empire&amp;pg=PA280|archive-date=4 October 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; 8 هين صدي عيسوي هندو شاهي عروج ڏٺو ويو، جيڪي صفاري خاندان ۽ ساماني سلطنت کي شڪست ڏيڻ سان مشهور ٿي. ساڳئي وقت، تومارا خاندان ۽ ڪٽوچ خاندان، غزنوين جي حملي جي مزاحمت ڪندي، اوڀر پنجاب کي ڪنٽرول ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;q=diwan+i+salman+jalandhar|title=History of the Panjab Hill States|last1=Hutchison|first1=John|last2=Vogel|first2=Jean Philippe|date=1994|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-0942-6|page=123|language=en|access-date=30 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325135205/https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;q=diwan+i+salman+jalandhar|archive-date=25 March 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; غزنوي دور ۾، اسلام اولهائين پنجاب ۾ غالب ٿي ويو. پوءِ دهلي سلطنت غزنوي خاندانن جي جاءِ ورتي، جنهن ۾ تغلق خاندان ۽ سيد خاندان جي سلطانن کي پنجابي نسل طور بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite book|title=India in the Persianate Age: 1000–1765|author=[[Richard M. Eaton|Easton, Richard M.]]|publisher=University of California Press|year=2019|isbn=978-0520325128|page=117|language=en|quote=The career of Khizr Khan, a Punjabi chieftain belonging to the Khokar clan...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto112&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fLW1AAAAIAAJ|title=History of the Punjab: A.D. 1000-1526.|author=Fauja Singh|date=1972|publisher=Department of Punjab Historical Studies, Punjabi University|page=152|quote=&quot;The Tughlaqs had close links with the Punjab . According to Firishta and Sujan Rai Bhandari, Tughlaq, the founder of the dynasty, was born in the Punjab to a Jat mother&quot;|access-date=9 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230501193142/https://books.google.com/books?id=fLW1AAAAIAAJ|archive-date=1 May 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;    15هين صدي ۾ ڏکڻ پنجاب ۾ لانگهه سلطنت جو، لوڌي خاندان کي شڪست ڏيڻ سان، ظهور ٿيو. 18هين صدي ۾ مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ، پنجاب ۾ افراتفري جو دور آيو. سال 1799 عيسوي ۾، سک سلطنت ڪشمير ۾ فتحن ۽ دراني سلطنت جي علائقن تي قبضي سان، پنهنجو راڄ قائم ڪيو ۽ پنجاب جي پيچيده ۽ متنوع تاريخ کي شڪل ڏني.

علائقي جي حدون، تاريخي احوالن تي ڌيان ڏيندي، غلط بيان ڪيل آهن. ان ڪري &quot;پنجاب&quot; جي اصطلاح جي جاگرافيائي تعريف وقت سان گڏ تبديل ٿيندي رهيي آهي. 16 صدي جي مغل سلطنت ۾ پنجاب جو علائقو ٽن حصن ، اولهه ۾ لاهور صوبي، اوڀر ۾ دهلي صوبي ۽ ڏکڻ ۾ ملتان صوبي ۾ ورهايو ويو هو. برطانوي راڄ هيٺ 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي تائين، پنجاب صوبي ۾ موجوده هندستاني رياستن ۽ يونين علائقن پنجاب، هريانا، هماچل پرديش، چندي ڳڙهه ۽ دهلي ۽ پنجاب جا پاڪستاني علائقن ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي شامل ڪيو ويو هو.

پنجاب علائقي جو غالب نسلي لساني گروهه پنجابي ماڻهو آهن، جيڪي هند-آريائي پنجابي ٻولي ڳالهائين ٿا. پنجابي مسلمان اولهه پنجاب (پاڪستان) ۾ اڪثريت ۾ آهن، جڏهن ته پنجابي سک اوڀر پنجاب (ڀارت) ۾ اڪثريت ۾ آهن. ٻين مذهبي گروهن ۾ هندو، عيسائي، جين مت، زرتشت، ٻڌمت جا مڃڻ وارا ۽ روي داسيا شامل آهن. 

== نالو ==
پنجاب جو نالو فارسي ٻوليءَ مان آهي، جنهن جا ٻه حصا &quot;پنج&quot; ۽ &quot;آب&quot; ساڳي معنيٰ جي سنسڪرت لفظن، &quot;پنچا&quot; (पञ्च) ۽ &quot;آپ&quot; (अप्) مان نڪتل آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten|last=Gandhi|first=Rajmohan|publisher=Aleph Book Company|year=2013|isbn=978-93-83064-41-0|location=New Delhi, India, Urbana, [[Illinois]]|page=1 (&quot;Introduction&quot;)}}&lt;/ref&gt; اهڙي طرح لفظ، &quot;پنجاب &quot; هند-آريائي لفظن، &quot;پنج-اپ&quot; جو مرڪب آهي ۽ ان جو معني &quot;پنج پاڻين جي سرزمين&quot; آهي ۽ جهلم، چناب، راوي، ستلج ۽ بياس دريائن جو حوالو ڏئي ٿو.&lt;ref&gt;&quot;Punjab.&quot; Pp. 107 in [[Encyclopædia Britannica, Ninth Edition|''Encyclopædia Britannica'' (9th ed.)]], vol. 20.&lt;/ref&gt; سڀئي سنڌو درياءَ جون معاون نديون آهن، جنهن ۾ ستلج سڀ کان وڏي آهي. &quot;پنج دريائن جي سرزمين&quot; جا حوالا مهاڀارت ۾ ملي سگهن ٿا، &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=GdKcAAAAQBAJ&amp;pg=PA199|title=The Geography of India: Sacred and Historic Places|publisher=Britannica Educational Publishing|year=2010|isbn=978-1-61530-202-4|editor=Kenneth Pletcher|page=199|quote=The word's origin can perhaps be traced to panca nada, Sanskrit for &quot;five rivers&quot; and the name of a region mentioned in the ancient epic the Mahabharata.}}&lt;/ref&gt; جنهن ۾ هڪ علائقي جو نالو &quot;پنچاندا&quot; (पञ्चनद) يعني پنج نديون رکيو ويو آهي. &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=PzduAAAAMAAJ|title=Punjab History Conference, Thirty-seventh Session, March 18–20, 2005: Proceedings|author=Rajesh Bala|publisher=Punjabi University|year=2005|isbn=978-81-7380-990-3|editor=Sukhdial Singh|page=80|chapter=Foreign Invasions and their Effect on Punjab|quote=&quot;The word Punjab is a compound of two words-Panj (Five) and aab (Water), thus signifying the land of five waters or rivers. This origin can perhaps be traced to panch nada, Sanskrit for &quot;Five rivers&quot; the word used before the advent of Muslims with a knowledge of Persian to describe the meeting point of the Jhelum, Chenab, Ravi, Beas, and Sutlej rivers, before they joined the Indus.&quot;}}&lt;/ref&gt; اڳ ۾، رگ ويد ۾، پنجاب کي &quot;سپتا هنڌو&quot; يا اويستا ۾، &quot;هپتا هيندو&quot; جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جن جو ترجمو &quot;ست دريائن جي سرزمين&quot; طورڪيو ويو آهي، باقي ٻه سنڌو ۽ ڪابل درياهه آهن.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Birth of the Persian Empire Volume I|last=Grenet|first=Frantz|publisher=I.B.Tauris|year=2005|isbn=978-0-7556-2459-1|editor-last1=Curtis|editor-first1=Vesta Sarkhosh|page=34|chapter=An Archaeologist's Approach to Avestan Geography|editor-last2=Stewart|editor-first2=Sarah}}&lt;/ref&gt; قديم يوناني علائقي کي &quot;پينٽا پوٽاميا&quot;  (Πενταποταμία) سڏيندا هئا، جنهن جي ساڳي معنيٰ آهي.&lt;ref&gt;[[Christian Lassen|Lassen, Christian]]. 1827. ''[https://books.google.com/books?id=XbBCAAAAcAAJ&amp;pg=PA3 Commentatio Geographica atque Historica de Pentapotamia Indica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221118182901/https://books.google.ca/books?id=XbBCAAAAcAAJ&amp;pg=PA3&amp;redir_esc=y|date=18 November 2022}}'' [''A Geographical and Historical Commentary on Indian Pentapotamia'']. Weber. p. 4:

&quot;That part of India which today we call by the Persian name &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;Penjab&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; is named ''Panchanada'' in the sacred language of the Indians; either of which names may be rendered in Greek by Πενταποταμια. The Persian origin of the former name is not at all in doubt, although the words of which it is composed are both Indian and Persian.... But, in truth, that final word is never, to my knowledge, used by the Indians in proper names compounded in this way; on the other hand, there exist multiple Persian names which end with that word, e.g., ''Doab'' and ''Nilab''. Therefore, it is probable that the name Penjab, which is today found in all geographical books, is of more recent origin and is to be attributed to the Muslim kings of India, among whom the Persian language was mostly in use. That the Indian name Panchanada is ancient and genuine is evident from the fact that it is already seen in the ''Ramayana'' and ''Mahabharata'', the most ancient Indian poems, and that no other exists in addition to it among the Indians; for ''Panchála'', which English translations of the ''Ramayana'' render with Penjab...is the name of another region, entirely distinct from Pentapotamia....&quot;{{whose translation|reason=has several mistakes – looks like Google translation|date=August 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1-last=Latif|author-link=Syad Muhammad Latif |author1-first=Syad Muhammad|title=History of the Panjáb from the Remotest Antiquity to the Present Time|year=1891|publisher=Calcultta Central Press Company|page=1|quote=The Panjáb, the Pentapotamia of the Greek historians, the north-western region of the empire of Hindostán, derives its name from two Persian words, ''panj'' (five), an ''áb'' (water), having reference to the five rivers which confer on the country its distinguishing features.&quot; |url=https://books.google.com/books?id=RzBAAQAAMAAJ&amp;pg=PR1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Khalid&quot;&gt;{{cite journal|author1-last=Khalid|author1-first=Kanwal|title=Lahore of Pre Historic Era|journal=Journal of the Research Society of Pakistan|volume=52|issue=2|page=73|year=2015|quote=The earliest mention of five rivers in the collective sense was found in Yajurveda and a word Panchananda was used, which is a Sanskrit word to describe a land where five rivers meet. [...] In the later period, the word ''Pentapotamia'' was used by the Greeks to identify this land. (''Penta'' means 5 and potamia, water ___ the land of five rivers) Muslim Historians implied the word &quot;Punjab&quot; for this region. Again, it was not a new word because in Persian-speaking areas, there are references of this name given to any particular place where five rivers or lakes meet.|url=http://pu.edu.pk/images/journal/history/PDF-FILES/7.%20Kanwal%20Khalid_v52_2_15.pdf|access-date=20 January 2019|archive-date=11 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811210654/http://pu.edu.pk/images/journal/history/PDF-FILES/7.%20Kanwal%20Khalid_v52_2_15.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==تاريخ==
[[File:Taxila Pakistan juillet 2004.jpg|thumb|upright=1.2|[[پاڪستان]] ۾ [[ٽيڪسيلا]] هڪ [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] آهي.]]
{{Main|پنجاب جي تاريخ}}

===قديم دور===
پنجاب جو علائقو قديم ترين شهري سماجن مان هڪ (سنڌو ماٿري جي تهذيب) جي جڳهه طور سڃاتو وڃي ٿو. جيڪو تقريباً 3000 قبل مسيح کان ترقي ڪئي ۽ 1,000 سال پوء، هند-آريائي لڏپلاڻ کان پوءِ، جيڪي 1500 قبل مسيح ۽ 500 قبل مسيح جي وچ ۾ لهرن ۾ علائقي تي قبضو ڪيا، تيزي سان زوال پذير ٿيو.&lt;ref name=&quot;:92&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; بار بار ٿيندڙ قبائلي جنگيون، وڏين گروهن، سردارن ۽ بادشاهن جي حڪومتن جي واڌ کي متحرڪ ڪيو،  جيڪا مقامي بادشاهتن تي حڪومت ڪندا هئا، &lt;ref name=&quot;:93&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جنهن کي &quot;مهاجاناپادا&quot; سڏيو ويو. پنجاب ۾ بادشاهتن ۽ خاندانن جو عروج، قديم هندو جنگي شاعري، خاص طور تي مهاڀارت ۾ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:94&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; مهاڀارت ۾ بيان ڪيل جنگيون هن علائقن ۾ وڙهيون ويون، جيڪا هاڻي هريانا رياست ۽ تاريخي پنجاب جو علائقو آهي. گنڌارا، ڪمبوجا، تريگارتا، آنڌرا، پوروا، بهليڪا (پنجاب جا باختري آبادگار)، يوڌيا ۽ ٻين ڪروڪشيتر ۾ وڙهيل عظيم جنگ ۾ ڪوروَن جو ساٿ ڏنو. &lt;ref&gt;Buddha Parkash, ''Evolution of Heroic Tradition in Ancient Panjab'', p 36.&lt;/ref&gt; فوجا سنگهه ۽ ايل. ايم. جوشي مطابق: &quot;ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته ڪمبوجا، داردا، ڪيڪيا، آنڌرا، پوروا، يوڌيا، مالوا، سينداو ۽ ڪورو گڏيل طور تي قديم پنجاب جي بهادر روايت ۽ گڏيل ثقافت ۾ حصو ورتو آهي.&quot;&lt;ref&gt;Joshi, L. M., and Fauja Singh. ''History of Panjab'', Vol I. p. 4.&lt;/ref&gt;

==== سڪندر اعظم جا حملا ====
[[File:Surrender of Porus to the Emperor Alexander.jpg|right|thumb|upright=0.9|[[پورس|راجا پورس]]، قديم پنجاب جي پهرين ڄاتل سڃاتل بادشاهن مان هڪ، [[سڪندر اعظم]] خلاف وڙهيو. سندس هٿيار ڦٽا ڪرڻ کي الونزو چيپل پاران 1865ع ۾ ڪيل هن نقاشي ۾ ڏيکاريو ويو آهي.]]

هن علائقي جو سڀ کان قديم ڄاتل سڃاتل مقامي بادشاهه &quot;راجا پورس&quot; جي نالي سان مشهور هو، جنهن سڪندر اعظم خلاف [[هائيڊاسپس جي جنگ|هائيڊاسپس]] [[هائيڊاسپس جي جنگ|(جهلم) جي مشهور جنگ]] وڙهي. سندس بادشاهت هائيڊاسپس ([[جهلم]]) ۽ ايسينس ([[چناب ندي|چناب]]) دريائن جي وچ ۾ پکڙيل هئي؛ [[اسٽرابو]] هن علائقي کي لڳ ڀڳ 300 شهرن تائين ڦهليل سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; پورس ۽ ابيسار (ٻيو راجا) [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] جي بادشاهه، اومفس جيڪا سندس خاندان جي ٻئي شاخ سان تعلق رکندڙ هو، سان دشمني وارو تعلق هو.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; جڏهن سڪندر اعظم جون فوجون اوڀر طرف لڏپلاڻ ڪندي [[سنڌو درياھ|سنڌو]] پار ڪيون، شايد اُداڀنڊاپورا ۾،&lt;ref name=&quot;:64&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; ٽيڪسلا جو حڪمران، اومفس هن جو استقبال ڪيو. اومفس اميد ڪئي ته پورس ۽ ابيسار ٻنهي کي، سڪندر جي فوجن جي طاقت جي خوف کي استعمال ڪندي ۽ سفارتي مشن جي ذريعي شڪست تسليم ڪرڻ تي مجبور ڪئي سگهندو. ابيسار تسليم قبول ڪيو پر پورس تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو. &lt;ref name=&quot;:65&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; نتيجي طور، سڪندر اعظم پورس سان جنگ جو فيصلو ڪيو ۽ هن طرح سال 326 ق.م ۾ هائيڊسپس، جنگ جو صحيح ماڳ اڃا تائين نامعلوم آهي، جي جنگ شروع ٿي. جئين ته جنگ کي هڪ فيصلي واري يوناني فتح سمجهيو ويندو آهي؛ بوس ورٿ يوناني ذريعن، جيڪا مبالغي وارا آهن، مٿان يقين ڪرڻ جي خلاف خبردار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;:67&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt;

اليگزينڊر پوء، پنهنجي گهوڙي جي ياد ۾، جيڪو جنگ دوران  مارجي ويو هو، جنگ جي ميدان ۾ فتح جي جاءِ تي [[بوڪيفالا ۽ نيڪايا]] ٻه شهر قائم ڪيا.&lt;ref name=&quot;:68&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|pages=125–130|chapter=The campaign of the Hydaspes}}&lt;/ref&gt; ٽيٽراڊراخم (يوناني سڪا) ، جيڪا پوء ٺاهيا ويا، ۾ سڪندر کي گهوڙي تي سوار، ساريسا (ڊگهي نيزي) سان هٿياربند، هڪ هاٿي تي سوار هندستانين جي هڪ جوڙي تي حملو ڪندي، ڏيکاريو ويو آھي.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Alexander the Great and the mystery of the elephant medallions|last=Holt|first=Frank Lee|publisher=University of California Press|year=2003}}&lt;/ref&gt; پورس هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ جيستائين هو زخمي نه ٿيو ۽ سندس فوج شڪست نه کاڌي، هڪ هاٿي جي مٿان گهميندو رهيو. گرفتاري کانپوء جڏهن سڪندر کان پڇيو ته هن ڪهڙي سلوڪ جي اميد رکي ٿو؟ پورس جواب ڏنو ته &quot;مون سان اهڙو سلوڪ ڪيو، جيئن هڪ بادشاهه ٻئي بادشاهه سان ڪندو اهي&quot;. &lt;ref&gt;Rogers, p.200&lt;/ref&gt; هڪ طرفي نتيجن جي باوجود، سڪندر پورس کان متاثر ٿيو ۽ هن کي معزول نه ڪرڻ جو انتخاب ڪيو. &lt;ref&gt;{{Cite book|title=Alexander the Great: Themes and Issues|last=Anson|first=Edward M.|publisher=Bloomsbury|year=2013|isbn=9781441193797|page=151}}&lt;/ref&gt; {{sfn|Roy|2004|pp=23–28}}   نه رڳو سندس علائقو بحال ڪيو پر سڪندر جي فوجن سان گڏ گلوسس، جيڪو پورس جي بادشاهت جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندو هو، جي علائقن کي به پورس جي سلطنت ۾ ملائي ڇڏيو. &lt;ref name=&quot;:72&quot;&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|chapter=From the Hydaspes to the Southern Ocean}}&lt;/ref&gt;

1000 ق.م ۾ سڪندر جي موت کان پوءِ، پرديڪس پنهنجي سلطنت جو ريجنٽ بڻجي ويو ۽ 500 ق.م ۾ پرديڪس جي قتل کان پوءِ، اينٽيپيٽر نئون ريجنٽ بڻجي ويو. ڊيوڊورس جي مطابق، اينٽيپيٽر سنڌو درياهه جي ڪناري وارن علائقن تي پورس جي اختيار کي تسليم ڪيو. بهرحال، يوڊيمس، جيڪو پنجاب علائقي ۾ سڪندر جي عملدار طور ڪم ڪندو هو، غداري سان پورس کي قتل ڪيو. 

موريان سلطنت (تقريبن 320-180 ق.م)

چندرگپت موريا، ڪوٽيليا جي مدد سان، سانچو: ق.م. جي آس پاس پنهنجي سلطنت قائم ڪئي هئي. چندرگپت موريا جي شروعاتي زندگي واضح ناهي. ڪوٽيليا نوجوان چندرگپت کي ٽيڪسلا جي يونيورسٽي ۾ داخل ڪرايو ته جيئن هن کي فن ۾ تعليم ڏني وڃي&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Irfan Habib |url=https://books.google.com/books?id=nUvGQgAACAAJ |title=Mauryan India |author2=Vivekanand Jha |publisher=Aligarh Historians Society / [[Tulika Books]] |year=2004 |isbn=978-81-85229-92-8 |series=A People's History of India |page=16 |author1-link=Irfan Habib}}&lt;/ref&gt;. بعد ۾، اهڙا [[ٽٽرادراخم]] سڪا به ٺهيا، جن تي سڪندر اعظم کي گهوڙي تي سوار ڏيکاريو ويو هو، جيڪو هٿ ۾ ''[[ساريسا]]'' کڻي هاٿيءَ تي سوار ٻن هندستاني جنگيندڙن تي حملو ڪري رهيو آهي. پورس هٿيار نه وڌا ۽ هاٿيءَ جي مٿان ويٺو جنگ جي ميدان ۾ گھمندو رهيو، تان جو هو زخمي ٿيو ۽ سندس لشڪر شڪست کاڌي. جڏهن سڪندر اعظم پورس کان پڇيو ته هو ڪهڙي نموني سان ورتاءُ چاهي ٿو، تڏهن پورس وراڻيو:
&quot;مون سان اهڙيءَ طرح ورتاءُ ڪيو جيئن هڪ بادشاهه ٻئي بادشاهه سان ڪندو آهي.&quot;
ظاهر آهي ته جنگ جا نتيجا هڪ طرفا هئا، پر ان جي باوجود سڪندر اعظم پورس جي بهادري ۽ وقار کان گهڻو متاثر ٿيو ۽ هن کي تخت تان هٽائڻ بدران سندس بادشاهي برقرار رکي. نه رڳو پورس کي سندس علائقو واپس ڏنو ويو، پر ان ۾ واڌ پڻ ڪئي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪندر اعظم جي فوجن پورس جي بادشاهيءَ جي اتر اوڀر طرف حڪمراني ڪندڙ گلاوسيس (Glausaes) جي علائقن کي به شامل ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great|last=Bosworth|first=Albert Brian|publisher=Cambridge University Press|year=1993|chapter=From the 
Hydaspes to the Southern Ocean}}&lt;/ref&gt;. سڪندر اعظم جي وفات {{BCE|323}}ع ۾ ٿيڻ کان پوءِ، [[پرديڪاس]] کي سندس سلطنت جو نائب (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو. پرديڪاس جي قتل کان پوءِ&lt;ref&gt; {{BCE|321}}ع ۾ [[انٽيپيٽر]] نئون نائب بڻيو.{{Cite book |last=Heckel |first=Waldemar |title=Who's Who in the Age of Alexander the Great: Prosopography of Alexander's Empire |url=https://archive.org/details/whoswhoinageofal0000heck_v4z0 |publisher=Wiley |year=2006 |isbn=9781405112109}}&lt;/ref&gt;.
[[ڊيوڊورس سڪيولس]] جي بيان موجب، انٽيپيٽر پورس جي اختيار کي [[سنڌو درياهه]] جي ڪنارن تائين پکڙيل علائقن تي تسليم ڪيو هو. بهرحال، [[ايوڊيمس (جنرل)|ايوڊيمس]]، جيڪو سڪندر اعظم جي دور ۾ پنجاب واري علائقي جو [[satrap|ستراپ]] (صوبيدار) رهيو هو—دغا ڪندي پورس کي قتل ڪري ڇڏيو.&lt;ref&gt;{{cite book |author1=Irfan Habib |title=Mauryan India |author2=Vivekanand Jha |publisher=Aligarh Historians Society / Tulika Books |year=2004 |isbn=978-81-85229-92-8 |series=A 
People's History of India|page=16}}&lt;/ref&gt;

==== موريا سلطنت (320-180 ق.م) ====

چندر گپت موريا ، ڪوٽليا  (چاڻڪيه) جي مدد سان، لڳ ڀڳ {{BCE|320}}ع ڌاري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. چندرگپت موريه جي شروعاتي زندگي بابت واضح ۽ متفقه معلومات موجود ناهي. البت، روايتن موجب، ڪوتليا نوجوان چندرگپت کي قديم ٽيڪسيلا واري يونيورسٽي ۾ تعليم لاءِ داخل ڪرايو، جتي کيس فنون، سائنس، منطق، رياضيات، جنگي حڪمتِ عملي ۽ انتظامي علم سيکاريو ويو.
يوناني ذريعن ۾ محفوظ ٿيل ميگاسٿينز (Megasthenes) جي بيان موجب، سڪندر اعظم ۽ چندرگپت موريه جي ملاقات ٿي هئي؛ جيڪڏهن اها ڳالهه درست هجي ته پوءِ چندرگپت جي حڪمراني جي شروعات {{BCE|321}}ع کان به اڳ سمجهي وڃي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ Alexander the Great ڪڏهن به Beas River کان اڳتي نه وڌيو، تنهنڪري امڪان آهي ته ان وقت چندرگپت جو علائقو پنجاب واريئ خطي ۾ واقع هجي. پنجاب جي ننڍين جنپدن (رياستي وحدتن) جي مدد سان، هن اتر اولهه هندستاني برصغير جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |url=https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;pg=PA22 |title=Chandragupta Maurya and His Times |publisher=Motilal Banarsidass |year=2016 |page=22 |isbn=978-81-
208-0433-3}}&lt;/ref&gt;.ان کان پوءِ، هن Pataliputra ۾ نندا حڪمرانن کي شڪست ڏئي تخت حاصل ڪيو. چندرگپت، سڪندر اعظم جي جانشين Seleucus I Nicator سان به مقابلو ڪيو، جڏهن سيلوڪَس اوڀر کان حملي آور ٿيو. امن معاهدي تحت، سيلوڪَس سنڌودرياهه جي اولهه وارا سمورا علائقا ڇڏي ڏنا ۽ شاديءَ جي پيشڪش به ڪئي، جنهن ۾ Bactria جو هڪ حصو شامل هو، جڏهن⁠تہ چندرگپت سيلوڪَس کي 500 هاٿي ڏنا.
بيجاءِ ڳڙهه جي ستون لکت موجب، موريه فوج جو سربراهه هميشه ياوڌيہ قبيلن مان چونڊيو ويندو هو؛ اهي پنهنجو اڳواڻ پاڻ چونڊيندا هئا، جيڪو ساڳئي وقت موريه سلطنت جو سپهه سالار به هوندو هو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gupta |first=Gyan Swarup |url=https://books.google.com/books?id=jbjT9GG__nEC&amp;pg=PA194 |title=India: From Indus Valley Civilisation to Mauryas |publisher=Concept Publishing Company |year=1999 |page=194 |isbn=978-81-7022-763-2}}{{Cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |url=https://books.google.com/books?id=VJQ6AAAAIAAJ&amp;q=bijaygadh+pillar+inscription+yaudheyas |title=Corporate Life in Ancient India |publisher=Firma K. L. 
Mukhopadhyay |year=1969 |page=222}} موريه فوج جو وڏو حصو پڻ پنجاب جي جنپدن مان ڀرتي ڪيل سپاهين تي مشتمل هو.{{Cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |url=https://books.google.com/books?id=t5g2EAAAQBAJ&amp;pg=PA27 |title=Chandragupta Maurya and His Times |publisher=Motilal Banarsidass |year=2016 |page=27 |isbn=978-81-208-0433-3}}&lt;/ref&gt;. چندرگپت موريه جي حڪمراني انتهائي منظم هئي. موريه سلطنت ۾ آمرانه ۽ مرڪزي انتظامي نظام رائج هو، جنهن جي مدد لاءِ وزيرن جي ڪائونسل ۽ هڪ مضبوط جاسوسي نظام موجود هو. چندرگپت جي ڪاميابين جو وڏو حصو [[چاڻڪيہ]] (ڪوتليا) سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو مشهور تصنيف ''ارٿ شاستر'' جو مصنف هو. موريه دور ۾ مضبوط بيوروڪريسي قائم هئي، جيڪا ٽيڪسن جي وصولي، واپار ۽ تجارت، صنعتي سرگرمين، کني، انگن اکرن ۽ شماريات، عوامي هنڌن جي سار سنڀال ۽ مندرن جي انتظام کي منظم نموني سان سنڀاليندي هئي.

=== وچئين دور ===

==== هندو شاھيون (تقريباً 820ع–1022ع) ==== 

نائين صديءَ ۾، [[اوڊيانا ]](Oddiyana) واري علائقي مان نڪرندڙ [[هندو شاھي]] گهراڻي&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Rahman |first=Abdul |date=2002 |title=New Light on the Khingal, Turk and the Hindu Sahis |url=http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v15_37to42.pdf |journal=Ancient Pakistan |volume=XV |pages=37–42 |quote=The Hindu Śāhis were therefore neither Bhattis, or Janjuas, nor Brahmans. They were simply Uḍis/Oḍis. It can now be seen that the term Hindu Śāhi is a misnomer and, based as it is merely upon religious discrimination, should be discarded and forgotten. The correct name is Uḍi or Oḍi Śāhi dynasty. |access-date=11 January 2023 |archive-date=26 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426060455/http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v15_37to42.pdf |url-status=live }}{{Cite journal |last=Meister |first=Michael W. |date=2005 |title=The Problem of Platform Extensions at Kafirkot North |url=http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf |journal=Ancient Pakistan |volume=XVI |pages=41–48 |quote=Rehman (2002: 41) makes a good case for calling the Hindu Śāhis by a more accurate name, &quot;Uḍi Śāhis&quot;. |access-date=11 January 2023 |archive-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201184532/http://journals.uop.edu.pk/papers/AP_v16_41to48.pdf |url-
status=live }}{{sfn|Rehman|1976}}&lt;/ref&gt;
[[تاعنڪ بادشاھت]] (Taank) کي بدلائي، اولهه پنجاب ۽ اوڀر افغانستان سميت علائقن تي حڪمراني قائم ڪئي&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|title=Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia|last=Minahan|first=James|date=2012|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-659-1|pages=257–259|language=en|access-date=21 August 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082336/https://books.google.com/books?id=abNDLZQ6quYC&amp;pg=PA257|archive-date=27 September 2023|url-
status=live}}&lt;/ref&gt; فارسي مورخ [[فرشته]] موجب، شاھي فوج جو وڏو حصو [[گکر]]/[[کوکر]] قبيلن تي ٻڌل هو.{{sfn|Rehman|1976|pp=48-50}} هن سلطنت جا سڀ کان وڌيڪ مشهور حڪمران [[لليا]] (Lalliya)، [[ڀيم ديو]] (Bhimadeva) ۽ [[جئپال]] (Jayapala) هئا، جن کي فوجي ڪاميابين جي نسبت ڏني وڃي ٿي.
لليا 879ع کان 901ع جي وچ ۾ ڪابل ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو ٻيهر حاصل ڪيو، جيڪو سندس اڳوڻي حڪمران جي دور ۾ [[سفري گھراڻو]] وٽ هليو ويو هو.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}} کيس هڪ ڏاڍو دهشتناڪ شاھي حڪمران بيان ڪيو ويو آهي. رحمان جي بحاليءَ مطابق سندس ٻه وزير [[تورامانا]] ۽ [[اساتا]] (Asata) چيو وڃن ٿا، جن [[عمر  ابن ال-ليث]] جي خراسان ۾ بغاوتن ۾ الجهيل هجڻ جو فائدو وٺي، لڳ ڀڳ 900ع ڌاري [[غزني]] تي ڪامياب ڇاپو هنيو.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}}
اوڀر افغانستان ۾ شاھي اتحادي [[لاويڪ]] (Lawik) تي آيل شڪست کان پوءِ، ڀيم ديو لڳ ڀڳ 963ع ڌاري گڏيل حملو منظم ڪيو.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}} نتيجي طور [[ابو اسحاق ابراهيم]] کي غزني مان ڪڍيو ويو ۽ ڪابل ۽ ڀر وارن علائقن ۾ شاھي-لاويڪ قلعا ٻيهر بحال ٿيا.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}} هي فتح ممڪن آهي ته “هنڊ سليب انڪرپشن” (HSI) ۾ يادگار طور درج ڪئي وئي هجي.{{sfn|Rehman|1976}}{{page needed|date=January 2023}}
;تصويرون شامل ڪرڻ لاءِ تجويز (فائل نالا)
[[File:Hindu Shahi coin.jpg|thumb|هندو شاھي دور جو سڪو (نمائشي)]]
[[File:Jayapala (illustration).jpg|thumb|جياپال بابت تاريخي عڪس (نمائشي)]]

==== تُرڪ حڪمراني (تقريباً 1030ع–1320ع) ==== 
[[File:Khizr Khan (4).jpg|thumb|خضر خان جو چاندي-تانبي سڪو، جيڪو [[سيد گھراڻو|سيد گهراڻي]] جو باني هو&lt;ref&gt;{{cite book |author=Richard M. Eaton |title=India in the Persianate Age: 1000–1765 |year=2019 |isbn=978-0520325128 |page=117 |publisher=University of California Press |language=en |quote=The career of Khizr Khan, a Punjabi chieftain 
belonging to the Khokar clan...}}&lt;/ref&gt;]]


ڏهين صديءَ ۾ [[ترڪ |ترڪي]] [[غزنوي گھراڻو|غزنوي]] حڪمرانن هندو شاھين کي شڪست ڏئي اولهه پنجاب تي قبضو ڪيو ۽ لڳ ڀڳ 157 ورهيه حڪمراني جاري رکي. وقت سان گڏ سندن طاقت گهٽجندي وئي، ۽ آخرڪار 1186ع ۾ [[غوري گھراڻو|غوري]] حڪمران [[سلاطان محمد غوري]] پاران [[لاھور جي فتح 1186ع|لاهور جي فتح]] سان غزنوي اقتدار ختم ٿيو ۽ آخري غزنوي حڪمران [[خسرو ملڪ]] معزول ڪيو ويو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Mehta |first=Jaswant Lal |url=https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC&amp;pg=PA76 |title=Advanced Study in the History of Medieval India |date=1979 |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd |isbn=978-81-207-0617-0 |page=76 |language=en |access-date=9 September 2022 |archive-date=27 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230927082342/https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC&amp;pg=PA76 |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.
1206ع ۾ [[سلطان محمد غوري]] جي وفات (جهلم درياهه ڀرسان پنجاب جي قاتلن هٿان) کان پوءِ، غوري رياست ٽٽي پئي ۽ اتر هندستان ۾ ان جي جاءِ تي [[دهلي جي سلطنت]] قائم ٿي.

[[File:Mahmud of Ghazni coin.jpg|thumb|غزنوي دور جو سڪو (نمائشي)]]
[[File:Lahore Fort old view.jpg|thumb|لاهور (تاريخي منظر) (نمائشي)]]

==== تغلق گهراڻو (تقريباً 1320ع–1410ع) ==== 

تغلق گهراڻي جي حڪمراني باقاعدي طور 1320ع ۾ [[دهلي]] ۾ شروع ٿي، جڏهن غازي ملڪ [[خسرو خان]] کي [[لاهراوت جي جنگ]] ۾ شڪست ڏئي [[غياث الدين تغلق]] جي لقب سان تخت سنڀاليو.
غازي ملڪ جي دور ۾ 1321ع ۾ هن پنهنجي وڏي پٽ جونا خان (بعد ۾ [[محمد بن تغلق]]) کي [[ديو ڳڙھ]] (Deogir) موڪليو ته جيئن ارنگل ۽ تلنگ (هاڻوڪي [[تلنگانا]]) جي هندو بادشاهتن تي حملو ڪري مالِ غنيمت حاصل ڪئي وڃي. سندس پهريون حملو ناڪام ٿيو&lt;ref&gt;
William Lowe (Translator), {{Google
 books|RFNOAAAAYAAJ|Muntakhabu-t-tawārīkh|page=296}}, Volume 1, pages 296-301&lt;/ref&gt;. چار مهينا پوءِ غياث الدين تغلق وڏي فوجي مدد موڪلي ۽ جونا خان کي ٻيهر ارنگل ۽ تلنگ تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ چيو&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/historyindiaast06elligoog#page/n240/mode/2up Tarikh-I Firoz Shahi] Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pages 233-234 &lt;/ref&gt;.هن ڀيري جونا خان ڪامياب ٿيو؛ ارنگل فتح ٿيو، جنهن جو نالو سلطانپور رکيو ويو، ۽ لُٽيل دولت، خزانو ۽ قيدين کي دهلي سلطنت ڏانهن منتقل ڪيو ويو.
بنگال ([[لکناوتي]]) جي مسلم اشرافيا غياث الدين تغلق کي اوڀر طرف پيش قدمي لاءِ سڏيو، جنهن تحت هن 1324ع–1325ع ۾ [[شاھ شمس الدين فيروز]] خلاف مهم هلائي ڪاميابي حاصل ڪئي. هن دهلي کي پنهنجي پٽ اولغ خان جي حوالي ڪري، لشڪر سميت لُکناوتي پهتو ۽ مهم مڪمل ڪئي.
1325ع ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ محمد بن تغلق تخت تي ويٺو. سندس دور ۾ سلطنت هندستاني برصغير جي وڏي حصي تائين وڌي وئي ۽ جاگرافيائي پکيڙ جي لحاظ سان پنهنجي عروج تي پهتي&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396460/Muhammad-ibn-Tughluq Muḥammad ibn Tughluq] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427052630/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/396460/Muhammad-ibn-Tughluq |date=27 April 2015 }} Encyclopædia Britannica&lt;ref&gt; هن ملوا، گجرات، لکھناوتي، چٽاگانگ، مٿلا ۽ ٻين علائقن تي چڙهائيون ۽ لُٽ مار ڪئي&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/historyindiaast06elligoog#page/n242/mode/2up Tarikh-I Firoz Shahi] Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pp. 236–237&lt;/ref&gt;. اهي مهمون تمام مهانگيون ثابت ٿيون؛ جيتوڻيڪ هر ڇاپي سان نئون مالِ غنيمت ۽ تاوان مليو، پر ايتري وڏي سلطنت کي قائم رکڻ ڏکيو ٿيو ۽ برصغير ۾ بغاوتون وڌنديون ويون&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/historyindiaast06elligoog#page/n242/mode/2up Tarikh-I Firoz Shahi] Ziauddin Barni, The History of India by its own Historians - The Muhammadan Period, Volume 3, Trubner London, pp. 235–240 &lt;/ref&gt;. محمد بن تغلق مارچ 1351ع ۾ وفات ڪري ويو{{sfn|Jackson|2003|p=162}} جڏهن هو [[سنڌ]] ۽ [[گجرات]] ۾ بغاوتن ۽ ٽيڪس نه ڏيڻ خلاف ڪارروائي ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو&lt;ref&gt; هو.Vincent A Smith, {{Google books|p2gxAQAAMAAJ|The Oxford History of India: From the Earliest Times to the End of 1911|page=217}}, Chapter 2, pp. 242–248, Oxford University Press&lt;/ref&gt;.
محمد بن تغلق کان پوءِ تغلق سلطنت انتشار جو شڪار ٿي وئي ۽ ڪيترائي علائقا آزاد ٿيڻ لڳا. اهڙي حالت ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] اقتدار ۾ آيو. سندس والد رجب (غازي ملڪ جو ننڍو ڀاءُ) ''[[سپھ سالار]]'' جي لقب سان سڏبو هو. تاريخدان [[وليم ڪروڪ]] موجب، فيروز شاهه جي ماءُ نائله پنجاب جي ڀٽي راڄڪماري هئي (رانا مال جي ڌيءُ) ۽ سندس نسبت [[ديپالپور]] ۽ [[ابوهر]] سان ڄاڻائي وئي آهي&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Crooke |first=William |url=https://books.google.com/books?id=tCc-AAAAYAAJ&amp;dq=firoz+shah+tughlaq+mother&amp;pg=PA144 |title=An Ethnographical Hand-book for the N.-W. Provinces and Oudh |date=1890 |publisher=North-Western provinces and Oudh government Press |page=144 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165612/https://books.google.com/books?id=tCc-AAAAYAAJ&amp;dq=firoz+shah+tughlaq+mother&amp;pg=PA144 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=WhFDAAAAYAAJ&amp;q=bibi+naila+punjabi |title=Proceedings - Punjab History Conference |date=1966 |publisher=Publication Bureau, Punjab University |page=82 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165612/https://books.google.com/books?id=WhFDAAAAYAAJ&amp;q=bibi+naila+punjabi 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. هن وقت ڏکڻ رياستون دهلي سلطنت کان ڌار ٿي ويون، گجرات ۽ سنڌ ۾ بغاوتون هليون، ۽ بنگال آزاديءَ جو اعلان ڪيو. فيروز شاهه 1353ع ۽ 1358ع ۾ بنگال خلاف مهمون هلائيون، [[Cuttack|ڪُٽڪ]] تي قبضو ڪيو، [[Jagannath Temple, Puri|جاگن ناتھ مندر]] جي بي حرمتي ڪئي، ۽ [[Orissa, India|اوڙيسا]] ۾ جاج نگر جي راجا گجپتي کان خراج وٺڻ تي مجبور ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&amp;dq=firoz+shah+orissa&amp;pg=PA184 |title=A History of India |last2=Rothermund |first2=Dietmar |date=2004 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-32919-4 |page=184 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165612/https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&amp;dq=firoz+shah+orissa&amp;pg=PA184 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Haque |first=Mohammed Anwarul |url=https://books.google.com/books?id=Co8eAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+cuttack |title=Muslim Administration in Orissa, 1568-1751 A.D. |date=1980 |publisher=Punthi Pustak |page=20 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165610/https://books.google.com/books?id=Co8eAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+cuttack 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. هن [[ڪانگڙا قلعو|ڪانگڙا قلعي]] جو به گهيرو ڪيو ۽ [[ناگرڪوٽ]] کان خراج ورتو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Jauhri |first=R. C. |url=https://books.google.com/books?id=ToRHAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+tughluq+kangra |title=Firoz Tughluq, 1351-1388 A.D. |date=1990 |publisher=ABS Publications |isbn=978-81-7072-029-4 |page=74 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165613/https://books.google.com/books?id=ToRHAAAAMAAJ&amp;q=firoz+shah+tughluq |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. ساڳئي عرصي ۾، وڏِي خراسان جي تاتار خان پنجاب تي حملو ڪيو، پر کيس شڪست ملي ۽ سندس چهرو تلوار سان چيريو ويو؛ اها تلوار فيروز شاهه تغلق راجا [[ڪيلاش پال]] کي ڏني هئي، جيڪو ناگرڪوٽ واري علائقي ۾ حڪمران هو&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Hutchison |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;dq=kailas+pal&amp;pg=PA221 |title=History of the Panjab Hill States |last2=Vogel |first2=Jean Philippe |date=1994 |publisher=Asian Educational Services |isbn=978-81-206-0942-6 |page=221 |language=en |access-date=14 March 2023 |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708165611/https://books.google.com/books?id=3btDw4S2FmYC&amp;dq=kailas+pal&amp;pg=PA2 |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.


[[File:Ghiyath al-Din Tughluq Tomb.jpg|thumb|غياث الدين تغلق جو مقبرو (نمائشي)]]

[[File:Muhammad bin Tughluq coin.jpg|thumb|محمد بن تغلق جو سڪو (نمائشي)]]

==== سيد گهراڻو (تقريباً 1410ع–1450ع) ==== 

[[خضر خان]] [[سيد گھراڻو (دھلي سلطنت)|سيد گهراڻي]] کي قائم ڪيو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون گهراڻو هو، ۽ اهو [[تغلق گھراڻو|تغلقن]] جي زوال کان پوءِ اقتدار ۾ آيو&lt;ref&gt;{{cite book |author=Richard M. Eaton |title=India in the Persianate Age: 1000–1765 |year=2019 |isbn=978-0520325128 |page=117|publisher=University of 
California Press }}&lt;/ref&gt;.
[[تيمور لنگ]] جي 1398ع ۾ دهلي تي حملن ۽ لُٽ مار کان پوءِ،{{sfn|Jackson|2003|p=103}} تيمور خضر خان کي [[ملتان]] (يعني پنجاب) جو نائب مقرر ڪيو.{{sfn|Kumar|2020|p=583}} خضر خان لاهور، ديپالپور، ملتان ۽ مٿيون سنڌ به پنهنجي قبضي ۾ رکيو&lt;ref&gt;{{cite book |author=Kenneth Pletcher |url=https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;pg=PA132 |title=The History of India |date=2010 |page=132 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=9781615301225 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112659/https://books.google.com/books?id=VsujRFvaHI8C&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;pg=PA132 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |author=V. D. Mahajan |url=https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;pg=RA1-PA229 |title=History of Medieval India |date=2007 |page=229 |publisher=S. Chand |isbn=9788121903646 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112707/https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=khizr+khan+sind&amp;p |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. خضر خان 28 مئي 1414ع تي دهلي فتح ڪري سيد گهراڻي جو بنياد وڌو.{{sfn|Kumar|2020|p=583}} خضر خان “[[sultan|سلطان]]” جو لقب اختيار نه ڪيو؛ پر تيمورين سان وفاداري جي روايت کي برقرار رکندي پاڻ کي ''Rayat-i-Ala'' (واسال) جي حيثيت سان پيش ڪندو رهيو، پهريائين تيمور ۽ پوءِ سندس پٽ [[شاهه رخ]] لاءِ&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=OghDAAAAYAAJ&amp;q=It+is+generally+acknowledged+that+Khizr+Khan+continued+to+recognise+Timur+and+his+successors+,+Shah+Rukh+,+as+his+nominal+overlords+.+But+later+on+under+his+succesor+,+Mubarak+Khan+,+this+%27+fiction+%27+of+allegiance+to+the+Timurid+rulers |title=Proceedings:Volume 55 |year=1995 |publisher=Indian History Congress |page=216 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404004957/https://books.google.com/books?id=OghDAAAAYAAJ&amp;q=It+is+generally+acknowledged+that+Khizr+Khan+continued+to+recognise+Timur+and+his+successors+%2C+Shah+Rukh+%2C+as+his+nominal+overlords+.+But+later+on+under+his+succesor+%2C+Mubarak+Khan+%2C+this+%27+fiction+%27+of+allegiance+to+the+Timurid+rulers |url-status=live }}{{sfn|Mahajan|2007|page=237}}&lt;/ref&gt;. خضر خان جي اقتدار کان پوءِ پنجاب، [[اتر پرديش]] ۽ سنڌ دهلي سلطنت هيٺ ٻيهر گڏ ٿيا، ۽ خضر خان پنهنجو وقت بغاوتن کي دٻائڻ ۾ گذاريو&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=F3QbAAAAIAAJ&amp;q=khizr+khan+sindh |title=Rajasthan [district Gazetteers] Bharatpur |date=1971 |publisher=Printed at Government Central Press |page=52 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112704/https://books.google.com/books?id=F3QbAAAAIAAJ&amp;q=khizr+khan+sindh 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;. خضر خان ۽ سندس جانشينن جي طاقت جو بنياد پنجاب هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سيدن جي دور ۾ دهلي لشڪر جو وڏو حصو [[ملتان]] ۽ [[ديپالپور]] مان ايندو هو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |url=https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultanate |title=Twilight of the Sultanate: A Political, Social and Cultural History of the Sultanate of Delhi from the Invasion of Timur to the Conquest of Babur 1398-1526 |date=1980 |publisher=Munshiram Manoharlal |isbn=978-81-215-0227-6 |language=en |quote=This considerably depleted Iqbal's strength and encouraged Khizr Khan to collect his forces of Multan, Deopalpur and the Punjab |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309205559/https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultana |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.
خضر خان 20 مئي 1421ع تي وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[مبارڪ شاھ (سيد گھراڻو)|مبارڪ شاهه]] جانشين بڻيو. مبارڪ شاهه پنهنجي سڪن تي پاڻ کي ''معزالدين مبارڪ شاھ'' لکرايو؛ تيموري نالي کي هٽائي خليفي جي نالي کي شامل ڪيو ۽ پاڻ کي “شاهه” قرار ڏنو&lt;ref&gt;{{cite book |author=V. D. Mahajan |url=https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=sultan+mubarak+shah+timur++caliph&amp;pg=RA1-PA240 |title=History of Medieval India |date=2007 |page=240 |publisher=S. Chand |isbn=978-81-219-0364-6 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404112700/https://books.google.com/books?id=nMWSQuf4oSIC&amp;dq=sultan+mubarak+shah+timur++caliph&amp;pg=RA1-PA240 |url-status=live }}{{cite book |author=Iqtidar Alam Khan |url=https://books.google.com/books?id=pzZFUcDpDzsC&amp;dq=sultan+mubarak+shah&amp;pg=PA103 |title=Historical Dictionary of Medieval India |date=2008 |page=103 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5503-8 |access-date=19 March 2023 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404005001/https://books.google.com/books?id=pzZFUcDpDzsC&amp;dq=sultan+mubarak+sh |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. هن پنهنجي دور جي شروعات ۾ ملوا سلطنت جي حڪمران [[هوشنگ شاهه غوري]] کي شڪست ڏئي وڏي خراج تي مجبور ڪيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |url=https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultanate |title=Twilight of the Sultanate: A Political, Social and Cultural History of the Sultanate of Delhi from the Invasion of Timur to the Conquest of Babur 1398-1526 |date=1980 |publisher=Munshiram Manoharlal |isbn=978-81-215-0227-6 |language=en |quote=Hoshang tried his luck against Sultan of Delhi but he was beaten back by Mubarak Shah Saiyyad to whom he had to pay a handsome tribute |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309205559/https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultana |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;. هن [[جسرٿ کوکر]] جي بغاوت به دٻائي ۽ ڪابل مان تيمورين جي ڪيترن حملاورن کي روڪڻ ۾ ڪامياب رهيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |url=https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultanate |title=Twilight of the Sultanate: A Political, Social and Cultural History of the Sultanate of Delhi from the Invasion of Timur to the Conquest of Babur 1398-1526 |date=1980 |publisher=Munshiram Manoharlal |isbn=978-81-215-0227-6 |page=109 |language=en |access-date=9 March 2023 |archive-date=9 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230309205559/https://books.google.com/books?id=C-E_SwAACAAJ&amp;q=twilight+of+the+sultana |url-status=live |dead-url=no }}&lt;/ref&gt;.
سيد گهراڻي جو آخري حڪمران [[علاءُ الدين (عالم شاهه)]] هو، جنهن 19 اپريل 1451ع تي رضاڪاراڻي طور دهلي سلطنت جو تخت [[بھلول خان لوڌي ]] جي حق ۾ ڇڏي ڏنو؛ پوءِ هو [[بدايون]] روانو ٿيو، جتي 1478ع ۾ وفات ڪيائين&lt;ref&gt;{{sfn|Mahajan|2007|page=244}}&lt;/ref&gt;.

[[File:Timur sack of Delhi 1398 miniature.jpg|thumb|1398ع ۾ دهلي تي تيمور جي چڙهائي (نمائشي)]]
[[File:Mubarak Shah Sayyid coin.jpg|thumb|مبارڪ شاهه جو سڪو (نمائشي)]]
}}

==== لانگاھ سلطنت (تقريباً 1450ع–1540ع) ====
1445ع ۾، سلطان قطب الدين—جيڪو “لانگاھ” (هڪ [[جات]] زميندار قبيلو جو سردار هو&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Ahmed |first=Iftikhar |year=1984 |title=Territorial Distribution of Jatt Castes in Punjab c. 1595 – c. 1881 |url=http://www.jstor.org/stable/44140224 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |publisher=Indian History Congress |volume=45 |pages=429, 432 |issn=2249-1937 |jstor=44140224 |access-date=28 July 2022 |archive-date=28 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728212635/https://www.jstor.org/stable/44140224 |url-status=live }}{{cite book |last1=Mubārak |first1=A.F. |url=https://books.google.com/books?id=L8IXAAAAYAAJ |title=The Ain I Akbari |last2=Blochmann |first2=H. |publisher=Asiatic Society of Bengal |year=1891 |series=Bibliotheca Indica |page=321 |access-date=28 July 2022 |issue=v. 2}}{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sind : a general introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=0-19-577220-2 |publication-place=Hyderabad |page=212 |oclc=2404471}}{{cite book |last=Roseberry |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=iAMNAAAAIAAJ |title=Imperial Rule in Punjab: The Conquest and Administration of Multan, 1818–1881 |publisher=Manohar |year=1987 |isbn=978-81-85054-28-5 |page=177 
|access-date=28 July 2022}}&lt;/ref&gt;.
[[سيد گھراڻو (دھلي سلطنت)|سيد گهراڻي]] جي زوال کان پوءِ [[ملتان]] ۾ [[لانگاھ سلطنت]] قائم ڪئي.
[[File:Multan Fort (historical view).jpg|thumb|ملتان جو قلعو (تاريخي منظر/نمائشي)]]
حسين لانگاھ اوّل (حڪمراني: 1456ع–1502ع) لانگاھ سلطنت جو ٻيون حڪمران هو. هن پنجاب ۾ فوجي مهمون هلائيون ۽ [[چنيوٽ]] ۽ [[شورڪوٽ]] جهڙا علائقا لوڏي حڪمرانن کان هٿ ڪيا. شاهه حسين لانگاھ لوڏين جي طرفان ٿيندڙ حملي جي ڪوششن کي ڪاميابيءَ سان روڪيو؛ اهي ڪوششون [[تاتار خان]] ۽ [[رڪن الدين بربڪ شاھ|بربڪ شاهه]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪيون ويون هيون، ۽ ان حوالي سان سندس ڌيءَ زيرڪ رُمان (Zeerak Rumman) جو ذڪر پڻ ملي ٿو&lt;ref&gt;{{Cite book |title=History of Civilizations of Central Asia: Age of Achievement, 750 AD to the End of the 15th Century |editor1=M. S. Asimov |editor2=C. E. Bosworth |editor2-link=Clifford Edmund Bosworth |contribution=Chapter 15. The Regions Of Sind, Baluchistan, Multan And Kashmir: The Historical, Social And Economic Setting |contribution-url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20regions%20of%20sind%2C%20baluchistan%2C%20multan%20and%20kashmir.pdf |page=305 |author1=N. A. Baloch |author2=A. Q. Rafiqi |publisher=[[UNESCO]] |year=1998 |isbn=978-92-3-103467-1 |access-date=22 January 2023 |archive-date=6 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306193338/https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20regions%20of%20sind%2C%20baluchistan%2C%20multan%20and%20kashmir.pdf 
|url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
[[File:Tomb of Shah Rukn-e-Alam Multan.jpg|thumb|ملتان: شاهه رڪنِ عالم جو مقبرو (نمائشي)]]

===جديد دور===
====مغل سلطنت (تقريباً 1526ع–1761ع)====

سورهين صديءَ جي شروعات ۾ Mughal Empire اقتدار ۾ آئي ۽ آهستي آهستي پنهنجي راڄ کي وڌائيندي پنجاب جي سموري علائقي تي قبضي قائم ڪيو. مغلن پنهنجي صوبائي ۽ فوجي انتظام جو مرڪز لاھور ۾ قائم ڪيو، جتان پنجاب جي سياسي، فوجي ۽ مالي معاملن جي نگراني ٿيندي هئي.
مغل دور ۾ پنجاب سان واسطو رکندڙ ڪيترائي بااثر مسلمان امير ۽ حڪومتي اهلڪار اڀريا. انهن مان سڀ کان نمايان سعدالله خان هو، جيڪو چنيوٽ جي زرعي پيشه خاندان ۾ پيدا ٿيو ۽ ٿھيم قبيلي سان تعلق رکندو هو. سعدالله خان 1645ع کان 1656ع تائين مغل سلطنت جو اعظم وزير (وزيراعظم) رهيو، ۽ درٻاري انتظام، ماليات ۽ رياستي پاليسين ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو&lt;ref&gt;{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ml5xAAAAMAAJ |title=Journal of Central Asia |publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University |year=1992 |page=84}}{{cite book |last=Quddus |first=S.A. |url=https://books.google.com/books?id=4y9zAAAAMAAJ |title=Punjab, the Land of Beauty, Love, and Mysticism |publisher=Royal Book Company |year=1992 |page=402}}{{Cite journal |last=Siddiqui |first=Shabbir A. |title=Relations Between Dara Shukoh and Sa'adullah Khan |date=1986 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=47 
|pages=273–276}}&lt;/ref&gt;.
ان کان سواءِ، مغل دور ۾ پنجاب مان اڀرندڙ ٻين اهم شخصيتن ۾ وزير خان شامل هو، جنهن لاهور ۾ شاندار وزير خان مسجد تعمير ڪرائي ۽ صوبائي انتظام کي مضبوط ڪيو؛ ادنیٰ خان، جيڪو مغل زوال جي زماني ۾ پنجاب جي سياست ۾ اثرائتو بڻيو؛ ۽ شھباز خان ڪمبوھ، جيڪو درٻاري ۽ فوجي عهدن تي فائز رهيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Koch |first=Ebba |title=The complete Taj Mahal : and the riverfront gardens of Agra |date=2006 |publisher=Thames &amp; Hudson |page=45}}{{Cite book |first=G.S. |last=Chhabra |url=https://books.google.com/books?id=UkDi6rVbckoC&amp;pg=PA38 |title=Advance Study in the History of Modern India (1707–1803) |date=2005 |publisher=Lotus Press |page=38}}{{cite Banglapedia|article=Shahbaz Khan|author=Chisti, A.A. Sheikh Md 
Asrarul Hoque}}&lt;/ref&gt;.
اٺارهين صديءَ ۾ مغل سلطنت ڪمزور ٿيڻ لڳي، جنهن سان پنجاب ۾ اقتدار جو توازن بدلجڻ شروع ٿيو. مغلن جي ڪمزوريءَ سان افغان حڪمران علائقي تي غالب آيا، جڏهن⁠تہ مراٺا ايمپائر۽ افغان قوتن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي وئي. هن سياسي خلا ۾ پنجاب جي مقامي فوجي وحدتن، طاقت حاصل ڪئي ۽ آهستي آهستي گڏ ٿي سک ڪنفيڊريسي قائم ڪئي. نتيجي طور، مغلن ۽ افغانن جي زوال سان، سِک اتحاد پنجاب، خيبرپختونخواهه ۽ اتر ۾ هماليه جبلن تائين پنهنجو اثر وڌايو.

===18هين صديءَ جون پنجابي مسلمان رياستون===
====پاڪپٽن رياست (1692ع–1810ع)====
مغل سلطنت جي زوال کان پوءِ، پاڪپٽن ۾ واقع صوفي بزرگ حضرت بابا فريدالدين گنج شڪرؒ جي درگاهه جي ديوان (انتظامي متولي) سياسي طور آزادي حاصل ڪندي پاڪپٽن مرڪز بڻائي هڪ خودمختيار رياست قائم ڪئي. تاريخدان باربرا ڊيلي ميٽڪاف موجب، هي رياست درگاهي اختيار ۽ مذهبي اثر جي بنياد تي وجود ۾ آئي، جنهن ۾ روحاني قيادت کي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو ويو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Metcalf |first=Barbara Daly |url=https://books.google.com/books?id=Y5-vzVq8hdkC&amp;q=pakpattan&amp;pg=PA349 |title=Moral Conduct and Authority: The Place of Adab in South Asian Islam |date=1984 |publisher=University of California 
Press |isbn=978-0-520-04660-3}}&lt;/ref&gt;.
1757ع ۾، ديوان عبدالصبحان پنهنجي جات مريدن تي ٻڌل لشڪر گڏ ڪري بيڪانير جي راجا تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ پاڪپٽن رياست جا حدون پهريون ڀيرو ستلج درياهه جي اوڀر طرف وڌيون. لڳ ڀڳ 1776ع ۾، ديوان کي خاص طور وٽو (Wattu) قبيلي جي مريدن جي حمايت حاصل هئي، جن جي مدد سان هن سک ناڪئي مثل جي حملي کي ناڪام بڻايو. هن مقابلي ۾ ناڪئي مثل جو اڳواڻ هيرا سنگهه سندھو مارجي ويو، جنهن سان پاڪپٽن رياست جي فوجي ۽ سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي.
====سيال رياست (1723ع–1816ع)====
سيال رياست 1723ع ۾ سيال گهراڻي جي 13هين سردار نواب وليداد خان سيال طرفان قائم ڪئي وئي. هن آهستي آهستي راچنا دوآب جي هيٺئين حصي تي ڪنٽرول قائم ڪيو، جنهن ۾ چنيوٽ، پنڊي ڀٽيان، جھنگ ۽ مانڪيره جهڙا اهم شهر شامل هئا&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Gilmartin |first=David |url=https://books.google.com/books?id=GfXLDwAAQBAJ&amp;pg=PA93 |title=Blood and Water: The Indus River Basin in Modern History |date=2020 |publisher=University of California Press}}{{Cite book |last=Punjab Government |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105607 |title=Gazetteer Of The Jhang District |date=1883}}&lt;ref&gt;. نواب وليداد خان کان پوءِ، انوائت الله خان سيال (حڪمراني: 1747ع–1787ع) رياست جو سربراهه بڻيو، جيڪو هڪ ڪامياب سپهه سالار ثابت ٿيو. هن ڀنگي مثل ۽ ملتان جي سردارن خلاف لڳ ڀڳ 22 جنگيون کٽيون، جنهن سان سيال رياست جي فوجي طاقت ۽ سياسي اثر ۾ نمايان اضافو ٿيو&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Punjab Government |title=Gazetteer Of The Jhang District |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.105607 |date=1883}}
1801ع کان 1816ع تائين، سک سلطنت ڪيترائي ڀيرا جھنگ تي حملا ڪيا. آخرڪار، سيال رياست کي سک سلطنت ۾ ضم ڪيو ويو. سيال گهراڻي جي آخري حڪمران احمد خان سيال کي مهاراجا رنجيت سنگهه طرفان جاگير عطا ڪئي وئي، جنهن سان سيال خاندان کي محدود پر تسليم ٿيل حيثيت ملي وئي.{{Cite book |last=Yasmin |first=Robina |url=https://books.google.com/books?id=IRsCzwEACAAJ |title=Muslims Under Sikh Rule in the Nineteenth Century: Maharaja Ranjit Singh and Religious Tolerance |date=2022 |publisher=I.B. Tauris}}&lt;/ref&gt;.اهي ٻئي رياستون—پاڪپٽن ۽ سيال—18هين صديءَ ۾ پنجاب جي سياسي منظرنامي ۾ مسلمان مقامي اقتدار جي نمائندگي ڪن ٿيون. مغل زوال کان پوءِ، اهڙيون رياستون روحاني اثر، قبيلائي وفاداري ۽ فوجي تنظيم جي بنياد تي اڀريون، پر آخرڪار سک طاقت جي وڌندڙ اثر هيٺ اچي ختم ٿي ويون.

====سِک سلطنت (تقريباً 1799ع–1849ع)====

اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[مهاراجا رنجيت سنگھ]] پنجاب ۾ قائم هڪ مضبوط ۽ مرڪزي رياست جي بنياد وڌي، جيڪا تاريخ ۾ [[سک ايمپائر]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي&lt;ref&gt;{{cite web |date=3 September 2015 |title=Ranjit Singh: A Secular Sikh Sovereign by K.S. Duggal |url=http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/ |publisher=Exoticindiaart.com |archive-date=17 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080617232755/http://www.exoticindiaart.com/book/details/IDE822/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. هن سلطنت جو قيام 1799ع ۾ ٿيو، جڏهن رنجيت سنگهه Lahore تي قبضو ڪري ان کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ بڻايو، ۽ ان جو خاتمو 1849ع ۾ ٿيو، جڏهن سِک فوجن کي [[ٻين اينگلو-سک جنگ]] ۾ شڪست آئي ۽ سلطنت برطانوي راڄ ۾ ضم ٿي وئي. سِک سلطنت جي جوڙجڪ خالصا جي بنيادن تي ٿي، جتي اڳ ۾ خودمختيار مسل (سِک فوجي وحدتون) گڏ ٿي هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ آيون&lt;ref&gt;{{cite EB1911 |wstitle=Ranjit Singh |volume=22 |page=892}}{{cite book |last=Grewal |first=J. S. |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC |title=The Sikhs of the Punjab, Chapter 6: The Sikh empire (1799–1849) |publisher=Cambridge University Press |year=1990 |isbn=0-521-63764-3}} &lt;/ref&gt;رنجيت سنگهه پنهنجي سياسي ۽ فوجي بصيرت سان انهن سڀني وحدتن کي متحد ڪري هڪ مضبوط سلطنت قائم ڪئي.
اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري، سِک سلطنت پنهنجي عروج تي پهتي، جتي ان جون حدون اولهه ۾  خيبر پاس کان وٺي اوڀر ۾ اولهندي تبت تائين، ڏکڻ ۾ مٺن ڪوٽ کان اتر ۾ ڪشمير تائين پکڙيل هيون. انتظامي طور سلطنت کي چار وڏن صوبن ۾ ورهايو ويو: لاهور (پنجاب ۾، گاديءَ جو هنڌ)، ملتان (پنجاب)، پشاور، ۽ ڪشمير (1799ع کان 1849ع تائين).
مذهبي لحاظ کان، سِک سلطنت هڪ گهڻ مذهبي سماج تي مشتمل هئي، جنهن ۾ سِک، مسلمان، هندو ۽ ٻيا مذهبي گروهه گڏ رهندا هئا. 1831ع ۾ سلطنت جي آبادي لڳ ڀڳ 35 لک هئي، جنهن جي بنياد تي ان کي ان دور جي دنيا جي اوڻيهين وڏي آبادي واري رياست قرار ڏنو وڃي ٿو&lt;ref&gt;
Amarinder Singh، The Last Sunset: The Rise and Fall of the Lahore Durbar &lt;/ref&gt;. رنجيت سنگهه جي حڪمرانيءَ ۾ مذهبي رواداري، انتظامي نظم ۽ فوجي طاقت گڏيل طور سلطنت جي استحڪام جو سبب بڻيا.
آخرڪار، مهاراجا رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ اندروني اختلافن، درٻاري سازشن ۽ فوجي ڪمزوريءَ سبب سِک سلطنت آهستي آهستي زوال پذير ٿي وئي. نتيجي طور، 1849ع ۾ برطانوي فوجن جي فتح کان پوءِ، سِک سلطنت برٽش ايمپائر ۾ شامل ٿي وئي. اهڙيءَ طرح، سِک سلطنت برصغير جي آخري وڏي مقامي طاقت ثابت ٿي، جيڪا برطانوي نوآبادي نظام ۾ ضم ڪئي وئي.
سِک سلطنت پنجاب جي تاريخ ۾ سياسي اتحاد، فوجي تنظيم ۽ مذهبي رواداريءَ جي هڪ اهم مثال طور ڏٺي وڃي ٿي، ۽ اها برصغير جي نوآبادي دور کان اڳ واري آخري مضبوط مقامي سلطنتن مان هڪ هئي.

===برطانوي پنجاب (تقريباً 1849ع–1947ع)===


سک ايمپائر پنجاب تي حڪمراني ڪندو رهيو، تان جو 1849ع ۾ برٽش انڊيا پھرين اينگلو-سک جنگ ۽ ٻين اينگلو-سک جنگ کان پوءِ، پنجاب کي ضم ڪري ڇڏيو&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Grewal |first1=J. S. |series=The New Cambridge History of India |title=The Sikhs of the Punjab |url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew |date=1998 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-63764-3 |pages=[https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew/page/126 126]–128 |chapter=The Sikh empire (1799–1849)}} &lt;/ref&gt;.
پنجاب جو وڏو حصو برطانوي هندستان جي هڪ صوبي جي حيثيت سان منظم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ ڪجهه ننڍيون شاهوڪار رياستون (princely states) مقامي حڪمرانن جي ماتحت رهيون، جيڪي برطانوي بالادستي تسليم ڪنديون هيون. زرعي زرخيز زمينن سبب پنجاب برطانوي راڄ جو هڪ انتهائي اهم معاشي اثاثو بڻجي ويو.
برطانوي دور ۾ لاھور تعليم، علم ۽ ثقافت جو نمايان مرڪز بڻيو، جڏهن⁠ تہ راولپنڊي کي اهم فوجي ڇانوڻي  جي حيثيت حاصل ٿي. پهرين عالمي جنگ دوران، گهڻا پنجابي برطانوي فوجي ڪوششن جي حمايت ۾ شامل ٿيا ۽ انسان وسيلا ۽ سامان مهيا ڪيو، جيتوڻيڪ پنجاب ساڳئي وقت نوآبادي مخالف سرگرمين جو به مرڪز رهيو. جنگ جي دوران ۽ ان کان پوءِ علائقي ۾ بيچيني وڌي وئي؛ وڏي جاني نقصان، ڳرا ٽيڪس، مهانگائي ۽ 1918–19ع واري فلو وبا پنجابي سماج کي سخت متاثر ڪيو.
1919ع ۾، ڪرنل [[ريجنلڊ ڊائر]] ( Reginald Dyer) جي حڪم تي [[امرتسر]] ۾ پرامن مظاهرين تي گوليون هلائيون ويون، جن مان گهڻا سِک هئا. هي واقعو تاريخ ۾ [[جليانوالا باغ وارو قتل عام]] جي نالي سان مشهور ٿيو ۽ ان انڊيا جي آزادي جي تحريڪ کي زبردست تحريڪ ڏني. 1930ع ۾ لاهور مان هندستان جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو ويو، پر برطانوي حڪومت ان کي جلد ئي دٻائي ڇڏيو.
ٻي عالمي جنگ شروع ٿيڻ تائين، برطانوي هندستان ۾ قومپرستي مذهبي بنيادن تي ورهائجي چڪي هئي. ڪيترن سِکن ۽ ٻين اقليتن هندو قيادت جي حمايت ڪئي، جيڪا سيڪيولر ۽ گهڻ مذهبي سماج جو واعدو ڪري رهي هئي، جڏهن⁠تہ لاهور ۾ مسلمان اڳواڻن تحريڪ پاڪستان جي حمايت ۾ قراردادون پاس ڪيون، جنهن سان پنجاب هندستاني ۽ پاڪستاني قومپرستن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جو مرڪز بڻجي ويو.
1947ع ۾، جنگ جي پڄاڻيءَ تي، برطانيا هندستان ۽ پاڪستان کي الڳ الڳ آزادي ڏني. ان فيصلي سان وڏي پيماني تي فرقي وار تشدد ڦهلجي ويو؛ مسلمان اولهه ڏانهن پاڪستان لڏي ويا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سِک اوڀر طرف هندستان منتقل ٿيا. پنجاب صوبي کي ورهايو ويو: اوڀر پنجاب (48٪) هندستان جو حصو بڻيو، ۽ اولهه پنجاب (52٪) پاڪستان ۾ شامل ٿيو&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.pakgeotagging.blogspot.co.uk/2014/10/partition-of-punjab-in-1947.html |title=Partition of Punjab in 1947 |date=3 October 2014}} ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل شهري افراتفري ۾ جاني نقصان لکين ۾ اندازو ڪيو وڃي ٿو.{{cite journal|last1=Talbot|first1=Ian|title=Partition of India: The Human Dimension|journal=Cultural and Social History|year=2009|volume=6|issue=4|pages=403–410}}{{Cite book|title=Nationbuilding, Gender and War Crimes in South Asia|url=https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos|last=D'Costa|first=Bina|publisher=Routledge|year=2011|page=[https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos/page/53 53]}}{{Cite book|title=The Other Side of Silence|last=Butalia|first=Urvashi|publisher=Duke University Press|year=2000}}{{Cite book|title=Muslims in India Since 1947|url=https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika|last=Sikand|first=Yoginder|publisher=Routledge|year=2004|page=[https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika/page/5 5]}}&lt;/ref&gt;.
ورهاڱي جو هڪ ٻيو وڏو نتيجو پنجاب جي سمورن ضلعن ۾ [[مذهبي هم آھنگيت]] (religious homogeneity) ڏانهن تيز لاڙو هو، جيڪو نئين بين الاقوامي سرحد سبب پيدا ٿيو. تاريخي آباديءَ جي ماهر Tim Dyson موجب، اوڀر پنجاب (ڀارت) ۾ اهي ضلعا، جيڪي 1941ع ۾ 66٪ هندو هئا، 1951ع ۾ 80٪ هندو بڻجي ويا، ۽ جيڪي 20٪ سِک هئا، اهي 50٪ سِک ٿي ويا. ان جي ابتڙ، اولهه پنجاب (پاڪستان) جا تقريباً سڀ ضلعا 1951ع تائين لڳ ڀڳ مڪمل طور مسلمان بڻجي ويا.&lt;ref&gt;{{sfn|Dyson|2018|pp=188–189}}&lt;/ref&gt;
ابرطانوي پنجاب جو دور جديد سياسي، سماجي ۽ تعليمي ڍانچن جي قيام سان گڏ، نوآبادي مخالفت، آزاديءَ جي تحريڪ، ۽ 1947ع جي ورهاڱي جهڙن فيصلائتن واقعن سبب پنجاب جي تاريخ جو سڀ کان گهرو ۽ اثرائتو باب سمجهيو وڃي ٿو.

==انتظامي ورھاست==

=== ضلعا ===

{|width=&quot;50%&quot; class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;border:1px solid black; text-align:right; padding: 3px;&quot;
|+
|-
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;20%&quot;| ضلعو 
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| رقبو مربع کلومیٹر
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| آبادي بمطابق 1998ء
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| گھاٽاڻ، فرد في چورس ڪلومیٽر
|-
| [[اٽڪ ضلعو|اٽڪ]] || 6,857 || 1,274,935 || 186
|-
| [[اوڪاڙا ضلعو|اوڪاڙا]] || 4,377 || 2,232,992 || 510
|-
| [[بھاول نگر ضلعو|بھاول نگر]] || 8,878 || 2,061,447 || 232
|-
| [[بھاولپور ضلعو|بھاولپور]] || 24,830 || 2,433,091 || 98
|-
| [[بکر ضلعو|بکر]] || 8,153 || 1,051,456 || 129
|-
| [[پاڪپتن ضلعو|پاڪپتن]] || 2,724 || 1,286,680 || 472
|-
| [[ٽوبا ٽيڪ سنگھ ضلعو|ٽوبا ٽيڪ سنگھ]] || 3,252 || 1,621,593 || 499
|-
| [[جھنگ ضلعو| جھنگ]] || 8,809 || 2,834,545 || 322
|-
| [[جھلم ضلعو|جھلم]] || 3,587 || 936,957 || 261
|-
| [[چڪوال ضلعو|چڪوال]] || 6,524 || 1,083,725 || 166
|-
| [[چينوٽ ضلعو|چينوٽ]] || -|| - || -
|-
| [[حافظ آباد ضلعو|حافظ آباد]] || 2,367 || 832,980 || 352
|-
| [[خانيوال ضلعو|خانیوال]] || 4,349 || 2,068,490 || 476
|-
| [[خوشاب ضلعو|خوشاب]] || 6,511 || 905,711 || 139
|-
| [[ڊيرہ غازي خان ضلعو|ڊيرہ غازي خان]] || 11,922 || 1,643,118 || 138
|-
| [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] || 12,319 || 1,103,618 || 90
|-
| [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي]] || 5,286 || 3,363,911 || 636
|-
| [[رحيم يار خان ضلعو|رحیم یار خان]] || 11,880 || 3,141,053 || 264
|-
| [[ساهيوال ضلعو|ساهيوال]] || 3,201 || 1,843,194 || 576
|-
| [[سرگوڌا ضلعو|سرگوڌا]] || 5,854 || 2,665,979 || 455
|-
| [[سيالڪوٽ ضلعو|سيالڪوٽ]] || 3,016 || 2,723,481 || 903
|-
| [[شيخو پوره ضلعو|شیخو پورہ]] || 5,960 || 3,321,029 || 557
|-
| [[فيصل آباد ضلعو|فیصل آباد]] || 5,856 || 5,429,547 || 927
|-
| [[قصور ضلعو|قصور]] || 3,995 || 2,375,875 || 595
|-
| [[گجرات ضلعو|گجرات]] || 3,192 || 2,048,008 || 642
|-
| [[گوجرانوالا|گوجرانوالا]] || 3,622 || 3,400,940 || 939
|-
| [[لاھور ضلعو|لاھور]] || 1,772 || 6,318,745 || 3,566
|-
| [[لوڌران ضلعو|لوڌران]] || 2,778 || 1,171,800 || 422
|-
| [[ليہ ضلعو|لیہ]] || 6,291 || 1,120,951 || 178
|-
| [[مظفر ڳڙھ ضلعو|مظفر ڳڙھ]] || 8,249 || 2,635,903 || 320
|-
| [[ملتان ضلعو|ملتان]] || 3,720 || 3,116,851 || 838
|-
| [[منڊي بهاوالدين ضلعو|منڊي بھاول الدين]] || 2,673 || 1,160,552 || 434
|-
| [[ميانوالي ضلعو|میانوالي]] || 5,840 || 1,056,620 || 181
|-
| [[نارووال ضلعو|نارووال]] || 2,337 || 1,265,097 || 541
|-
| [[نانڪانا صاحب ضلعو|نانڪانا صاحب]]||---||---||---
|-
| [[وھاڙي ضلعو|وھاڙي]] || 4,364 || 2,090,416 || 479
|-
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;20%&quot;| صوبہ پنجاب
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| 205,345
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| 73,621,290
! style=&quot;background:#D1E231;&quot; width=&quot;10%&quot;| 359
|}

== جاگرافي ==

== آبهوا ==

== آباديات ==

== معيشت ==
پنجاب جو تاريخي علائقو هندستان ۽ پاڪستان مان خوراڪ جي پيداوار جو نسبتاً وڏو حصو پيدا ڪري ٿو. هي علائقو ڪڻڪ جي وسيع پوک لاءِ استعمال ٿيندو رهيو آهي. ان کان علاوه، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون پڻ پوکيون وينديون آهن.

پاڪستان ۾ پنجاب علائقي جي زرعي پيداوار پاڪستان جي جي ڊي پي ۾ اهم حصو ڏئي ٿي. هندستاني ۽ پاڪستاني پنجاب ٻنهي کي پنهنجن ملڪن جو بهترين انفراسٽرڪچر سمجهيو ويندو آهي. هندستاني رياست پنجاب هن وقت هندستان جي 16هين امير ترين رياست آهي. پاڪستاني پنجاب پاڪستان جي غذائي اناج جي پيداوار جو %68 پيدا ڪري ٿو. پاڪستان جي جي ڊي پي ۾ ان جو حصو تاريخي طور تي %51.8 کان %54.7 تائين آهي ۽ ڪنهن به صوبي جي في ماڻهو جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي. 
* 
متبادل طور تي، پنجاب پڻ معيشت ۾ اضافو ڪري رهيو آهي جنهن سان پنجاب جي نوجوانن جي نجي شعبي ۾ روزگار ۾ اضافو ٿيو آهي. سرڪاري اسڪيمون جهڙوڪ &quot;گهر گهر روزگار&quot; ۽ &quot;ڪاروبار مشن&quot; خانگي شعبي ۾ روزگار جي صلاحيت کي وڌايو آهي. آڪٽوبر 2019ع تائين، 32,000 کان وڌيڪ نوجوانن کي مختلف نوڪرين ۾ رکيو ويو آهي ۽ 12,000 کي مهارت جي تربيت ڏني وئي آهي. 
== تصويرون ==
&lt;gallery&gt;
فائل:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran (1).jpg|
فائل:FaizMahal.jpg|
فائل:Bathinda_fort_view.jpg|
فائل:Qila Mubarak.jpg|
فائل:Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|
فائل:Hazuri Bagh bardari.jpg|
فائل:Samadhi of Ranjit Singh July 1 2005.jpg|
فائل:Lahore fort 1.jpeg|
فائل:Faisalabad ClockTower.jpg|
فائل:Fountain Chowk.jpg|
فائل:Massacre memorial in Amritsar.jpg|
فائل:July July 034.jpg|
فائل:Plain of punjab.jpg|
فائل:Shahrukne Alam.jpg|
فائل:Shalamar Garden July 14 2005-First pavilion on first level.jpg|
فائل:Mohindra College.jpg|
فائل:Wazir Khan Mosque 1.jpg|
فائل:Hiran Minar Sheikhupura.JPG|
فائل:Tomb of Noor Jahan at Shahdara.jpg|
فائل:Tomb of Jahangir and gardens 3.jpg|
فائل:Bahawalpur Nur Mahal.jpeg|
فائل:Mankiala Stupa.JPG|
فائل:Open Hand Monument in Chandigarh.jpg|
&lt;/gallery&gt;
==پڻ ڏسو==
* {{Portal|Punjab|پنجاب}}
* [[پنجابي ثقافت]] 
* [[پنجابي ماڻهو]]
* [[پنجابي ٻولي]]
* [[پنجابي قصا]]
* [[پنجابي ڪيلنڊر]]
* [[لسي]]
* [[پنجاب، ڀارت]]
* [[پنجاب، پاڪستان]]
* [[پنجابي لوڪ رقص]]
* [[گڌا (رقص)|گڌا، پنجابي رقص]]

==حوالا==
{{حوالا}}
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
[[زمرو:پنجاب]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:پاڪستان جا علائقا]]
[[زمرو:هندستان جا علائقا]]
[[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ايشيا جا ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>gatxbpy5az3bxagpaj7tfgle7iv0lwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پنجاب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>33849</id>
    <revision>
      <id>422185</id>
      <parentid>330979</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="160" sha1="sljzl47jej2drztgig1fi1x89ir1r72" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا ثقافتي علائقا]]</text>
      <sha1>sljzl47jej2drztgig1fi1x89ir1r72</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36897</id>
    <revision>
      <id>422395</id>
      <parentid>369253</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41738" sha1="j6u0fc9cy7cvmybg92nbjuhlfzge3wp" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعريءَ جي روايتي صنف، ان جي ڇند، هيئت، تاريخ ۽ ارتقا}}

{{Infobox
| name = بيت
| title = بيت
| bodystyle = width:300px; max-width:100%; border:1px solid #9BB4CE; background:#FFFFFF; color:#202122; font-size:90%; line-height:1.55;
| abovestyle = background:#28527E; color:#FFFFFF; font-size:125%; padding:10px;
| above = بيت
| subheaderstyle = background:#E3EFFA; color:#244A70; padding:6px;
| subheader = سنڌي شاعريءَ جي روايتي صنف
| image = [[File:Shah Jo Risalo (Dhataki).jpg|230px]]
| caption = شاهه جي رسالي جي ڍاٽڪي صورت جي هڪ ڇاپي جو سرورق؛ شاهه جي رسالي ۾ بيت بنيادي شعري صنف آهي.
| labelstyle = background:#EAF3FA; color:#244A70; font-weight:bold; width:38%;
| datastyle = background:#FFFFFF;
| label1 = انگريزي نالو
| data1 = ''Bait''، ''Bayt''
| label2 = ادبي صنف
| data2 = [[شاعري]]
| label3 = ٻولي
| data3 = [[سنڌي ٻولي]]
| label4 = بنيادي هيئت
| data4 = دوهو، سورٺو ۽ گڏيل گهاڙيٽا
| label5 = وزن جو نظام
| data5 = [[ڇند وديا]]، ماترائي وزن
| label6 = اهم قسم
| data6 = [[دوهو]]، [[سورٺو]]، وڏو دوهو، تڻويري دوهو
| label7 = سٽن جو تعداد
| data7 = ٻه يا وڌيڪ
| label8 = موضوع
| data8 = تصوف، عشق، فراق، اخلاق، لوڪ داستان، سماج
| label9 = اهم شاعر
| data9 = [[قاضي قادن]]، [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]، [[شاهه لطف الله قادري]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]]
| label10 = لاڳاپيل صنفون
| data10 = [[وائي]]، [[ڪافي]]، [[ڏور]]
}}

'''بيت''' (انگريزي: ''Bait'' يا ''Bayt'') [[سنڌي شاعري]]ءَ جي هڪ اهم روايتي صنف آهي، جنهن جو تعلق [[دوهو|دوهي]]، [[سورٺو|سورٺي]] ۽ انهن جي مختلف ماترائي ۽ قافياتي هيئتن سان آهي. سنڌي ادب ۾ بيت جو اصطلاح دوهي، سورٺي، وڏي دوهي، تڻويري دوهي ۽ انهن جي مختلف گڏيل گهاڙيٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بيت سنڌي لوڪ شاعري، صوفيانه ڪلام ۽ ڪلاسيڪي ادب جي بنيادي شعري صنفن مان شمار ٿئي ٿو.

بيت جي شروعاتي صورت ٻن سٽن واري دوهي ۽ سورٺي سان لاڳاپيل هئي، پر سنڌي شاعرن انهن جي فني بناوت ۾ تبديليون آڻي ٽن، چئن، پنجن، ستن ۽ ان کان وڌيڪ سٽن وارا بيت پڻ تخليق ڪيا. سنڌي شاعريءَ ۾ بيت جي ارتقا سان گڏ قافيي، لفظي ترتيب، موسيقيت ۽ فڪري اظهار جا نوان انداز پيدا ٿيا.
[[قاضي قادن]]، [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]، [[شاهه لطف الله قادري]]، [[شاهه عنايت رضوي]]، [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[خواجه محمد زمان لواري وارو]]، [[شهيد گرهوڙي]] ۽ [[سچل سرمست]] جي شاعريءَ ۾ بيت کي نمايان حيثيت حاصل آهي.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي وصف ==

«بيت» عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنائن ۾ گهر يا رهڻ جي جاءِ شامل آهي. عربي شاعريءَ ۾ بيت شعر جي هڪ مڪمل وحدت کي چيو ويندو آهي، جيڪا عام طور ٻن مصرعن تي مشتمل هوندي آهي.
فارسي شاعريءَ ۾ پڻ بيت ٻن مصرعن واري شعري وحدت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌي ادب ۾، جيتوڻيڪ، بيت هڪ الڳ روايتي شعري صنف جي حيثيت اختيار ڪئي، جنهن ۾ دوهي ۽ سورٺي جي ڇندن، قافيي جي بيهڪ، سٽن جي تعداد ۽ لفظي موسيقيت کي خاص اهميت حاصل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بيت کي دوهي ڇند سان لاڳاپيل مختلف شعري صورتن جو جامع اصطلاح قرار ڏنو آهي. انهن ۾ دوهو، سورٺو، وڏو دوهو، تڻويري دوهو ۽ انهن جا گڏيل گهاڙيٽا شامل آهن.

=== بيت ۽ مربع ۾ فرق ===

[[مربع]] عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ «چئن حصن وارو» آهي. شاعريءَ ۾ مربع اهڙي نظم کي چيو ويندو آهي، جنهن جو هر بند چار مصرعن تي مشتمل هجي.
مربع جي پهرئين بند جون چارئي مصرعون عام طور هم قافيه هونديون آهن، جڏهن ته ايندڙ بندن جون پهريون ٽي مصرعون پاڻ ۾ هم قافيه ۽ چوٿين مصرع پهرئين بند جي قافيي سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.
سنڌيءَ ۾ چئن سٽن واري نظم لاءِ «چؤسٽو» جو اصطلاح پڻ استعمال ٿيندو آهي.
مربع ۽ چؤسٽو بيت سان لاڳاپيل شعري هيئتن جي مطالعي ۾ اچي سگهن ٿا، پر انهن کي بيت جو مڪمل مترادف قرار ڏيڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته سنڌي بيت ٻن کان وڌيڪ سٽن تي پڻ مشتمل ٿي سگهي ٿو ۽ ان جي قافياتي ترتيب مربع کان مختلف ٿي سگهي ٿي.

== بيت جو ڇند ۽ ماترائون ==

بيت جي فني بناوت کي سمجهڻ لاءِ [[ڇند وديا]] ۽ ماترائن جي نظام کي سمجهڻ ضروري آهي.
ڇند وديا شاعريءَ جي وزن، آوازن جي مقدار ۽ شعري گهاڙيٽن جو علم آهي. ماترڪ ڇند ۾ لفظن جي آوازن جي مقدار مطابق وزن جو حساب ڪيو ويندو آهي.
عام طور مختصر آواز کي هڪ ماترا ۽ ڊگهي آواز کي ٻه ماترائون شمار ڪيو ويندو آهي. انهن کي ترتيبوار «لگهو» ۽ «گرو» چيو ويندو آهي.

=== دوهي جو بنيادي وزن ===

روايتي دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل هوندو آهي. هر مصرع ۾ 24 ماترائون هونديون آهن، جيڪي 13 ۽ 11 ماترائن جي ٻن حصن ۾ ورهايل هونديون آهن.

* پهريون پد: 13 ماترائون
* ٻيو پد: 11 ماترائون
* ٽيون پد: 13 ماترائون
* چوٿون پد: 11 ماترائون

اهڙيءَ طرح ٻن مصرعن ۾ مجموعي طور 48 ماترائون ٿينديون آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;text-align:center;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''روايتي دوهي جو ماترائي سٽاءُ'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | مصرع
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | پهريون حصو
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ٻيو حصو
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڪل ماترائون
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | پهرين
| 13
| 11
| 24
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ٻي
| 13
| 11
| 24
|-
! style=&quot;background:#E3EFFA;&quot; | مجموعو
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E3EFFA;&quot; | چار پد
! style=&quot;background:#E3EFFA;&quot; | 48
|}

== بيت جا قسم ==

سنڌي شاعريءَ ۾ بيت جي فني هيئت کي دوهي، سورٺي ۽ انهن جي گڏيل صورتن مطابق سمجهي سگهجي ٿو.

=== دوهو ===

{{Main|دوهو}}

دوهو ٻن مصرعن ۽ چئن پدن تي مشتمل شعري هيئت آهي، جنهن ۾ عام ماترائي ترتيب 13+11 ۽ 13+11 هوندي آهي.
روايتي دوهي ۾ قافيو ٻنهي مصرعن جي آخر ۾ ايندو آهي.

=== سورٺو ===

{{Main|سورٺو}}

سورٺو دوهي جي ابتڙ ماترائي ترتيب واري هيئت آهي. سورٺي ۾ هر مصرع جو پهريون پد 11 ماترائن ۽ ٻيو پد 13 ماترائن تي مشتمل هوندو آهي.

ان جي ترتيب هن ريت آهي:

* پهرين مصرع: 11+13
* ٻي مصرع: 11+13

سورٺي ۾ قافيو عام طور ٻنهي مصرعن جي پهرين، يعني 11 ماترائن واري پد جي آخر ۾ ايندو آهي.

=== وڏو دوهو ===

'''وڏو دوهو''' يا '''بڙو دوهو''' (''Baro Duho'') دوهي ۽ سورٺي جي گڏيل هيئت آهي.
هن ۾ پهرين مصرع سورٺي جي ترتيب ۽ ٻي مصرع دوهي جي ترتيب اختيار ڪري ٿي.

* پهرين مصرع: 11+13
* ٻي مصرع: 13+11

هن قسم ۾ قافيو پهرين ۽ چوٿين پد جي آخر ۾ ايندو آهي.
سنڌي شاعريءَ جي بعض محققن هن کي «اڌ سورٺو، اڌ دوهو» پڻ سڏيو آهي.

=== تڻويري دوهو ===

'''تڻويري دوهو''' (''Tunveri Duho'') دوهي ۽ سورٺي جي گڏيل هيئت آهي.
هن ۾ پهرين مصرع دوهي ۽ ٻي مصرع سورٺي جي ترتيب اختيار ڪري ٿي.

* پهرين مصرع: 13+11
* ٻي مصرع: 11+13

هن قسم ۾ قافيو پهرين مصرع جي آخر ۽ ٻي مصرع جي پهرين پد جي آخر ۾ ايندو آهي.

=== دوهي ۽ سورٺي جو ميل ===

سنڌي شاعرن دوهي ۽ سورٺي جي ماترائي ۽ قافياتي ترتيب کي گڏ ڪري بيت جون مختلف صورتون تخليق ڪيون.
اهڙن گهاڙيٽن ۾ ٻنهي صنفن جا پد مختلف ترتيبن سان گڏ ڪيا ويندا آهن. انهيءَ فني عمل سان سنڌي بيت جي بناوت ۾ وسعت پيدا ٿي ۽ ٻن سٽن کان وڌيڪ سٽن وارا بيت پڻ رائج ٿيا.

== بيت جي قسمن جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''بيت جي اهم هيئتن جو فني تقابلو'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | پهرين مصرع
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ٻي مصرع
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | قافيي جي جڳهه
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | دوهو
| 13+11
| 13+11
| ٻئي ۽ چوٿين پد جي آخر ۾
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | سورٺو
| 11+13
| 11+13
| پهرين ۽ ٽئين پد جي آخر ۾
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | وڏو دوهو
| 11+13
| 13+11
| پهرين ۽ چوٿين پد جي آخر ۾
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | تڻويري دوهو
| 13+11
| 11+13
| ٻئي ۽ ٽئين پد جي آخر ۾
|}

هيءَ جدول روايتي ٻن سٽن وارين هيئتن جي بنيادي سٽاءَ کي ظاهر ڪري ٿي. سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ماترائن، سٽن ۽ قافيي جي بيهڪ ۾ وڌيڪ تبديليون پڻ ملن ٿيون.

== بيت جي تاريخي اوسر ==

سنڌي بيت جي تاريخ برصغير جي قديم دوهي ۽ سورٺي جي شعري روايتن سان لاڳاپيل آهي.
سنڌي محققن موجب دوهي ۽ سورٺي جا گهاڙيٽا سنڌي شاعريءَ ۾ آڳاٽي دور کان استعمال ٿيندا رهيا آهن.
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ٻين محققن بيت جي اصطلاح جو تعلق عربي لفظ «بيت» سان بيان ڪيو آهي. عربن جي سنڌ ۾ آمد کان پوءِ عربي ادبي اصطلاحن جي اثر جو امڪان پڻ بيان ڪيو ويو آهي، پر سنڌي بيت جي مڪمل فني هيئت کي رڳو عربي شاعريءَ مان نڪتل قرار ڏيڻ بدران مقامي دوهي ۽ سورٺي جي روايتن کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.
دوهي ۽ سورٺي جي ميلاپ سان سنڌي بيت جي بناوت ۾ تبديليون آيون ۽ اڳتي هلي گهڻ سٽن وارا بيت رائج ٿيا.
سنڌي بيت جي ارتقا جا آڳاٽا اهڃاڻ ڳاهن، قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري ۽ شاهه لطف الله قادريءَ جي ڪلام ۾ ملن ٿا، جڏهن ته شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ ۾ اها صنف فني ۽ فڪري لحاظ کان وڌيڪ وسعت اختيار ڪري ٿي.

=== پراڪرت ۽ اپڀرنش سان تعلق ===

سنڌي بيت جي تاريخي مطالعي ۾ [[پراڪرت]] ۽ [[اپڀرنش]] جي دوهي واري شاعريءَ کي اهميت ڏني وئي آهي.
اپڀرنش واري دور ۾ دوهي جا اهڙا گهاڙيٽا پڻ رائج هئا، جن ۾ پهرين سٽ جي آخر ۾ قافيو لازمي نه هوندو هو.
ان دور جي شاعريءَ ۾ دوهي جون مختصر ۽ مسلسل صورتون ملن ٿيون. ڪن دوهن کي الڳ شعري وحدت طور پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.
سنڌي بيت جي فني ارتقا ۾ انهن روايتن سان مماثلتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون، پر اهڙي مماثلت مان سڌي تاريخي وابستگي ثابت ڪرڻ لاءِ لساني ۽ ادبي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

=== بابا فريد جي شاعري ===

{{Main|بابا فريد}}

[[بابا فريد]] جي نالي سان منسوب ڪلام ۾ دوهي ۽ سلوڪ جون مختلف صورتون ملن ٿيون.
سندس ڪلام ۾ اهڙا دوها پڻ آهن، جن جي پهرين سٽ ۾ روايتي قافيي جي پابندي نه ٿي ملي.

مثال طور:

&lt;poem&gt;
فريدا دُني وجائي وجدي، تون به وڃين نال
سو اي جيو نه وجدا، جس الله ڪردا سار
&lt;/poem&gt;

ٻئي مثال ۾:

&lt;poem&gt;
ويکو بند چليا، چونهه جڻيان دي ڪنهه
فريدا عمل جو ڪيتي دني وچ، درگاه آئي ڪم
&lt;/poem&gt;

انهن مثالن ۾ ٻنهي سٽن جي پڇاڙيءَ جا لفظ روايتي هم قافيه صورت ۾ ناهن.
بابا فريد جي ڪلام ۾ دوهي جي اهڙي صورت پڻ ملي ٿي، جنهن ۾ پهرين سٽ جي ٻنهي حصن ۾ قافيي جهڙي صوتي مناسبت موجود آهي:

&lt;poem&gt;
فريدا راتين کٽ سون، ڏينهن پٽ پيٽ ڪونُ
جان تون کٽڻ ويل، تراهين تين سونُ رهــــيا
&lt;/poem&gt;

بابا فريد جي نالي سان منسوب ڪلام ۾ ٽن، چئن ۽ پنجن سٽن واريون صورتون پڻ ملن ٿيون.

==== ٽن سٽن وارا مثال ====

&lt;poem&gt;
فريد محل نِسڪّن ره گئي واسا آيا تل
ٿورا سي نماڻيان، بهسن روحان مل
آکين شيخا بندگي، چلن اڄ ڪهه ڪل
&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;
فريدا ديک ڪپاهي جو ٿيا جو سر ٿيا تِلانُ
ڪمادِي ارڪا گدي، ڪني ڪويليان
مندِي عمل ڪرينديا ايهه سزا تنهان
&lt;/poem&gt;

==== چئن سٽن وارا مثال ====

&lt;poem&gt;
فريدا تون تون ڪريندي جو موئي، موئي به تون تون ڪرڻ
جنهين تون تون نه ڪيا، ڪنهين نه سڃاتو تن
سائين سندي ناد کي دايم پري چون
اب نه ڀني بوريا، سندي فقيرن
&lt;/poem&gt;

ٻيو مثال:

&lt;poem&gt;
فريدا برها برها آکيِي، برها تون سلطان
جدتن يرهون نه اوپجي، سو تن جاڻ مسان
فريدا جت تن برها اوپجي تت تن ڪئيسا ماس
اِت تن اب ڀي بهت هئي هاڙ جام ارماس
&lt;/poem&gt;

هن ٻئي مثال ۾ ٻن ٻن سٽن جون جدا قافياتي وحدتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.

==== پنجن سٽن وارو مثال ====

&lt;poem&gt;
فريدا ڪرن حڪومت دُني دي، حاڪم نائون دهرن
اُڀي ڌول پياريان، پڇي ڪوت چلڻ
چڙهه چلڻ سک واهي اپر چور جهُلڻ
پج وڇاون ياهرو، جٿي جاءِ سوڻ
تنهنان جنهان ديان ديريان دور وَن پيئان وسڻ
&lt;/poem&gt;

بابا فريد جي ڪلام ۾ اهڙيون صورتون گهڻ سٽن واري شاعريءَ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم آهن. انهن مثالن جي پڙهڻي مختلف نسخن ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي.

=== سوراشٽر ۽ گجراتي روايت ===

[[سوراشٽر]] ۽ [[گجرات]] جي شاعريءَ ۾ دوهي ۽ سورٺي جون روايتون موجود رهيون آهن.
سنڌي بيت جي فني ارتقا بابت مطالعي ۾ انهن علائقن جي دوهي واري شاعريءَ سان پڻ تقابلو ڪيو ويو آهي.
ٽن، چئن ۽ پنجن سٽن وارين شعري صورتن جي ارتقا بابت مختلف محققن جا رايا ملن ٿا.
سنڌي شاعريءَ ۾ انهن گهاڙيٽن جي مقامي واڌ ويجهه، قافيي جي تبديلي ۽ گهڻ سٽن واري بيت جي ترقي هڪ اهم خصوصيت آهي.

== سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بيت ==

=== قاضي قادن جي شاعري ===

{{Main|قاضي قادن}}

قاضي قادن سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي آڳاٽن شاعرن مان هڪ آهي.
سندس ڪلام ۾ دوهي، سورٺي ۽ ٻين گڏيل گهاڙيٽن سان گڏ ٽن ۽ چئن سٽن وارا بيت پڻ ملن ٿا.

ٽن سٽن واري بيت جو مثال:

&lt;poem&gt;
تون آڌار سڌار تون، تون اڏائون اڏ
تون ئي اکڙين مون، تون ئي اندر هڏ
ڳل لڳي ڳالهه چوان، ڪيهي حاجت سڏ
&lt;/poem&gt;

چئن سٽن واري بيت جو مثال:

&lt;poem&gt;
سج پيارا سائيان، سائين سچ سُهاءِ
سچي منگل نه دهيه، سچي سرپ نه کاءِ
سچ سمنڊان سر چڙهيه، ڪوڙڪ کائين پاهِه
هڏهو ڪڏهون ڪُوڙڪي، ڏيندو سچ سزاءِ
&lt;/poem&gt;

قاضي قادن جي ڪلام ۾ اهڙن بيتن جو هجڻ سنڌي شاعريءَ ۾ گهڻ سٽن وارين صورتن جي آڳاٽي استعمال کي ظاهر ڪري ٿو.

=== شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي شاعري ===

{{Main|شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو}}

شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري جي شاعريءَ ۾ دوهي ۽ سورٺي جي مختلف هيئتن جو استعمال ملي ٿو.
سندس بيتن ۾ ٻن سٽن وارين روايتي صورتن سان گڏ ٽن سٽن وارا مثال پڻ ملن ٿا.

&lt;poem&gt;
جاڳي جاڳي سسسئي جان هيجان هٿ وڌاءِ
تان سُڃي سچ پرين ري، پنهون پٿر ناهه
نڪرندي چتاءِ، گهوڙ گهِر نه سپرين
&lt;/poem&gt;

هن قسم جي بيت ۾ آخري سٽ جي قافياتي بيهڪ روايتي دوهي کان مختلف صورت اختيار ڪري ٿي.

=== خواجه محمد زمان لواريءَ واري جي شاعري ===

{{Main|خواجه محمد زمان لواري وارو}}

خواجه محمد زمان لواريءَ واري جي ڪلام ۾ پڻ ٽن سٽن وارا بيت ملن ٿا.

&lt;poem&gt;
ڇڏ جاڳوٽا جوڳين، دنهيون ڪيم دکاءِ
و اذڪر ربڪ في نفسڪ، اندر آڳ جلاءِ
جن سڄڻ جي ساڃاءِ، تن ڪينا مٺو ڪينڪِ
&lt;/poem&gt;

هن ڪلام ۾ صوفيانه فڪر، قرآني عبارت ۽ سنڌي شعري روايت جو ميلاپ ڏسڻ ۾ اچي ٿو.

=== شهيد گرهوڙي جي شاعري ===

{{Main|شهيد گرهوڙي}}

شهيد گرهوڙي جي شاعريءَ ۾ پڻ گهڻ سٽن وارا بيت ۽ صوفيانه فڪر ملن ٿا.

&lt;poem&gt;
جوڳي پنهنجي جوءِ وئا، جهُڙ جئن نيڻ جهمن
سخن ساميئڙن جا، هنئڙي منجهه هُرن
سڄو موت مڱن، اڌ ڪٺا آرام لئه
&lt;/poem&gt;

سندس شاعريءَ ۾ «الف اشباع» جي استعمال ۽ بيت جي موسيقيت کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== شاهه لطف الله قادريءَ جي شاعري ===

{{Main|شاهه لطف الله قادري}}

شاهه لطف الله قادري سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جو اهم صوفي شاعر هو.
سندس ڪلام ۾ پنجن، ڇهن ۽ ستن سٽن وارا بيت نمايان آهن.

==== پنجن سٽن وارو بيت ====

&lt;poem&gt;
ڪي مٿي ڇٽ منڊيا، ڪي مورڇل وارين
ڪي پايو دونهيون اتر سامهيون پاڻ پچائين
ڪن پاتا ڪينر ڪاپڙين ڪي بسمي لائين
ڪي پهو لڳائين گوسايا پاڻ تنين ساڙين
آديسي او آهين، جن پيهي سڃاڻ پروڙئو
&lt;/poem&gt;

==== ڇهن سٽن وارو بيت ====

&lt;poem&gt;
جـﮧ پنڌ نهايت ناهه ڪا نڪو انت نه ڇيهه
سو ڪوڙي ڏسي ڪنبيا، ڏوران ڏاڍو ڏيهه
ات هلڻ حيرتِ ۾، ٿيو چيتيان تون چليهه
اوري ڪر مَ آسرو، ورچي تون مَ ويهه
ثابت ٿي سبحان سين، منجهه حقيقت پيهه
ته سوئي پسي ڏيهه، جنـﮧ کي سڪي سڀڪو
&lt;/poem&gt;

==== ستن سٽن وارو بيت ====

&lt;poem&gt;
تان ڪو ڏهو پهيڙا سَنهيڙو سندون
ڪئين پانڌيڙا پنڌ ۾ ڪنـﮧ پر اهڃائون
ڪنهن پر هلن حق ڏونـﮧ ڪنـﮧ پر وصالون
ڪئين فنا ٿيا في الله ۾ ڪنهن پر مشاهدون
ڪهڙو حال حقيقت ان جي ڪهو پنڌ پرون
لايعلم تاويلا الا الله اونهو انت سندون
ڪونه ڄاڻي منجهون، اوءِ پڄهان بهار ٿيا
&lt;/poem&gt;

شاهه لطف الله قادريءَ جي ڪلام ۾ گهڻ سٽن واري بيت جو نمايان استعمال سنڌي بيت جي فني ارتقا ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.

=== شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري ===

{{Main|شاهه عبداللطيف ڀٽائي}}

[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]] ۾ بيت بنيادي شعري صنفن مان هڪ آهي.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ دوهي ۽ سورٺي جي مختلف صورتن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ استعمال ڪيو ۽ انهن کي فڪري ۽ فني وسعت ڏني.
هن جي شاعريءَ ۾ ٻن سٽن وارن بيتن سان گڏ ٽن، چئن، پنجن ۽ وڌيڪ سٽن وارا بيت پڻ ملن ٿا.

[[File:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|thumb|left|250px|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو؛ سندس شاعريءَ ۾ سنڌي بيت کي نمايان فني ۽ فڪري حيثيت حاصل آهي.]]

==== سر سارنگ جو يارهن سٽن وارو بيت ====

شاهه جي رسالي جي [[سر سارنگ]] ۾ يارهن سٽن وارو مشهور بيت ملي ٿو، جنهن ۾ مينهن، بادلن، مختلف ملڪن ۽ سنڌ جي خوشحاليءَ جو ذڪر آهي.

&lt;poem&gt;
موٽي مانڊاڻن جي، واري ڪيائين وار
وڄون وسڻ آئيون چوڏس ۽ چوڌار
ڪي اٿي ويون [[استنبول]] ڏي ڪي مڻيون [[مغرب]] پار
ڪي چمڪن [[چين]] تي ڪي لهن [[سمرقند]]ين سار
ڪي رمي ويون [[روم]] تي ڪي [[ڪابل]] ڪي [[قنڌار]]
ڪي [[دهلي]] ڪي [[دکن]] ڪي گڙن مٿي [[گرنار]]
ڪنهين جنبي [[جيسلمير]] تان، ڏنا [[بيڪانير]] بڪار
ڪنهين [[ڀڄ]] ڀڄائيو ڪنهين [[ڍٽ]] مٿي ڍار
ڪنهين اچي [[عمرڪوٽ]] تان وسايا ولهار
سائينم سدائين ڪرين مٿي [[سنڌ]] سڪار
دوست تون دلدار، عالم سڀ آباد ڪرين
&lt;/poem&gt;

هن بيت ۾ جاگرافيائي وسعت، فطرت نگاري ۽ انساني ڀلائيءَ جي دعا گڏيل صورت ۾ ملن ٿا.
شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ بيت جو وزن، قافيو، موسيقيت ۽ معنوي تسلسل هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن.

== گهڻ سٽن واري بيت جي ارتقا ==

سنڌي بيت جي اهم فني خصوصيتن مان هڪ سٽن جي تعداد ۾ واڌ آهي.
ٻن سٽن واري دوهي ۽ سورٺي کان اڳتي وڌي سنڌي شاعرن ٽن، چئن، پنجن، ڇهن، ستن ۽ ان کان وڌيڪ سٽن وارا بيت تخليق ڪيا.
انهيءَ ارتقا ۾ قاضي قادن، شاهه عبدالڪريم بلڙيءَ واري، شاهه لطف الله قادري، شاهه عنايت رضوي ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعري اهم آهي.
سنڌي بيت جي گهڻ سٽن واري صورت ۾ قافيي جي بيهڪ، لفظن جي ترتيب ۽ خيال جي تسلسل کي خاص اهميت حاصل رهي آهي.

=== الف اشباع جو اثر ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ «الف اشباع» جي استعمال سان بيت جي صوتي بناوت ۽ قافيي ۾ مخصوص موسيقيت پيدا ٿئي ٿي.
شهيد گرهوڙي جي ڪلام ۾ الف اشباع جو استعمال نمايان آهي.
سنڌي بيت جي ڊگهن گهاڙيٽن جي اوسر بابت مطالعي ۾ الف اشباع واري شاعريءَ کي پڻ اهميت ڏني وئي آهي.

=== سگهڙ شاعريءَ ۾ ڊگها بيت ===

{{Main|سنڌي سگهڙ}}

سنڌي لوڪ ادب ۾ سگهڙن بيت جي صنف کي پنهنجي فني ضرورتن مطابق استعمال ڪيو.
سگهڙ شاعريءَ ۾ ڊگها بيت، ڏور، ڳجهارتون ۽ ٻيون روايتي صنفون اهم حيثيت رکن ٿيون.
سگهڙ شاعرن ۾ [[سانوڻ فقير]] جو نالو نمايان آهي.
سانوڻ فقير جي شاعريءَ بابت ادبي روايتن ۾ ٻاونجاهه سٽن واري ڊگهي بيت جو ذڪر پڻ ملي ٿو.
سگهڙن جي شاعريءَ ۾ بيت جي ڊگهي صورت عام ڪلاسيڪي بيت کان وڌيڪ تفصيلي ۽ بيانيه انداز اختيار ڪري ٿي.

== بيت جون لفظي ۽ صوتي خوبيون ==

سنڌي بيت جي اهم خصوصيتن ۾ لفظن جي چونڊ، ورجاءُ، صوتي مناسبت، موسيقيت ۽ لفظي ترتيب شامل آهن.
سنڌي شاعرن انهن فني وسيلن ذريعي بيت جي اظهار کي وڌيڪ اثرائتو بڻايو.

=== لفظن جو ورجاءُ ===

دوهي ۽ بيت ۾ لفظن جي ورجاءَ سان مخصوص صوتي ۽ معنوي اثر پيدا ٿيندو آهي.
ڍولا ماروءَ جي روايت ۾ اهڙا مثال ملن ٿا:

&lt;poem&gt;
بِي جُليان چلهاون آڀئي آڀئي ڪوڙ
ڪدري ملون گي سجڻان ڪسي ڪنڪچي ڇوڙ
&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;
بي جُليان چلهاوي آڀئي آڀئي چار
ڪدري ملون گي سجڻان، لايئي اِنهن بسار
&lt;/poem&gt;

انهن مثالن ۾ ساڳين لفظن ۽ آوازن جي ورجاءَ سان موسيقيت پيدا ٿئي ٿي.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام ۾ پڻ اهڙي لفظي ترتيب ملي ٿي:

&lt;poem&gt;
اڌر نڌر اڀري، آهيان اسونهين
پرڏيهي پرينءَ ڪيا، مرڻ لئي مونهين
سسئي سيد چئي، تنگن ۾ تونهين
هادي ڪيئن هونهين، ري سمر سڌون ڪري
&lt;/poem&gt;

ٻيو مثال:

&lt;poem&gt;
اڌر نڌر اڀري اسونهين آئون
چيٽا چور چنجن ۾، بر ۾ بلائون
موٽ پنهون پانهون، متان محب مري وڃان
&lt;/poem&gt;

انهن بيتن ۾ شروعاتي لفظن جي مناسبت، صوتي ورجاءَ ۽ قافيي سان خاص موسيقيت پيدا ٿئي ٿي.

=== ڪنڊليا ڇند سان مشابهت ===

هندي شاعريءَ ۾ «ڪنڊليا ڇند» اهڙي شعري هيئت آهي، جنهن ۾ لفظن جي ورجاءَ ۽ سلسليوار ترتيب کي اهميت حاصل آهي.
ڪنڊليا جي روايتي بناوت ۾ هڪ حصي جي پڇاڙيءَ جا لفظ ايندڙ حصي جي شروعات ۾ ورجائجي سگهن ٿا.

مثال طور:

&lt;poem&gt;
ڪهه گرڌار ڪوي راءِ تا چَتُرن ڪي تائين
ڪر توتي ڪهه ديت، آپ ڪهيي نهين سائين
&lt;/poem&gt;

ان کان پوءِ ايندڙ دوهي جي شروعات «سائين» سان ٿئي ٿي:

&lt;poem&gt;
سائين اپني برات ڪو، ڪبهو نه ديجي تراس
پلڪ دور نهين ڪيجيي، سدا راکيي پاس
&lt;/poem&gt;

اهڙيءَ طرح هڪ شعري وحدت جي آخري لفظن کي ٻي شعري وحدت جي شروعات ۾ آڻڻ سان لفظي ۽ معنوي تسلسل پيدا ٿئي ٿو.
سنڌي بيت جي شاعريءَ ۾ پڻ اهڙي ورجاءَ جا مثال ملن ٿا.

=== مسلسل بيتن ۾ لفظن جو تسلسل ===

شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام ۾ اهڙا بيت ملن ٿا، جن ۾ هڪ بيت جي آخري لفظن کي ايندڙ بيت جي شروعات ۾ ورجايو ويو آهي.

مثال طور:

&lt;poem&gt;
داغ تنهنجو دائما، ماري معذورين
سائين ڪارڻ سپرين، وڃج ۾ ڏورين
آئون تو حضورين، مڻيو وجهان مچ ۾
&lt;/poem&gt;

ايندڙ بيت:

&lt;poem&gt;
مڻيو وجهان مچ ۾، هائي هڻان هار
ڀري جي ڀتار، ته ميريائي مان لهان
&lt;/poem&gt;

ساڳين لفظن سان شروع ٿيندڙ ٻيو بيت:

&lt;poem&gt;
مڻيو وجهان مچ ۾، هائي هڻي هار
سوجي سک سيد چئي، ڪريئين ڪوه قرار
راجا ريساڻو گهڻو، سٽاڻو سردار
چوڏ چنيسر ڄام جو، ويهان ڏيهه ڏهڪار
ٺاڪر اکين ٺار، مڻئي ٿي مٽئين
&lt;/poem&gt;

اهڙي لفظي ترتيب سان بيتن جي وچ ۾ معنوي ۽ صوتي لاڳاپو پيدا ٿئي ٿو.

=== لفظن جي هير ڦير ===

بيت جي لفظي خوبين ۾ لفظن جي ترتيب بدلائي معنيٰ ۽ موسيقيت پيدا ڪرڻ پڻ شامل آهي.

هندي دوهي جا مثال:

&lt;poem&gt;
پاس ڪهون تو پاس هئي، دور ڪهون تو دور
جان اڃا جهان ۾، سڀ ۾ رهي ڀرپور
&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;
دور ڪهون تو دور رهئي، پاس ڪهون تو پاس
روم روم ۾ بس رهي، جو ڦولون ۾ پاس
&lt;/poem&gt;

سنڌي بيت ۾ پڻ اهڙي لفظي ترتيب ملي ٿي.

شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جا مثال:

&lt;poem&gt;
گهڙو ڀڳو منڌ مئي، ويا وسيلا
سار ڇڏيان سير ۾ هئي رهيا حيلا
سهڻي جا سيلا، وحدت سڀ وڃائيا
&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;
گهڙو ڀڳو منڌ مئي، وسيلا ويا
تنها پوءِ سُئا، سهڻي سڏ ميهار جا
&lt;/poem&gt;

ٻيا مثال:

&lt;poem&gt;
پاڻ کڻج پاڻ سين، ريءَ وسيلي وڌ
لائن تنين لڏ، عشق جيئن جا اڳ ۾
&lt;/poem&gt;

&lt;poem&gt;
پاڻ کڻج پاڻ سين، ريءَ وسيلي وڃ
ڀيلو ڀري ڀڃ، اڪنڊ کڻ عميق ۾
&lt;/poem&gt;

انهن مثالن ۾ لفظن جي هير ڦير سان بيت جي موسيقيت ۽ معنوي اثر ۾ تبديلي اچي ٿي.

== سوال جواب وارن بيتن جي روايت ==

سنڌي شاعريءَ ۾ سوال جواب وارن بيتن جي هڪ روايت موجود آهي.
هن روايت ۾ شاعر يا صوفي بزرگ پنهنجي فڪري سوالن، روحاني تجربن ۽ جوابن کي بيتن جي صورت ۾ پيش ڪندا هئا.
اهڙي قسم جي شاعريءَ جا مثال هندي ۽ ٻين علائقائي ادبي روايتن ۾ پڻ ملن ٿا.

=== هندي دوهي ۾ سوال جواب ===

شاهه ڀيڪ ۽ بابا شيتل پوري سان منسوب هڪ روايت ۾ دوهي ذريعي سوال جواب جو ذڪر ملي ٿو.

شاهه ڀيڪ جو دوهو:

&lt;poem&gt;
چلتي چلاتي جڳ ڳئيو، اور ڀيڪ دواري دوُر
خرچي نِبڙي پڳ ٿڪي، جا ڪوئ ڪهي حضور
&lt;/poem&gt;

بابا شيتل پوري سان منسوب جواب:

&lt;poem&gt;
جن بنين تم جات هو، اُن نبين هين دور
ست نام شيتل پوري جو سنمک رهي حضور
&lt;/poem&gt;

اهڙن مثالن ۾ دوهو روحاني سوال جواب جو وسيلو بڻجي ٿو.

=== شاهه عبداللطيف ۽ خواجه محمد زمان سان منسوب بيت ===

سنڌي صوفي روايت ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ ۽ خواجه محمد زمان لواريءَ واري جي ملاقات سان منسوب بيت مشهور آهن.
روايت موجب شاهه عبداللطيف هي بيت پڙهيو:

&lt;poem&gt;
سامي سفر هليا، ڪو پروڙي پنڌ
جن هيٺان ڪنڌ، آءُ نه جئندس ان ريءَ
&lt;/poem&gt;

خواجه محمد زمان سان منسوب جواب:

&lt;poem&gt;
ڪين آهين ڪين، وڃي ڪين ڪماءِ
لاڳاپا لوڪ جا، لاسين سڀ لهراءِ
سامي پوءِ سلنداءِ، ڳالهه پريان جي ڳجهه جي
&lt;/poem&gt;

شاهه عبداللطيف سان منسوب ٻيو بيت:

&lt;poem&gt;
قلم وهي ويو ڪانهه، سرتيون ڪنهن سهاڳ لئي
انگ اڳي ئي لکيو، ات نه پهچي ٻانهه
ڪنهن کي ڏيان دانهه، ته پرينءَ مان سين هيئن ڪيو
&lt;/poem&gt;

خواجه محمد زمان سان منسوب جواب:

&lt;poem&gt;
ويهه وڃي وٽ تن، قلم جنينءَ جي هٿ ۾
ميٽيو انگ اڳيون، واري ٻيو لکن
پنو سي پڙهن، جنهن مان پسن پرينءَ کي
&lt;/poem&gt;

اهي بيت صوفيانه روايت ۾ تقدير، روحاني سفر ۽ معرفت بابت سوال جواب جي مثال طور بيان ڪيا ويندا آهن.

=== شاهه عبداللطيف ۽ شاهه عنايت شهيد سان منسوب بيت ===

سنڌي صوفي روايتن ۾ [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي وچ ۾ بيتن جي ڏي وٺ جو احوال پڻ ملي ٿو.

شاهه عنايت سان منسوب بيت:

&lt;poem&gt;
ڏسي ڏونگر ڏار، مٿان هلن هيري ٿئين
ڪي مجازاڻيون موٽيون، سُئي پنڌ پچار
پويون پائج پرين کي، حقيقي هار
سگهي لهندي سار، آريجا عنايت چئي
&lt;/poem&gt;

شاهه عبداللطيف سان منسوب جواب:

&lt;poem&gt;
پسي ڏونگر ڏاهه، متان هلڻ هيري ٿئين
پڇي پوج سسئي مهندا بلوچاڻي باهه
اڻ ورائتي ور جو، آسرو هڏ مَ لاهه
اکين اوڏو آهه، پرين پراهون مَ چون
&lt;/poem&gt;

هن روايت ۾ بيتن ذريعي مجازي عشق ۽ حقيقي عشق جي لاڳاپي بابت فڪري اظهار ملي ٿو.

== بيت جا ادبي موضوع ==

سنڌي بيت ۾ مختلف فڪري، سماجي ۽ ادبي موضوع بيان ڪيا ويا آهن.

انهن ۾ تصوف، عشق، فراق، وطن سان محبت، اخلاقي نصيحت، انساني قدر، لوڪ روايتون ۽ روزمرهه زندگيءَ جا تجربا شامل آهن.

=== تصوف ===

سنڌي صوفي شاعرن بيت کي روحاني تجربن، وحدت، محبت ۽ انساني اخلاق جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو.
شاهه عبدالڪريم، شاهه عبداللطيف، شاهه عنايت رضوي ۽ سچل سرمست جي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر نمايان آهي.

=== عشق ۽ فراق ===

سنڌي لوڪ داستانن تي ٻڌل شاعريءَ ۾ بيت عشق، جدائي، انتظار ۽ وفاداريءَ جي اظهار جو اهم وسيلو رهيو آهي.
شاهه عبداللطيف جي رسالي جي ڪيترن سُرن ۾ انهن موضوعن کي بيتن ذريعي بيان ڪيو ويو آهي.

=== اخلاقي ۽ سماجي فڪر ===

بيت نصيحت، زندگيءَ جي تجربن، انساني روين ۽ سماجي قدرن جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.
ان جي مختصر ۽ ياد رهندڙ بناوت سبب بيت سنڌي زباني ۽ لوڪ روايتن ۾ اهم حيثيت حاصل ڪئي.

== سنڌي بيت ۾ عورت جو آواز ==

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي اهم خصوصيتن مان هڪ عشق ۽ فراق جي اظهار ۾ عورت جي آواز جو استعمال آهي.
سنڌي شاعريءَ ۾ ڪيترائي بيت اهڙي انداز ۾ لکيا ويا آهن، ڄڻ عورت پنهنجي محبوب سان ڳالهائي رهي هجي يا سندس جدائيءَ جو احوال بيان ڪري رهي هجي.
اهو اظهار سنڌي لوڪ داستانن جي سورمين سان لاڳاپيل آهي.

انهن ۾ [[سسئي]]، [[مارئي]]، [[مومل]]، [[ليلان]]، [[نوري]]، [[سورٺ]] ۽ [[موکي]] جا نالا نمايان آهن.

سنڌي بيت ۾ انهن سورمين جي ڪردارن ذريعي عشق، وفاداري، قرباني، وطن سان محبت ۽ روحاني جستجو جهڙا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.

=== لوڪ داستانن جي تمثيلي حيثيت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ لوڪ داستانن کي رڳو عشقيه قصن طور استعمال نه ڪيو ويو آهي، پر انهن ذريعي روحاني ۽ اخلاقي معنائون پڻ بيان ڪيون ويون آهن.
سسئيءَ جو سفر روحاني جستجو، مارئيءَ جي وطن سان محبت وفاداري ۽ نوريءَ جي عاجزي انساني قدرن جي تمثيلي اظهار طور پڙهي سگهجي ٿي.
اهڙي تمثيلي انداز سان بيت جي فڪري وسعت وڌي ٿي.

== بيت ۽ وائيءَ جو تعلق ==

{{Main|وائي}}

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ بيت ۽ وائي ٻه اهم صنفون آهن.
بيت عام طور هڪ شعري وحدت طور پيش ٿيندو آهي، جڏهن ته وائيءَ جو تعلق موسيقيءَ، ورجاءَ ۽ ڳائڻ جي مخصوص گهاڙيٽي سان وڌيڪ ويجهو آهي.
سنڌي شاعريءَ جي فني تاريخ بابت ڪجهه محققن وائيءَ جي هيئت کي بيت جي گهاڙيٽن سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.
بيت ۽ وائيءَ جي وچ ۾ موضوعاتي مشابهت موجود هجڻ باوجود انهن جي فني بناوت ۽ ادائيگيءَ ۾ فرق آهي.

== جديد سنڌي شاعريءَ ۾ بيت ==

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ کان پوءِ جديد دور ۾ پڻ بيت، دوهو ۽ سورٺو شاعريءَ جون اهم صنفون رهيون.
[[محمد خان غني]]، [[شيخ اياز]]، [[مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ]]، [[نارائڻ شيام]]، [[هري دلگير]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]] ۽ [[امداد حسيني]] جهڙن شاعرن سنڌي روايتي شعري گهاڙيٽن کي پنهنجي دور جي فڪري ۽ ادبي ضرورتن مطابق استعمال ڪيو.
جديد شاعريءَ ۾ انهن صنفن جي ماترائي ترتيب، قافيي ۽ موسيقيت ۾ مختلف تجربا پڻ ڪيا ويا.

== بيت جي فني ۽ ادبي اهميت ==

بيت سنڌي شاعريءَ جي اهڙي صنف آهي، جنهن ۾ روايتي ڇند، قافيي، ٻوليءَ جي موسيقيت ۽ خيال جي اختصار کي اهميت حاصل آهي.
دوهي ۽ سورٺي جي ميلاپ سان سنڌي شاعرن بيت جي هيئت ۾ وسعت پيدا ڪئي.
سنڌي بيت جي اهم خصوصيتن ۾ هيٺيان پهلو شامل آهن:

* دوهي ۽ سورٺي جي مختلف ماترائي گهاڙيٽن جو استعمال؛
* قافيي جي بيهڪ ۾ تبديلي؛
* ٻن کان وڌيڪ سٽن وارا بيت؛
* لفظن جي ورجاءَ ۽ هير ڦير ذريعي موسيقيت؛
* مسلسل بيتن ۾ لفظي ۽ معنوي تسلسل؛
* صوفيانه ۽ تمثيلي فڪر؛
* لوڪ داستانن ۽ عورت جي آواز ذريعي اظهار؛
* سوال جواب واري روايت؛
* سگهڙ شاعريءَ ۾ ڊگهن بيتن جو استعمال.

سنڌي بيت جي تاريخي ارتقا، فني بناوت ۽ معنوي خوبين جو مطالعو سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[دوهو]]
* [[سورٺو]]
* [[ڇند وديا]]
* [[مربع]]
* [[وائي]]
* [[ڪافي]]
* [[ڏور]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[قاضي قادن]]
* [[شاهه عبدالڪريم بلڙي وارو]]
* [[شاهه لطف الله قادري]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه عنايت رضوي]]
* [[خواجه محمد زمان لواري وارو]]
* [[شهيد گرهوڙي]]
* [[سچل سرمست]]
* [[سانوڻ فقير]]
* [[شيخ اياز]]

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي صنفون]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:شاعريءَ جون صنفون]]
[[زمرو:ڇند وديا]]</text>
      <sha1>j6u0fc9cy7cvmybg92nbjuhlfzge3wp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اناالحق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40048</id>
    <revision>
      <id>422331</id>
      <parentid>249075</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13757" sha1="5hd5hq2vwanxfws5bpb9uacwxx2x57v" xml:space="preserve">
{{Short description|منصور حلاج سان منسوب مشهور صوفيانه قول ۽ ان جي فلسفياڻي ۽ ادبي اهميت}}

{{ٻي معنيٰ|وئڪم محمد بشير جي مختصر ڪهاڻي|انا الحق (مختصر ڪهاڻي)}}

'''انا الحق''' (عربي: {{lang|ar|أَنَا الْحَقُّ}}؛ انگريزي: ''Ana al-Haqq''؛ معنيٰ: '''آءٌ حق آهيان''') [[تصوف]] جو مشهور قول آهي، جيڪو صوفي بزرگ [[حسين بن منصور حلاج]] (وفات 309هه/922ع) سان منسوب آهي. هي قول صوفي ادب ۾ '''شطحيات'''، يعني روحاني وجد يا سرشاريءَ ۾ اظهاريل غيرمعمولي قولن، جو هڪ مشهور مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |author-link=اينميري شمل
 |title=Ana’l-Ḥaqq
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |issue=9
 |pages=1001–1002
 |year=1989
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/anal-haqq-i-am-the-truth-the-most-famous-of-the-sufi-sathiyat-ecstatic-utterances-or-paradoxes/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

قول ۾ استعمال ٿيل لفظ ''الحق'' [[الله جا نالا|الله جي نالن]] مان هڪ آهي. صوفيانه روايتن ۾ هن قول جي مختلف تشريح ڪئي وئي آهي. ڪن صوفي شارحن ان کي ذاتي خوديءَ جي فنا ۽ خدائي حقيقت جي تجربي سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته ٻين مذهبي عالمن ان جي ظاهري معنيٰ تي اعتراض ڪيو.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

سنڌي صوفي شاعريءَ، خاص طور [[سچل سرمست]] جي ڪلام ۾، منصور حلاج ۽ «انا الحق» کي روحاني سرشاري، عشق ۽ بيباڪيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1962&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=The Martyr-Mystic Ḥallāj in Sindhi Folk-Poetry: Notes on a Mystical Symbol
 |journal=Numen
 |volume=9
 |issue=3
 |pages=161–200
 |year=1962
 |publisher=Brill
 |url=https://brill.com/previewpdf/journals/nu/9/1/article-p161_12.xml
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لفظي معنيٰ ==

عربيءَ ۾ ''انا'' جي معنيٰ «آءٌ» آهي، جڏهن ته ''الحق'' جي معنيٰ «حق»، «سچ» يا «حقيقي حقيقت» ٿي سگهي ٿي. اسلامي مذهبي اصطلاح ۾ ''الحق'' الله جي نالن مان پڻ هڪ آهي.

انهيءَ ڪري «انا الحق» جو لفظي ترجمو «آءٌ حق آهيان» آهي. صوفيانه تشريح ۾ ان جي معنيٰ صرف لفظي ترجمي تائين محدود نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

== منصور حلاج ۽ تاريخي پسمنظر ==

{{Main|حسين بن منصور حلاج}}

[[فائل:Hallaj.jpg|thumb|250px|منصور حلاج جي 922ع واري قتل جي هڪ بعد واري مصوري. هيءَ واقعي جي همعصر تصوير ناهي.]]

حسين بن منصور حلاج نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جو مشهور صوفي هو. سندس جنم فارس جي علائقي ۾ لڳ ڀڳ 244هه/857ع ۾ ٿيو ۽ کيس 309هه/922ع ۾ [[بغداد]] ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Mojaddedi
 |first=Jawid
 |title=Ḥallāj, Abu’l-Moḡiṯ Ḥosayn
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=11
 |issue=6
 |pages=589–592
 |year=2003
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hallaj/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

حلاج پنهنجي صوفيانه تعليمات ۽ عوامي وعظن سبب مشهور ٿيو. سندس خيالن ۽ سرگرمين مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ اختلاف پيدا ڪيا. هن کي ڪيترن سالن تائين قيد رکيو ويو ۽ پوءِ عباسي خلافت جي دور ۾ سندس خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;/&gt;

حلاج جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. جديد تحقيق موجب سندس خلاف الزامن ۾ فقهي، مذهبي ۽ سياسي معاملا شامل هئا. تنهنڪري سندس قتل کي رڳو «انا الحق» چوڻ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي طور نامڪمل بيان آهي.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;/&gt;

== قول جي صوفيانه تشريح ==

=== شطحيات ===

تصوف ۾ ''شطح'' اهڙي غيرمعمولي قول کي چيو ويندو آهي، جيڪو صوفي پنهنجي روحاني سرشاريءَ يا وجد جي حالت ۾ ظاهر ڪري. «انا الحق» کي شطحيات جي مشهور مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

شطحيات جي تشريح ۾ صوفيانه تجربي، زبان جي علامتي استعمال ۽ ظاهري مذهبي معنيٰ جي وچ ۾ فرق اهم آهي.

=== فنا ۽ خوديءَ جو تصور ===

[[فنا (تصوف)|فنا]] تصوف جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن سان عام طور نفس يا ذاتي خوديءَ جي زوال ۽ خدا ڏانهن مڪمل توجهه جو تصور لاڳاپيل آهي.

حلاج جي قول کي ڪجهه صوفيانه روايتن ۾ انهيءَ تصور جي روشنيءَ ۾ سمجهيو ويو آهي. اهڙي تشريح موجب روحاني تجربي ۾ فرد پنهنجي ذاتي هستيءَ جي دعويٰ کان مٿانهون ٿيڻ جو اظهار ڪري ٿو.

بهرحال، اينميري شمل جي تحقيق موجب حلاج جي پنهنجي نظريي کي بعد جي وحدت الوجود واري فلسفي يا خدا جي انساني جسم ۾ حلول جي عقيدي سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

=== مذهبي اختلاف ===

«انا الحق» جي ظاهري معنيٰ بابت مذهبي عالمن ۽ صوفي شارحن جا رايا مختلف رهيا آهن. ڪن عالمن ان کي خدائي صفت جي انسان ڏانهن نسبت سمجهي اعتراض ڪيو، جڏهن ته صوفي شارحن ان کي وجداني ۽ علامتي اظهار قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

حلاج جي تاريخي شخصيت ۽ سندس قول جي تشريح بابت اختلافن کي سمجهڻ لاءِ ان دور جي مذهبي، فقهي ۽ سياسي حالتن جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;/&gt;

== سنڌي صوفي ادب ۾ انا الحق ==

=== منصور حلاج جي علامتي حيثيت ===

[[سنڌي صوفي شاعري]] ۾ منصور حلاج جو نالو عشق، قرباني ۽ روحاني سرشاريءَ جي علامت طور استعمال ٿيو آهي.

جرمن محقق [[اينميري شمل]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''The Martyr-Mystic Ḥallāj in Sindhi Folk-Poetry: Notes on a Mystical Symbol'' (1962ع) ۾ سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ صوفي ڪلام ۾ حلاج جي علامتي حيثيت جو تفصيلي مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1962&quot;/&gt;

شمل موجب منصور حلاج جي شهادت جو داستان سنڌي لوڪ روايت ۾ گهڻي حد تائين مشهور هو. هن پنهنجي تحقيق ۾ سنڌ جي ڳڙهي ياسين واري علائقي مان ٻڌل هڪ لوڪ گيت جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جنهن ۾ منصور جو نالو عشق جي علامت طور استعمال ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Schimmel1962&quot;/&gt;

=== سچل سرمست ===

{{Main|سچل سرمست}}

[[فائل:Al-Hallaj execution-1.jpg|thumb|280px|البيرونيءَ جي ڪتاب جي چوڏهين صديءَ جي قلمي نسخي ۾ منصور حلاج جي قتل جي تصويري عڪاسي.]]

سنڌي صوفي شاعر [[سچل سرمست]] جي ڪلام ۾ «انا الحق» ۽ منصور حلاج سان لاڳاپيل تصورات نمايان آهن.

سنڌي ادبي روايت ۾ سچل کي سندس بيباڪ صوفيانه اظهار سبب «منصور ثاني» پڻ چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SachalResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Parveen
 |first=Sajida
 |title=Sachal Sarmast: A Gallant Sufi
 |journal=Sindhi Boli Research Journal
 |volume=17
 |issue=1
 |pages=1–8
 |year=2025
 |publisher=Sindhi Language Authority
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/89
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سچل سرمست جي ڪلام مان هڪ مشهور بيت آهي:

&lt;blockquote&gt;
منصوريءَ جي موج ۾، ٿو انا الحق الايان؛
واديءَ وحدت جي، گهوري سر گهمايان.
&lt;/blockquote&gt;

هن بيت کي مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ «انا الحق» جي وضاحت لاءِ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Mallah
 |editor-first=Mukhtiar Ahmed
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر ساجده پروين جي تحقيق موجب سچل جي جلالي شاعريءَ ۾ «انا الحق» خدائي حقيقت سان روحاني لاڳاپي ۽ انساني خوديءَ کان مٿانهين تجربي جي اظهار سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SachalResearch&quot;/&gt;

== عالمي ادب ۽ فلسفي ۾ اثر ==

حلاج جو قول عربي، فارسي، ترڪي ۽ ڏکڻ ايشيائي صوفي ادب ۾ مشهور رهيو آهي. ان جو ذڪر مختلف شاعرن، صوفي شارحن ۽ فلسفيانه تصنيفن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

اينميري شمل موجب هن قول کي ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين، جن ۾ سنڌي، پنجابي ۽ پشتو شامل آهن، جي شاعريءَ ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

== مليالم ادب ۾ انا الحق ==

{{Main|انا الحق (مختصر ڪهاڻي)}}

مليالم ٻوليءَ جي اديب [[وئڪم محمد بشير]] پنهنجي مختصر ڪهاڻي ''انا الحق'' ۾ منصور حلاج جي زندگيءَ ۽ شهادت جي داستان کي ادبي صورت ۾ پيش ڪيو.

هيءَ ڪهاڻي سندس مجموعي ''انارگھ نميشم'' (''Anargha Nimisham'') ۾ شامل آهي. مجموعو 1946ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SatchidanandanBasheer&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Satchidanandan
 |first=K.
 |title=Vaikom Muhammad Basheer and Indian Literature
 |url=https://rajdhanicollege.ac.in/admin/ckeditor/ckfinder/userfiles/files/Basheer.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

بشير جي ڪهاڻيءَ ۾ منصور حلاج جي روحاني قول، سندس خلاف مذهبي الزامن ۽ موت جي داستان کي تخليقي ۽ علامتي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪهاڻيءَ جي ادبي بيان کي تاريخي واقعن جي سڌي دستاويزي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SatchidanandanBasheer&quot;/&gt;

== اصطلاحي ۽ تاريخي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#294A79;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''انا الحق — اهم اصطلاح ۽ تاريخي حوالا'''
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | اصطلاح يا واقعو
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | انا الحق
| آءٌ حق آهيان
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | شطحيات
| وجد يا روحاني سرشاريءَ ۾ اظهاريل غيرمعمولي قول
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | فنا
| تصوف ۾ نفس يا ذاتي خوديءَ جي زوال جو تصور
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;&quot; | منصور حلاج
| مشهور صوفي، وفات 309هه/922ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سچل سرمست
| سنڌي صوفي شاعر، جنهن جي ڪلام ۾ انا الحق جو تصور نمايان آهي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | وئڪم محمد بشير
| مليالم مختصر ڪهاڻي ''انا الحق'' جو ليکڪ
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[حسين بن منصور حلاج]]
* [[سچل سرمست]]
* [[تصوف]]
* [[فنا (تصوف)]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[شطحيات]]
* [[اينميري شمل]]
* [[انا الحق (مختصر ڪهاڻي)]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/anal-haqq-i-am-the-truth-the-most-famous-of-the-sufi-sathiyat-ecstatic-utterances-or-paradoxes/ انا الحق — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/hallaj/ منصور حلاج — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://brill.com/previewpdf/journals/nu/9/1/article-p161_12.xml سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ منصور حلاج — اينميري شمل]
* [https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/89 سچل سرمست جي جلالي شاعريءَ جو تحقيقي جائزو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mansur_Al-Hallaj منصور حلاج جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:صوفي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي فلسفو]]
[[زمرو:سنڌي صوفي ادب]]
[[زمرو:منصور حلاج]]</text>
      <sha1>5hd5hq2vwanxfws5bpb9uacwxx2x57v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422332</id>
      <parentid>422331</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:22:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13753" sha1="4mniov9s5djdf1r5fk8udaib0txfr10" xml:space="preserve">
{{Short description|منصور حلاج سان منسوب مشهور صوفيانه قول ۽ ان جي فلسفياڻي ۽ ادبي اهميت}}

{{پڻ ڏسو|وئڪم محمد بشير جي مختصر ڪهاڻي|انا الحق (مختصر ڪهاڻي)}}

'''انا الحق''' (عربي: {{lang|ar|أَنَا الْحَقُّ}}؛ انگريزي: ''Ana al-Haqq''؛ معنيٰ: '''آءٌ حق آهيان''') [[تصوف]] جو مشهور قول آهي، جيڪو صوفي بزرگ [[حسين بن منصور حلاج]] (وفات 309هه/922ع) سان منسوب آهي. هي قول صوفي ادب ۾ '''شطحيات'''، يعني روحاني وجد يا سرشاريءَ ۾ اظهاريل غيرمعمولي قولن، جو هڪ مشهور مثال آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |author-link=اينميري شمل
 |title=Ana’l-Ḥaqq
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=1
 |issue=9
 |pages=1001–1002
 |year=1989
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/anal-haqq-i-am-the-truth-the-most-famous-of-the-sufi-sathiyat-ecstatic-utterances-or-paradoxes/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

قول ۾ استعمال ٿيل لفظ ''الحق'' [[الله جا نالا|الله جي نالن]] مان هڪ آهي. صوفيانه روايتن ۾ هن قول جي مختلف تشريح ڪئي وئي آهي. ڪن صوفي شارحن ان کي ذاتي خوديءَ جي فنا ۽ خدائي حقيقت جي تجربي سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته ٻين مذهبي عالمن ان جي ظاهري معنيٰ تي اعتراض ڪيو.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

سنڌي صوفي شاعريءَ، خاص طور [[سچل سرمست]] جي ڪلام ۾، منصور حلاج ۽ «انا الحق» کي روحاني سرشاري، عشق ۽ بيباڪيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1962&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Schimmel
 |first=Annemarie
 |title=The Martyr-Mystic Ḥallāj in Sindhi Folk-Poetry: Notes on a Mystical Symbol
 |journal=Numen
 |volume=9
 |issue=3
 |pages=161–200
 |year=1962
 |publisher=Brill
 |url=https://brill.com/previewpdf/journals/nu/9/1/article-p161_12.xml
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لفظي معنيٰ ==

عربيءَ ۾ ''انا'' جي معنيٰ «آءٌ» آهي، جڏهن ته ''الحق'' جي معنيٰ «حق»، «سچ» يا «حقيقي حقيقت» ٿي سگهي ٿي. اسلامي مذهبي اصطلاح ۾ ''الحق'' الله جي نالن مان پڻ هڪ آهي.

انهيءَ ڪري «انا الحق» جو لفظي ترجمو «آءٌ حق آهيان» آهي. صوفيانه تشريح ۾ ان جي معنيٰ صرف لفظي ترجمي تائين محدود نه رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

== منصور حلاج ۽ تاريخي پسمنظر ==

{{Main|حسين بن منصور حلاج}}

[[فائل:Hallaj.jpg|thumb|250px|منصور حلاج جي 922ع واري قتل جي هڪ بعد واري مصوري. هيءَ واقعي جي همعصر تصوير ناهي.]]

حسين بن منصور حلاج نائين ۽ ڏهين صدي عيسويءَ جو مشهور صوفي هو. سندس جنم فارس جي علائقي ۾ لڳ ڀڳ 244هه/857ع ۾ ٿيو ۽ کيس 309هه/922ع ۾ [[بغداد]] ۾ قتل ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Mojaddedi
 |first=Jawid
 |title=Ḥallāj, Abu’l-Moḡiṯ Ḥosayn
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |volume=11
 |issue=6
 |pages=589–592
 |year=2003
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/hallaj/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

حلاج پنهنجي صوفيانه تعليمات ۽ عوامي وعظن سبب مشهور ٿيو. سندس خيالن ۽ سرگرمين مذهبي ۽ سياسي حلقن ۾ اختلاف پيدا ڪيا. هن کي ڪيترن سالن تائين قيد رکيو ويو ۽ پوءِ عباسي خلافت جي دور ۾ سندس خلاف عدالتي ڪارروائي ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;/&gt;

حلاج جي موت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. جديد تحقيق موجب سندس خلاف الزامن ۾ فقهي، مذهبي ۽ سياسي معاملا شامل هئا. تنهنڪري سندس قتل کي رڳو «انا الحق» چوڻ جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي طور نامڪمل بيان آهي.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;/&gt;

== قول جي صوفيانه تشريح ==

=== شطحيات ===

تصوف ۾ ''شطح'' اهڙي غيرمعمولي قول کي چيو ويندو آهي، جيڪو صوفي پنهنجي روحاني سرشاريءَ يا وجد جي حالت ۾ ظاهر ڪري. «انا الحق» کي شطحيات جي مشهور مثالن مان شمار ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

شطحيات جي تشريح ۾ صوفيانه تجربي، زبان جي علامتي استعمال ۽ ظاهري مذهبي معنيٰ جي وچ ۾ فرق اهم آهي.

=== فنا ۽ خوديءَ جو تصور ===

[[فنا (تصوف)|فنا]] تصوف جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن سان عام طور نفس يا ذاتي خوديءَ جي زوال ۽ خدا ڏانهن مڪمل توجهه جو تصور لاڳاپيل آهي.

حلاج جي قول کي ڪجهه صوفيانه روايتن ۾ انهيءَ تصور جي روشنيءَ ۾ سمجهيو ويو آهي. اهڙي تشريح موجب روحاني تجربي ۾ فرد پنهنجي ذاتي هستيءَ جي دعويٰ کان مٿانهون ٿيڻ جو اظهار ڪري ٿو.

بهرحال، اينميري شمل جي تحقيق موجب حلاج جي پنهنجي نظريي کي بعد جي وحدت الوجود واري فلسفي يا خدا جي انساني جسم ۾ حلول جي عقيدي سان سڌيءَ طرح هڪجهڙو قرار ڏيڻ درست ناهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

=== مذهبي اختلاف ===

«انا الحق» جي ظاهري معنيٰ بابت مذهبي عالمن ۽ صوفي شارحن جا رايا مختلف رهيا آهن. ڪن عالمن ان کي خدائي صفت جي انسان ڏانهن نسبت سمجهي اعتراض ڪيو، جڏهن ته صوفي شارحن ان کي وجداني ۽ علامتي اظهار قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

حلاج جي تاريخي شخصيت ۽ سندس قول جي تشريح بابت اختلافن کي سمجهڻ لاءِ ان دور جي مذهبي، فقهي ۽ سياسي حالتن جو مطالعو پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;MojaddediHallaj&quot;/&gt;

== سنڌي صوفي ادب ۾ انا الحق ==

=== منصور حلاج جي علامتي حيثيت ===

[[سنڌي صوفي شاعري]] ۾ منصور حلاج جو نالو عشق، قرباني ۽ روحاني سرشاريءَ جي علامت طور استعمال ٿيو آهي.

جرمن محقق [[اينميري شمل]] پنهنجي تحقيقي مقالي ''The Martyr-Mystic Ḥallāj in Sindhi Folk-Poetry: Notes on a Mystical Symbol'' (1962ع) ۾ سنڌي لوڪ شاعريءَ ۽ صوفي ڪلام ۾ حلاج جي علامتي حيثيت جو تفصيلي مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Schimmel1962&quot;/&gt;

شمل موجب منصور حلاج جي شهادت جو داستان سنڌي لوڪ روايت ۾ گهڻي حد تائين مشهور هو. هن پنهنجي تحقيق ۾ سنڌ جي ڳڙهي ياسين واري علائقي مان ٻڌل هڪ لوڪ گيت جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جنهن ۾ منصور جو نالو عشق جي علامت طور استعمال ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Schimmel1962&quot;/&gt;

=== سچل سرمست ===

{{Main|سچل سرمست}}

[[فائل:Al-Hallaj execution-1.jpg|thumb|280px|البيرونيءَ جي ڪتاب جي چوڏهين صديءَ جي قلمي نسخي ۾ منصور حلاج جي قتل جي تصويري عڪاسي.]]

سنڌي صوفي شاعر [[سچل سرمست]] جي ڪلام ۾ «انا الحق» ۽ منصور حلاج سان لاڳاپيل تصورات نمايان آهن.

سنڌي ادبي روايت ۾ سچل کي سندس بيباڪ صوفيانه اظهار سبب «منصور ثاني» پڻ چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SachalResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Parveen
 |first=Sajida
 |title=Sachal Sarmast: A Gallant Sufi
 |journal=Sindhi Boli Research Journal
 |volume=17
 |issue=1
 |pages=1–8
 |year=2025
 |publisher=Sindhi Language Authority
 |url=https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/89
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سچل سرمست جي ڪلام مان هڪ مشهور بيت آهي:

&lt;blockquote&gt;
منصوريءَ جي موج ۾، ٿو انا الحق الايان؛
واديءَ وحدت جي، گهوري سر گهمايان.
&lt;/blockquote&gt;

هن بيت کي مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ «انا الحق» جي وضاحت لاءِ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Mallah
 |editor-first=Mukhtiar Ahmed
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

ڊاڪٽر ساجده پروين جي تحقيق موجب سچل جي جلالي شاعريءَ ۾ «انا الحق» خدائي حقيقت سان روحاني لاڳاپي ۽ انساني خوديءَ کان مٿانهين تجربي جي اظهار سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;SachalResearch&quot;/&gt;

== عالمي ادب ۽ فلسفي ۾ اثر ==

حلاج جو قول عربي، فارسي، ترڪي ۽ ڏکڻ ايشيائي صوفي ادب ۾ مشهور رهيو آهي. ان جو ذڪر مختلف شاعرن، صوفي شارحن ۽ فلسفيانه تصنيفن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

اينميري شمل موجب هن قول کي ڏکڻ ايشيا جي مختلف ٻولين، جن ۾ سنڌي، پنجابي ۽ پشتو شامل آهن، جي شاعريءَ ۾ پڻ علامتي اهميت حاصل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SchimmelIranica&quot;/&gt;

== مليالم ادب ۾ انا الحق ==

{{Main|انا الحق (مختصر ڪهاڻي)}}

مليالم ٻوليءَ جي اديب [[وئڪم محمد بشير]] پنهنجي مختصر ڪهاڻي ''انا الحق'' ۾ منصور حلاج جي زندگيءَ ۽ شهادت جي داستان کي ادبي صورت ۾ پيش ڪيو.

هيءَ ڪهاڻي سندس مجموعي ''انارگھ نميشم'' (''Anargha Nimisham'') ۾ شامل آهي. مجموعو 1946ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SatchidanandanBasheer&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Satchidanandan
 |first=K.
 |title=Vaikom Muhammad Basheer and Indian Literature
 |url=https://rajdhanicollege.ac.in/admin/ckeditor/ckfinder/userfiles/files/Basheer.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

بشير جي ڪهاڻيءَ ۾ منصور حلاج جي روحاني قول، سندس خلاف مذهبي الزامن ۽ موت جي داستان کي تخليقي ۽ علامتي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن ڪهاڻيءَ جي ادبي بيان کي تاريخي واقعن جي سڌي دستاويزي شاهدي نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;SatchidanandanBasheer&quot;/&gt;

== اصطلاحي ۽ تاريخي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#294A79;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''انا الحق — اهم اصطلاح ۽ تاريخي حوالا'''
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | اصطلاح يا واقعو
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | انا الحق
| آءٌ حق آهيان
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | شطحيات
| وجد يا روحاني سرشاريءَ ۾ اظهاريل غيرمعمولي قول
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | فنا
| تصوف ۾ نفس يا ذاتي خوديءَ جي زوال جو تصور
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;&quot; | منصور حلاج
| مشهور صوفي، وفات 309هه/922ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سچل سرمست
| سنڌي صوفي شاعر، جنهن جي ڪلام ۾ انا الحق جو تصور نمايان آهي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | وئڪم محمد بشير
| مليالم مختصر ڪهاڻي ''انا الحق'' جو ليکڪ
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[حسين بن منصور حلاج]]
* [[سچل سرمست]]
* [[تصوف]]
* [[فنا (تصوف)]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[شطحيات]]
* [[اينميري شمل]]
* [[انا الحق (مختصر ڪهاڻي)]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.iranicaonline.org/articles/anal-haqq-i-am-the-truth-the-most-famous-of-the-sufi-sathiyat-ecstatic-utterances-or-paradoxes/ انا الحق — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://www.iranicaonline.org/articles/hallaj/ منصور حلاج — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://brill.com/previewpdf/journals/nu/9/1/article-p161_12.xml سنڌي لوڪ شاعريءَ ۾ منصور حلاج — اينميري شمل]
* [https://journal.sindhila.org/index.php/boli-journal/article/view/89 سچل سرمست جي جلالي شاعريءَ جو تحقيقي جائزو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mansur_Al-Hallaj منصور حلاج جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:صوفي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي فلسفو]]
[[زمرو:سنڌي صوفي ادب]]
[[زمرو:منصور حلاج]]</text>
      <sha1>4mniov9s5djdf1r5fk8udaib0txfr10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلاغت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40091</id>
    <revision>
      <id>422400</id>
      <parentid>313745</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:30:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32099" sha1="41fza7gjwj6msmim0f56ywx8cotxa93" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو</text>
      <sha1>41fza7gjwj6msmim0f56ywx8cotxa93</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422401</id>
      <parentid>422400</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45252" sha1="ej6a5jvo3kzhlz3owvxn35mmmmj43su" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.

بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.

ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.

گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.

هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ ''Identification'' (آئيڊينٽيفڪيشن؛ «سڃاڻپ يا هم آهنگي») جي تصور کي اهميت ڏني.

برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.

هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.

هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.

سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] (''Stephen Toulmin'') پنهنجي ڪتاب ''The Uses of Argument'' (دي يوزز آف آرگيومينٽ؛ «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.

سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]</text>
      <sha1>ej6a5jvo3kzhlz3owvxn35mmmmj43su</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422402</id>
      <parentid>422401</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55636" sha1="88lztyaq9tw7v5mr9fjg5dpmsd2d3og" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.

بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.

ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.

گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.

هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ ''Identification'' (آئيڊينٽيفڪيشن؛ «سڃاڻپ يا هم آهنگي») جي تصور کي اهميت ڏني.

برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.

هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.

هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.

سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] (''Stephen Toulmin'') پنهنجي ڪتاب ''The Uses of Argument'' (دي يوزز آف آرگيومينٽ؛ «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.

سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]

== حوالا ==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

}}

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>88lztyaq9tw7v5mr9fjg5dpmsd2d3og</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422403</id>
      <parentid>422402</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:48:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55643" sha1="imhry16tqn3w1jenebdhrvsx05w6o1h" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.

بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.

ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.

گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.

هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ ''Identification'' (آئيڊينٽيفڪيشن؛ «سڃاڻپ يا هم آهنگي») جي تصور کي اهميت ڏني.

برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.

هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.

هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.

سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] (''Stephen Toulmin'') پنهنجي ڪتاب ''The Uses of Argument'' (دي يوزز آف آرگيومينٽ؛ «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.

سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>imhry16tqn3w1jenebdhrvsx05w6o1h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422404</id>
      <parentid>422403</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55640" sha1="5oxsl8u2ap94fobayk8n7fqjkeguv8l" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.

هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ ''Identification'' (آئيڊينٽيفڪيشن؛ «سڃاڻپ يا هم آهنگي») جي تصور کي اهميت ڏني.

برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.

هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.

هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.

سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] (''Stephen Toulmin'') پنهنجي ڪتاب ''The Uses of Argument'' (دي يوزز آف آرگيومينٽ؛ «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.

سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>5oxsl8u2ap94fobayk8n7fqjkeguv8l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422405</id>
      <parentid>422404</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55638" sha1="l27txzao6sydyudzvdhrfn9kwx6lxp0" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ ''Identification'' (آئيڊينٽيفڪيشن؛ «سڃاڻپ يا هم آهنگي») جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.

هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.

هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.

سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] (''Stephen Toulmin'') پنهنجي ڪتاب ''The Uses of Argument'' (دي يوزز آف آرگيومينٽ؛ «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.

سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>l27txzao6sydyudzvdhrfn9kwx6lxp0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422406</id>
      <parentid>422405</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55634" sha1="mqojqj49ueig9vkohb9diuyncjj4scs" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ ''Identification'' (آئيڊينٽيفڪيشن؛ «سڃاڻپ يا هم آهنگي») جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] (''Stephen Toulmin'') پنهنجي ڪتاب ''The Uses of Argument'' (دي يوزز آف آرگيومينٽ؛ «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>mqojqj49ueig9vkohb9diuyncjj4scs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422407</id>
      <parentid>422406</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55584" sha1="8mcle3i4dfcgx1k6nsd5l7da6xj5y3u" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] (''Stephen Toulmin'') پنهنجي ڪتاب ''The Uses of Argument'' (دي يوزز آف آرگيومينٽ؛ «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>8mcle3i4dfcgx1k6nsd5l7da6xj5y3u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422408</id>
      <parentid>422407</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55538" sha1="69yauehs419ie9c7kzxsi7fxbjcw2ss" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] (''Marshall McLuhan'') ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''The medium is the message'' (دي ميڊيم اِز دي ميسيج؛ «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي») ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>69yauehs419ie9c7kzxsi7fxbjcw2ss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422409</id>
      <parentid>422408</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55485" sha1="h9mnb2oudem7vvl0sdk8guahfxqskyt" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو») ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>h9mnb2oudem7vvl0sdk8guahfxqskyt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422411</id>
      <parentid>422409</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:54:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55454" sha1="79bjciouwiawoe8d6smiultc83vojnc" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف ريٽارڪ'' «بلاغت جو فلسفو» ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''Epistemology'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.

هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.

[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''On Viewing Rhetoric as Epistemic'' (آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ؛ «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>79bjciouwiawoe8d6smiultc83vojnc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422414</id>
      <parentid>422411</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55428" sha1="deudy1q6f1qtlz6zbsl9l5i2ta8olff" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف ريٽارڪ'' «بلاغت جو فلسفو» ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''ايپسٽومولاجي'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.
هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.
[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ'' «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.

هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.

ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.

[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''The Rhetorical Situation'' (دي ريٽاريڪل سچوئيشن؛ «بلاغتي صورتحال») ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' (''Ideological criticism'') متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.

ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' (''Narrative criticism'') ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.

ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''Genre criticism'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.

مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.

[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;

بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>deudy1q6f1qtlz6zbsl9l5i2ta8olff</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422415</id>
      <parentid>422414</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:57:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55341" sha1="1fdghjftm0pfrckei4pdsv321l33y8z" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف ريٽارڪ'' «بلاغت جو فلسفو» ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''ايپسٽومولاجي'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.
هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.
[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ'' «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.
هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.
ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.
[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''دي ريٽاريڪل سٽوئيشن'' «بلاغتي صورتحال» ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.
ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''جينر ڪرٽسزم'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.
مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.
[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.

[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;

هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>1fdghjftm0pfrckei4pdsv321l33y8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422416</id>
      <parentid>422415</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:58:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55336" sha1="nlpp56npw4srs4iszn2myf0tg3k9r53" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف ريٽارڪ'' «بلاغت جو فلسفو» ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''ايپسٽومولاجي'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.
هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.
[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ'' «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.
هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.
ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.
[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''دي ريٽاريڪل سٽوئيشن'' «بلاغتي صورتحال» ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.
ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''جينر ڪرٽسزم'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.
مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.
[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.
[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.

بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>nlpp56npw4srs4iszn2myf0tg3k9r53</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422417</id>
      <parentid>422416</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:58:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55333" sha1="78e1hfuqz57a2u5yo7oi9c438t0pr81" xml:space="preserve">
{{Short description|ادب، لسانيات، خطابت ۽ ادبي تنقيد ۾ فصيح، اثرائتي ۽ موقعي مطابق اظهار جو علم}}

{{For|ارسطوءَ جي ڪتاب بابت|خطابت (ارسطو)}}

'''بلاغت''' (عربي: '''البلاغة'''؛ انگريزي: ''Balāgha''، ''Eloquence'' يا ''Rhetoric'') [[ادب]]، [[لسانيات]]، [[خطابت]] ۽ [[ادبي تنقيد]] جو هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن مان مراد خيالن، احساسن ۽ معنائن کي فصيح، اثرائتي ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪرڻ جي صلاحيت آهي. ڪلاسيڪي عربي ادبي روايت ۾ بلاغت جي اصطلاحي وصف «مطابقة الكلام لمقتضى الحال مع فصاحته» آهي، يعني ڪلام جو فصيح هئڻ سان گڏ حالتن ۽ مخاطب جي تقاضائن مطابق هئڻ.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

بلاغت ۾ لفظن جي چونڊ، معنائن جي ترتيب، بيان جي وضاحت، اثرائتي اظهار، اختصار، تشبيهه، استعاري ۽ ٻين ادبي صنعتن جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بلاغت کي اهڙي اشاراتي ۽ تاثراتي اظهار سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ [[فصاحت]] سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي وسيع سلسلي کي پيش ڪرڻ جي صلاحيت موجود هجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ڪتاب ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' موجب بلاغت شعر جي اهڙي خاصيت آهي، جنهن ۾ موقعي مطابق موزون لفظن جي جڙاوت هجي ۽ اظهار ۾ ايتري صفائي ۽ چٽائي موجود هجي، جو پڙهندڙ جو ڌيان هڪدم ان ڏانهن ڇڪجي وڃي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
مغربي ادبي ۽ فلسفيانه روايت ۾ بلاغت سان لاڳاپيل اصطلاح ''Rhetoric'' خاص طور ڳالهائڻ ۽ لکڻ ذريعي مخاطب کي قائل ڪرڻ، معلومات پهچائڻ، راءِ قائم ڪرڻ ۽ عمل تي آماده ڪرڻ جي فن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ارسطو]] بلاغت کي ڪنهن به صورتحال ۾ قائل ڪرڻ جا موجود وسيلا سڃاڻڻ جي صلاحيت قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;
عربي علمِ بلاغت ۽ مغربي علمِ خطابت ۾ ڪيترائي گڏيل پهلو آهن، پر ٻنهي جون تاريخي روايتون، اصطلاحي ورهاستون ۽ نظرياتي ترجيحون مڪمل طور هڪجهڙيون نه آهن.

== لغوي معنيٰ ۽ اصطلاحي مفهوم ==

بلاغت عربي لفظ «بلغ» مان نڪتل آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ پهچڻ يا ڪنهن مقصد تائين رسڻ آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو اظهار آهي، جيڪو پنهنجي گهربل معنيٰ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ تائين مناسب ۽ اثرائتي نموني پهچائي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
عربي لفظ «بليغ» جو تعلق پڻ انهيءَ ساڳئي مادّي سان آهي. بليغ اهڙي ڪلام يا ڳالهائيندڙ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن جو اظهار فصيح، موزون ۽ مقصد تائين پهچندڙ هجي
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت ۾ ڪلام جي بلاغت لاءِ ٻه بنيادي شرط بيان ڪيا ويندا آهن:

# ڪلام ۾ فصاحت هجي، يعني لفظ ۽ جملن جي بناوت واضح ۽ مناسب هجي.
# ڪلام مخاطب، موضوع، مقصد ۽ صورتحال جي تقاضائن مطابق هجي.

انهيءَ ڪري بلاغت رڳو سهڻن لفظن جي استعمال جو نالو نه آهي، پر لفظن، معنائن ۽ اظهار جي موقعي وچ ۾ مناسبت پيدا ڪرڻ جو علم پڻ آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== بلاغت ۽ ريٽارڪ جو اصطلاحي تعلق ===

انگريزي لفظ ''Rhetoric'' قديم يوناني لفظ ''ῥητορικός'' (''rhētorikós'') مان نڪتل آهي، جنهن جو تعلق ''ῥήτωρ'' (''rhḗtōr'')، يعني عوامي خطيب يا تقرير ڪندڙ، سان آهي.&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;/&gt;
يوناني روايت ۾ ريٽارڪ جو بنيادي تعلق تقرير، دليل ۽ مخاطب کي قائل ڪرڻ سان رهيو آهي. عربي روايت ۾ بلاغت جو اصطلاح فصاحت، معنائن جي مناسبت، بياني صنعتن ۽ ڪلام جي تاثير سان لاڳاپيل آهي.
ٻنهي روايتن ۾ مؤثر اظهار، مخاطب جي سڃاڻپ ۽ لفظن جي مناسب استعمال کي اهميت ڏني وڃي ٿي، پر عربي بلاغت کي رڳو مغربي ريٽارڪ جو ترجمو يا ان جي مڪمل برابر قرار ڏيڻ درست نه آهي.

== بلاغت ۽ فصاحت ۾ فرق ==

[[فصاحت]] ۽ بلاغت هڪٻئي سان لاڳاپيل اصطلاح آهن، پر ڪلاسيڪي ادبي نظريي ۾ ٻنهي جي وچ ۾ فرق ڪيو ويو آهي.
فصاحت جو بنيادي تعلق لفظن ۽ جملن جي وضاحت، رواني ۽ لساني درستگيءَ سان آهي، جڏهن ته بلاغت ۾ انهن خصوصيتن سان گڏ معنيٰ، مقصد، مخاطب ۽ اظهار جي اثر جو پڻ خيال رکيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | فصاحت
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | بلاغت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي مفهوم
| لفظن ۽ ڪلام جي وضاحت ۽ رواني
| فصيح ڪلام جو مقصد ۽ موقعي مطابق اثرائتو اظهار
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | بنيادي ڌيان
| لفظن ۽ جملن جي لساني خوبي
| لفظن، معنائن ۽ حالتن جي مناسبت
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | مقصد
| ڳالهه کي صاف ۽ سمجهڻ لائق بنائڻ
| ڳالهه کي مناسب، بامعنيٰ ۽ اثرائتي انداز ۾ پهچائڻ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | دائرو
| لفظ، ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
| ڪلام ۽ ڳالهائيندڙ
|-
! style=&quot;background:#EDF3F9;&quot; | پاڻ ۾ تعلق
| بلاغت جو هڪ بنيادي شرط
| فصاحت سان گڏ موقعي جي مناسبت جو تقاضو
|}

ڪلاسيڪي اصول موجب هر بليغ ڪلام فصيح هوندو آهي، پر هر فصيح ڪلام لازمي طور بليغ نه هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

== علمِ بلاغت جا بنيادي شعبا ==

عربي ادبي روايت ۾ علمِ بلاغت کي عام طور ٽن بنيادي شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي: [[علم المعاني]]، [[علم البيان]] ۽ [[علم البديع]].&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم المعاني ===

'''علم المعاني''' ڪلام جي اهڙي ترتيب ۽ بناوت جو مطالعو ڪري ٿو، جنهن سان اظهار کي مخاطب ۽ موقعي جي مناسبت سان پيش ڪري سگهجي.
ان ۾ خبر ۽ انشاءَ، تقديم ۽ تاخير، حذف ۽ ذڪر، قصر، فصل ۽ وصل، ايجاز، اطناب ۽ مساوات جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== علم البيان ===

'''علم البيان''' معنيٰ کي مختلف حقيقي ۽ مجازي طريقن سان پيش ڪرڻ جو علم آهي. ان جي اهم موضوعن ۾ تشبيهه، استعاره، مجاز ۽ ڪنايو شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

=== علم البديع ===

'''علم البديع''' ڪلام جي لفظي ۽ معنوي حسن کي وڌائڻ وارين صنعتن جو مطالعو ڪري ٿو. ان ۾ جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون لفظي ۽ معنوي صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B6C9DB;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | شعبو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | اهم صنعتون ۽ طريقا
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | علم المعاني
| موقعي مطابق ڪلام جي ترتيب
| ايجاز، اطناب، قصر، تقديم ۽ تاخير
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | علم البيان
| معنائن جو حقيقي ۽ مجازي اظهار
| تشبيهه، استعاره، مجاز، ڪنايو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | علم البديع
| ڪلام جو لفظي ۽ معنوي حسن
| جناس، طباق، مقابلو ۽ ٻيون صنعتون
|}

== بلاغت جا اهم ادبي وسيلا ==

=== ايجاز ===

'''ايجاز''' مان مراد ٿورن لفظن ۾ گهربل معنيٰ کي مڪمل نموني ادا ڪرڻ آهي. ايجاز بلاغت جي اهم وسيلن مان آهي، پر بلاغت جو دائرو صرف اختصار تائين محدود نه آهي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== اطناب ===

'''اطناب''' اهڙي تفصيلي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مقصد جي مناسبت سان اضافي لفظ يا جملا استعمال ڪري معنيٰ کي وڌيڪ واضح يا مؤثر بڻايو وڃي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== مساوات ===

'''مساوات''' اهڙي اظهار کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ لفظن ۽ معنائن جي وچ ۾ مناسب توازن موجود هجي؛ يعني نه غير ضروري اختصار هجي ۽ نه بيجا طوالت.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== تشبيهه ===

'''تشبيهه''' ڪنهن شيءِ يا حالت کي ڪنهن ٻي شيءِ سان هڪ يا وڌيڪ گڏيل وصفن جي بنياد تي ڀيٽڻ جو بياني طريقو آهي.

مثال طور «سندس چهرو چنڊ جهڙو آهي» ۾ چهري جي خوبصورتيءَ کي چنڊ سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== استعاره ===

'''استعاره''' مجازي اظهار جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ مشابهت جي بنياد تي هڪ شيءِ لاءِ ٻي شيءِ جو نالو يا تصور استعمال ڪيو ويندو آهي.
مثال طور «هو ميدان جو شينهن آهي» ۾ بهادر انسان لاءِ شينهن جو لفظ استعاري طور ڪم آندو ويو آهي.

=== ڪنايو ۽ اشاريت ===

'''ڪنايو''' اهڙو بياني طريقو آهي، جنهن ۾ ڪنهن معنيٰ کي سڌي طرح بيان ڪرڻ بدران ان سان لاڳاپيل ٻئي اظهار وسيلي سمجهايو ويندو آهي.
بلاغت ۾ اشاريت ۽ ڪنايي ذريعي لفظن جي ظاهري معنيٰ کان وڌيڪ وسيع مفهوم پيدا ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ قائل ڪرڻ جو فن ==

مغربي علمِ خطابت ۾ بلاغت جو هڪ اهم مقصد مخاطب کي دليل، احساس ۽ ڳالهائيندڙ جي اعتبار وسيلي قائل ڪرڻ آهي.
ارسطو پنهنجي ڪتاب ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن») ۾ قائل ڪرڻ جي ٽن بنيادي طريقن جي نشاندهي ڪئي: ''Ethos'' (ايٿوس)، ''Pathos'' (پيٿوس) ۽ ''Logos'' (لوگوس).&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ايٿوس: ڳالهائيندڙ جي اعتبار جو اثر ===

'''ايٿوس''' (''Ethos'') مان مراد ڳالهائيندڙ جي اهڙي شخصيت يا اعتبار آهي، جيڪو سندس گفتگو مان ظاهر ٿئي ۽ مخاطب کي سندس ڳالهه قبول ڪرڻ ڏانهن مائل ڪري.
ان ۾ ڳالهائيندڙ جي سمجهه، اخلاقي ڪردار ۽ مخاطب ڏانهن نيڪ نيتي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.

=== پيٿوس: جذباتي اثر ===

'''پيٿوس''' (''Pathos'') مخاطب جي جذبن کي خطاب ڪرڻ جو طريقو آهي.
خوشي، ڏک، خوف، همدردي، ڪاوڙ يا اميد جهڙا احساس ڪنهن دليل جي قبوليت تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. ارسطوءَ جي نظريي ۾ جذباتي اپيل ان ڳالهه سان لاڳاپيل آهي ته مخاطب جي ذهني ۽ جذباتي حالت سندس فيصلي کي ڪيئن متاثر ڪري ٿي.

=== لوگوس: منطقي دليل ===

'''لوگوس''' (''Logos'') دليل، سبب، مثال ۽ منطقي استدلال وسيلي مخاطب کي قائل ڪرڻ جو طريقو آهي.
ارسطوءَ جي خطابت ۾ ''Enthymeme'' (اينٿيميم؛ خطابي قياس) کي اهم حيثيت حاصل آهي. اهو اهڙو استدلال آهي، جنهن ۾ ڪڏهن دليل جو هڪ حصو مخاطب جي اڳواٽ ڄاڻ يا قبول ڪيل مفروضي تي ڇڏيل هوندو آهي.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | طريقو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي مفهوم
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | بنيادي اثر
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ايٿوس (Ethos)
| ڳالهائيندڙ جو اعتبار ۽ ڪردار
| مخاطب ۾ اعتماد پيدا ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | پيٿوس (Pathos)
| جذباتي اپيل
| مخاطب جي احساسن تي اثر وجهڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | لوگوس (Logos)
| دليل ۽ منطقي استدلال
| سببن ۽ ثبوتن وسيلي قائل ڪرڻ
|}

اهي ٽي طريقا مغربي خطابت جي نظريي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي عربي علمِ بلاغت جي ٽن شعبن، يعني معاني، بيان ۽ بديع، جو سڌو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.

== مغربي خطابت جا پنج بنيادي اصول ==

قديم رومي خطابت جي روايت ۾ مؤثر تقرير جي تياري ۽ پيشڪش لاءِ پنج بنيادي اصول بيان ڪيا ويا آهن. انهن کي انگريزيءَ ۾ ''Five Canons of Rhetoric'' چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== دليلن جي دريافت ===

'''اِنوينتيو''' (''Inventio'') مان مراد موضوع بابت مناسب دليل، مثال ۽ خيال ڳولڻ ۽ انهن کي ترقي ڏيڻ آهي.
هن مرحلي ۾ ڳالهائيندڙ اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙا دليل سندس مقصد ۽ مخاطب لاءِ مناسب آهن.

=== ترتيب ===

'''ڊسپوزيتيو''' (''Dispositio'') تقرير يا تحرير جي مواد کي اهڙي ترتيب سان پيش ڪرڻ جو عمل آهي، جنهن سان دليل وڌيڪ واضح ۽ اثرائتا بڻجن.
ان ۾ تمهيد، موضوع جي وضاحت، دليلن جي پيشڪش، مخالف موقف جو جواب ۽ نتيجو شامل ٿي سگهن ٿا.

=== اسلوب ===

'''ايلوڪيوتيو''' (''Elocutio'') مان مراد خيالن ۽ دليلن کي مناسب لفظن، جملن ۽ ادبي انداز سان پيش ڪرڻ آهي.
هي اصول عربي علمِ بلاغت جي فصاحت ۽ بياني صنعتن سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي روايتن جون اصطلاحي حدون مختلف آهن.

=== يادگيري ===

'''ميموريا''' (''Memoria'') تقرير جي مواد، دليلن ۽ ترتيب کي ياد رکڻ جي صلاحيت يا ان لاءِ استعمال ٿيندڙ طريقن کي چيو ويندو آهي.

=== ادائگي ===

'''پرونونسياٽيو''' (''Pronuntiatio'') يا '''ايڪٽيو''' (''Actio'') تقرير جي عملي پيشڪش سان تعلق رکي ٿو.
ان ۾ آواز جو لهجو، لفظن جي ادائگي، رفتار، وقفن، چهري جي تاثر ۽ جسماني اشارن جو استعمال شامل آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | لاطيني اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سنڌي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ڪم
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;&quot; | Inventio
| دليلن جي دريافت
| مناسب خيال ۽ دليل ڳولڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;&quot; | Dispositio
| ترتيب
| دليلن ۽ مواد کي منظم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | Elocutio
| اسلوب
| مناسب لفظن ۽ انداز جي چونڊ
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;&quot; | Memoria
| يادگيري
| تقرير جي مواد کي ياد رکڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F4;&quot; | Pronuntiatio
| ادائگي
| تقرير کي آواز ۽ اشارن سان پيش ڪرڻ
|}

== بلاغت جي تاريخ ==

بلاغت جي عملي روايت عربي شاعري ۽ خطابت جي قديم دور سان لاڳاپيل آهي. اسلامي دور ۾ قرآن جي تفسير، ادبي تنقيد، شاعريءَ جي مطالعي ۽ لساني بحثن سان گڏ هن علم جي نظرياتي ترقي ٿي.&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;/&gt;
ڪلاسيڪي علمِ بلاغت جي ترقيءَ ۾ [[عبدالقاهر جرجاني]] ۽ [[سڪاڪي]] جهڙن عالمن اهم ڪردار ادا ڪيو. جرجانيءَ جي نظم بابت نظريي ۽ سڪاڪيءَ جي علمي ترتيب بلاغت جي بعد واري مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;
فارسي ادبي روايت ۾ پڻ بلاغت ۽ فصاحت بابت بحث ٿيا. فارسي شاعريءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ ايجاز، لفظن جي مناسبت ۽ بياني صنعتن کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;

=== قديم تهذيبن ۾ خطابت ===

مؤثر تقرير ۽ قائل ڪرڻ جا طريقا رڳو قديم يونان تائين محدود نه هئا. جديد تقابلي تحقيق ۾ ميسوپوٽيميا، قديم مصر، چين ۽ هندستان جي علمي روايتن ۾ پڻ خطابي اظهار جا نمونا سڃاڻيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;/&gt;
ميسوپوٽيميا جي قديم ادبي روايت ۾ [[اينهيڊوانا]] جي مذهبي شاعريءَ ۽ [[سنحاريب]] جي دور جي آشوري لکتن جو خطابي نقطي نظر سان مطالعو ڪيو ويو آهي.
قديم مصري ادبي ۽ اخلاقي روايتن ۾ مناسب وقت تي ڳالهائڻ، خاموشي، اعتدال، رواني ۽ سچائيءَ کي اهميت ڏني ويندي هئي.&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;/&gt;
قديم چيني فڪر ۾ [[ڪنفيوشس]] جي روايت مناسب گفتگو، اخلاقي اظهار ۽ سماجي هم آهنگيءَ سان لاڳاپيل هئي.
انهن مثالن مان ظاهر ٿئي ٿو ته مؤثر گفتگو جا مختلف طريقا ڪيترين ئي تهذيبن ۾ موجود هئا؛ البت انهن سڀني کي هڪ ئي تاريخي علم يا يوناني ريٽارڪ جي سڌي شاخ قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

=== قديم يونان ۾ بلاغت ===

قديم يونان ۾ خطابت عوامي زندگي، عدالتي ڪارروائين ۽ سياسي مجلسن سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل هئي.
[[سوفسطائي]] استاد تقرير ۽ دليل جي تربيت ڏيندا هئا. [[گورگياس]] ۽ [[ايسوڪريٽس]] جهڙن استادن قائل ڪرڻ جي فن ۽ عوامي گفتگوءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;
[[افلاطون]] پنهنجي مڪالمن ''Gorgias'' (گورگياس) ۽ ''Phaedrus'' (فيڊرس) ۾ خطابت جي اخلاقي ۽ فلسفيانه حيثيت تي بحث ڪيو. هن اهڙي خطابت تي تنقيد ڪئي، جيڪا سچائيءَ جي ڳولا بدران رڳو ماڻهن کي متاثر ڪرڻ يا گمراهه ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;
[[ارسطو]] خطابت کي منظم نظرياتي بنياد ڏنو. هن قائل ڪرڻ جي وسيلن، دليلن جي بناوت، مخاطب جي نفسيات ۽ تقرير جي مختلف قسمن جو مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== ارسطوءَ موجب خطابت جا قسم ===

ارسطوءَ خطابت کي ٽن بنيادي قسمن ۾ ورهايو:

# '''مشاورتي يا سياسي خطابت''' (''Deliberative rhetoric''): مستقبل جي فيصلن، پاليسين ۽ اجتماعي عمل بابت قائل ڪرڻ.
# '''عدالتي خطابت''' (''Forensic rhetoric''): ماضيءَ جي عملن بابت الزام، دفاع ۽ انصاف سان لاڳاپيل دليل پيش ڪرڻ.
# '''تعريفي يا تقريباتي خطابت''' (''Epideictic rhetoric''): ڪنهن شخص، عمل يا قدر جي ساراهه يا مذمت ڪرڻ.

اهي قسم مخاطب، مقصد ۽ بحث جي وقتي رخ جي بنياد تي هڪٻئي کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;/&gt;

=== قديم روم ۾ خطابت ===

قديم روم ۾ خطابت قانون، سياست، تعليم ۽ عوامي زندگيءَ جو اهم حصو هئي.
[[سسرو]] (''Cicero'') پنهنجي ڪتاب ''De Oratore'' (ڊي اوراتوري؛ «خطيب بابت») ۾ مؤثر خطابت کي دانائي، علم، اخلاقي سمجهه ۽ فصيح اظهار سان ڳنڍيو.
سندس نظر ۾ مثالي خطيب لاءِ صرف لفظن تي عبور ڪافي نه هو، پر کيس سماجي، سياسي ۽ اخلاقي معاملن جي پڻ ڄاڻ هئڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;

[[ڪوينٽيليان]] (''Quintilian'') پڻ رومي خطابت جي اهم عالمن مان هو. سندس ڪتاب ''Institutio Oratoria'' (انسٽيٽيوٽيو اوراتوريا؛ «خطابت جي تعليم») ۾ خطيب جي تربيت، تعليم ۽ اخلاقي ڪردار تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;/&gt;

=== اسلامي علمي روايت ۾ بلاغت ===

اسلامي علمي تاريخ ۾ قرآن جي زبان، تفسير، اعجاز، شاعري ۽ ادبي تنقيد بابت بحثن سان علمِ بلاغت کي خاص ترقي ملي.
[[عبدالقاهر جرجاني]] پنهنجي ڪتابن ''دلائل الإعجاز'' ۽ ''أسرار البلاغة'' ۾ لفظن، معنائن، نظم ۽ بياني طريقن بابت اهم نظريا پيش ڪيا.
[[سڪاڪي]] جي ڪتاب ''مفتاح العلوم'' ۽ [[خطيب قزويني]] جي تصنيفن بعد علمِ بلاغت جي تدريسي ترتيب وڌيڪ منظم ٿي.
هن روايت ۾ علم المعاني، علم البيان ۽ علم البديع جي اصطلاحي ورهاست کي خاص اهميت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;

=== وچئين دور ۾ مغربي خطابت ===

رومي سلطنت جي مغربي حصي جي زوال کان پوءِ به يورپ ۾ خطابت جو مطالعو مڪمل طور ختم نه ٿيو.
وچئين دور ۾ خطابت جو استعمال خاص طور مذهبي وعظ، خط لکڻ، تعليم ۽ ادبي تحريرن ۾ جاري رهيو.
[[آگسٽين]] پنهنجي ڪتاب ''De doctrina Christiana'' (ڊي ڊاڪٽرينا ڪرسٽيانا؛ «مسيحي تعليم بابت») ۾ مؤثر گفتگوءَ کي مذهبي تعليم ۽ سچائيءَ جي وضاحت لاءِ استعمال ڪرڻ جي اهميت بيان ڪئي.&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;/&gt;
يورپي وچئين دور جي تعليمي نظام ۾ خطابت، گرامر ۽ منطق سان گڏ ٽن بنيادي لساني علمن، يعني ''Trivium'' (ٽريويئم)، مان هڪ هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== نشاة ثانيه ۽ جديد يورپ ===

يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران قديم يوناني ۽ رومي علمي روايتن ۾ نئين دلچسپي پيدا ٿي.
[[ايراسمس]] پنهنجي ڪتاب ''De Copia'' (ڊي ڪوپيا؛ «اظهار جي فراواني») ۾ لفظن ۽ خيالن جي مختلف صورتن سان اظهار ڪرڻ جي صلاحيت تي زور ڏنو.
سورهين صديءَ ۾ [[پيٽر رامس]] خطابت ۽ منطق جي روايتي ورهاست ۾ تبديليون تجويز ڪيون. هن دليلن جي دريافت ۽ ترتيب کي منطق سان وڌيڪ لاڳاپيل قرار ڏنو، جڏهن ته خطابت ۾ اسلوب، يادگيري ۽ ادائگيءَ کي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;/&gt;
سترهين صديءَ ۾ [[فرانسس بيڪن]] ۽ ٻين مفڪرن علمي تحرير ۾ وضاحت، دليل جي قوت ۽ موضوع جي مناسبت کي اهميت ڏني.
ارڙهين صديءَ ۾ [[هيو بليئر]] جي ڪتاب ''Lectures on Rhetoric and Belles Lettres'' (ليڪچرز آن ريٽارڪ اينڊ بيل ليٽرز؛ «بلاغت ۽ لطيف ادب بابت ليڪچر») يورپي ۽ آمريڪي تعليمي ادارن ۾ خطابت جي مطالعي تي اثر ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;

=== جديد دور ۾ بلاغت ===

ويهين صديءَ ۾ مغربي بلاغت جو مطالعو روايتي عوامي تقرير کان اڳتي وڌي ادبي تنقيد، ابلاغيات، فلسفي، سماجي علوم ۽ ميڊيا جي مطالعي تائين پهتو.
جديد محققن خطابت کي رڳو ماڻهن کي قائل ڪرڻ جو فن نه، پر سماجي معنائن، سڃاڻپ، ثقافتي لاڳاپن ۽ علمي دليلن جي تعمير سان لاڳاپيل عمل طور پڻ ڏٺو.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

== عوامي ۽ سياسي زندگيءَ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو عوامي زندگيءَ سان قديم تعلق رهيو آهي. سياسي مجلسن، عدالتن، اجتماعي بحثن ۽ عوامي تقريرن ۾ ڳالهائيندڙ پنهنجي موقف جي حمايت لاءِ دليل ۽ خطابي طريقا استعمال ڪندا آهن.
قديم يونان ۾ خطابت جي تربيت شهرين کي سياسي ۽ عدالتي معاملن ۾ حصو وٺڻ لاءِ تيار ڪرڻ سان لاڳاپيل هئي.
ارسطوءَ جي نظريي ۾ مشاورتي، عدالتي ۽ تقريباتي خطابت جا الڳ مقصد هئا، پر انهن سڀني ۾ مخاطب جي راءِ يا فيصلي تي اثر وجهڻ اهم هو.&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;/&gt;

=== خطابت ۽ اخلاقي ذميواري ===

بلاغت جي اخلاقي حيثيت بابت قديم زماني کان بحث ٿيندا رهيا آهن.
افلاطون اهڙي خطابت تي اعتراض ڪيو، جيڪا علم ۽ سچائيءَ بدران ماڻهن جي جذبات يا اڻڄاڻائيءَ جو فائدو وٺي.
ٻئي طرف سسرو ۽ ٻين رومي مفڪرن مثالي خطيب لاءِ اخلاقي ڪردار، دانائي ۽ وسيع علم کي اهم سمجهيو.&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;/&gt;
انهيءَ لحاظ کان بلاغت کي سچائيءَ جي وضاحت، عوامي آگاهي ۽ دليلن جي تبادلي لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر ساڳيا طريقا گمراهه ڪندڙ پروپيگنڊا ۽ جذباتي استحصال لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== سياسي گفتگو ۽ پروپيگنڊا ===

جديد سياسي گفتگوءَ ۾ لفظن جي چونڊ، نعرا، علامتون، تشبيهون ۽ جذباتي اپيلون عوامي راءِ تي اثر وجهڻ لاءِ استعمال ٿينديون آهن.
سياسي بلاغت جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهڙا دليل پيش ڪيا وڃن ٿا، ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو وڃي ٿو، ڪهڙيون ڳالهيون نظرانداز ڪيون وڃن ٿيون ۽ مخاطب جي جذبن کي ڪيئن خطاب ڪيو وڃي ٿو.
بلاغت جي مؤثر هجڻ مان ڪنهن دعويٰ جو سچو هجڻ لازمي طور ثابت نٿو ٿئي؛ ان لاءِ دليلن ۽ ثبوتن جي الڳ جاچ ضروري آهي.

== تعليم ۽ ابلاغ ۾ بلاغت ==

بلاغت جو علم مؤثر تقرير، تحرير، استدلال ۽ گفتگوءَ جي تربيت سان لاڳاپيل آهي.
قديم يونان ۽ روم ۾ خطابت جي تعليم خاص طور قانون، سياست ۽ عوامي تقرير لاءِ اهم سمجهي ويندي هئي.
وچئين دور جي يورپي تعليمي نظام ۾ بلاغت، گرامر ۽ منطق سان گڏ بنيادي تدريسي علمن ۾ شامل هئي.&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;/&gt;
جديد تعليمي ادارن ۾ خطابت جو مطالعو تحرير، عوامي تقرير، ابلاغيات، تنقيدي سوچ ۽ دليلن جي تجزيي سان لاڳاپيل آهي.

=== تحرير ۽ تقرير جي تربيت ===

بلاغت جي تعليم ۾ موضوع جي سڃاڻپ، مخاطب جي ضرورتن، دليلن جي چونڊ، مواد جي ترتيب، لفظن جي مناسبت ۽ اظهار جي وضاحت کي اهميت ڏني ويندي آهي.
مؤثر تحرير يا تقرير ۾ رڳو لفظي خوبصورتي ڪافي نه هوندي آهي؛ دليلن جي معقوليت، ثبوتن جي اعتبار ۽ مقصد جي وضاحت پڻ ضروري هوندي آهي.

=== ثقافتي بلاغت ===

جديد مطالعي ۾ ''Cultural Rhetorics'' (ڪلچرل ريٽارڪس؛ «ثقافتي بلاغت») اهڙي علمي رخ کي چيو ويندو آهي، جيڪو ثقافت، ٻولي، سڃاڻپ، تاريخي تجربن ۽ سماجي لاڳاپن جي وچ ۾ گفتگوءَ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن رخ ۾ رڳو قائل ڪرڻ بدران ٻڌڻ، ڳالهين جي ڏي وٺ، ثقافتي فرقن کي سمجهڻ ۽ گڏيل معنائن جي تعمير کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;/&gt;

== جديد ميڊيا ۾ بلاغت ==

جديد دور ۾ بلاغت جو مطالعو اخبارن، ريڊيو، ٽيليويزن، اشتهارن، تصويرن، فلمن ۽ ڊجيٽل ميڊيا تائين پکڙجي ويو آهي.
ميڊيا جي بلاغت ۾ لفظن سان گڏ تصويرن، آواز، ترتيب، علامتن ۽ پيشڪش جي انداز جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.

=== بصري بلاغت ===

'''بصري بلاغت''' (''Visual rhetoric'') تصويرن، رنگن، نشانين، خاڪن ۽ بصري ترتيب ذريعي معنيٰ پيدا ڪرڻ يا مخاطب تي اثر وجهڻ جي طريقن جو مطالعو ڪري ٿي.
اشتهارن، سياسي پوسٽرن، تعليمي تصويرن ۽ عوامي آگاهيءَ جي مهمن ۾ بصري بلاغت جا طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا.

=== اشتهارن ۾ بلاغت ===

اشتهارن ۾ ڪنهن پيداوار، خدمت يا خيال کي پرڪشش بڻائڻ لاءِ جذباتي اپيل، تشبيهه، علامتي تصويرن ۽ مختصر اثرائتن جملن جو استعمال ڪيو ويندو آهي.
بلاغت جي مطالعي سان اهو سمجهي سگهجي ٿو ته اشتهار مخاطب جي ضرورتن، خواهشن يا سماجي سڃاڻپ کي ڪيئن خطاب ڪري ٿو.

=== ڊجيٽل ميڊيا ۽ معلومات ===

سماجي رابطن جي ويب سائيٽن ۽ ڊجيٽل ميڊيا ۾ بلاغت جو استعمال مختصر تحريرن، وڊيوز، تصويرن، عنوانن ۽ ٻين ابلاغي صورتن ۾ نظر اچي ٿو.
ڊجيٽل گفتگوءَ جي تنقيدي مطالعي ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته معلومات کي ڪهڙي نموني پيش ڪيو وڃي ٿو، جذباتي ردعمل ڪيئن پيدا ڪيو وڃي ٿو ۽ دليلن جي اعتبار بابت ڪهڙا سوال اٿن ٿا.
گمراهه ڪندڙ معلومات ۽ پروپيگنڊا جي مطالعي ۾ پڻ بلاغت جا اصول ڪارآمد ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;/&gt;

== جديد بلاغتي نظريا ۽ مفڪر ==

ويهين صديءَ ۽ ان کان پوءِ مغربي بلاغت جي مطالعي ۾ ڪيترن مفڪرن نوان نظريا پيش ڪيا.

=== ڪينيٿ برڪ ===

[[ڪينيٿ برڪ]] (''Kenneth Burke'') بلاغت کي انساني سڃاڻپ، علامتي عمل ۽ سماجي تعاون سان لاڳاپيل قرار ڏنو.
هن پنهنجي ڪتاب ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت») ۾ «سڃاڻپ يا هم آهنگي» جي تصور کي اهميت ڏني.
برڪ موجب ماڻهو گڏيل قدرن، تجربن ۽ علامتن وسيلي پاڻ ۾ لاڳاپو پيدا ڪندا آهن، ۽ اهڙي سڃاڻپ قائل ڪرڻ جي عمل ۾ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;/&gt;

=== شائم پيرلمان ===

[[شائم پيرلمان]] (''Chaïm Perelman'') ۽ [[لوسي اولبرختس-تيتيڪا]] (''Lucie Olbrechts-Tyteca'') پنهنجي ڪتاب ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو») ۾ دليلن ۽ مخاطب جي قبوليت بابت نئون نظرياتي فريم ورڪ پيش ڪيو.
هنن جو ڪم منطقي استدلال ۽ عملي گفتگوءَ جي وچ ۾ تعلق سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;/&gt;

=== آءِ. اي. رچرڊس ===

[[آءِ. اي. رچرڊس]] (''I. A. Richards'') پنهنجي ڪتاب ''دي فلاسافي آف ريٽارڪ'' «بلاغت جو فلسفو» ۾ ٻوليءَ جي معنيٰ، غلط فهمين ۽ استعاري جي ڪردار تي بحث ڪيو.
هن استعاري جي تجزيي لاءِ ''Tenor'' (ٽينر؛ «بنيادي خيال») ۽ ''Vehicle'' (وهيڪل؛ «تشبيهي يا استعاراتي وسيلو») جا اصطلاح استعمال ڪيا.&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;/&gt;

=== مارشل ميڪلوهان ===

[[مارشل ميڪلوهان]] ابلاغي ذريعن ۽ انساني شعور جي لاڳاپي بابت نظريا پيش ڪيا.
سندس مشهور تصور ''دي ميڊيم اِز دي ميسيج'' «ابلاغ جو ذريعو پاڻ پيغام آهي» ميڊيا جي صورت ۽ ان جي سماجي اثرن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;/&gt;

=== اسٽيفن ٽولمن ===

[[اسٽيفن ٽولمن]] پنهنجي ڪتاب ''دي يوزز آف آرگيومينٽ'' «دليل جا استعمال») ۾ عملي استدلال جي بناوت ۽ دليلن جي جواز بابت بحث ڪيو.
سندس ڪم جديد استدلالي نظريي ۽ بلاغتي تجزيي ۾ اهميت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;/&gt;

== بلاغت ۽ علم جو تعلق ==

جديد فلسفيانه بحثن ۾ بلاغت ۽ [[علميات]] (''ايپسٽومولاجي'') جي تعلق تي پڻ تحقيق ڪئي وئي آهي.
هن بحث جو بنيادي سوال اهو آهي ته ڇا بلاغت صرف اڳ ۾ موجود علم کي ٻين تائين پهچائي ٿي، يا دليل، گفتگو ۽ اجتماعي قبوليت جي عمل ذريعي علم جي تعمير ۾ پڻ ڪردار ادا ڪري ٿي.
[[رابرٽ ايل. اسڪاٽ]] پنهنجي مقالي ''آن ويوئنگ ريٽارڪ ايز ايپسٽيمڪ'' «بلاغت کي علمياتي حيثيت سان ڏسڻ بابت») ۾ بلاغت جي علمياتي ڪردار تي بحث ڪيو.&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;/&gt;

بعد وارن محققن هن موقف جي حمايت ۽ تنقيد ٻنهي ڪئي. خاص طور علم، سچائي، يقين ۽ دليلن جي جواز بابت مختلف فلسفيانه موقف سامهون آيا.

[[وليم ڊي. هارپائن]] پنهنجي مقالي ''What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?'' (واٽ ڊو يو مين، ريٽارڪ اِز ايپسٽيمڪ؟؛ «بلاغت جي علمياتي هجڻ مان ڇا مراد آهي؟») ۾ هن دعويٰ جي اصطلاحي ۽ فلسفيانه مسئلن جو جائزو ورتو.&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;/&gt;

انهيءَ بحث ۾ بلاغت جي علمياتي حيثيت هڪ نظرياتي اختلاف جو موضوع آهي؛ ان کي سڀني محققن جو متفقه موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي.

== بلاغتي تنقيد ==

'''بلاغتي تنقيد''' (''Rhetorical criticism'') اهڙو تنقيدي مطالعو آهي، جنهن ۾ تقرير، تحرير، تصوير، اشتهار يا ڪنهن ٻئي ابلاغي متن جي اثرائتي اظهار ۽ مخاطب سان تعلق جو تجزيو ڪيو ويندو آهي.
هن مطالعي ۾ متن جي مقصد، مخاطب، دليلن، ثبوتن، اخلاقي پهلوئن، ترتيب، اسلوب ۽ پيشڪش جو جائزو ورتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد جو مقصد صرف اهو طئي ڪرڻ نه آهي ته ڪو متن اثرائتو آهي يا نه، پر اهو پڻ سمجهڻ آهي ته اهو ڪهڙن لساني، سماجي ۽ ثقافتي طريقن وسيلي معنيٰ پيدا ڪري ٿو.

=== بلاغتي صورتحال ===

'''بلاغتي صورتحال''' (''Rhetorical situation'') مان مراد اهي حالتون آهن، جن ۾ ڪا تقرير يا تحرير پيدا ٿئي ٿي.
ان ۾ مخاطب، مسئلو، مقصد ۽ اهي سماجي يا عملي حدون شامل ٿي سگهن ٿيون، جيڪي اظهار جي صورت تي اثرانداز ٿين ٿيون.
[[لائيڊ بٽزر]] پنهنجي مقالي ''دي ريٽاريڪل سٽوئيشن'' «بلاغتي صورتحال» ۾ هن تصور کي نظرياتي اهميت ڏني.&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;/&gt;

=== نظرياتي تنقيد ===

'''نظرياتي تنقيد''' متن ۾ موجود عقيدن، قدرن، سماجي مفروضن ۽ طاقت جي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ ڏٺو ويندو آهي ته ٻولي ڪنهن خاص سماجي يا سياسي تصور کي ڪيئن پيش ڪري ٿي.

=== فريم تجزيو ===

'''فريم تجزيو''' (''Frame analysis'') ڪنهن واقعي يا مسئلي جي پيشڪش ۾ استعمال ٿيندڙ تشريحي ڍانچي جو مطالعو ڪري ٿو.
ان جي مدد سان سمجهي سگهجي ٿو ته ڪهڙي معلومات کي نمايان ڪيو ويو آهي ۽ ڪهڙن پهلوئن کي گهٽ اهميت ڏني وئي آهي.

=== بياني تنقيد ===

'''بياني تنقيد''' ڪهاڻين ۽ واقعن جي ترتيب، ڪردارن، موضوعن ۽ بيان جي انداز جو مطالعو ڪري ٿي.
ان ۾ اهو ڏٺو ويندو آهي ته ڪهاڻيءَ جي بناوت پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جي سمجهه ۽ تشريح تي ڪيئن اثرانداز ٿئي ٿي.

=== صنفي تنقيد ===

'''صنفي تنقيد''' (''جينر ڪرٽسزم'') هڪجهڙين ابلاغي حالتن ۾ پيدا ٿيندڙ تقريرن يا تحريرن جي گڏيل خصوصيتن جو مطالعو ڪري ٿي.
مثال طور افتتاحي تقريرون، تعزيتي خطاب ۽ سياسي اعلان پنهنجي مقصد ۽ صورتحال موجب مخصوص بلاغتي خاصيتون رکي سگهن ٿا.

=== بلاغتي تنقيد جو مقصد ===

بلاغتي تنقيد ذريعي متن جي اظهار، استدلال ۽ اثر کي وڌيڪ چڱيءَ طرح سمجهي سگهجي ٿو.
[[جم اي. ڪائپرس]] (''Jim A. Kuypers'') بلاغتي تنقيد کي انساني علوم جي اهڙي سرگرمي طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ محقق جي تشريح، بصيرت ۽ تنقيدي فيصلي کي اهميت حاصل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;/&gt;
بلاغتي تنقيد ۾ مختلف نظرياتي طريقا استعمال ٿين ٿا؛ ان لاءِ هڪ ئي عالمگير تجزياتي طريقو مقرر نه آهي.

== سنڌي ادب ۾ بلاغت ==

سنڌي ادب ۾ بلاغت جو مطالعو شاعري، نثر، خطابت ۽ ادبي تنقيد جي حوالي سان ڪري سگهجي ٿو. خاص طور [[سنڌي شاعري]]ءَ جي بيت، وائي ۽ ڪافي جهڙين صنفن ۾ لفظن جي چونڊ، معنيٰ جي گهراين، مجازي اظهار ۽ اشاريت جي مطالعي لاءِ بلاغت جا اصول ڪارآمد آهن.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ بلاغت جي وصف فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ احساسن جي گهڻ رخي اظهار تي زور ڏئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي صوفيانه ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ جي مطالعي ۾ تشبيهه، استعاره، ڪنايو ۽ علامتي اظهار جهڙن ادبي طريقن کي علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو. اهڙي مطالعي ۾ لفظن جي ظاهري معنيٰ سان گڏ سندن مجازي ۽ ثقافتي مفهومن کي پڻ اهميت حاصل آهي.

=== سنڌي شاعريءَ ۾ ايجاز ۽ اشاريت ===

سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ ۾ ٿورن لفظن وسيلي وسيع معنائن ۽ احساسن کي پيش ڪرڻ هڪ اهم ادبي خصوصيت طور مطالعي هيٺ اچي سگهي ٿو.
[[بيت]] جهڙي صنف ۾ مختصر شعري بناوت، علامتي اظهار ۽ معنوي گهراين جو تعلق ايجاز ۽ علمِ بيان جي اصولن سان سمجهي سگهجي ٿو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي بلاغت بابت وصف پڻ فصاحت سان گڏ ٿورن لفظن ۾ گهڻ رخي احساسن جي اظهار کي نمايان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ بلاغت ===

مختيار احمد ملاح جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ بلاغت کي شعر جي لفظي مناسبت، صفائي، چٽائي ۽ پڙهندڙ تي اثر پيدا ڪرڻ واري خاصيت سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;/&gt;
هي وصف سنڌي ادبي تنقيد ۾ بلاغت جي شاعراڻي ۽ تاثراتي پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿي، جڏهن ته عربي ڪلاسيڪي روايت ۾ بلاغت جو دائرو شعر سان گڏ نثر ۽ خطابت کي پڻ شامل ڪري ٿو.

== ادبي تنقيد ۾ اهميت ==

بلاغت ادبي متن جي اثرائتي اظهار کي سمجهڻ لاءِ هڪ نظرياتي بنياد فراهم ڪري ٿي. ان جي مدد سان متن ۾ لفظن جي چونڊ، جملن جي ترتيب، معنيٰ جي وضاحت، مجازي اظهار ۽ مخاطب تي پيدا ٿيندڙ اثر جو مطالعو ڪري سگهجي ٿو.
بلاغت جي ڪلاسيڪي تصور موجب سٺو اظهار صرف لفظي خوبصورتيءَ تي دارومدار نٿو رکي، پر ان لاءِ معنيٰ، مقصد ۽ موقعي جي مناسبت پڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;/&gt;
جديد بلاغتي تنقيد هن مطالعي کي وڌيڪ وسيع بڻائي ٿي، جنهن ۾ متن جي سماجي، ثقافتي، سياسي ۽ اخلاقي اثرن جو پڻ جائزو ورتو ويندو آهي.
انهيءَ ريت بلاغت ادب جي جمالياتي مطالعي سان گڏ ابلاغ، استدلال ۽ انساني گفتگوءَ جي تنقيدي سمجهه لاءِ پڻ اهم علمي وسيلو آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[فصاحت]]
* [[علم المعاني]]
* [[علم البيان]]
* [[علم البديع]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعاره]]
* [[ڪنايو]]
* [[ايجاز]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[خطابت]]
* [[منطق]]
* [[استدلال]]
* [[لسانيات]]
* [[ارسطو]]
* [[افلاطون]]


== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balaghat
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;MallahGlossary&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=ملاح
 |editor-first=مختيار احمد
 |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |location=حيدرآباد، سنڌ
 |language=sd
 |chapter=بلاغت
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IranicaBalaghat&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=de Bruijn
 |first=Johannes Thomas Pieter
 |title=Balāḡat
 |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica
 |date=1988-12-15
 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HashimiJawahir&quot;&gt;{{cite book
 |last=الهاشمي
 |first=أحمد
 |title=جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع
 |language=ar
 |chapter=مقدمة: الفصاحة والبلاغة
 |url=https://www.safahat.org/books/85925824/0.3/
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AwqafBalagha&quot;&gt;{{cite web
 |title=البلاغة
 |website=وزارة الأوقاف المصرية
 |publisher=وزارة الأوقاف
 |url=https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة
 |language=ar
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ArabicRhetoricEncyclopedia&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Arabic rhetoric
 |encyclopedia=Encyclopedia of Arabic Rhetoric
 |url=https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LiddellScott&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Liddell
 |first1=Henry George
 |last2=Scott
 |first2=Robert
 |title=A Greek-English Lexicon
 |publisher=Clarendon Press
 |location=Oxford
 |year=1940
 |chapter=ῥητορικός
 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2392374
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AristotleRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |author=Aristotle
 |author-link=ارسطو
 |title=Rhetoric
 |translator-last=Roberts
 |translator-first=W. Rhys
 |language=en
 |at=Book I, chapters 2–3
 |url=https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RappSEP&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |last=Rapp
 |first=Christof
 |title=Aristotle's Rhetoric
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CiceroDeOratore&quot;&gt;{{cite book
 |author=Cicero
 |title=De Oratore
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KennedyHistory&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kennedy
 |first=George A.
 |title=A New History of Classical Rhetoric
 |publisher=Princeton University Press
 |year=1994
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;LipsonBinkley&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last1=Lipson
 |editor-first1=Carol S.
 |editor-last2=Binkley
 |editor-first2=Roberta A.
 |title=Rhetoric Before and Beyond the Greeks
 |publisher=State University of New York Press
 |year=2004
 |isbn=9780791460993
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;FoxEgyptian&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Fox
 |first=Michael V.
 |title=Ancient Egyptian Rhetoric
 |journal=Rhetorica
 |year=1983
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=9–22
 |doi=10.1525/rh.1983.1.1.9
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PlatoGorgias&quot;&gt;{{cite book
 |author=Plato
 |author-link=افلاطون
 |title=Gorgias
 |translator-last=Jowett
 |translator-first=Benjamin
 |url=https://www.gutenberg.org/ebooks/1672
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;AugustineDoctrine&quot;&gt;{{cite book
 |author=Augustine of Hippo
 |title=De doctrina Christiana
 |at=Book IV
 |language=la
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ConleyRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last=Conley
 |first=Thomas M.
 |title=Rhetoric in the European Tradition
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=1990
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;OngRamus&quot;&gt;{{cite book
 |last=Ong
 |first=Walter J.
 |title=Ramus, Method, and the Decay of Dialogue
 |publisher=University of Chicago Press
 |year=2004
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BurkeMotives&quot;&gt;{{cite book
 |last=Burke
 |first=Kenneth
 |title=A Rhetoric of Motives
 |publisher=University of California Press
 |year=1969
 |orig-year=1950
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;PerelmanNewRhetoric&quot;&gt;{{cite book
 |last1=Perelman
 |first1=Chaïm
 |last2=Olbrechts-Tyteca
 |first2=Lucie
 |title=The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation
 |publisher=University of Notre Dame Press
 |year=1969
 |orig-year=1958
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;CobosCultural&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Cobos
 |first1=Casie
 |last2=Ríos
 |first2=Gabriela Raquel
 |last3=Sackey
 |first3=Donnie Johnson
 |last4=Sano-Franchini
 |first4=Jennifer
 |last5=Haas
 |first5=Angela M.
 |title=Interfacing Cultural Rhetorics: A History and a Call
 |journal=Rhetoric Review
 |year=2018
 |volume=37
 |issue=2
 |pages=139–154
 |doi=10.1080/07350198.2018.1424470
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;DiazDisinformation&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Diaz Ruiz
 |first1=Carlos
 |last2=Nilsson
 |first2=Tomas
 |title=Disinformation and Echo Chambers: How Disinformation Circulates on Social Media Through Identity-Driven Controversies
 |journal=Journal of Public Policy &amp; Marketing
 |year=2023
 |volume=42
 |issue=1
 |pages=18–35
 |doi=10.1177/07439156221103852
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;RichardsPhilosophy&quot;&gt;{{cite book
 |last=Richards
 |first=I. A.
 |title=The Philosophy of Rhetoric
 |publisher=Oxford University Press
 |year=1965
 |orig-year=1936
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;McLuhanMedia&quot;&gt;{{cite book
 |last=McLuhan
 |first=Marshall
 |title=Understanding Media: The Extensions of Man
 |publisher=McGraw-Hill
 |year=1964
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ToulminArgument&quot;&gt;{{cite book
 |last=Toulmin
 |first=Stephen
 |title=The Uses of Argument
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2003
 |orig-year=1958
 |isbn=9780521534833
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;ScottEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Scott
 |first=Robert L.
 |title=On Viewing Rhetoric as Epistemic
 |journal=Central States Speech Journal
 |year=1967
 |volume=18
 |issue=1
 |pages=9–17
 |doi=10.1080/10510976709362856
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;HarpineEpistemic&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Harpine
 |first=William D.
 |title=What Do You Mean, Rhetoric Is Epistemic?
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=2004
 |volume=37
 |issue=4
 |pages=335–352
 |doi=10.1353/par.2004.0026
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BlackCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Black
 |first=Edwin
 |title=Rhetorical Criticism: A Study in Method
 |publisher=University of Wisconsin Press
 |year=1978
 |orig-year=1965
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;BitzerSituation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Bitzer
 |first=Lloyd F.
 |title=The Rhetorical Situation
 |journal=Philosophy &amp; Rhetoric
 |year=1968
 |volume=1
 |issue=1
 |pages=1–14
 |jstor=40236733
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;KuypersCriticism&quot;&gt;{{cite book
 |last=Kuypers
 |first=Jim A.
 |chapter=Rhetorical Criticism as Art
 |title=Rhetorical Criticism: Perspectives in Action
 |editor-last=Kuypers
 |editor-first=Jim A.
 |publisher=Lexington Books
 |year=2009
 |isbn=9780739127742
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

== وڌيڪ مطالعو ==
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''دلائل الإعجاز''.
* [[عبدالقاهر جرجاني]]، ''أسرار البلاغة''.
* [[سڪاڪي]]، ''مفتاح العلوم''.
* [[خطيب قزويني]]، ''الإيضاح في علوم البلاغة''.
* احمد الهاشمي، ''جواهر البلاغة في المعاني والبيان والبديع''.
* شوقي ضيف، ''البلاغة تطور وتاريخ''.
* ارسطو، ''Rhetoric'' (ريٽارڪ؛ «خطابت جو فن»).
* جارج اي. ڪينيڊي، ''A New History of Classical Rhetoric'' (اي نيو هسٽري آف ڪلاسيڪل ريٽارڪ؛ «ڪلاسيڪي بلاغت جي نئين تاريخ»).
* ٿامس ايم. ڪانلي، ''Rhetoric in the European Tradition'' (ريٽارڪ اِن دي يورپين ٽريڊيشن؛ «يورپي روايت ۾ بلاغت»).
* ڪينيٿ برڪ، ''A Rhetoric of Motives'' (اي ريٽارڪ آف موٽوز؛ «مقصدن جي بلاغت»).
* شائم پيرلمان ۽ لوسي اولبرختس-تيتيڪا، ''The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation'' (دي نيو ريٽارڪ: اي ٽريٽيز آن آرگيومينٽيشن؛ «نئين بلاغت: استدلال بابت مقالو»).
* آءِ. اي. رچرڊس، ''The Philosophy of Rhetoric'' (دي فلاسافي آف ريٽارڪ؛ «بلاغت جو فلسفو»).
* ايڊون بليڪ، ''Rhetorical Criticism: A Study in Method'' (ريٽاريڪل ڪرٽيسزم: اي اسٽڊي اِن ميٿڊ؛ «بلاغتي تنقيد: طريقيڪار جو مطالعو»).
* مختيار احمد ملاح، مرتب، ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.iranicaonline.org/articles/balagat-arabic-balaga-one-of-the-most-general-terms-to-denote-eloquence-in-speech-and-writing/ بلاغت — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا]
* [https://al-balagha.com/wiki/Arabic_rhetoric عربي بلاغت جي انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://awkafonline.gov.eg/content-sections/110/2985/البلاغة بلاغت — مصر جي وزارت اوقاف]
* [https://plato.stanford.edu/entries/aristotle-rhetoric/ ارسطوءَ جي خطابت — اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي]
* [https://classics.mit.edu/Aristotle/rhetoric.html ارسطوءَ جو ڪتاب Rhetoric — مڪمل انگريزي متن]

{{DEFAULTSORT:بلاغت}}
[[زمرو:بلاغت]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:خطابت]]
[[زمرو:ابلاغيات]]</text>
      <sha1>78e1hfuqz57a2u5yo7oi9c438t0pr81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مڪران</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45303</id>
    <revision>
      <id>422180</id>
      <parentid>413765</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:19:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>422180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53734" sha1="280nh3n09mn5bwvrdu6p7g368lcvu6c" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|ايران ۽ پاڪستان جو نيم ريگستاني سامونڊي علائقو}}

{{Infobox settlement
| name                     = مڪران
| native_name              = مَڪُران
| settlement_type          = [[جاگرافيائي علائقو]]
| image_skyline            = Pakistan,_Central_Makran_Range_01_(2294354578).jpg
| image_caption            = پاڪستان ۾ [[مرڪزي مڪران جابلو سلسلو]]
| pushpin_map              = Pakistan#Iran
| pushpin_map_caption      = پاڪستان ۽ ايران ۾ مڪران جو مقام
| pushpin_label_position   = top
| coordinates              = {{coord|25|18|19|N|62|38|28|E|region:PK-BA_type:region|display=inline,title}}

| subdivision_type         = ملڪ
| subdivision_name         = [[پاڪستان]]، [[ايران]]
| subdivision_type1        = انتظامي علائقا
| subdivision_name1        = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]]؛ [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان]]

| unit_pref                = ميٽرڪ

| population_demonym       = مڪراڻي

| demographics_type1       = ٻوليون
| demographics1_title1     = مکيه ٻولي
| demographics1_info1      = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]
| demographics1_title2     = ٻيون ٻوليون
| demographics1_info2      = [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[اردو]]

| timezone1                = [[پاڪستان جو معياري وقت]]
| utc_offset1              = +5
| timezone2                = [[ايران جو معياري وقت]]
| utc_offset2              = +3:30

| blank_name_sec1          = سامونڊي ڪنارو
| blank_info_sec1          = [[عمان جو نار]] ۽ [[عربي سمنڊ]]
| blank1_name_sec1         = مکيه شهر
| blank1_info_sec1         = [[گوادر]]، [[تربت]]، [[پسني]]، [[چابهار]]
| blank2_name_sec1         = مکيه بندرگاهون
| blank2_info_sec1         = [[گوادر بندرگاهه]]، [[چابهار بندرگاهه]]
| blank3_name_sec1         = مکيه جاگرافيائي خصوصيت
| blank3_info_sec1         = [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]]
| blank4_name_sec1         = تاريخي نالو
| blank4_info_sec1         = گدروسيا
}}

'''مڪران''' ([[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]] ۽ [[اردو]]: مکران)، جنهن کي '''ميڪران''' ۽ '''موڪران''' پڻ لکيو ويندو آهي، [[بلوچستان]] جو ڏاکڻو سامونڊي علائقو آهي. هي [[پاڪستان]] ۽ [[ايران]] ۾ [[عمان نار]] جي سامونڊي ڪناري سان پکڙيل هڪ نيم [[ريگستان]]ي ساحلي پٽو آهي. اهو اوڀر ۾ [[ڪراچي]] جي اتر اولهه طرف پاڪستان جي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ۾ [[سونمياڻي نار]] کان شروع ٿي اولهه طرف ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي ڏاکڻي حصي ۾ بشڪرد علائقي جي حدن تائين پکڙيل آهي. اهڙيءَ طرح مڪران کي موجوده سياسي [[ايران-پاڪستان سرحد|پاڪستان ۽ ايران جي سرحد]] ٻن حصن ۾ ورهائي ٿي.

جنوري 2025ع ۾ ايران جي حڪومت جي هڪ ترجمان ٻڌايو ته ايران پنهنجي گاديءَ جو هنڌ مڪران واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي امڪان جو جائزو وٺي رهيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran eyeing Makran for new capital, says government spokesperson |date=7 January 2025 |url=https://www.tehrantimes.com/news/508424/Iran-eyeing-Makran-for-new-capital-says-government-spokesperson |access-date=January 7, 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Iran eyes Makran in southern coast as new capital after Tehran: All you need to know |work=The Times of India |date=10 January 2025 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/iran-eyes-makran-in-southern-coast-as-new-capital-after-tehran-all-you-need-to-know/articleshow/117116388.cms |access-date=January 10, 2025}}&lt;/ref&gt;

== نالي جو بنياد ==
بلوچستان جي ڏاکڻي حصي کي پاڪستاني پاسي '''ڪيچ مڪران''' ۽ ايراني پاسي '''مڪران''' سڏيو وڃي ٿو؛ مڪران ايران جي هڪ اڳوڻي صوبي جو نالو پڻ هو.&lt;ref name=&quot;Makran&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=Makran|url=http://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=18 June 2016|archive-date=7 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240307222126/https://www.britannica.com/place/Makran-region-Asia|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن علائقي جو هنڌ [[هخامنشي سلطنت]] جي دور واري [[ماڪا (ساتراپي)|ماڪا ساتراپي]] سان ٺهڪي اچي ٿو. [[مگان (تهذيب)|مگان]] جا سوميري واپاري ڀائيوار پڻ مڪران سان سڃاتا ويا آهن.{{sfn|Hansman|1973|p=555}} [[وراهمهير]] جي ''برهت سمهتا'' ۾ هندستان جي اولهه وارن علائقن ۾ رهندڙ '''مڪرا''' ([[سنسڪرت]]: مڇي) نالي هڪ قبيلي جو ذڪر ملي ٿو. [[ايرين]] سامونڊي ڪنارن جي رهاڪن لاءِ  '''اڪٿيوفاگوئي''' Ἰχθυοφάγοι (مڇي کائيندڙ) جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي بنياد تي اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي ته ''مڪران'' جو نالو جديد [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مَاهِی خورَان (مڇي کائيندڙ) مان نڪتل ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;PoloYule1993&quot;&gt;{{citation |editor1-last=Yule |editor1-first=Sir Henry |editor2-last=Cordier |editor2-first=Henri |title=The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition, Volume II |url=https://books.google.com/books?id=3TexF3FC87YC&amp;pg=PA402 |year=1993 |orig-year=first published 1903, revised 1920 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-27587-1 |pages=402–}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
{{پڻ ڏسو|مڪران جي بادشاهت}}

=== شروعاتي آباديون ===
پاڪستان جي ڏکڻ اولهه ۾ [[ڪيچ درياهه]] سان لڳو لڳ ڪيچ-مڪران علائقو پنجين هزارين ق.م. کان ئي آباد هو. [[ميري قلات]] واري ماڳ جي پاڪستاني ۽ فرانسيسي آثار قديمه جي ماهرن 1987ع کان 2007ع تائين کوٽائي ۽ تحقيق ڪئي. بعد ۾ [[تربت]] ڀرسان شاهي تمپ واري ماڳ جو پڻ مطالعو ڪيو ويو.&lt;ref&gt;[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf &quot;The Kech-Makran region in Protohistoric Times&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf|date=2022-04-03}}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.&lt;/ref&gt;

4000 ق.م. کان به اڳ هتي پٿرن جون وڏيون ۽ مضبوط چوڪنڊيون عمارتون تعمير ڪيون وينديون هيون. آثار قديمه جي ماهرن کي چقمقي پٿر، گهڙيل پٿر ۽ هڏن جا اوزار مليا آهن، پر ان وقت تائين ٺڪر جا ٿانوَ استعمال ٿيڻ شروع نه ٿيا هئا. پهرئين دور ۾ ڪيچ درياهه جي واديءَ جا رهواسي ڪڻڪ، جَوَ ۽ مسور پوکيندا هئا. هنن ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون پڻ پاليون هيون ۽ عمان سمنڊ مان مڇيون پڪڙيندا هئا. ٻئي دور ۾ پڻ وڏين اڏاوتن جي تعمير جاري رهي ۽ هڪ چوڪنڊي پٿريلي عمارتن جو مجموعو تعمير ڪيو ويو. بعد ۾ انهن مان ڪن پٿريلي عمارتن مٿان ڪچين سرن جون اڏاوتون پڻ ظاهر ٿيون.&lt;ref&gt;[[Aurore Didier]], Benjamin Mutin (2015). [https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf &quot;The Kech-Makran region in Protohistoric Times&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220403091132/https://ancient-herat.de/uploads/attachments/ckvfk2r8p01o5nhcpe95gb0ap-11a-kech-makran.pdf |date=2022-04-03 }}. In Ute Franke; Elisa Cortesi. ''Lost and Found: Prehistoric Pottery Treasures from Baluchistan''. SMB. pp. 297–333. {{ISBN|978-3-00-051309-1}}.&lt;/ref&gt;

ميري قلات مان [[اوروڪ]] ثقافت جي ٺڪر جي ٿانون سان ڪجهه لاڳاپا پڻ مليا آهن.&lt;ref&gt;Van De Mieroop, M. (2008). ''A history of the ancient Near East''. Malden, Massachusetts: Blackwell.&lt;/ref&gt; مڪران ۾ لاڳاپيل [[بالاڪوٽ (مڪران)|بالاڪوٽ]] ماڳ، جنهن جي تاريخ لڳ ڀڳ 4000 ق.م. تائين وڃي ٿي، جو پڻ آثار قديمه جي ماهرن مطالعو ڪيو آهي.{{Citation needed|date=April 2026}}

=== قديم دور ===
2500 ق.م. کان 1700 ق.م. جي وچ واري عرصي دوران [[هندي سمنڊ]] ۽ [[فارس نار]] ۾ هڪ سامونڊي واپاري رستو موجود هو،&lt;ref&gt;Blench, Roger (2009). &quot;Remapping the Austronesian expansion&quot; (PDF). In Evans, Bethwyn (ed.). Discovering History Through Language: Papers in Honour of Malcolm Ross. Pacific Linguistics. ISBN 978-0-85883-605-1. Archived (PDF) from the original on 20 April 2020. Retrieved 23 March 2019. &lt;nowiki&gt;http://www.rogerblench.info/Language/Austronesian/General/Blench%20Ross%20Festschrift%20paper%20revised.pdf&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Manguin PY (2016). &quot;Austronesian Shipping in the Indian Ocean: From Outrigger Boats to Trading Ships&quot;. In Campbell G (ed.). Early Exchange between Africa and the Wider Indian Ocean World. Palgrave Macmillan. pp. 51–76. ISBN 978-3-319-33822-4. Archived from the original on 26 July 2020. Retrieved 4 June 2020.&lt;/ref&gt; جيڪو [[عراق]] مان مليل قديم [[اڪادي سلطنت|اڪادي]] لکتن ۾ بيان ڪيل ٽن اهم علائقن، [[ميلوها]]، [[مگان (تهذيب)|مگان]] ۽ [[دلمون]] کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو. انهن لکتن موجب، 20 ٽن (20,000 ڪلوگرام) تائين سامان کڻندڙ [[ٻيڙو|ٻيڙا]] هن واپاري رستي تي باقاعدگيءَ سان هلندا هئا.{{Citation needed|date=April 2026}}

[[بلوچ قوم|بلوچن]] جا دستا، [[اشڪش]] جي اڳواڻيءَ هيٺ، مڪران مان آيل ڄاڻايا ويا آهن ۽ [[ڪيخسرو]] جي حڪمرانيءَ دوران علائقي جي فوجن جو حصو هئا.&lt;ref name=&quot;:ashkash2&quot;&gt;{{Cite web |title=AŠKAŠ |url=https://www.iranicaonline.org/articles/askas-an-iranian-hero-in-the-reign-of-kay-kosrow |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:Two Essays on Baloch History and Folklore&quot;&gt;{{cite book |last=Badalkhan |first=Sabir |year=2013 |title=Two Essays on Baloch History and Folklore |series=Balochistan Monograph Series, V |location=Naples, Italy |publisher= Universita degli studi di Napoli |isbn=978-88-6719-060-7|pages=20–21, 36, 97, 12}}&lt;/ref&gt; اهو ذڪر وچولي فارسي روايتن تي ٻڌل [[شاهنامو|شاهنامي]] جي اساطيري حصي ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;:The Baloch and Their Neighbours&quot;&gt;{{cite book |last1=Carina،Korn |first1= Jahani،Korn|title=The Baloch and Their Neighbours |pages=49,314–317,248,260|date=2003|publisher= Reichert|url=https://books.google.com/books?id=b3IMAQAAMAAJ&amp;q=Scheming|isbn=9783895003660}}&lt;/ref&gt;

[[سيلوڪي-موريا جنگ]] ۾ [[موريا سلطنت]] جي يونانين خلاف ڪاميابيءَ کان پوءِ مڪران موريا شهنشاهه [[چندرگپت موريا]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. چندرگپت ۽ سيلوڪس 304 ق.م. ۾ امن جو ٺاهه ڪيو. [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] [[گيدروشيا]] سميت ڪجهه ساتراپيون وڌندڙ موريا سلطنت حوالي ڪيون.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} اتحاد کي چندرگپت موريا ۽ سيلوڪي سلطنت جي هڪ شهزاديءَ جي شاديءَ ذريعي وڌيڪ مضبوط ڪيو ويو. اهو ٺاهه ٻنهي ڌرين لاءِ فائديمند ثابت ٿيو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}} ايندڙ نسلن دوران سيلوڪي ۽ موريا سلطنتن جي سرحد مستحڪم رهي. سفير [[ميگاسٿينيز]] ۽ چندرگپت جي پوٽي [[اشوڪ]] پاران اولهه ڏانهن موڪليل سفارتي وفدن مان پڻ ٻنهي سلطنتن وچ ۾ دوستاڻن سفارتي لاڳاپن جو پتو پوي ٿو.{{sfn|Kosmin|2014|pp=33–34}}

==== ساساني سلطنت ====
[[نقش رستم]] ۾ [[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي ٽن ٻولين واري لکت]]، جيڪا 262ع جي آهي، ۾ ''مڪوران'' يا ''مڪران'' کي [[ساساني سلطنت]] جي ڪيترن صوبن مان هڪ ڄاڻايو ويو آهي:

[[File:Shapur Kabe Zartosht Pahlavi scripts.png|thumb|ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت جو پارٿي نسخو.]]

{{quote|۽ آئون ([[شاپور پهريون]]) هنن ملڪن جو مالڪ آهيان: [[فارس]]، پهلو ([[پارٿيا]]) ... ۽ سمورو ابرشهر (سمورا مٿيان، يعني اوڀر وارا پارٿي صوبا)، [[ڪرمان]]، [[سڪستان (ساساني صوبو)|سڪستان]]، [[ترگستان]]، [[مڪران]]، پردان ([[پارادين]])، هند ([[سنڌ (ساساني صوبو)|سنڌ]]) ۽ [[ڪشانشهر]]، پشڪبور ([[پشاور]]) تائين، ۽ [[ڪاشغر]]، [[سغد]] ۽ چاچ ([[تاشقند]]) جي سرحدن تائين، ۽ سامونڊي ڪناري وارو مازونشهر ([[عمان]]).|[[ڪعبه زرتشت تي شاپور پهرئين جي لکت]] (262ع)، [[جوزف ويزيھوفر]] جو ترجمو (1996ع).&lt;ref&gt;&quot;۽ آءٌ [شاپور پهريون] هنن سرزمينن جو مالڪ آهيان: فارس [پارس]، پهلو [پارٿيا]، خوزستان، ميشان [ميشان، ميسيني]، آسورستان [ميسوپوٽيميا]، نود-اردشيرگان [اديابيني]، عربستان [عربيا]، آذربادگان [آتروپاتيني]، آرمين [آرمينيا]، ويروزان [آئبيريا]، سيگان [ماخيلونيا]، اران [البانيا]، قفقاز ۽ ”الانن جي دروازي“ تائين بالاسگان، ۽ سڄو پاديشخوارگر [سڄو البرز جابلو سلسلو = طبرستان ۽ گيلان؟]، ماد [ميڊيا]، گرگان [هيرڪانيا]، مرو [مارگيانا]، هري [آريا]، ۽ سڄو ابرشهر [سڀ مٿيان (= اوڀر وارا، پارٿيائي) صوبا]، ڪرمان، سڪستان، ترگستان، مڪران، پردان [پاراديني]، هند [سنڌ] ۽ ڪوشانشهر، پشڪبور [پشاور؟] تائين، ۽ ڪاشغر، سغد ۽ چاچ [تاشقند] جي سرحدن تائين، ۽ انهيءَ سامونڊي ڪناري تي مازونشهر [عمان]&quot;.&lt;br&gt;in {{cite book |last1=Wiesehöfer |first1=Josef |author1-link=Josef Wiesehöfer |title=Ancient Persia : from 550 BC to 650 AD |date=1996 |publisher=I.B. Tauris |location=London |isbn=978-1860646751 |page=184}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For a secondary source see {{cite book |last1=Kia |first1=Mehrdad |title=The Persian Empire: A Historical Encyclopedia [2 volumes]: A Historical Encyclopedia |date=27 June 2016 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-391-2 |page=67 |url=https://books.google.com/books?id=B5BHDAAAQBAJ&amp;pg=PA67 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;For another referenced translation, visible online, see: {{cite book |last1=Frye |first1=Richard Nelson |title=The History of Ancient Iran |date=1984 |publisher=C.H.Beck |isbn=978-3-406-09397-5 |page=371|url=https://books.google.com/books?id=0y1jeSqbHLwC&amp;pg=PA371 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

=== ٻڌ ڌرم ۽ هندو ماضي ===
[[ابو ريحان محمد بن احمد البيروني|ابو ريحان البيروني]] پنهنجي ڪتاب ''[[ڪتاب الهند]]'' ۾ لکي ٿو ته [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستان]] جو سامونڊي ڪنارو مڪران جي گاديءَ واري هنڌ [[تيز، ايران|تيز]] کان شروع ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bīrūnī |first=Muḥammad ibn Aḥmad (about A.D. 1030) |author-link=Al-Biruni |title=Alberuni's India |date=1888 |location=London |publisher=[[Kegan Paul, Trench and Company|Trübner]], 1888 |volume=1 |page=208 |url=https://archive.org/details/alberunisindiaac01brnm/page/208/mode/1up?view=theater |access-date=2024-07-21 }}&lt;/ref&gt;

مورخ [[آندري ونڪ]] موجب:
{{South Asia in 350 CE|right|{{center|تقريباً 350ع ۾ مڪران جي ساساني صوبي ۽ ان وقت جي ڏکڻ ايشيائي رياستن جو اندازي موجب مقام.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1 (h) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |access-date=2022-04-16 |archive-date=2021-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}|{{Annotation|10|95|[[File:Long Rectangle (plain).png|35px]]}}}}

{{quote|''[[چچ نامو]]'' مان مليل وڌيڪ ثبوت واضح ڪن ٿا ته مڪران جي ڪيترن علائقن ۾ [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ]] آبادي وڏي انگ ۾ هئي. جڏهن [[چچ]] ارمابيل ڏانهن روانو ٿيو ته هي شهر هڪ ٻڌ ساماني جي قبضي ۾ ڄاڻايو ويو آهي. اهو ساماني [[راءِ سهيرس]] جي انهن عملدارن جو اولاد هو، جن کي وفاداري ۽ خدمت جي عيوض اعليٰ مقام ڏنو ويو هو، پر بعد ۾ اهي خودمختيار ٿي ويا. جڏهن چچ 631ع ۾ ڪرمان ڏانهن وڃي رهيو هو ته ٻڌ سردار سندس اطاعت قبول ڪئي. ارمابيل جي ساڳي سرداريءَ جو ذڪر [[شوان زانگ]] ''او-تين-پ-چي-لو'' جي نالي سان ڪيو، جيڪو مڪران مان گذرندڙ وڏي شاهراهه تي واقع هو. هن علائقي کي پڻ گهڻو ڪري ٻڌ آباديءَ وارو بيان ڪيو. آبادي گهٽ هئڻ باوجود هتي لڳ ڀڳ 80 ٻڌ خانقاهون ۽ اٽڪل 5,000 راهب هئا. حقيقت ۾ لسٻيلي کان 18 ڪلوميٽر اتر اولهه طرف گندڪهار ۾ هڪ قديم شهر جي کنڊرن ڀرسان [[گونڊراڻي جون غارون]] آهن، جن جي بناوت مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي غارون ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل هيون. وڌيڪ اولهه طرف ڪيج واديءَ مان سفر ڪندي، جيڪا ان وقت فارس جي حڪومت هيٺ هئي، شوان زانگ لڳ ڀڳ 100 ٻڌ خانقاهون ۽ 6,000 مذهبي راهب ڏٺا. هن مڪران جي هن حصي ۾ ڪيترائي سئو [[ديو (ٻڌ ڌرم)|ديو]] مندر پڻ ڏٺا ۽ سو-نو لي-چي-شي-فا-لو نالي شهر، جيڪو غالباً قصرقند هو، ۾ هن [[شو]] مهشور ديو جو سينگاريل ۽ سنگتراشيءَ سان آراسته مندر ڏٺو. اهڙيءَ طرح ستين صديءَ ۾ مڪران ۾ هندستاني ثقافتي روايتن جو تمام وسيع ڦهلاءُ موجود هو، ايتري قدر جو ان دور ۾ به جڏهن علائقو فارسي اقتدار هيٺ هو. ان جي ڀيٽ ۾ ويجهي دور تائين مڪران ۾ [[هندومت|هندن]] جي زيارت جو آخري اهم هنڌ [[هنگلاج]] هو، جيڪو موجوده ڪراچي کان 256 ڪلوميٽر اولهه طرف [[لسٻيلو ضلعو|لسٻيلي]] ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 135&lt;/ref&gt;}}

ونڪ اوڀرئين مڪران، يعني موجوده پاڪستاني بلوچستان جي اوڀر وارن حصن، ۾ استعمال ٿيندڙ ٻولي ۽ لپيءَ بابت [[شوان زانگ]] جا مشاهدا پڻ نقل ڪيا آهن:{{Citation needed|date=April 2026}}

[[File:MacedonEmpire-2.jpg|thumb|[[سڪندر اعظم]] جي مهم جا رستا.]]

{{quote|شوان زانگ جي خيال ۾ مڪران ۾ استعمال ٿيندڙ لپي ”گهڻو ڪري هندستان جهڙي“ هئي، پر ڳالهائي ويندڙ ٻولي ”هندستان جي ٻوليءَ کان ٿوري مختلف“ هئي.&lt;ref&gt;André Wink, ''Al-Hind: Early medieval India and the expansion of Islam, 7th–11th centuries'', p. 137&lt;/ref&gt;}}

=== شروعاتي وچئين دور ===
هندو سيوا گهراڻي ستين صدي عيسويءَ تائين بلوچستان جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. [[سبي ڊويزن]] جو نالو سيوا گهراڻي جي راڻي سيوي جي نالي تان نڪتل آهي.&lt;ref&gt;Syed Abdul Quddus, ''The tribal Baluchistan'', p. 49&lt;/ref&gt; مڪران ستين صدي عيسويءَ تائين هندو [[چچ گهراڻو|چچ گهراڻي]] جو حصو هو.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of the World's Minorities|publisher=Routledge|year=2005|isbn=1-57958-468-3|editor-last=Skutsch|editor-first=Carl|location=New York|pages=178}}&lt;/ref&gt;

=== اسلامي فتح ===
[[File:Centralmakran.jpg|thumb|وچ مڪران جو جابلو سلسلو]]

مڪران جي پهرين اسلامي فتح [[خلافت راشده]] جي دور ۾ 643ع ۾ ٿي. [[عمر بن خطاب]] جي بحرين واري گورنر عثمان بن ابي العاص، جيڪو ساساني علائقن کان اڳتي ڏاکڻن سامونڊي علائقن کي فتح ڪرڻ جي مهم تي هو، پنهنجي ڀاءُ حڪم بن ابي العاص کي مڪران تي ڇاپو هڻڻ ۽ علائقي جي جاچ ڪرڻ لاءِ موڪليو.&lt;ref&gt;''Al Baldiah wal nahaiyah'' vol: 7 page 141&lt;/ref&gt;{{full citation needed|date=September 2023}}

644ع جي آخر ۾ خليفي [[عمر بن خطاب]] مڪران تي مڪمل حملي لاءِ حڪم بن عمرو جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ فوج موڪلي. هن سان [[ڪوفو|ڪوفي]] کان شهاب بن مخراق جي اڳواڻيءَ ۾ فوجي مدد ۽ [[ڪرمان]] جي مهم جي سپهه سالار عبدالله بن عتبان پڻ شامل ٿيا. مڪران ۾ کين ڪا وڏي مزاحمت نه ملي، جيستائين [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي راجا جي فوج، مڪران ۽ سنڌ جي دستن سان گڏ، کين [[سنڌو درياهه]] ڀرسان نه روڪيو. 644ع جي وچ ڌاري خلافت راشده ۽ راءِ گهراڻي جي فوجن وچ ۾ [[راسل جي جنگ]] لڳي؛ راجا جون فوجون شڪست کائي سنڌو درياهه جي اوڀرئين ڪناري ڏانهن پوئتي هٽي ويون. راجا جي فوج ۾ [[جنگي هاٿي]] پڻ شامل هئا، پر مسلمان فوجن لاءِ اهي ڪا نئين ڳالهه نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ هو [[فارس جي اسلامي فتح]] دوران انهن سان مقابلو ڪري چڪا هئا. خليفي عمر جي حڪم موجب قبضي ۾ آيل جنگي هاٿي اسلامي فارس ۾ وڪرو ڪيا ويا ۽ حاصل ٿيل رقم فوجين ۾ مال غنيمت جي حصي طور ورهائي وئي.&lt;ref&gt;''Tarikh al Tabri'', vol: 4 page no: 180&lt;/ref&gt;

مڪران بابت خليفي عمر جي سوالن جي جواب ۾ فتح جي خبر کڻي آيل قاصد علائقي بابت چيو:

[[File:Iran_provinces_in_Abbasid_Caliphate.jpg|thumb|[[عباسي خلافت]] جي دور ۾ مڪران جو مقام ڏيکاريندڙ نقشو؛ اوڀر خلافت جي ملڪن جي تاريخي جاگرافيءَ بابت ڪتاب مان.]]

{{quote|اي امير المؤمنين!
هي اهڙي سرزمين آهي، جتي ميدان پٿريلا آهن؛
جتي پاڻي گهٽ آهي؛
جتي ميوا بي سواد آهن؛
جتي ماڻهو دغابازيءَ لاءِ مشهور آهن؛
جتي فراواني اڻلڀ آهي؛
جتي نيڪيءَ کي گهٽ اهميت ڏني وڃي ٿي؛
۽ جتي برائي غالب آهي.
وڏي فوج به هتي ٿوري پوي ٿي؛
۽ ٿوري فوج هتي بيڪار آهي؛
۽ ان کان اڳتي وارو ملڪ اڃا به وڌيڪ خراب آهي.}}

عمر قاصد ڏانهن ڏسي چيو: ”تون قاصد آهين يا شاعر؟“ هن جواب ڏنو: ”قاصد.“ ان کان پوءِ خليفي عمر حڪم بن عمرو تغلبي کي هدايت ڪئي ته في الحال مڪران اسلامي سلطنت جي اوڀرئين سرحد رهي ۽ ان کان اڳتي فتوحات وڌائڻ جي ڪا ڪوشش نه ڪئي وڃي.{{Citation needed|date=August 2026}}

=== وچيون دور ===
971ع کان اڳ مڪران جو علائقو عملي طور مقامي بلوچ ۽ ڪوفيچي قبائلي سردارن جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. انهيءَ سال [[آل بويه|بويهي]] فوجي سالار عابد بن علي سامونڊي شهر [[تيز، ايران|تيز]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو.&lt;ref name=&quot;:chabahar&quot;&gt;{{Cite web |title=ČĀH-BAHĀR|last= Ehlers|first=Eckart|url=https://www.iranicaonline.org/articles/cah-bahar-in-western-sources-written-chahbar-charbar-chobar-name-of-a-town-and-bay-on-the-makran-coast-of-persian-bal/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}&lt;/ref&gt;

=== معداني گهراڻو ===
{{پڻ ڏسو|معداني گهراڻو}}
'''معداني گهراڻو''' وچئين دور جو هڪ اسلامي حڪمران گهراڻو هو، جنهن [[مڪران جي سلطنت]] تي حڪومت ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Seyfeydinovich |first=Asimov, Muhammad |url=https://books.google.com.pk/books?id=18eABeokpjEC&amp;pg=PA304&amp;dq=makran+was+ruled+by&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;source=gb_mobile_search&amp;ovdme=1&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwi5i4-fpuOTAxUN_rsIHaaMEyMQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&amp;q=Banu%20makran&amp;f=false |title=History of civilizations of Central Asia: The Age of Achievement: A.D. 750 to the End of the Fifteenth Century |last2=Edmund |first2=Bosworth, Clifford |last3=UNESCO |date=1998-12-31 |publisher=UNESCO Publishing |isbn=978-92-3-103467-1 |pages=296 |language=en}}&lt;/ref&gt; هن گهراڻي نائين صدي عيسويءَ جي پڇاڙيءَ يا ڏهين صديءَ جي شروعات کان مڪران تي حڪومت ڪئي،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |url=https://books.google.com.pk/books?id=_kZ4QgAACAAJ&amp;redir_esc=y |title=The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz: (247/861 to 949/1542-3) |date=1994 |publisher=Mazda Publishers |isbn=978-1-56859-015-8 |language=en}}&lt;/ref&gt; ۽ ان جي حڪمراني لڳ ڀڳ يارهين صدي عيسويءَ تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=The regions of Sind, Baluchistan, Multan and Kashmir: the historical, social, and economic setting&quot;. In Asimov, M.S.; Bosworth, C.E. (eds.). History of Civilizations of Central Asia, Volume 4, Part 1. |publisher=New Delhi: Motilal Banarsidass Publishers |isbn=978-92-3-103654-5}}&lt;/ref&gt;

=== جديد دور ===
[[گل خان نصير]] پنهنجي شاعريءَ ۾ [[حمل جيئند|حمل بلوچ]] نالي هڪ شخص جو ذڪر ڪيو آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته هن پورچوگيزن خلاف جنگ ڪئي هئي،&lt;ref&gt;{{cite book |last=Claus, Diamond, Ann Mills |first=Peter J., Sarah, Margaret |title=South Asian Folklore |publisher=Routledge |date=2003 |page=44|url=https://books.google.com/books?id=ienxrTPHzzwC|language=en|isbn=9780415939195}}&lt;/ref&gt; خاص طور [[پسني]] ۽ [[گوادر]] جهڙن سامونڊي شهرن تي حملن دوران.&lt;ref name=&quot;:Iranica-baluchistan-iii&quot;&gt;{{Cite web |title=BALUCHISTAN iii. Baluchi Language and Literature |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baluchistan-iii/ |website=[[Encyclopædia Iranica]]}}&lt;/ref&gt;{{Citation needed|date=April 2026}} برطانوي نوآبادياتي حڪمرانيءَ واري دور ۾ سلطنت مڪران جي سامونڊي ڪناري تي پنهنجو قبضو برقرار رکيو، پر نيٺ سلطان جي قبضي هيٺ رڳو گوادر وڃي بچيو.{{Citation needed|date=April 2026}}

[[File:Pakistan - Balochistan - Makran (division).svg|thumb|پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]].]]

=== مڪران جي نوابي رياست ===
{{پڻ ڏسو|مڪران (نوابي رياست)}}
'''[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]]''' ({{langx|ur|{{nq|ریاست مکران}}}}) هڪ خودمختيار [[نوابي رياست]] هئي، جيڪا 1947ع تائين [[برطانوي هندستان]] سان [[ماتحت اتحاد]] ۾ شامل هئي. ان کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪري [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي هڪ خودمختيار نوابي رياست]] بڻجي وئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|title=A Brief History of Balochistan|first=Akhilesh|last=Pillalamarri|website=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|access-date=2024-03-13|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401095200/https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

هن رياست تي [[گچڪي]] نوابن جي حڪمراني هئي،&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Malik |first=Fida Hussain |url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&amp;pg=PA11 |title=Balochistan: A Conflict of Narratives |date=2020-10-14 |publisher=Saiyid Books |isbn=978-969-2200-02-8 |page=11 |language=en |access-date=2024-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308214358/https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&amp;pg=PA11 |archive-date=2024-03-08 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيڪي [[مسلمان راجپوت]] نسل مان هئا.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Quddus |first=Syed Abdul |url=https://books.google.com/books?id=FgFuAAAAMAAJ |title=The Tribal Baluchistan |date=1990 |publisher=Ferozsons |isbn=978-969-0-10047-4 |page=63 |language=en |quote=The former rulers of Makran and Lasbela, Gichki and Jamots respectively, are Rajputs.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Spooner |first=Brian |date=1964 |title=Kūch u Balūch and Ichthyophagi |url=https://www.jstor.org/stable/4299552 |url-status=live |journal=Iran |volume=2 |pages=53–67 |doi=10.2307/4299552 |issn=0578-6967 |jstor=4299552 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240103184353/https://www.jstor.org/stable/4299552 |archive-date=2024-01-03 |access-date=2024-03-13 |quote=The Gichki are the descendants of a Rajput family which settled in 17th century.}}&lt;/ref&gt; سندن وڏو جگت سنگهه سترهين صدي عيسويءَ ۾ راجپوتانا مان لڏي آيو هو ۽ بعد ۾ اسلام قبول ڪيائين.

هي رياست 1955ع ۾ ختم ٿي وئي. اها موجوده پاڪستان جي انتهائي ڏکڻ اولهه ۾ واقع هئي، جنهن جو علائقو هاڻي [[گوادر ضلعو|گوادر]]، [[ڪيچ ضلعو|ڪيچ]] ۽ [[پنجگور ضلعو|پنجگور]] ضلعن ۾ ورهايل آهي. رياست ۾ [[گوادر#عماني حڪمراني|عماني گوادر]] جو محاطو شامل نه هو، جيڪو 1958ع تائين [[مسقط ۽ عمان]] جي حڪمرانيءَ هيٺ رهيو.

[[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ مڪران بلوچستان صوبي اندر هڪ ضلعو بڻيو، سواءِ گوادر جي چوڌاري لڳ ڀڳ {{cvt|800|km2}} ايراضيءَ جي. 1958ع ۾ گوادر وارو محاطو پاڪستان جي اختيار ۾ منتقل ڪيو ويو ۽ مڪران ضلعي جو حصو بڻايو ويو. ايندڙ سالن ۾ سڄي علائقي کي وڌيڪ ننڍن ضلعن ۾ ورهايو ويو.

== جاگرافي ==
[[File:Makran.makoran pars1744 Amesterdam.jpg|thumb|1744ع جي نقشي ۾ مڪران.]]

[[File:Gwadar Fishing Port.jpg|thumb|alt=مڪران ۾ گوادر|مڪران واري علائقي ۾ [[گوادر]] جو سامونڊي ڪنارو؛ اڄ مڪران جي بلوچ آباديءَ جي معيشت جو وڏو حصو سمنڊ جي استعمال سان لاڳاپيل آهي.]]

مڪران جو سوڙهو سامونڊي ميداني پٽو ٿوري مفاصلي کان پوءِ تيزيءَ سان اوچو ٿيندي ڪيترن جابلو سلسلن ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. اٽڪل {{cvt|1000|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري مان لڳ ڀڳ {{cvt|750|km}} [[پاڪستان]] ۾ آهي. هتان جي آبهوا خشڪ آهي ۽ برسات تمام گهٽ پوي ٿي.

مڪران ۾ آباديءَ جي گهاٽائي تمام گهٽ آهي ۽ آباديءَ جو وڏو حصو ننڍن سامونڊي بندرگاهن جي هڪ سلسلي ۾ مرڪوز آهي، جن ۾ [[چابهار]]، [[گواتر]]، [[جيوڻي]]، [[جاسڪ]]، [[سيريڪ، ايران|سيريڪ]]، [[گوادر]]، [[پسني]] ۽ [[اورماڙو]] شامل آهن. ان کان سواءِ ڪيترائي ننڍا مهاڻن جا ڳوٺ پڻ سامونڊي ڪناري سان آباد آهن.

مڪران جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر رڳو هڪ وڏو ٻيٽ، [[استولا ٻيٽ]]، پسنيءَ جي ويجهو واقع آهي، جيتوڻيڪ سامونڊي ڪناري ڀرسان ڪيترائي ننڍا ٻيٽڙا پڻ آهن. سامونڊي ڪناري تي ڪيتريون ڍنڍون ۽ نارون آهن. اهم ساحلي ڍنڍن ۾ [[مياڻي هور]]، [[خور ڪلمات]] ۽ [[جيوڻي سامونڊي آلو علائقو]] شامل آهن.

اوڀر کان اولهه طرف اهم نارون اورماڙو اوڀر نار، اورماڙو اولهه نار، پسني نار، [[سربندر]] نار، گوادر اوڀر نار، گوادر اولهه نار ۽ [[گواتر نار]] آهن؛ گواتر نار ۾ جيوڻي نار پڻ شامل آهي. هن آخري نار ۾ [[تمر]] جي وڻن جو هڪ وڏو ٻيلو ۽ خطري هيٺ آيل سامونڊي ڪُمين جا آنا ڏيڻ وارا علائقا موجود آهن. [[ميراڻي ڊيم]] آبپاشي، ٻوڏ کان بچاءَ ۽ گوادر شهر کي پاڻي مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.

[[فائل:Gedrosia-Maka (Satrapy of the Achaemenid Empire).png|thumb|[[گدروشيا]] يا ماڪا (بعد ۾ مڪران) جو علائقو. موجوده سياسي حدن جي لحاظ کان هي علائقو لڳ ڀڳ اڄوڪي [[بلوچستان]] سان ٺهڪي اچي ٿو، پر گدروشيا اهو [[قديم يونان|يوناني]] نالو هو، جيڪو [[يوناني]] هن وسيع علائقي لاءِ استعمال ڪندا هئا؛ ان جي بيان ڪيل حدن ۾ [[عمان]] جو اتر وارو حصو، [[گڏيل عرب امارات]] ۽ [[قطر]] جا علائقا پڻ شامل ڪيا ويا آهن.]]

'''ماڪا'''، '''مگان''' يا '''ماڪان'''، جنهن جو نالو بعد ۾ مڪران جي صورت اختيار ڪري ويو، کي يونانين [[گدروشيا]] سڏيو. تاريخ جي مختلف دورن ۾ هن نالي سان سڃاتل علائقي جون حدون آهستي آهستي گهٽجنديون ويون ۽ آخرڪار اهو نالو بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويو. [[ساساني سلطنت]] جي آخري دور ۽ [[ايران تي عربن جي فتح|اسلامي دور جي شروعات]] ۾ گدروشيا سان لاڳاپيل علائقن ۾ [[پارادان (ساساني صوبو)|پارادان]]، [[توران (بلوچستان)|توران]]، مڪران، [[سيستان]] ۽ [[مازون]] جو ذڪر ملي ٿو. وقت سان پارادان جو نالو تاريخي جاگرافيءَ مان ختم ٿي ويو ۽ توران جي جاءِ تي [[قلات ڊويزن|قلات وارو علائقو]] نمايان ٿيو، جڏهن ته مڪران جون حدون پڻ گهٽجي بلوچستان جي ڏاکڻي حصي تائين محدود ٿي ويون.

اڄڪلهه '''مڪران''' مان عام طور بلوچستان جو ڏاکڻو حصو ۽ [[مڪران سمنڊ]] سان لڳندڙ سامونڊي پٽي مراد ورتي وڃي ٿي، جيڪا [[ايران]] ۽ [[پاڪستان]] وچ ۾ ورهايل آهي. ايراني مڪران جي اولهه ۾ [[ڪرمان صوبو]] ۽ [[هرمزگان صوبو]] جا علائقا، اتر ۾ [[سرحد (بلوچستان)|بلوچستان جو سرحد علائقو]]، اوڀر ۾ پاڪستاني [[بلوچستان]] جو مڪران وارو علائقو ۽ ڏکڻ ۾ مڪران سمنڊ واقع آهي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=کتاب بلوچستان شمالی سرحد، جنوبی مکران|نویسنده=محمد خاشی}}&lt;/ref&gt;

=== ايراني مڪران ===
'''ايراني مڪران'''، يعني ايراني بلوچستان جو ڏاکڻو حصو، [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] جي بلوچستان واري حصي جا ڪيترائي علائقا شامل ڪري ٿو. انهن ۾ [[ايرانشهر ڪائونٽي|ايرانشهر]]، [[سراوان ڪائونٽي|سراوان]]، [[سرباز ڪائونٽي|سرباز]]، [[فنوج ڪائونٽي|فنوج]]، [[نيڪشهر ڪائونٽي|نيڪشهر]]، [[ڪنارڪ ڪائونٽي|ڪنارڪ]]، [[زرآباد ڪائونٽي|زرآباد]] ۽ [[چابهار ڪائونٽي|چابهار]] شامل آهن. ان جي اتر ۾ بلوچستان جو [[سرحد (بلوچستان)|سرحد]] وارو علائقو آهي، جنهن ۾ [[خاش ڪائونٽي|خاش]]، [[زاهدان ڪائونٽي|زاهدان]]، [[ميرجاوه ڪائونٽي|ميرجاوه]] ۽ [[تفتان ڪائونٽي|تفتان]] جا علائقا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

ايراني مڪران ۽ بلوچستان جو سرحد علائقو گڏجي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] ۾ ايراني بلوچستان جا ٻه اهم جاگرافيائي علائقا بڻجن ٿا.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

=== پاڪستاني مڪران ===
پاڪستان ۾ [[مڪران ڊويزن]] [[بلوچستان]] صوبي جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان ۾ [[ڪيچ ضلعو]]، [[پنجگور ضلعو]] ۽ [[گوادر ضلعو]] شامل آهن. ان جي اتر طرف [[خاران ضلعو]] ۽ [[واشڪ ضلعو]]، جڏهن ته اوڀر طرف [[لسٻيلو ضلعو]] ۽ [[آواران ضلعو]] واقع آهن.

ارڙهين صديءَ کان 1955ع ۾ رياست جي خاتمي تائين پاڪستاني مڪران جا وڏا حصا بلوچ گچڪي خاندان جي حڪمراني هيٺ [[مڪران (رياست)|مڪران رياست]] سان لاڳاپيل رهيا. برطانوي بالادستيءَ جي دور ۾ مڪران هڪ [[برطانوي راڄ]] سان لاڳاپيل نوابي رياست جي حيثيت رکي ٿي. 1947ع کان پوءِ اها پاڪستان سان الحاق ڪندڙ نوابي رياستن مان هڪ بڻجي ۽ 1955ع ۾ ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=A Brief History of Balochistan|نشانی=https://thediplomat.com/2016/02/a-brief-history-of-balochistan/|وبگاه=thediplomat.com|بازبینی=2025-01-07|کد زبان=en-US|نام=Akhilesh|نام خانوادگی=Pillalamarri}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Malik|first=Fida Hussain|url=https://books.google.com/books?id=VNwCEAAAQBAJ&amp;pg=PA11|title=Balochistan: A Conflict of Narratives|date=2020-10-14|publisher=Saiyid Books|isbn=978-969-2200-02-8|language=en|page=11}}&lt;/ref&gt;

== آبادي ==
مڪران جي مقامي آباديءَ جي اڪثريت [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] تي مشتمل آهي.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو. به کوشش سعید حمیدیان|سال=1375|نام=ابوالقاسم|نام خانوادگی=فردوسی|ناشر=نشرقطره|صفحات=|شابک=|مکان=}}&lt;/ref&gt; علائقي جي آباديءَ ۾ [[سني اسلام|سني مسلمانن]] جي اڪثريت آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; [[بلوچي ٻولي]] مڪران جي اهم مقامي ٻولي آهي، جڏهن ته علائقي جي مختلف حصن ۾ ٻيون ٻوليون پڻ استعمال ٿين ٿيون.

قديم [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] دور سان لاڳاپيل تاريخي بندرگاهه [[تيس]] پڻ مڪران جي ايراني حصي ۾ واقع آهي.

[[فائل:اسکله بریس.jpg|thumb|center|600px|[[دشتياري ڪائونٽي|دشتياري]] ۾ [[بريس بندرگاهه|بريس]] جي مڇي مارڻ واري بندرگاهه.]]

===مذھب===

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; max-width:1100px; margin:auto; border-collapse:collapse; box-shadow:0 2px 8px rgba(0,0,0,0.12); text-align:center;&quot;
|+ style=&quot;caption-side:top; padding:12px; font-size:120%; font-weight:bold; color:#202122;&quot; | [[قلات رياست]] جي مڪران ڊويزن ۾ مذهبي گروهه ([[بلوچستان ايجنسي|برطانوي بلوچستان]] جو دور)
|-
! rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#3366cc; color:white; padding:10px;&quot; | مذهبي گروهه
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#36c; color:white; padding:10px;&quot; | 1911ع&lt;ref name=&quot;Census1911B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393764 |jstor=saoa.crl.25393764 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 4, Baluchistan : pt. 1, Report; pt. 2, Tables. |year=1911 |volume=2 |pages=11}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#14866d; color:white; padding:10px;&quot; | 1921ع&lt;ref name=&quot;Census1921B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394124 |jstor=saoa.crl.25394124 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 4, Baluchistan : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=165}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#a66e00; color:white; padding:10px;&quot; | 1931ع&lt;ref name=&quot;Census1931B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25797115 |jstor=saoa.crl.25797115 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 4, Baluchistan. Pts. 1 &amp; 2, Report [and] Imperial and provincial tables. |year=1931 |pages=390}}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#7b4ab0; color:white; padding:10px;&quot; | 1941ع&lt;ref name=&quot;Census1941B&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215993 |jstor=saoa.crl.28215993 |access-date=8 September 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 14, Baluchistan |year=1941 |pages=17 |author1=India Census Commissioner |volume=14 }}&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;background:#eaf3ff;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#eaf3ff;&quot; | سيڪڙو
! style=&quot;background:#e7f5ef;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#e7f5ef;&quot; | سيڪڙو
! style=&quot;background:#fff4d6;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#fff4d6;&quot; | سيڪڙو
! style=&quot;background:#f3eafa;&quot; | آبادي
! style=&quot;background:#f3eafa;&quot; | سيڪڙو
|-
! style=&quot;background:#eef5ff; text-align:left;&quot; | [[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]]
| 71,758
| {{Percentage | 71758 | 71942 | 2 }}
| 71,625
| {{Percentage | 71625 | 71860 | 2 }}
| 68,213
| {{Percentage | 68213 | 68462 | 2 }}
| 86,406
| {{Percentage | 86406 | 86651 | 2 }}
|-
! style=&quot;background:#fff5dc; text-align:left;&quot; | [[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]]
| 137
| {{Percentage | 137 | 71942 | 2 }}
| 216
| {{Percentage | 216 | 71860 | 2 }}
| 233
| {{Percentage | 233 | 68462 | 2 }}
| 206
| {{Percentage | 206 | 86651 | 2 }}
|-
! style=&quot;background:#f2ecff; text-align:left;&quot; | [[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]]
| 40
| {{Percentage | 40 | 71942 | 2 }}
| 11
| {{Percentage | 11 | 71860 | 2 }}
| 11
| {{Percentage | 11 | 68462 | 2 }}
| 20
| {{Percentage | 20 | 86651 | 2 }}
|-
! style=&quot;background:#eaf7ea; text-align:left;&quot; | [[سک مت]] [[File:Khanda.svg|15px]]
| 2
| {{Percentage | 2 | 71942 | 2 }}
| 8
| {{Percentage | 8 | 71860 | 2 }}
| 3
| {{Percentage | 3 | 68462 | 2 }}
| 17
| {{Percentage | 17 | 86651 | 2 }}
|-
! style=&quot;background:#f2f2f2; text-align:left;&quot; | ٻيا
| 5{{efn|name=1901Others|جن ۾ 4 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[ٻڌ مت|ٻڌ]] شامل هو.}}
| {{Percentage | 5 | 71942 | 2 }}
| 0
| {{Percentage | 0 | 71860 | 2 }}
| 2{{efn|name=1931Others|جن ۾ 2 [[يهودي]] شامل هئا.}}
| {{Percentage | 2 | 68462 | 2 }}
| 2{{efn|name=1941Others|جن ۾ 1 [[پارسي]] ([[زرتشت مت|زرتشتي]]) ۽ 1 [[يهودي]] شامل هو.}}
| {{Percentage | 2 | 86651 | 2 }}
|-
! style=&quot;background:#3366cc; color:white;&quot; | ڪُل آبادي
! style=&quot;background:#eaf3ff;&quot; | 71,942
! style=&quot;background:#eaf3ff;&quot; | {{Percentage | 71942 | 71942 | 2 }}
! style=&quot;background:#e7f5ef;&quot; | 71,860
! style=&quot;background:#e7f5ef;&quot; | {{Percentage | 71860 | 71860 | 2 }}
! style=&quot;background:#fff4d6;&quot; | 68,462
! style=&quot;background:#fff4d6;&quot; | {{Percentage | 68462 | 68462 | 2 }}
! style=&quot;background:#f3eafa;&quot; | 86,651
! style=&quot;background:#f3eafa;&quot; | {{Percentage | 86651 | 86651 | 2 }}
|- class=&quot;sortbottom&quot;
|}

== ادب ==

[[شاهنامو|شاهنامي]] ۾ [[فردوسي]] بيان ڪري ٿو ته مڪران جي بزرگن ۽ جنگجوئن [[ڪي ڪائوس]] سان دشمني نه ڪئي، پر سندس گرمجوشيءَ سان آجيان ڪئي ۽ سندس لشڪر کي مڪران مان سلامتيءَ سان گذرڻ ڏنو. '''سياوش''' جي داستان ۾ پڻ مڪران جو ذڪر اچي ٿو، جتي '''افراسياب''' طرفان ''توران'' (قلات) جي لشڪر جي سپهه سالار ڏانهن لکيل خط ۾ مختلف علائقن مان ڏن ۽ خراج گڏ ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه براساس چاپ مسکو، به کوشش سعید حمیدیان|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=نشر قطره|سال=1375|شابک=|مکان=|صفحات=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=فرهنگ نامه‌های شاهنامه مجلد اول.|نام خانوادگی=رستگاری فسایی|نام=منصور|ناشر=پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}&lt;/ref&gt;

شاهنامي ۾ هڪ ٻئي هنڌ [[فردوسي]] سلطان [[محمود غزنوي]] جي ساراهه ڪري ٿو. '''ڪي خسرو'''، جيڪو ڪياني گهراڻي جو ٽيون بادشاهه هو، ۽ ''توران'' جي بادشاهه '''افراسياب''' وچ ۾ ٿيل وڏي جنگ جي بيان ۾، ڪي خسرو جي پيءُ سياوش جي خون جو بدلو وٺڻ واري سلسلي ۾ '''ڪي خسرو''' ۽ '''مڪران جي شاهه''' وچ ۾ پڻ ٽڪراءُ ۽ جنگ جو ذڪر اچي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ ''مڪران جو شاهه'' مارجي وڃي ٿو ۽ قتل ۽ ڦرلٽ ٿئي ٿي.

'''افراسياب''' جي شڪست ۽ ڀڄي وڃڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' سندس پٺيان روانو ٿيو. هن پهرين ''چين جي خاقان'' ڏانهن هڪ ايلچي موڪليو، جنهن سندس اطاعت قبول ڪئي. ان کان پوءِ هن '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن پڻ هڪ ايلچي موڪليو. پر '''مڪران جي شاهه''' سندس آڻ مڃڻ کان انڪار ڪيو ۽ خراج ڏيڻ قبول نه ڪيو. هن ايلچيءَ کي بي عزت ڪري پنهنجي درٻار مان ڪڍي ڇڏيو ۽ '''ڪي خسرو''' ڏانهن پيغام موڪليائين ته جيڪڏهن هو ''مڪران'' مان امن سان گذري وڃي ته کيس ڪو نقصان نه پهچايو ويندو؛ پر جيڪڏهن هو سندس ملڪ ۾ داخل ٿي ''مڪران'' کي تباهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو ته مڪران جو شاهه خاموش نه رهندو ۽ سخت مقابلو ڪندو.&lt;ref&gt;{{یادکرد کتاب|عنوان=شاهنامه به کوشش جلال خالقی مطلق|نام خانوادگی=فردوسی|نام=ابوالقاسم|ناشر=دائرالمعارف بزرگ اسلامی|سال=|شابک=|مکان=|صفحات=}}&lt;/ref&gt;

اهو پيغام ٻڌڻ کان پوءِ '''ڪي خسرو''' '''چين جي خاقان''' وٽ ويو ۽ اتي ٽي مهينا رهيو. پوءِ هو ٻيهر ''مڪران'' ڏانهن موٽيو ۽ '''مڪران جي شاهه''' ڏانهن وري ايلچي موڪلي، جنهن وسيلي پنهنجي لشڪر لاءِ گهربل سامان گهريائين. ساڳئي وقت هن ڌمڪي ڏني ته جيڪڏهن مڪران جو شاهه سندس حڪم نه مڃيندو ته کيس قتل ڪيو ويندو ۽ سندس لشڪر مڪران ۾ قتل عام ۽ تباهي ڪندو.

== ترقي ==

مارچ 2025ع ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران جي چوڏهين حڪومت|ايران جي چوڏهين حڪومت]] مڪران جي ترقيءَ کي پنهنجي اهم ترقياتي مقصدن مان هڪ قرار ڏنو. سرڪاري منصوبن موجب علائقي ۾ بندرگاهن، شهرن، ريلوي، روڊن، آمدرفت ۽ واپار جي لنگهن سميت اقتصادي ۽ سماجي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ ۽ [[انساني ترقيءَ جو اشاريه|انساني ترقيءَ جي اشاريي]] ۾ بهتري آڻڻ تي زور ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=توسعه و عمران سیستان و بلوچستان مورد تاکید رئیس جمهوری است|نشانی=https://www.isna.ir/news/1403100604623/|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2024-12-26|بازبینی=2025-02-13|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=عراقچی: «بهشت گمشده» مکران باید به قطب اقتصادی آینده ایران و منطقه بدل شود|نشانی=https://www.isna.ir/news/1403112820594/|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2025-02-16|بازبینی=2025-02-16|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{یادکرد وب|عنوان=نقشه راه دولت برای آینده مکران|نشانی=https://www.isna.ir/news/1404010501858/|وبگاه=ایسنا|تاریخ=2025-03-25|بازبینی=2025-03-26|کد زبان=fa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.irna.ir/news/85794186/&lt;/ref&gt;

=== خدشا ۽ مسئلا ===

مڪران جي ترقياتي منصوبن بابت مقامي آبادي ۽ ماحول تي پوندڙ اثرن جا خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن. ''مڪران سامونڊي ڪنارن جي ترقياتي منصوبي'' تي عملدرآمد دوران ڪجهه مقامي رهواسين جي زمينن جي سرڪاري تحويل ۽ انهن جي لڏپلاڻ بابت اعتراض سامهون آيا آهن. ان کان سواءِ، منصوبي سان علائقي جي [[مرجاني پٿر|مرجاني ساحلن]] ۽ سامونڊي ماحول کي نقصان پهچڻ جا خدشا پڻ ظاهر ڪيا ويا آهن؛ ڪجهه رپورٽن موجب مرجاني علائقن جو هڪ حصو متاثر ٿيو آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== گاديءَ جو هنڌ منتقل ڪرڻ جي تجويز ===

[[تهران]] جي وڌندڙ شهري، ماحولياتي ۽ انتظامي مسئلن جي پسمنظر ۾ 1403هه ش (2024–2025ع) دوران ايران جي گاديءَ جو هنڌ مڪران ڏانهن منتقل ڪرڻ جي تجويز بحث هيٺ آئي. ان تجويز سان لاڳاپيل مسئلن ۾ [[فارس نار]] ۾ آمريڪي فوجي اڏن سان نسبتاً ويجهڙائي، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحدن سان ويجهڙائي، مناسب بنيادي ڍانچي جي کوٽ، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ماحولياتي مسئلن جو ذڪر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[چابهار]]
* [[گوادر]]
* [[خور ڪلمات]]
* [[لياري ٽائون]]
* [[مڪران ساحلي شاهراهه]]
* [[مڪران ساحلي جابلو سلسلو]]
* [[مڪران ڊويزن]]
* [[ناشي]]
* [[سوخته ڪوهه]]
* [[مڪران (نوابي رياست)|مڪران رياست]]
* [[پاڪستان جي جهنگلي جيوت#اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان|پاڪستان جي جهنگلي جيوت – اولهه وارا جابلو علائقا، ميدان ۽ ريگستان]]
* [[1945ع بلوچستان زلزلو]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بلوچستان]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ايران جا علائقا]]
[[زمرو:پاڪستان جا علائقا]]
[[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]]
[[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:ايشيا جا ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>280nh3n09mn5bwvrdu6p7g368lcvu6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ذريعات وڪي:Gadgets-definition</title>
    <ns>8</ns>
    <id>45783</id>
    <revision>
      <id>422215</id>
      <parentid>413657</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Maintenance script</username>
        <id>4787</id>
      </contributor>
      <comment>Remove deprecated targets option (Operator: Ladsgroup)</comment>
      <origin>422215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1830" sha1="ko747tr2qgjdkls7076b8mt1pjjfo50" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;'''هن صفحي تي ترميم کان اڳ بحث ڪرڻ ضروري آهي، هتي [[وڪيپيڊيا بحث:نياتي باب]] وڃي بحث ڪيو.'''
&lt;/noinclude&gt;

==  browsing ==
*searchFocus|searchFocus.js
*GoogleTrans|GoogleTrans.js
*Twinkle[dependencies=mediawiki.user,mediawiki.util,jquery.ui,moment|rights=autoconfirmed|type=general|peers=Twinkle-pagestyles]|morebits.js|morebits.css|Twinkle.js|twinkleprod.js|twinkleimage.js|twinklebatchundelete.js|twinklewarn.js|twinklespeedy.js|friendlyshared.js|twinklediff.js|twinkleunlink.js|friendlytag.js|twinkledeprod.js|friendlywelcome.js|twinklexfd.js|twinklebatchdelete.js|twinklebatchprotect.js|twinkleconfig.js|twinklefluff.js|twinkleprotect.js|twinklearv.js|twinkleblock.js|friendlytalkback.js|Twinkle.css
*Twinkle-pagestyles[hidden|skins=vector]|Twinkle-pagestyles.css
*search-new-tab|search-new-tab.js

== watchlist ==

== editing ==

* defaultsummaries[dependencies=oojs-ui-core]|defaultsummaries.js
* refToolbar[default|dependencies=user.options,mediawiki.util]|refToolbar.js
* refToolbarBase[hidden]|refToolbarBase.js
* HotCatsMulti|HotCatsMulti.js
*decodesummary[default]|decodesummary.js
* ProveIt|ProveIt.js
* MufidAlaat|MufidAlaat.js

== Categories ==
*CatMaker[dependencies=mediawiki.util,jquery.ui]|CatMaker.js|CatMaker.css
* CatRename[default|rights=move|namespaces=14]|CatRename.js

== appearance==
*DisambiguationLinks|DisambiguationLinks.css
*UTCLiveClock[type=general|dependencies=mediawiki.util,mediawiki.api|peers=UTCLiveClock-pagestyles]|UTCLiveClock.js|UTCLiveClock.css
*UTCLiveClock-pagestyles[hidden|skins=vector,monobook]|UTCLiveClock-pagestyles.css

== advanced ==

== test ==
* MobileMaps[skins=minerva]|mobilemaps.js

== extra ==
* morebits[dependencies=mediawiki.util|hidden]|morebits.js|morebits.css
&lt;noinclude&gt;&lt;/div&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ko747tr2qgjdkls7076b8mt1pjjfo50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نارٿ يارڪ شائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48289</id>
    <revision>
      <id>422302</id>
      <parentid>421186</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11297" sha1="rxwd3b0wz8nd43j0bhccm9rksjibg75" xml:space="preserve">{{Infobox English county
| official_name          = نارٿ يارڪ شائر
| other_name             = 
| image_main             = 
| image_caption          = 
| flag_image             = 
| flag_link              = 
| arms_image             = 
| arms_link              = 
| motto                  = 
| locator_map            = [[فائل:North Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|North Yorkshire within England]]
| coordinates            = 
| region                 = [[يارڪ شائر ۽ ھمبر]] ۽ ٿورڙو حصو [[نارٿ ايسٽ انگلينڊ]]
| established_date       = 1974
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = 
| lord_lieutenant_name   = 
| high_sheriff_office    = ھاء شيرف آف نارٿ يارڪ شائر 
| high_sheriff_name      = مسز لنڊا فين وڪ&lt;ref&gt; {{cite web|url=https://www.thegazette.co.uk/notice/3222638|title=Privy Council Office-Appointment of Sheriffs|publisher=London Gazette|accessdate= 16 April 2019}} &lt;/ref&gt; (2019–20)
| area_total_km2         = 8608
| area_total_rank        = 1st
| ethnicity              = 92.3%  گورا &lt;br /&gt;2.0%  ڏکڻ ايشيائي
&lt;br /&gt;0.6%  ڪارا
| county_council         = [[فائل:Arms of North Yorkshire County Council.svg|150px|
ڪائونٽي جي ڪائونسل جو سرڪاري نشان ]]
&lt;br /&gt;  &lt;br/&gt;http://www.northyorks.gov.uk/
| unitary_council        = 
| unitary_council1       = 
| government             = 
| joint_committees       = 
| admin_hq               = [[نارٿيلرٽن]]&lt;ref&gt;
{{cite web
 |url         = http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42
 |title       = North Yorkshire County Council : Contact us
 |publisher   = www.northyorks.gov.uk
 |accessdate  = 1  مئي 2009
 |last        = 
 |first       = 
 |deadurl     = no
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090418050750/http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42
 |archivedate = 18  اپريل 2009
 |df          = dmy-all
}}
&lt;/ref&gt;
| area_council_km2       = 8053
| area_council_rank      = 1st
| iso_code               = GB-NYK
| ons_code               = 36
| gss_code               = 
| nuts_code              = UKE22
| districts_map          = [[فائل:North Yorkshire numbered districts (1974-2023).svg|200px]]
| districts_key          = {{Colorsample|#FEFE77}}
  وحداني 
{{Colorsample|#FEC1E9}}  ڪائونٽي ڪائونسل
| districts_list         = #[[سيلبي ضلعو|سيلبي  ]]
#[[ھروگيٽ بورا ]]
#[[ڪري ون ]]
#[[رچمنڊ شاير ]]
#[[ھئمبليٽن ضلعو|ھئمبليٽن ]]
#[[رائيڊيل]]
#[[اسڪاربورا(بورا) ]]
#[[سٽي آف يارڪ ]]
#[[ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ]]
#[[مڊل بورا ]] 
#[[اسٽاڪٽن آن ٽيس (بورا) ]] (ڏکڻ ٽيس جو حصو )
----
پاڙيسري ڪائونٽيون :[[ايسٽ رائڊنگ آف يارڪ شائر]]، [[سائوٿ يارڪ شائر]]، [[ويسٽ يارڪ شائر]]، [[لنڪاشائر]]، [[ڪمبريا]] ۽ [[ڪائونٽي درھم]]
| MPs                    = *[[نائجل ايڊمز ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[سائمن ڪليرڪ ]]  [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[رابرٽ گڊ ول ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[رشي سونڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[اينڊريو جونز ( برطانيا)]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[اينڊي ميڪ ڊونلڊ (برطانيا)]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[ڪيون ھالن ريڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[جولين سمٿ (برطانيا) ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
* جولين اسٽرڊي [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*ريچل ماسڪيل [[ليبر پارٽي (يو ڪي)]] 
*پاؤل وليمز [[ ليبر پارٽي (يو ڪي)]] 
*[[ائنا ٽورلي ]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]]

| police                 = 
| website                = 
}}


'''نارٿ يارڪ شائر'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' North Yorkshire'''}} انگلينڊ جي خطي يارڪ شائر ۽ ھمبر ۽ [[نارٿ ايسٽ انگلينڊ]] جي خطن ۾ واقع ھڪ ڪائونٽي جو نالو جنھن ۾ يارھن ضلعا واقع آھن.2016  ۾ ھن ڪائونٽي جي آبادي جو تخمينو 602300 ھيو ان ۾ يارڪ، مڊل بورا، اسٽاڪٽن، ۽ ريڊڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل نہ ھيا &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|title=North Yorkshire population information|date=30 November 2017|website=North Yorkshire County Council|accessdate=15 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040413/https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|archive-date=15 July 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ھي ڪائونٽي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 1972 تحت پھرين اپريل 1974 ۾  ٺاھي وئي.&lt;ref&gt;Arnold-Baker, C., ''Local Government Act 1972'', (1973)&lt;/ref&gt; ھن ڪائونٽي جي پکيڙ {{convert|8654|km2|mi2}} آھي ۽ اھا پکيڙ ۾ انگلينڊ جي سڀ کان وڏي ڪائونٽي آھي. ھن ڪائونٽي جي 40 سيڪڙو پکيڙ نيشنل پارڪن تي مشتمل آهي. ھن ڪائونٽي جا وڏي ۾ وڏا شھر [[مڊل بورا]] (174,700),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119885093|title=Middlesbrough built-up area local area report |date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018}}&lt;/ref&gt; [[يارڪ]] (152,841),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|title=York built-up area local area report|date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213108/https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|archive-date=12 August 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[ھروگيٽ ]] (73,576) ۽ [[اسڪار بورا]]  (61,749) آھن. ھن ڪائونٽي جي مڪاني ادارن ۾ خودمختيار وحداني اختياري واريون ڪائونسلون پڻ موجود آهن جن  ۾  يارڪ شھر، مڊل بورا، ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل آهن.
&lt;ref&gt;[http://www.opsi.gov.uk/SI/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm#end OPSI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060710120000/http://www.opsi.gov.uk/si/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm |date=10 July 2006 }} – ''The North Yorkshire (District of York) (Structural and Boundary Changes) Order 1995''&lt;/ref&gt;

==مڪاني حڪومت==


[[فائل:County Hall - geograph.org.uk - 1583476.jpg|thumb|left|[[ڪائونٽي ھال، نارٿيلرٽن]]]]

انگلينڊ جي ھي غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جو انتظام نارٿ يارڪ شائر ڪائونٽي ڪائونسل جي [[ڪابينہ ڪائونسل]] جي ذريعي ھلايو ويندو آهي..&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&amp;p=0 |publisher=North Yorkshire County Council |accessdate=10 May 2010 |title=North Yorkshire County Council Constitution |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228191433/http://northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&amp;p=0 |archivedate=28 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ھن ڪائونٽي ڪائونسل جا 72 ڪائونسلر ڪائونسل جي اڳواڻ کي چونڊيندا آهن جيڪو 9 وڌيڪ ڪائونسلرن جي چونڊ ڪري ايگزيڪيوٽو ڪابينہ جوڙيندو آهي جيڪا ھن غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جي باري ۾ فيصلن ڪرڻ جي مجاز ھوڻدي آهي. ڪائونٽي ڪائونسل جي آفيس نارٿيلرٽن واري ڪائونٽي ھال ۾ واقع آهي. وحداني ڪائونسلون وري ھن اداري کان خودمختيار ھونديون آھن.

==ضلعا==


ھن ڪائونٽي جي ضلعن متعلق تفصيل ھيٺ ڏنل چارٽ ۾ ڏجن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شمار
! شھر
! آبادي (2011)
! بورا
! وضاحت
! ياداشت
|-
| 1
| ''[[يارڪ]]''
| 198,051&lt;ref name=&quot;BUA&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| title=2011 Census – Built-up areas| work=| publisher=[[Office for National Statistics|ONS]]| accessdate=15 August 2013| deadurl=no| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921045319/http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| archivedate=21 September 2013| df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| سٽي آف يارڪ
| شھر
| وحداني اختياري ۾ ايندڙ علائقي جي آبادي
&lt;br&gt; (يارڪ شھر جي آبادي) 153,717.
|-
| 2
| ''[[مڊل بورا]]''
|  138,400&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| مڊل بورا
| بورا
| وحداني اختياري رڳو مڊل بورا جي علائقي تائين سڏبي آھي &lt;br&gt; وڏين شھري وسندين جي آبادي
174,700 تائين آھي
|-
| 3
| [[ھروگيٽ]]
| 73,576&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  ھروگيٽ
| شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 4
| [[اسڪاربورا]]
| 61,749&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  اسڪاربورا
| شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 5
| ''[[ ريڊ ڪار]]''
| 37,073&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ
|شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 6
| ''[[ٿارن بي ٽيز ندي وارو ]]''
| 24,741&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ) 
|شھر
| وحداني اختياري
|-
| 7
| ''[[انگلبي باروڪ ]]''
| 20,378&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن  ٽيز ندي وارو (ڏکڻ)
|  شھر
| وحداني اختياري
|-
| 8
| ''[[يارم ٽيز ندي وارو]]''
|  19,184&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ)
| شھر
| وحداني اختياري
|-
| 9
| [[سيلبي]]
|  17,511&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|سيلبي
| شھري [[پارش]] (Civil Parish)
|
|-
|10
| ''[[گسبرا]]''
|  16,979&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ
|شھر
| وحداني اختياري
|-
| 11
| [[ نارٿيلرٽن]]
| 16,832&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  ھيمبلٽن
| شھري [[پارش]]
| ڪائونٽي وارو شھر
|-
| 12
| [[رپان]]
| 16,363&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ھروگيٽ
| شھري[[پارش]]
| شھر
|-
| 13
| [[نيرسبرا]]
| 15,484&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ھروگيٽ
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 14
| [[اسڪپٽن]]
| 14,623&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ڪري ون
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 15
| [[وھٽبي]]
| 13,213&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسڪاربورا
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 16
| [[رچمنڊ]]
| 8,413&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رچمنڊ شائر
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 17
| [[نورٽن]]
| 7,049&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رائيڊيل
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 18
| [[پڪرنگ ]]
| 6,588&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رائيڊيل
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 19
| [[ٽئڊڪاسٽر]]
| 6,480&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| سيلبي
| شھري [[پارش]] 
|
|-
|}

== حوالا ==

{{حوالا|2}}

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>rxwd3b0wz8nd43j0bhccm9rksjibg75</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422303</id>
      <parentid>422302</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11275" sha1="qbcv1ush44ewrnxigexdju2y3l9016t" xml:space="preserve">{{Infobox English county
| official_name          = نارٿ يارڪ شائر
| other_name             = 
| image_main             = 
| image_caption          = 
| flag_image             = 
| flag_link              = 
| arms_image             = 
| arms_link              = 
| motto                  = 
| locator_map            = [[فائل:North Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|North Yorkshire within England]]
| coordinates            = 
| region                 = [[يارڪ شائر ۽ ھمبر]] ۽ ٿورڙو حصو [[نارٿ ايسٽ انگلينڊ]]
| established_date       = 1974
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = 
| lord_lieutenant_name   = 
| high_sheriff_office    = ھاء شيرف آف نارٿ يارڪ شائر 
| high_sheriff_name      = مسز لنڊا فين وڪ&lt;ref&gt; {{cite web|url=https://www.thegazette.co.uk/notice/3222638|title=Privy Council Office-Appointment of Sheriffs|publisher=London Gazette|accessdate= 16 April 2019}} &lt;/ref&gt; (2019–20)
| area_total_km2         = 8608
| area_total_rank        = 1st
| ethnicity              = 92.3%  گورا &lt;br /&gt;2.0%  ڏکڻ ايشيائي
&lt;br /&gt;0.6%  ڪارا
| county_council         = [[فائل:Arms of North Yorkshire County Council.svg|150px|
ڪائونٽي جي ڪائونسل جو سرڪاري نشان ]]
&lt;br /&gt;  &lt;br/&gt;http://www.northyorks.gov.uk/
| unitary_council        = 
| unitary_council1       = 
| government             = 
| joint_committees       = 
| admin_hq               = [[نارٿيلرٽن]]&lt;ref&gt;
{{cite web
 |url         = http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42
 |title       = North Yorkshire County Council : Contact us
 |publisher   = www.northyorks.gov.uk
 |accessdate  = 1  مئي 2009
 |last        = 
 |first       = 
 |deadurl     = no
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090418050750/http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42
 |archivedate = 18  اپريل 2009
 |df          = dmy-all
}}
&lt;/ref&gt;
| area_council_km2       = 8053
| area_council_rank      = 1st
| iso_code               = GB-NYK
| ons_code               = 36
| gss_code               = 
| nuts_code              = UKE22
| districts_map          = [[فائل:North Yorkshire numbered districts (1974-2023).svg|200px]]
| districts_key          = {{Colorsample|#FEFE77}}
  وحداني 
{{Colorsample|#FEC1E9}}  ڪائونٽي ڪائونسل
| districts_list         = #[[سيلبي ضلعو|سيلبي  ]]
#[[ھروگيٽ بورا ]]
#[[ڪري ون ]]
#[[رچمنڊ شاير ]]
#[[ھئمبليٽن ضلعو|ھئمبليٽن ]]
#[[رائيڊيل]]
#[[اسڪاربورا(بورا) ]]
#[[سٽي آف يارڪ ]]
#[[ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ]]
#[[مڊل بورا ]] 
#[[اسٽاڪٽن آن ٽيس (بورا) ]] (ڏکڻ ٽيس جو حصو )
----
پاڙيسري ڪائونٽيون :[[ايسٽ رائڊنگ آف يارڪ شائر]]، [[سائوٿ يارڪ شائر]]، [[ويسٽ يارڪ شائر]]، [[لنڪاشائر]]، [[ڪمبريا]] ۽ [[ڪائونٽي درھم]]
| MPs                    = *[[نائجل ايڊمز ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[سائمن ڪليرڪ ]]  [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[رابرٽ گڊ ول ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[رشي سونڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[اينڊريو جونز ( برطانيا)]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[اينڊي ميڪ ڊونلڊ (برطانيا)]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[ڪيون ھالن ريڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[جولين سمٿ (برطانيا) ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
* جولين اسٽرڊي [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*ريچل ماسڪيل [[ليبر پارٽي (يو ڪي)]] 
*پاؤل وليمز [[ ليبر پارٽي (يو ڪي)]] 
*[[ائنا ٽورلي ]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]]

| police                 = 
| website                = 
}}

'''اتر يارڪ شائر''' (North Yorkshire) اترين انگلينڊ جي علائقي [[يارڪشائر ۽ همبر|يارڪشائر ۽ ھمبر]] ۾ واقع ھڪ ڪائونٽي جو نالو جنھن ۾ يارھن ضلعا واقع آھن.2016  ۾ ھن ڪائونٽي جي آبادي جو تخمينو 602300 ھيو ان ۾ يارڪ، مڊل بورا، اسٽاڪٽن، ۽ ريڊڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل نہ ھيا &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|title=North Yorkshire population information|date=30 November 2017|website=North Yorkshire County Council|accessdate=15 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040413/https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|archive-date=15 July 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ھي ڪائونٽي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 1972 تحت پھرين اپريل 1974 ۾  ٺاھي وئي.&lt;ref&gt;Arnold-Baker, C., ''Local Government Act 1972'', (1973)&lt;/ref&gt; ھن ڪائونٽي جي پکيڙ 8,654 چورس ڪلوميٽر (3,341 چورس ميل) آهي ۽ اھا پکيڙ ۾ انگلينڊ جي سڀ کان وڏي ڪائونٽي آھي. ھن ڪائونٽي جي 40 سيڪڙو پکيڙ نيشنل پارڪن تي مشتمل آهي. ڪائونٽي جا وڏي ۾ وڏا شھر [[مڊل بورا]] (174,700),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119885093|title=Middlesbrough built-up area local area report |date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018}}&lt;/ref&gt; [[يارڪ]] (152,841),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|title=York built-up area local area report|date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213108/https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|archive-date=12 August 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[ھروگيٽ ]] (73,576) ۽ [[اسڪار بورا]]  (61,749) آھن. ھن ڪائونٽي جي مڪاني ادارن ۾ خودمختيار وحداني اختياري واريون ڪائونسلون پڻ موجود آهن جن  ۾  يارڪ شھر، مڊل بورا، ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل آهن.
&lt;ref&gt;[http://www.opsi.gov.uk/SI/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm#end OPSI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060710120000/http://www.opsi.gov.uk/si/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm |date=10 July 2006 }} – ''The North Yorkshire (District of York) (Structural and Boundary Changes) Order 1995''&lt;/ref&gt;

==مڪاني حڪومت==


[[فائل:County Hall - geograph.org.uk - 1583476.jpg|thumb|left|[[ڪائونٽي ھال، نارٿيلرٽن]]]]

انگلينڊ جي ھي غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جو انتظام نارٿ يارڪ شائر ڪائونٽي ڪائونسل جي [[ڪابينہ ڪائونسل]] جي ذريعي ھلايو ويندو آهي..&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&amp;p=0 |publisher=North Yorkshire County Council |accessdate=10 May 2010 |title=North Yorkshire County Council Constitution |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228191433/http://northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&amp;p=0 |archivedate=28 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ھن ڪائونٽي ڪائونسل جا 72 ڪائونسلر ڪائونسل جي اڳواڻ کي چونڊيندا آهن جيڪو 9 وڌيڪ ڪائونسلرن جي چونڊ ڪري ايگزيڪيوٽو ڪابينہ جوڙيندو آهي جيڪا ھن غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جي باري ۾ فيصلن ڪرڻ جي مجاز ھوڻدي آهي. ڪائونٽي ڪائونسل جي آفيس نارٿيلرٽن واري ڪائونٽي ھال ۾ واقع آهي. وحداني ڪائونسلون وري ھن اداري کان خودمختيار ھونديون آھن.

==ضلعا==


ھن ڪائونٽي جي ضلعن متعلق تفصيل ھيٺ ڏنل چارٽ ۾ ڏجن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شمار
! شھر
! آبادي (2011)
! بورا
! وضاحت
! ياداشت
|-
| 1
| ''[[يارڪ]]''
| 198,051&lt;ref name=&quot;BUA&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| title=2011 Census – Built-up areas| work=| publisher=[[Office for National Statistics|ONS]]| accessdate=15 August 2013| deadurl=no| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921045319/http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| archivedate=21 September 2013| df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| سٽي آف يارڪ
| شھر
| وحداني اختياري ۾ ايندڙ علائقي جي آبادي
&lt;br&gt; (يارڪ شھر جي آبادي) 153,717.
|-
| 2
| ''[[مڊل بورا]]''
|  138,400&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| مڊل بورا
| بورا
| وحداني اختياري رڳو مڊل بورا جي علائقي تائين سڏبي آھي &lt;br&gt; وڏين شھري وسندين جي آبادي
174,700 تائين آھي
|-
| 3
| [[ھروگيٽ]]
| 73,576&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  ھروگيٽ
| شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 4
| [[اسڪاربورا]]
| 61,749&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  اسڪاربورا
| شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 5
| ''[[ ريڊ ڪار]]''
| 37,073&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ
|شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 6
| ''[[ٿارن بي ٽيز ندي وارو ]]''
| 24,741&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ) 
|شھر
| وحداني اختياري
|-
| 7
| ''[[انگلبي باروڪ ]]''
| 20,378&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن  ٽيز ندي وارو (ڏکڻ)
|  شھر
| وحداني اختياري
|-
| 8
| ''[[يارم ٽيز ندي وارو]]''
|  19,184&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ)
| شھر
| وحداني اختياري
|-
| 9
| [[سيلبي]]
|  17,511&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|سيلبي
| شھري [[پارش]] (Civil Parish)
|
|-
|10
| ''[[گسبرا]]''
|  16,979&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ
|شھر
| وحداني اختياري
|-
| 11
| [[ نارٿيلرٽن]]
| 16,832&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  ھيمبلٽن
| شھري [[پارش]]
| ڪائونٽي وارو شھر
|-
| 12
| [[رپان]]
| 16,363&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ھروگيٽ
| شھري[[پارش]]
| شھر
|-
| 13
| [[نيرسبرا]]
| 15,484&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ھروگيٽ
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 14
| [[اسڪپٽن]]
| 14,623&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ڪري ون
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 15
| [[وھٽبي]]
| 13,213&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسڪاربورا
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 16
| [[رچمنڊ]]
| 8,413&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رچمنڊ شائر
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 17
| [[نورٽن]]
| 7,049&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رائيڊيل
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 18
| [[پڪرنگ ]]
| 6,588&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رائيڊيل
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 19
| [[ٽئڊڪاسٽر]]
| 6,480&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| سيلبي
| شھري [[پارش]] 
|
|-
|}

== حوالا ==

{{حوالا|2}}

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>qbcv1ush44ewrnxigexdju2y3l9016t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422304</id>
      <parentid>422303</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:44:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>422304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11348" sha1="skmxbs1a0014kwbees65eit11fi6zvj" xml:space="preserve">{{Infobox English county
| official_name          = نارٿ يارڪ شائر
| other_name             = 
| image_main             = 
| image_caption          = 
| flag_image             = 
| flag_link              = 
| arms_image             = 
| arms_link              = 
| motto                  = 
| locator_map            = [[فائل:North Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|North Yorkshire within England]]
| coordinates            = 
| region                 = [[يارڪ شائر ۽ ھمبر]] ۽ ٿورڙو حصو [[نارٿ ايسٽ انگلينڊ]]
| established_date       = 1974
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = 
| lord_lieutenant_name   = 
| high_sheriff_office    = ھاء شيرف آف نارٿ يارڪ شائر 
| high_sheriff_name      = مسز لنڊا فين وڪ&lt;ref&gt; {{cite web|url=https://www.thegazette.co.uk/notice/3222638|title=Privy Council Office-Appointment of Sheriffs|publisher=London Gazette|accessdate= 16 April 2019}} &lt;/ref&gt; (2019–20)
| area_total_km2         = 8608
| area_total_rank        = 1st
| ethnicity              = 92.3%  گورا &lt;br /&gt;2.0%  ڏکڻ ايشيائي
&lt;br /&gt;0.6%  ڪارا
| county_council         = [[فائل:Arms of North Yorkshire County Council.svg|150px|
ڪائونٽي جي ڪائونسل جو سرڪاري نشان ]]
&lt;br /&gt;  &lt;br/&gt;http://www.northyorks.gov.uk/
| unitary_council        = 
| unitary_council1       = 
| government             = 
| joint_committees       = 
| admin_hq               = [[نارٿيلرٽن]]&lt;ref&gt;
{{cite web
 |url         = http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42
 |title       = North Yorkshire County Council : Contact us
 |publisher   = www.northyorks.gov.uk
 |accessdate  = 1  مئي 2009
 |last        = 
 |first       = 
 |deadurl     = no
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090418050750/http://www.northyorks.gov.uk/index.aspx?articleid=42
 |archivedate = 18  اپريل 2009
 |df          = dmy-all
}}
&lt;/ref&gt;
| area_council_km2       = 8053
| area_council_rank      = 1st
| iso_code               = GB-NYK
| ons_code               = 36
| gss_code               = 
| nuts_code              = UKE22
| districts_map          = [[فائل:North Yorkshire numbered districts (1974-2023).svg|200px]]
| districts_key          = {{Colorsample|#FEFE77}}
  وحداني 
{{Colorsample|#FEC1E9}}  ڪائونٽي ڪائونسل
| districts_list         = #[[سيلبي ضلعو|سيلبي  ]]
#[[ھروگيٽ بورا ]]
#[[ڪري ون ]]
#[[رچمنڊ شاير ]]
#[[ھئمبليٽن ضلعو|ھئمبليٽن ]]
#[[رائيڊيل]]
#[[اسڪاربورا(بورا) ]]
#[[سٽي آف يارڪ ]]
#[[ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ]]
#[[مڊل بورا ]] 
#[[اسٽاڪٽن آن ٽيس (بورا) ]] (ڏکڻ ٽيس جو حصو )
----
پاڙيسري ڪائونٽيون :[[ايسٽ رائڊنگ آف يارڪ شائر]]، [[سائوٿ يارڪ شائر]]، [[ويسٽ يارڪ شائر]]، [[لنڪاشائر]]، [[ڪمبريا]] ۽ [[ڪائونٽي درھم]]
| MPs                    = *[[نائجل ايڊمز ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[سائمن ڪليرڪ ]]  [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[رابرٽ گڊ ول ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[رشي سونڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[اينڊريو جونز ( برطانيا)]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[اينڊي ميڪ ڊونلڊ (برطانيا)]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]]
*[[ڪيون ھالن ريڪ ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
*[[جولين سمٿ (برطانيا) ]] [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]] 
* جولين اسٽرڊي [[ڪنزرويٽو پارٽي (يو ڪي) ]]
*ريچل ماسڪيل [[ليبر پارٽي (يو ڪي)]] 
*پاؤل وليمز [[ ليبر پارٽي (يو ڪي)]] 
*[[ائنا ٽورلي ]] [[ليبر پارٽي (يو ڪي) ]]

| police                 = 
| website                = 
}}

'''اتر يارڪ شائر''' (North Yorkshire) اترين انگلينڊ جي علائقي [[يارڪشائر ۽ همبر|يارڪشائر ۽ ھمبر]] ۾ واقع ھڪ ڪائونٽي جو نالو جنھن ۾ يارھن ضلعا واقع آھن.2016  ۾ ھن ڪائونٽي جي آبادي جو تخمينو 602300 ھيو ان ۾ يارڪ، مڊل بورا، اسٽاڪٽن، ۽ ريڊڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل نہ ھيا &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|title=North Yorkshire population information|date=30 November 2017|website=North Yorkshire County Council|accessdate=15 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040413/https://www.northyorks.gov.uk/north-yorkshire-population-information|archive-date=15 July 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
ھي ڪائونٽي لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ، 1972 تحت پھرين اپريل 1974 ۾  ٺاھي وئي.&lt;ref&gt;Arnold-Baker, C., ''Local Government Act 1972'', (1973)&lt;/ref&gt; ھن ڪائونٽي جي پکيڙ 8,654 چورس ڪلوميٽر (3,341 چورس ميل) آهي ۽ اھا پکيڙ ۾ انگلينڊ جي سڀ کان وڏي ڪائونٽي آھي. ھن ڪائونٽي جي 40 سيڪڙو پکيڙ نيشنل پارڪن تي مشتمل آهي. ڪائونٽي جا وڏي ۾ وڏا شھر [[مڊل بورا]] (174,700),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119885093|title=Middlesbrough built-up area local area report |date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018}}&lt;/ref&gt; [[يارڪ]] (152,841),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|title=York built-up area local area report|date=12 August 2018|website=Nomis official Labour Market statistics|accessdate=12 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812213108/https://www.nomisweb.co.uk/reports/localarea?compare=1119883765|archive-date=12 August 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; [[ھروگيٽ ]] (73,576) ۽ [[اسڪار بورا]]  (61,749) آھن. ھن ڪائونٽي جي مڪاني ادارن ۾ خودمختيار وحداني اختياري واريون ڪائونسلون پڻ موجود آهن جن  ۾  يارڪ شھر، مڊل بورا، ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ شامل آهن.
&lt;ref&gt;[http://www.opsi.gov.uk/SI/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm#end OPSI] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060710120000/http://www.opsi.gov.uk/si/si1995/Uksi_19950610_en_1.htm |date=10 July 2006 }} – ''The North Yorkshire (District of York) (Structural and Boundary Changes) Order 1995''&lt;/ref&gt;

==مڪاني حڪومت==


[[فائل:County Hall - geograph.org.uk - 1583476.jpg|thumb|left|[[ڪائونٽي ھال، نارٿيلرٽن]]]]

انگلينڊ جي ھي غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جو انتظام نارٿ يارڪ شائر ڪائونٽي ڪائونسل جي [[ڪابينہ ڪائونسل]] جي ذريعي ھلايو ويندو آهي..&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&amp;p=0 |publisher=North Yorkshire County Council |accessdate=10 May 2010 |title=North Yorkshire County Council Constitution |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101228191433/http://northyorks.gov.uk/CHttpHandler.ashx?id=1990&amp;p=0 |archivedate=28 December 2010 }}&lt;/ref&gt; ھن ڪائونٽي ڪائونسل جا 72 ڪائونسلر ڪائونسل جي اڳواڻ کي چونڊيندا آهن جيڪو 9 وڌيڪ ڪائونسلرن جي چونڊ ڪري ايگزيڪيوٽو ڪابينہ جوڙيندو آهي جيڪا ھن غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي جي باري ۾ فيصلن ڪرڻ جي مجاز ھوڻدي آهي. ڪائونٽي ڪائونسل جي آفيس نارٿيلرٽن واري ڪائونٽي ھال ۾ واقع آهي. وحداني ڪائونسلون وري ھن اداري کان خودمختيار ھونديون آھن.

==ضلعا==


ھن ڪائونٽي جي ضلعن متعلق تفصيل ھيٺ ڏنل چارٽ ۾ ڏجن ٿا.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! شمار
! شھر
! آبادي (2011)
! بورا
! وضاحت
! ياداشت
|-
| 1
| ''[[يارڪ]]''
| 198,051&lt;ref name=&quot;BUA&quot;&gt;{{cite web| url=http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| title=2011 Census – Built-up areas| work=| publisher=[[Office for National Statistics|ONS]]| accessdate=15 August 2013| deadurl=no| archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921045319/http://www.nomisweb.co.uk/articles/747.aspx| archivedate=21 September 2013| df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| سٽي آف يارڪ
| شھر
| وحداني اختياري ۾ ايندڙ علائقي جي آبادي
&lt;br&gt; (يارڪ شھر جي آبادي) 153,717.
|-
| 2
| ''[[مڊل بورا]]''
|  138,400&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| مڊل بورا
| بورا
| وحداني اختياري رڳو مڊل بورا جي علائقي تائين سڏبي آھي &lt;br&gt; وڏين شھري وسندين جي آبادي
174,700 تائين آھي
|-
| 3
| [[ھروگيٽ]]
| 73,576&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  ھروگيٽ
| شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 4
| [[اسڪاربورا]]
| 61,749&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  اسڪاربورا
| شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 5
| ''[[ ريڊ ڪار]]''
| 37,073&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ
|شھر
| غير [[پارش]] وارڊن جو جھڳٽو
|-
| 6
| ''[[ٿارن بي ٽيز ندي وارو ]]''
| 24,741&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ) 
|شھر
| وحداني اختياري
|-
| 7
| ''[[انگلبي باروڪ ]]''
| 20,378&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن  ٽيز ندي وارو (ڏکڻ)
|  شھر
| وحداني اختياري
|-
| 8
| ''[[يارم ٽيز ندي وارو]]''
|  19,184&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسٽاڪٽن ٽيز ندي وارو (ڏکڻ)
| شھر
| وحداني اختياري
|-
| 9
| [[سيلبي]]
|  17,511&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|سيلبي
| شھري [[پارش]] (Civil Parish)
|
|-
|10
| ''[[گسبرا]]''
|  16,979&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ريڊ ڪار اينڊ ڪليولنڊ
|شھر
| وحداني اختياري
|-
| 11
| [[ نارٿيلرٽن]]
| 16,832&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
|  ھيمبلٽن
| شھري [[پارش]]
| ڪائونٽي وارو شھر
|-
| 12
| [[رپان]]
| 16,363&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ھروگيٽ
| شھري[[پارش]]
| شھر
|-
| 13
| [[نيرسبرا]]
| 15,484&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ھروگيٽ
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 14
| [[اسڪپٽن]]
| 14,623&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| ڪري ون
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 15
| [[وھٽبي]]
| 13,213&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| اسڪاربورا
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 16
| [[رچمنڊ]]
| 8,413&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رچمنڊ شائر
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 17
| [[نورٽن]]
| 7,049&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رائيڊيل
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 18
| [[پڪرنگ ]]
| 6,588&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| رائيڊيل
| شھري [[پارش]] 
|
|-
| 19
| [[ٽئڊڪاسٽر]]
| 6,480&lt;ref name=&quot;BUA&quot;/&gt;
| سيلبي
| شھري [[پارش]] 
|
|-
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اتر يارڪشائر]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>skmxbs1a0014kwbees65eit11fi6zvj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox poem</title>
    <ns>10</ns>
    <id>51488</id>
    <revision>
      <id>422148</id>
      <parentid>164837</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6302" sha1="hypzwfxtza5vs4tigy0ssvv64ddustr" xml:space="preserve">
&lt;includeonly&gt;{{Infobox
| child = {{{child|{{{embed|}}}}}}
| bodyclass = vevent
| bodystyle = width:310px; max-width:100%; border:1px solid #92A9C3; border-collapse:separate; border-spacing:0; border-radius:13px; background:#FFFFFF; color:#243247; font-size:90%; line-height:1.65; direction:rtl; text-align:right; box-shadow:0 5px 15px rgba(35,65,105,0.20);

&lt;!-- عنوان --&gt;
| abovestyle = background:linear-gradient(135deg,#173D72,#326AA4); color:#FFFFFF; font-size:132%; font-weight:bold; text-align:center; padding:12px 7px; border-bottom:3px solid #72C5E9; text-shadow:0 1px 2px rgba(0,0,0,0.25);
| aboveclass = summary
| above = {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}

&lt;!-- ذيلي عنوان --&gt;
| subheaderstyle = background:#E5F1FB; color:#254E7A; font-size:105%; font-weight:normal; text-align:center; padding:7px;
| subheader = {{{subtitle|}}}

&lt;!-- شاعر --&gt;
| subheader2 = {{#if:{{{author|}}}|&lt;span class=&quot;summary&quot;&gt;{{#if:{{{by_label|}}}|{{{by_label}}}|شاعر:}} {{{author}}}&lt;/span&gt;}}
| subheaderstyle2 = background:#FCE8EF; color:#793B57; font-weight:bold; text-align:center; padding:7px;

&lt;!-- تصوير --&gt;
| imagestyle = background:#FFFFFF; text-align:center; padding:9px;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage
 |image={{{image|}}}
 |size={{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}
 |alt={{{alt|}}}
 }}
| captionstyle = background:#F1F6FB; color:#59677A; font-size:90%; text-align:center; padding:6px;
| caption = {{#if:{{{image|}}}|{{{caption|}}}|}}

&lt;!-- عام خانن جو انداز --&gt;
| headerstyle = background:linear-gradient(90deg,#245487,#3976B0); color:#FFFFFF; font-weight:bold; text-align:center; padding:7px;
| labelstyle = width:39%; font-weight:bold; color:#274B71; background:#EAF2FA; text-align:right; vertical-align:top; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #E1E8F0;
| datastyle = background:#FFFFFF; color:#263548; text-align:right; vertical-align:top; padding:7px 8px; border-bottom:1px solid #E1E8F0;

&lt;!-- اصل عنوان --&gt;
| label2 = اصل عنوان
| data2 = {{#if:{{{original_title|}}}|&lt;span {{#if:{{{original_title_lang|}}}|lang=&quot;{{{original_title_lang}}}&quot;}}&gt;{{{original_title}}}&lt;/span&gt;}}

&lt;!-- مترجم --&gt;
| label3 = مترجم
| data3 = {{{translator|}}}

&lt;!-- لکجڻ جي تاريخ --&gt;
| label4 = {{#if:{{{written_label|}}}|{{{written_label}}}|لکجڻ جو وقت}}
| data4 = {{{written|}}}

&lt;!-- پهرين اشاعت --&gt;
| label5 = پهريون ڀيرو شايع
| data5 = {{{first|}}}

&lt;!-- مصور --&gt;
| label6 = تصويرساز
| data6 = {{{illustrator|}}}

&lt;!-- سرورق --&gt;
| label7 = سرورق جو فنڪار
| data7 = {{{cover_artist|}}}

&lt;!-- ملڪ --&gt;
| label8 = ملڪ
| class8 = location
| data8 = {{{country|}}}

&lt;!-- ٻولي --&gt;
| label9 = ٻولي
| data9 = {{#invoke:WikidataIB|getValue
 |rank=best
 |P407
 |name=language
 |qid={{{qid|}}}
 |suppressfields={{{suppressfields|}}}
 |fetchwikidata={{{fetchwikidata|}}}
 |{{{language|}}}
 }}

&lt;!-- سلسلو --&gt;
| label10 = سلسلو
| data10 = {{{series|}}}

&lt;!-- موضوع --&gt;
| label11 = موضوع
| data11 = {{{subject|}}}

&lt;!-- صنف --&gt;
| label12 = ادبي صنف
| data12 = {{{genre|}}}

&lt;!-- شعري صورت --&gt;
| label13 = شعري صورت
| data13 = {{{form|}}}

&lt;!-- وزن --&gt;
| label14 = وزن
| data14 = {{{meter|}}}

&lt;!-- بحر --&gt;
| label15 = بحر
| data15 = {{{metre|}}}

&lt;!-- قافيو --&gt;
| label16 = قافيي جي ترتيب
| data16 = {{{rhyme|}}}

&lt;!-- ناشر --&gt;
| label17 = ناشر
| data17 = {{{publisher|}}}

&lt;!-- اشاعت --&gt;
| label18 = اشاعت جي تاريخ
| data18 = {{{publication_date|}}}

&lt;!-- انگريزي اشاعت --&gt;
| label19 = انگريزيءَ ۾ اشاعت
| data19 = {{{publication_date_en|}}}

&lt;!-- ميڊيا --&gt;
| label20 = اشاعت جو قسم
| data20 = {{{media_type|}}}

&lt;!-- سٽون --&gt;
| label21 = سٽن جو تعداد
| data21 = {{{lines|}}}

&lt;!-- صفحا --&gt;
| label22 = صفحا
| data22 = {{{pages|}}}

&lt;!-- ماپ --&gt;
| label23 = ماپ ۽ وزن
| data23 = {{{size_weight|}}}

&lt;!-- ISBN --&gt;
| label24 = [[آءِ ايس بي اين|ISBN]]
| data24 = {{#if:{{{isbn|}}}|{{ISBNT|1={{{isbn}}}}}|}}

&lt;!-- OCLC --&gt;
| label25 = [[OCLC]]
| data25 = {{#if:{{{oclc|}}}|[https://worldcat.org/oclc/{{urlencode:{{{oclc}}}}} {{{oclc}}}]}}

&lt;!-- اڳيون --&gt;
| label26 = اڳيون
| data26 = {{{preceded_by|}}}

&lt;!-- پويون --&gt;
| label27 = پويون
| data27 = {{{followed_by|}}}

&lt;!-- اضافي سنڌي خانا --&gt;
| label28 = تخلص
| data28 = {{{pen_name|}}}

| label29 = رديف
| data29 = {{{radif|}}}

| label30 = ڪلام جو موضوع
| data30 = {{{theme|}}}

| label31 = ادبي تحريڪ
| data31 = {{{literary_movement|}}}

| label32 = ماخذ
| data32 = {{{source|}}}

&lt;!-- وڪي سورس --&gt;
| header59 = {{#if:{{{wikisource|}}}|مڪمل متن}}
| data60 = {{#if:{{{wikisource|}}}|[[File:Wikisource-logo.svg|16px|link=|alt=]] [[wikisource:{{{wikisource}}}|وڪي سورس تي پڙهو]]}}

&lt;!-- مقامي وڪي سورس --&gt;
| data62 = {{#if:{{both|{{{native_wikisource|}}}|{{{orig_lang_code|}}}}}
 |[[File:Wikisource-logo.svg|16px|link=|alt=]] [[s:{{{orig_lang_code}}}:{{{native_wikisource}}}|اصل ٻوليءَ ۾ مڪمل متن]]
 |{{#if:{{both|{{{native_external_url|}}}|{{{orig_lang_code|}}}}}
  |[{{{native_external_url}}} اصل ٻوليءَ ۾ آن لائين متن]
 }}
}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check
|unknown={{main other|}}
|preview=هن مضمون ۾ [[سانچو:Infobox poem]] جو اڻڄاتل پيراميٽر &quot;_VALUE_&quot; استعمال ٿيو آهي.
|ignoreblank=y
|child
|embed
|name
|subtitle
|by_label
|author
|image
|imagesize
|image_size
|alt
|caption
|original_title
|original_title_lang
|orig_lang_code
|translator
|written
|written_label
|first
|illustrator
|cover_artist
|country
|language
|qid
|suppressfields
|fetchwikidata
|series
|subject
|genre
|form
|meter
|metre
|rhyme
|publisher
|publication_date
|publication_date_en
|media_type
|lines
|pages
|size_weight
|isbn
|oclc
|preceded_by
|followed_by
|pen_name
|radif
|theme
|literary_movement
|source
|wikisource
|native_wikisource
|native_external_url
|native_external_host
|orig_lang_code
}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{documentation}}
&lt;!-- زمرا ۽ وڪيڊيٽا ڳنڍڻا /doc صفحي تي شامل ڪريو --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hypzwfxtza5vs4tigy0ssvv64ddustr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>راز ناٿن شاهي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53549</id>
    <revision>
      <id>422280</id>
      <parentid>251675</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T01:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2759" sha1="6r3glwwltcniqgm9w6afwngyt00yfdg" xml:space="preserve">[[فائل:Raz_Nathan_Shahi.jpg|thumb|راز ناٿن شاهي]]
'''راز ناٿن شاهي''' ([[انگريزي]]:Raz Nathanshahi) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو ناميارو ڪهاڻيڪار، شاعر، مصور ۽ ڪيليگرافر هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.bio-bibliography.com/authors/view/15512|title=Bio-bibliography.com - Authors|website=www.bio-bibliography.com|access-date=2020-01-07}}&lt;/ref&gt;

== زندگي جو احوال ==
راز ناٿن شاهي جو پورو نالو علي شير پٽ نور محمد ميراڻي هو، هيءُ 7 آگسٽ [[1947ع]] تي [[دادو ضلعو]] جي [[خيرپور ناٿن شاه تعلقو]] جي شھر [[خيرپور ناٿن شاھ]] ۾ ڄائو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=راز%20ناٿن%20شاهي|title=راز ناٿن شاهي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-01-07}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ==
شروعاتي تعليم اباڻي ڳوٺ مان حاصل ڪيائين. هن وڌيڪ تعليم [[خيرپور]] ميرس جي ناز هاءِ اسڪول مان حاصل ڪئي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== خدمتون ==
راز ناٿن شاهي کي ادب سان چاھ ننڍپڻ کان ئي هو. مٿس ادب ورثي طور سندس ناني مرحوم محمد اعظم '''اعظم''' ميراڻيءَ کان مليو.  راز ناٿن شاهي اول ڪهاڻيون لکيون جيڪي مختلف اخبارن ۽ ادبي رسان ۾ ڇپيون. بعد ۾ قلمي نالي راز ناٿن شاهي سان شاعري به ڪرڻ لڳو. هن شاعريءَ جي مختلف صنفن ۾ شاعري ڪئي. ڪهاڻيڪار ۽ شاعر سان گڏ مصور ۽ ڪيليگرافر هو. هن ڳچ عرصو [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] [[ڪراچي]] سينٽر تي ڪيليگرافي پڻ ڪئي. هن پاڻ سنڌي ٻوليءَ سان گڏ اردو ۾ خطاط طور مڃايو. سندس ڪيليگرافي جون نمائشون پڻ ٿيون.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== وفات ==
راز ناٿن شاهي4 نومبر [[2019ع]] تي دل بيهڻ سبب لاڏاڻو ڪري ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/ناميارو-شاعر-راز-ناٿن-شاهي-دل-جي-دوري-سب/|title=ناميارو شاعر راز ناٿن شاهي دل جي دوري سبب لاڏاڻو ڪري ويو -|language=sd|access-date=2020-01-07}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{حوالو}}
[[زمرو:1947ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>6r3glwwltcniqgm9w6afwngyt00yfdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فاطما رهبر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57209</id>
    <revision>
      <id>422282</id>
      <parentid>419672</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T02:05:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7494" sha1="limh7d86ibjjrnvu4wqa83teftf3m55" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| image               = Fatemeh Rahbar.jpg
| caption             =سال 2013ء ۾ فاطما رهبر
| name                = فاطما رهبر
}}
'''فاطما رهبر''' ({{lang-fa|فاطمہ رهبر}} (جنم 1964ء -وفات، 7 مارچ 2020ء) هڪ ايراني سياست دان ۽ ليکڪا هُئي، جيڪا [[مجلس ايران]] جي ''تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (چُونڊ ضلعو)'' کان پارليامينٽ جي رڪن رهي آهي. رهبر چوٿون ڀيررو پڻ رڪن چُونڊجي آئي پر چُونڊجڻ کانپوءِ هيءَ پنهنجي چوٿين مدت ملازمت جي مُنڍَ کان اڳُ ئي فوت ٿي وئي.

== سوانح ==
فاطما، وزيوئل مواصلات (ڪميونيڪيشن) ۾ ايم اي ڪئي هُئي ۽ پوءِ انتظامي حڪمت عملي ۾ پي ايڇ ڊي ڪيائين. هيءَ انٽرنيٽ نيٽورڪ جي پروڊڪشن منيجر ۽ انٽرنيٽ حڪمت عملي سان لاڳاپيل سپريم ڪائونسل جي سيڪريٽري طور ڪم ڪندي هُئي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://images.hamshahrionline.ir/hamnews/1383/830417/world/_siasatw.htm|title=آشنايي با چهرہ هاي فرهنگي و هنري مجلس هفتم|last=|first=|date=|website=Hamshahri|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt; رهبر پاران محمود احمدي نزاد (محمود احمدي نساد) جي باري ۾ هڪ ڪتاب لکيو هيو، جنهن ۾ هن احمدي نساد کي &quot;ٽيون هزارهون جو معجزو&quot; سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/factbox-the-outcome-of-irans-2020-parliamentary-elections/|title=Factbox: The outcome of Iran’s 2020 parliamentary elections|last=Azizi|first=Arash|date=2020-02-26|website=Atlantic Council|language=en-US|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt;

فاطما رهبر هڪ نماڻي سياست دان ۽ اسلامي اتحاد جماعت (پارٽيءَ) جي رڪن هُئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rouydad24.ir/fa/news/177350|title=استعفای «رهبر» از کمیتہ امداد برای شرکت در انتخابات مجلس|last=رویداد24|first=پايگاہ خبری، تحلیلی|date=|website=fa|language=fa|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt; هيءَ سال 2004ء کان 2016ء دوران ٽري ڀرا ستين، اَٺين، نائين مدت جي لاءِ تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر چُونڊَ تَڪ (حلقو) کان رڪن ايراني پارليمينٽ رهي آهي.&lt;ref name=&quot;majlis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; پارليامينٽ جي رڪن جي حيثيت ۾ هيءَ نارين جي ۽ ميڊيا ۽ آرٽ جي خاص سيٽَ (نشست)تان يونيسڪو جي لاءِ ايراني قومي ڪميشن جي نائب صدر طور خدمتون ڏيندي رهي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.shoma-weekly.ir/fa/news/1071/زندگينامه-فاطمه-رهبر|title=زندگينامہ فاطمہ رهبر|last=|first=|date=|website=Shoma Weekly|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322054642/http://www.shoma-weekly.ir/fa/news/1071/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D9%8A%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%81%D8%A7%D8%B7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1|archive-date=2020-03-22|access-date=2020-03-11}}&lt;/ref&gt; هيءَ امام خميمني ريليف فائونڊيشن جي پڻ نائب صدر رهي چُڪي هُئي.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; هيءَ چوٿون ڀيرو پڻ رڪن پارليمينٽ چُونڊجي آئي، پر پڇاڙي مهل چُونڊجڻ کانپوءِ، اڃا خدمتون ڏيڻ شروع ئي نہ ڪيون هيائين، تہ ڪرونا وائرس جي سبب کان 5 مارچ تي ڪوما ۾ هلي وئي ۽ انهيءَ وبا جي سبب 7 مارچ تي پلوڪ پڌاري (وفات) وئي.&lt;ref name=&quot;majlis&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/adviser-to-irans-foreign-minister-dies-of-coronavirus/|title=Iran: 124 dead from virus including FM’s adviser, could use force to stop travel|website=www.timesofisrael.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/china-new-virus-numbers-slow-many-originated-iran/30474462.html|title=Iranian Lawmaker Dies After Contracting Coronavirus As Fatality Toll Hits 145 |website=Radio Free Europe|date=7 مارچ 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn-obit&quot;&gt;{{cite web |url=https://edition.cnn.com/world/live-news/coronavirus-outbreak-03-06-20-intl-hnk/h_18a90a0a005a96b3d07c4b73bab8cadd |website=CNN.com |title=Newly elected Iranian female politician dies from coronavirus, as country confirms 1,234 new cases |date=مارچ 7, 2020 |access-date=مارچ 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328215525/https://edition.cnn.com/world/live-news/coronavirus-outbreak-03-06-20-intl-hnk/h_18a90a0a005a96b3d07c4b73bab8cadd/ |archive-date=2020-03-28 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Newly-Elected Female Politician Dies of Coronavirus in Iran |url=https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran |access-date=2020-03-24 |archive-date=2020-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320132321/https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== سياسي خدمتون ==
رڪن اسيمبلي طور هن پاران خانداني رٿابندي ۽ نارين جي لاءِ هفتي ۾ 44 ڪلاڪن بدران، 36 ڪلاڪ ڪم ڪرڻ، ڳرڀَ (پيٽ ۾ ٻار هئڻ مهل) جي موڪلن ۾ واڌارو، گهريلو زائفائن ويمو (انشورنس)، تحفظ خاندان قانون، نارين ۽ انهن جي گهرڀاتين جي لاءِ پاليسيون (حڪمت علمي) ڪائونسل ٺاهي ۽ سَتُر (پاڪدامني)، حجاب جي لاءِ قانون سازي جو بلُ آندو هيو.

== وفات ==
رهبر 5 مارچ 2020 تي [[ڪوروناوائرس روڳ 2019|ڪورونا وائرس جي بيماري]] جي ڪارَڻ کان ڪوما ۾ هلي وئي،&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; ۽ [[2019–20 ڪوروناوائرس مها وبا|ڪورونا وائرس جي عالمي وبا]] جي ڪري 7 مارچ 2020ء تي وفات ڪري ويئي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/china-new-virus-numbers-slow-many-originated-iran/30474462.html|title=Iranian Lawmaker Dies After Contracting Coronavirus As Fatality Toll Hits 145 |website=Radio Free Europe|date=7 مارچ 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cnn-obit&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=Newly-Elected Female Politician Dies of Coronavirus in Iran |url=https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran |access-date=2020-03-24 |archive-date=2020-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320132321/https://ifpnews.com/newly-elected-female-politician-dies-of-coronavirus-in-iran |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== وَڌيڪ ڏسندا ==
* [[محمد رضا راهچمني]]
{{باب|ڪورونا وائرس مرض 2019}}

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
{{Authority control|}}
{{2019–20 ڪوروناوائرس مها وبا|}}

[[زمرو:1960ع جنم]]
[[زمرو:1960ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]]
[[زمرو:2020ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:ڪورونا وائرس مها وبا 2019- 2020 کان موت]]</text>
      <sha1>limh7d86ibjjrnvu4wqa83teftf3m55</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لطف اللہ بدوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58076</id>
    <revision>
      <id>422362</id>
      <parentid>415797</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19213" sha1="2aedf5vij391kgyu22qvvmo65z9swbh" xml:space="preserve">''' لطف الله بدوي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lutufullah Badvi '''}}
لطف الله “جوڳي” ثم “بدوي” ولد حاجي امام بخش “خادم” بدوي (جنم 4 - جولاءِ 1904ع – وفات 19 - نومبر 1968ع) سنڌ جي وهاڻو تاري، سنڌي علم - ادب جي ترقي ۽ واڌاري لاءِ پاڻ پتوڙيندي امرتا ماڻي آهي&lt;ref name=&quot;منگي&quot; /&gt;. سندس نالو سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ سونهري اکرن سان لکيو ويندو. مرحوم هڪ سٺي محقق، تاريخدان، ڊرامه نويس، مضمون/مقاله نگار ۽ افسانه نويس کان علاوه هڪ پخته گو ۽ اعليٰ پايه جو شاعر به ٿي گذريو آهي&lt;ref name=&quot;منگي&quot; /&gt;. سندس ڪلام پنهنجي مادري ٻولي سنڌي کان علاوه اردو ۽ فارسي ٻولين ۾ به ملي ٿو&lt;ref name =&quot;منگي &quot; &gt;ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني  ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017
 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -&lt;/ref&gt;. پنهنجي اباڻي شهر سان اُڪير ۾ هيٺين ريت پنهنجو ناتو نڀايو اٿس:

{{quote|وطنِ عزيز تنهنجون راحت ڀريون ڪهاڻيون،&lt;br&gt;
پرديس تي پري اڄ هڪ - هڪ ٿي ياد آيون،&lt;br&gt;
جهولي ۾ تنهنجي گهڙيون مٺڙيون جي مون ٿي ماڻيون،&lt;br&gt;
اڄ هت پري گذاريان سيني سان تن کي لايون،&lt;br&gt;
ڇا دلنشين تنهنجو آ “سنڌو واه” جو ڪنارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
___
خود رو گلن سان ڇانيل هون تنهنجون ماڙيون سڀ،&lt;br&gt;
جت حسن و عشق هر دم ڏي ٿو هزار لوليون،&lt;br&gt;
سر سبز واديون سڀ تنهنجون مزي ڀريون سڀ،&lt;br&gt;
هر دم جتي ٿي گهلندي کيڏي بهار هوليون،&lt;br&gt;
اُڀري کلي سدائين جت صبح جو ستارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
ساٿي مان ديس جا هت روئندي سڀئي سنڀاريان،&lt;br&gt;
ڪنهن سان مان حال اوريان تنهنجون مٺيون ڪهاڻيون،&lt;br&gt;
اڻ - تڻ لڳل اندر ۾ گوندر ۾ ٿو گذاريان،&lt;br&gt;
تارن ڀريون هي راتيون توکان پري وهاڻيون،&lt;br&gt;
غم سان ڀريل هي قصو، پر سوز آهه سارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
___
ڪيڏا نه دور ٿي ويا مون کان اُهي پيارا،&lt;br&gt;
جن جي سدائين مون کي پئي ياد ٿي ستائي،&lt;br&gt;
الفت ۽ دوستي جا شهڪار شاهه پارا،&lt;br&gt;
جن جي ڳڻن جون ڳالهيون هر هر ٿي دل ٻُڌائي،&lt;br&gt;
هر ذرو خاڪ جو آ مون لئه سندءِ پيارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
__
مايوس هڪ مسافر هت دور توکان آهيان،&lt;br&gt;
فڪر - جهان کان ڪيڏي مجبور ٿي جواني،&lt;br&gt;
هي غمزده حياتي سهمن ۾ ٿو نڀايان،&lt;br&gt;
اَي مادر - وطن هي دوري جي زندگاني،&lt;br&gt;
توکان جدا ٿي ان جو آهي ڪٺن گذارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.|}}

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
لطف الله بدوي 4 جولاءِ 1904ع تي [[شڪارپور]] ۾ حاجي امام بخش ”خادم“ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد پنهنجي وقت جو شاعر، اديب ۽ استاد هو، تنهنڪري لطف الله کي ننڍپڻ کان ئي علم ۽ ادب وارو گهرو ماحول مليو. هن سنڌي ۽ فارسيءَ جي شروعاتي تعليم پنهنجي والد کان حاصل ڪئي. 1913ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۾ داخل ٿيو، جتي انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;&gt;{{Cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

21 جنوري 1918ع تي سندس والد جي وفات سبب سندس باقاعدي تعليم ۾ رنڊڪ پئي ۽ معاشي ضرورتن سبب ٽپال کاتي جي ٽيليگراف آفيس ۾ ملازمت اختيار ڪيائين، پر ٿوري عرصي کان پوءِ اها نوڪري ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

ان دور ۾ سندس لاڙو تصوف ڏانهن وڌيو. فقير غلام علي ”مسرور“ جي صحبت ۾ رهي تصوف ۽ ويراڳ کان متاثر ٿيو، گيڙو ويس پائي يڪتارو کڻي سماع جي محفلن ۾ ڪلام ڳائڻ لڳو. ان دور ۾ هن شاعريءَ لاءِ ”جوڳي“ تخلص اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt; بعد ۾ سندس ادبي سڃاڻپ ”بدوي“ جي نالي سان قائم ٿي.

== تعليمي ۽ ملازمتي زندگي ==
گهر وارن جي زور ڀرڻ تي لطف الله بدوي ٻيهر تعليم ڏانهن موٽيو ۽ 1920ع ۾ [[جيڪب آباد]] مان فائنل جو امتحان پاس ڪيائين. ساڳئي سال پرائمري استاد مقرر ٿيو. 1921ع ۾ شڪارپور جي ٽريننگ اسڪول مان استادن جي تربيت وارو ڪورس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[ٺل]] ۾ استاد مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

اڳتي هلي هن ايگريڪلچر ڪاليج لائلپور مان زرعي تعليم جو ڊپلوما حاصل ڪيو ۽ ايگريڪلچر ماستر طور خدمتون سرانجام ڏنائين. ان کان پوءِ اردو گشتي استاد ۽ 1949ع ۾ ميونسپل اسڪولن جو اسسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشن انسپيڪٽر مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

بدوي ملازمت سان گڏ پنهنجي اعليٰ تعليم به جاري رکي. هن [[پنجاب يونيورسٽي]] مان بي. اي. جو امتحان پاس ڪيو ۽ ساڳي يونيورسٽيءَ مان فارسي ۽ مشرقي علمن ۾ ”منشي فاضل“ جي سند حاصل ڪئي. 1950ع ۾ شڪارپور جي سي. اينڊ ايس ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو استاد مقرر ٿيو. 4 جولاءِ 1958ع تي سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيو، پر ان کان پوءِ به علمي، تحقيقي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== ادبي خدمتون ==
لطف الله بدوي سنڌي ادب ۾ شاعر سان گڏ محقق، نقاد، تاريخدان، افسانه نگار، ناول نگار، ڊراما نگار، مترجم ۽ مرتب جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس علمي دلچسپين جو دائرو سنڌي ادبي تاريخ، اسلامي تاريخ، تصوف، شاعري، افسانوي ادب ۽ ترجمي تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;
سندس تحريرون پنهنجي دور جي اهم سنڌي ادبي رسالن ۾ پڻ شايع ٿينديون رهيون. ٽه ماهي ''مهراڻ'' جي شروعاتي دور جي ليکڪن ۾ پڻ سندس نالو اچي ٿو، جتي سنڌ جي ٻين اهم عالمن ۽ اديبن سان گڏ سندس لکڻيون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;MehranBadvi&quot;&gt;{{Cite web
 |title=سنڌي ادبي تاريخ بابت مهراڻ رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالن ۽ مضمونن جو جائزو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-42-review-of-articles-and-essays-of-dr-na-baloch-on-sindhi-literary-history-published-in-quarterly-magazine-mehran
 |website=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== تذڪره لطفي ===

{{Main|تذڪره لطفي}}

''تذڪره لطفي'' لطف الله بدويءَ جي اهم تحقيقي تصنيف آهي، جيڪا ٽن جلدن تي مشتمل آهي.
هن ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن جي شاعرن، سندن سوانحن، ڪلام، ادبي لاڙن ۽ تاريخي پسمنظر جو جائزو ورتو ويو آهي.
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي رسالي ''سنڌي ٻولي'' ۾ شايع ٿيل مقالي موجب هن ڪتاب جي پهرئين جلد ۾ شروعاتي دور کان ڪلهوڙن تائين جي ادبي تاريخ، ٻئي جلد ۾ ٽالپر دور ۽ ٽئين جلد ۾ ٻين شاعرن جو احوال شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=تذڪره لطفيءَ جو تحقيقي اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-85-a-study-of-tazkira-lutufi
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
مقالي موجب ٽئين جلد ۾ 81 شاعرن بابت لکيو ويو آهي.
تحقيقي جائزي ۾ ڪتاب جي علمي محنت کي ساراهڻ سان گڏ ڪجهه سوانحي تفصيلن جي اڻپورائيءَ ۽ ادبي تاريخ تي سياسي تاريخ جي غلبي جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

==== اشاعت جا سال ====

''تذڪره لطفي'' جي جلدن جي اشاعت بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
هڪ تحقيقي مقالي جي شروعات ۾ ٽن جلدن لاءِ ترتيبوار 1943ع، 1946ع ۽ 1953ع ڄاڻايل آهن، جڏهن ته ساڳئي مقالي ۾ ٽئين جلد لاءِ 1955ع پڻ لکيل آهي.
انهيءَ ڪري ٽئين جلد جي پهرين ڇاپي جو سال اصل ڪتاب جي عنواني صفحي مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

=== ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام ===

{{Main|ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام}}

''ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام'' سنڌ جي صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جي شاعريءَ جو مرتب ڪيل مجموعو آهي.
لطف الله بدويءَ هن ڪتاب ۾ ٻنهي شاعرن جي سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام کي گڏ ڪيو، ان جي ترتيب ڏني ۽ مقدمو لکيو.
ڪتاب جي «مرتب پاران» ۾ بدويءَ لکيو آهي ته سنڌي ادبي بورڊ کيس ڪنڊڙيءَ جي درويشن جو ڪلام گڏ ڪرڻ لاءِ چيو هو. هن مختلف بياضن ۽ ٻين ذريعن مان ڪلام گڏ ڪيو، پر مسودن ۾ موجود غلطين سبب ترتيب ۾ ڏکيائيون پيش آيون.&lt;ref name=&quot;KundriPreface&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |chapter=مرتب پاران
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1661/read/61067
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
بدويءَ پنهنجو مهاڳ 14 آگسٽ 1961ع تي شڪارپور ۾ لکيو.
سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي فهرست ۾ ڪتاب جي پهرين اشاعت 1964ع ۽ ٻي اشاعت 1983ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book Wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ۽ ترجما ==
لطف الله بدويءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب لکيا، ترجمو ڪيا ۽ ترتيب ڏنا. سندس شروعاتي تصنيفن ۾ ''نغمه مستانه'' (1924ع)، ''گيتانجلي'' جو ترجمو (1925ع)، ''عروس عجم'' (1926ع)، افسانن جو مجموعو ''دسته گل'' (1930ع)، ''سيدنا علي المرتضيٰ'' (1930ع) ۽ ''رت جا ڳوڙها'' (1935ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

سندس ٻين اهم ڪتابن ۽ ادبي ڪمن ۾ ''تذڪره لطفي''، ''تاريخ پاڪ و هند''، ''پاڪستان جي شهريت''، ''تاريخ اندلس''، ''ڪليات خادم''، ''مجاهدين''، ''چار درويش''، ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام''، ''جهاندار شاهه آرام دل''، ''ديوان صنعت'' ۽ ''احسن القصص'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== اقبال جو مترجم ==
لطف الله بدويءَ جي ادبي ڪم جو هڪ اهم پاسو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو. هن اقبال بابت ''حيات اقبال'' لکيو، جڏهن ته اقبال جي فارسي شاعريءَ جي ڪيترن ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيائين. سندس اقبالي ترجمن ۾ ''جاويد نامه'' (1959ع)، ''ارمغان حجاز'' (1962ع)، ''اسرار و رموز'' (1965ع) ۽ ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق'' (1965ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

سنڌي ادبي ماخذن ۾ پڻ بدويءَ کي اقبال جي مثنوين جو منظوم سنڌي مترجم ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IqbalSindhiana&quot;&gt;{{Cite web
 |title=اقبال علامه ڊاڪٽر
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اقبال%20علامہ%20ڊاڪٽر
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۽ تدوين ==
بدويءَ جو تحقيقي ۽ تدويني ڪم پڻ سنڌي ادب لاءِ اهم رهيو. سندس ''تذڪره لطفي'' سنڌي ادبي تاريخ ۽ شاعرن بابت سندس اهم تحقيقي تصنيفن مان آهي، جنهن جا ڪيترائي جلد شايع ٿيا. هن اڳين شاعرن جو ادبي ورثو مرتب ڪرڻ ۾ پڻ ڪم ڪيو. پنهنجي والد حاجي امام بخش ”خادم“ جو ڪلام ''ڪليات خادم'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

هن صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جو ڪلام پڻ مرتب ڪيو، جيڪو ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي فهرست موجب هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1964ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ٿيو ۽ 1983ع ۾ ان جو ٻيو ڇاپو نڪتو.&lt;ref name=&quot;SABBooks&quot;&gt;{{Cite web
 |title=ڪتابن جي فهرست
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح هن شڪارپور جي فارسي شاعر محمد عارف ”صنعت“ جي ڪلام کي ''ديوان صنعت'' جي صورت ۾ مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرست موجب ''ديوان صنعت'' 1968ع ۾ لطف الله بدويءَ جي ترتيب سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SABBooks&quot; /&gt;

== افسانوي ادب ==
بدويءَ کي افسانوي ادب سان پڻ خاص دلچسپي هئي. هن ناول، افسانا ۽ ڊراما لکيا. سنڌي ناول بابت موجود ادبي ماخذن موجب سندس شروعاتي ناولن مان ''ڪامني'' اهم آهي، جيڪو هن لائلپور ۾ زرعي تعليم حاصل ڪرڻ دوران لکيو ۽ جنوري 1927ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhiNovel&quot;&gt;{{Cite web
 |title=سنڌي ناول
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ناول
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڊرامن ۾ ''دودو چنيسر''، ''هير رانجهو'' ۽ ''مير بهرام'' جا نالا ملن ٿا. ''دودو چنيسر'' 1957ع ۾ لکيل سندس تاريخي موضوع واري ڊرامائي ڪم ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== اڻڇپيل علمي ڪم ==
لطف الله بدويءَ جي علمي پورهيي جو وڏو حصو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو. سندس اڻڇپيل تصنيفن ۾ ''سنڌ ۾ تصوف ۽ صوفيانه شاعري''، ''سنڌ جي تاريخ (انگريزن جو دور)''، ''رسالو نانڪ يوسف''، ''تذڪره الشعراءِ سنڌ''، ''شاهنامه فردوسي'' جو منظوم ڪم، ''انساني تمدن جو مطالعو''، ''سنڌي ٻولي''، ''تاريخ ادبيات سنڌ''، ''تاريخ شڪارپور''، ''فتح سنڌ'' ۽ ''رسالو لطف الله بدوي'' جهڙا مسودا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;&gt;{{Cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1089
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ سلامت تي موجود سوانحي مواد موجب بدويءَ مجموعي طور 86 ڪتاب لکيا، جن مان 28 ڇپجي سگهيا، جڏهن ته باقي تصنيفون اڻڇپيل رهيون.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot; /&gt; هي انگ ثانوي سوانحي ماخذ ۾ ڏنل آهي، تنهنڪري سندس مڪمل ببليوگرافي تي وڌيڪ تحقيقي ڪم جي گنجائش موجود آهي.

== وفات ==
لطف الله بدوي 19 نومبر 1968ع تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt; سندس وفات کان پوءِ به سندس ترتيب ڏنل ۽ لکيل ڪتاب سنڌي ادب، ادبي تاريخ، تصوف ۽ ترجمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[امام بخش خادم]]
* [[غلام علي مسرور]]
* [[محمد اقبال]]
* [[روحل فقير]]
* [[شڪارپور]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1904ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1968ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي ڊراما نگار]]
[[زمرو:سنڌي ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي افسانا نگار]]
[[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>2aedf5vij391kgyu22qvvmo65z9swbh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422363</id>
      <parentid>422362</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* تذڪره لطفي */</comment>
      <origin>422363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19211" sha1="qrezj4wbgve8ba0qe3o2j7cpjn7xh25" xml:space="preserve">''' لطف الله بدوي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lutufullah Badvi '''}}
لطف الله “جوڳي” ثم “بدوي” ولد حاجي امام بخش “خادم” بدوي (جنم 4 - جولاءِ 1904ع – وفات 19 - نومبر 1968ع) سنڌ جي وهاڻو تاري، سنڌي علم - ادب جي ترقي ۽ واڌاري لاءِ پاڻ پتوڙيندي امرتا ماڻي آهي&lt;ref name=&quot;منگي&quot; /&gt;. سندس نالو سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ سونهري اکرن سان لکيو ويندو. مرحوم هڪ سٺي محقق، تاريخدان، ڊرامه نويس، مضمون/مقاله نگار ۽ افسانه نويس کان علاوه هڪ پخته گو ۽ اعليٰ پايه جو شاعر به ٿي گذريو آهي&lt;ref name=&quot;منگي&quot; /&gt;. سندس ڪلام پنهنجي مادري ٻولي سنڌي کان علاوه اردو ۽ فارسي ٻولين ۾ به ملي ٿو&lt;ref name =&quot;منگي &quot; &gt;ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني  ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017
 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -&lt;/ref&gt;. پنهنجي اباڻي شهر سان اُڪير ۾ هيٺين ريت پنهنجو ناتو نڀايو اٿس:

{{quote|وطنِ عزيز تنهنجون راحت ڀريون ڪهاڻيون،&lt;br&gt;
پرديس تي پري اڄ هڪ - هڪ ٿي ياد آيون،&lt;br&gt;
جهولي ۾ تنهنجي گهڙيون مٺڙيون جي مون ٿي ماڻيون،&lt;br&gt;
اڄ هت پري گذاريان سيني سان تن کي لايون،&lt;br&gt;
ڇا دلنشين تنهنجو آ “سنڌو واه” جو ڪنارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
___
خود رو گلن سان ڇانيل هون تنهنجون ماڙيون سڀ،&lt;br&gt;
جت حسن و عشق هر دم ڏي ٿو هزار لوليون،&lt;br&gt;
سر سبز واديون سڀ تنهنجون مزي ڀريون سڀ،&lt;br&gt;
هر دم جتي ٿي گهلندي کيڏي بهار هوليون،&lt;br&gt;
اُڀري کلي سدائين جت صبح جو ستارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
ساٿي مان ديس جا هت روئندي سڀئي سنڀاريان،&lt;br&gt;
ڪنهن سان مان حال اوريان تنهنجون مٺيون ڪهاڻيون،&lt;br&gt;
اڻ - تڻ لڳل اندر ۾ گوندر ۾ ٿو گذاريان،&lt;br&gt;
تارن ڀريون هي راتيون توکان پري وهاڻيون،&lt;br&gt;
غم سان ڀريل هي قصو، پر سوز آهه سارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
___
ڪيڏا نه دور ٿي ويا مون کان اُهي پيارا،&lt;br&gt;
جن جي سدائين مون کي پئي ياد ٿي ستائي،&lt;br&gt;
الفت ۽ دوستي جا شهڪار شاهه پارا،&lt;br&gt;
جن جي ڳڻن جون ڳالهيون هر هر ٿي دل ٻُڌائي،&lt;br&gt;
هر ذرو خاڪ جو آ مون لئه سندءِ پيارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
__
مايوس هڪ مسافر هت دور توکان آهيان،&lt;br&gt;
فڪر - جهان کان ڪيڏي مجبور ٿي جواني،&lt;br&gt;
هي غمزده حياتي سهمن ۾ ٿو نڀايان،&lt;br&gt;
اَي مادر - وطن هي دوري جي زندگاني،&lt;br&gt;
توکان جدا ٿي ان جو آهي ڪٺن گذارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.|}}

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
لطف الله بدوي 4 جولاءِ 1904ع تي [[شڪارپور]] ۾ حاجي امام بخش ”خادم“ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد پنهنجي وقت جو شاعر، اديب ۽ استاد هو، تنهنڪري لطف الله کي ننڍپڻ کان ئي علم ۽ ادب وارو گهرو ماحول مليو. هن سنڌي ۽ فارسيءَ جي شروعاتي تعليم پنهنجي والد کان حاصل ڪئي. 1913ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۾ داخل ٿيو، جتي انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;&gt;{{Cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

21 جنوري 1918ع تي سندس والد جي وفات سبب سندس باقاعدي تعليم ۾ رنڊڪ پئي ۽ معاشي ضرورتن سبب ٽپال کاتي جي ٽيليگراف آفيس ۾ ملازمت اختيار ڪيائين، پر ٿوري عرصي کان پوءِ اها نوڪري ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

ان دور ۾ سندس لاڙو تصوف ڏانهن وڌيو. فقير غلام علي ”مسرور“ جي صحبت ۾ رهي تصوف ۽ ويراڳ کان متاثر ٿيو، گيڙو ويس پائي يڪتارو کڻي سماع جي محفلن ۾ ڪلام ڳائڻ لڳو. ان دور ۾ هن شاعريءَ لاءِ ”جوڳي“ تخلص اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt; بعد ۾ سندس ادبي سڃاڻپ ”بدوي“ جي نالي سان قائم ٿي.

== تعليمي ۽ ملازمتي زندگي ==
گهر وارن جي زور ڀرڻ تي لطف الله بدوي ٻيهر تعليم ڏانهن موٽيو ۽ 1920ع ۾ [[جيڪب آباد]] مان فائنل جو امتحان پاس ڪيائين. ساڳئي سال پرائمري استاد مقرر ٿيو. 1921ع ۾ شڪارپور جي ٽريننگ اسڪول مان استادن جي تربيت وارو ڪورس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[ٺل]] ۾ استاد مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

اڳتي هلي هن ايگريڪلچر ڪاليج لائلپور مان زرعي تعليم جو ڊپلوما حاصل ڪيو ۽ ايگريڪلچر ماستر طور خدمتون سرانجام ڏنائين. ان کان پوءِ اردو گشتي استاد ۽ 1949ع ۾ ميونسپل اسڪولن جو اسسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشن انسپيڪٽر مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

بدوي ملازمت سان گڏ پنهنجي اعليٰ تعليم به جاري رکي. هن [[پنجاب يونيورسٽي]] مان بي. اي. جو امتحان پاس ڪيو ۽ ساڳي يونيورسٽيءَ مان فارسي ۽ مشرقي علمن ۾ ”منشي فاضل“ جي سند حاصل ڪئي. 1950ع ۾ شڪارپور جي سي. اينڊ ايس ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو استاد مقرر ٿيو. 4 جولاءِ 1958ع تي سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيو، پر ان کان پوءِ به علمي، تحقيقي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== ادبي خدمتون ==
لطف الله بدوي سنڌي ادب ۾ شاعر سان گڏ محقق، نقاد، تاريخدان، افسانه نگار، ناول نگار، ڊراما نگار، مترجم ۽ مرتب جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس علمي دلچسپين جو دائرو سنڌي ادبي تاريخ، اسلامي تاريخ، تصوف، شاعري، افسانوي ادب ۽ ترجمي تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;
سندس تحريرون پنهنجي دور جي اهم سنڌي ادبي رسالن ۾ پڻ شايع ٿينديون رهيون. ٽه ماهي ''مهراڻ'' جي شروعاتي دور جي ليکڪن ۾ پڻ سندس نالو اچي ٿو، جتي سنڌ جي ٻين اهم عالمن ۽ اديبن سان گڏ سندس لکڻيون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;MehranBadvi&quot;&gt;{{Cite web
 |title=سنڌي ادبي تاريخ بابت مهراڻ رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالن ۽ مضمونن جو جائزو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-42-review-of-articles-and-essays-of-dr-na-baloch-on-sindhi-literary-history-published-in-quarterly-magazine-mehran
 |website=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تذڪره لطفي ==

{{Main|تذڪره لطفي}}

''تذڪره لطفي'' لطف الله بدويءَ جي اهم تحقيقي تصنيف آهي، جيڪا ٽن جلدن تي مشتمل آهي.
هن ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن جي شاعرن، سندن سوانحن، ڪلام، ادبي لاڙن ۽ تاريخي پسمنظر جو جائزو ورتو ويو آهي.
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي رسالي ''سنڌي ٻولي'' ۾ شايع ٿيل مقالي موجب هن ڪتاب جي پهرئين جلد ۾ شروعاتي دور کان ڪلهوڙن تائين جي ادبي تاريخ، ٻئي جلد ۾ ٽالپر دور ۽ ٽئين جلد ۾ ٻين شاعرن جو احوال شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=تذڪره لطفيءَ جو تحقيقي اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-85-a-study-of-tazkira-lutufi
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
مقالي موجب ٽئين جلد ۾ 81 شاعرن بابت لکيو ويو آهي.
تحقيقي جائزي ۾ ڪتاب جي علمي محنت کي ساراهڻ سان گڏ ڪجهه سوانحي تفصيلن جي اڻپورائيءَ ۽ ادبي تاريخ تي سياسي تاريخ جي غلبي جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

==== اشاعت جا سال ====

''تذڪره لطفي'' جي جلدن جي اشاعت بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
هڪ تحقيقي مقالي جي شروعات ۾ ٽن جلدن لاءِ ترتيبوار 1943ع، 1946ع ۽ 1953ع ڄاڻايل آهن، جڏهن ته ساڳئي مقالي ۾ ٽئين جلد لاءِ 1955ع پڻ لکيل آهي.
انهيءَ ڪري ٽئين جلد جي پهرين ڇاپي جو سال اصل ڪتاب جي عنواني صفحي مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

=== ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام ===

{{Main|ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام}}

''ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام'' سنڌ جي صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جي شاعريءَ جو مرتب ڪيل مجموعو آهي.
لطف الله بدويءَ هن ڪتاب ۾ ٻنهي شاعرن جي سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام کي گڏ ڪيو، ان جي ترتيب ڏني ۽ مقدمو لکيو.
ڪتاب جي «مرتب پاران» ۾ بدويءَ لکيو آهي ته سنڌي ادبي بورڊ کيس ڪنڊڙيءَ جي درويشن جو ڪلام گڏ ڪرڻ لاءِ چيو هو. هن مختلف بياضن ۽ ٻين ذريعن مان ڪلام گڏ ڪيو، پر مسودن ۾ موجود غلطين سبب ترتيب ۾ ڏکيائيون پيش آيون.&lt;ref name=&quot;KundriPreface&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |chapter=مرتب پاران
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1661/read/61067
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
بدويءَ پنهنجو مهاڳ 14 آگسٽ 1961ع تي شڪارپور ۾ لکيو.
سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي فهرست ۾ ڪتاب جي پهرين اشاعت 1964ع ۽ ٻي اشاعت 1983ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book Wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ۽ ترجما ==
لطف الله بدويءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب لکيا، ترجمو ڪيا ۽ ترتيب ڏنا. سندس شروعاتي تصنيفن ۾ ''نغمه مستانه'' (1924ع)، ''گيتانجلي'' جو ترجمو (1925ع)، ''عروس عجم'' (1926ع)، افسانن جو مجموعو ''دسته گل'' (1930ع)، ''سيدنا علي المرتضيٰ'' (1930ع) ۽ ''رت جا ڳوڙها'' (1935ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

سندس ٻين اهم ڪتابن ۽ ادبي ڪمن ۾ ''تذڪره لطفي''، ''تاريخ پاڪ و هند''، ''پاڪستان جي شهريت''، ''تاريخ اندلس''، ''ڪليات خادم''، ''مجاهدين''، ''چار درويش''، ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام''، ''جهاندار شاهه آرام دل''، ''ديوان صنعت'' ۽ ''احسن القصص'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== اقبال جو مترجم ==
لطف الله بدويءَ جي ادبي ڪم جو هڪ اهم پاسو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو. هن اقبال بابت ''حيات اقبال'' لکيو، جڏهن ته اقبال جي فارسي شاعريءَ جي ڪيترن ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيائين. سندس اقبالي ترجمن ۾ ''جاويد نامه'' (1959ع)، ''ارمغان حجاز'' (1962ع)، ''اسرار و رموز'' (1965ع) ۽ ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق'' (1965ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

سنڌي ادبي ماخذن ۾ پڻ بدويءَ کي اقبال جي مثنوين جو منظوم سنڌي مترجم ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IqbalSindhiana&quot;&gt;{{Cite web
 |title=اقبال علامه ڊاڪٽر
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اقبال%20علامہ%20ڊاڪٽر
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۽ تدوين ==
بدويءَ جو تحقيقي ۽ تدويني ڪم پڻ سنڌي ادب لاءِ اهم رهيو. سندس ''تذڪره لطفي'' سنڌي ادبي تاريخ ۽ شاعرن بابت سندس اهم تحقيقي تصنيفن مان آهي، جنهن جا ڪيترائي جلد شايع ٿيا. هن اڳين شاعرن جو ادبي ورثو مرتب ڪرڻ ۾ پڻ ڪم ڪيو. پنهنجي والد حاجي امام بخش ”خادم“ جو ڪلام ''ڪليات خادم'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

هن صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جو ڪلام پڻ مرتب ڪيو، جيڪو ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي فهرست موجب هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1964ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ٿيو ۽ 1983ع ۾ ان جو ٻيو ڇاپو نڪتو.&lt;ref name=&quot;SABBooks&quot;&gt;{{Cite web
 |title=ڪتابن جي فهرست
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح هن شڪارپور جي فارسي شاعر محمد عارف ”صنعت“ جي ڪلام کي ''ديوان صنعت'' جي صورت ۾ مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرست موجب ''ديوان صنعت'' 1968ع ۾ لطف الله بدويءَ جي ترتيب سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SABBooks&quot; /&gt;

== افسانوي ادب ==
بدويءَ کي افسانوي ادب سان پڻ خاص دلچسپي هئي. هن ناول، افسانا ۽ ڊراما لکيا. سنڌي ناول بابت موجود ادبي ماخذن موجب سندس شروعاتي ناولن مان ''ڪامني'' اهم آهي، جيڪو هن لائلپور ۾ زرعي تعليم حاصل ڪرڻ دوران لکيو ۽ جنوري 1927ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhiNovel&quot;&gt;{{Cite web
 |title=سنڌي ناول
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ناول
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڊرامن ۾ ''دودو چنيسر''، ''هير رانجهو'' ۽ ''مير بهرام'' جا نالا ملن ٿا. ''دودو چنيسر'' 1957ع ۾ لکيل سندس تاريخي موضوع واري ڊرامائي ڪم ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== اڻڇپيل علمي ڪم ==
لطف الله بدويءَ جي علمي پورهيي جو وڏو حصو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو. سندس اڻڇپيل تصنيفن ۾ ''سنڌ ۾ تصوف ۽ صوفيانه شاعري''، ''سنڌ جي تاريخ (انگريزن جو دور)''، ''رسالو نانڪ يوسف''، ''تذڪره الشعراءِ سنڌ''، ''شاهنامه فردوسي'' جو منظوم ڪم، ''انساني تمدن جو مطالعو''، ''سنڌي ٻولي''، ''تاريخ ادبيات سنڌ''، ''تاريخ شڪارپور''، ''فتح سنڌ'' ۽ ''رسالو لطف الله بدوي'' جهڙا مسودا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;&gt;{{Cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1089
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ سلامت تي موجود سوانحي مواد موجب بدويءَ مجموعي طور 86 ڪتاب لکيا، جن مان 28 ڇپجي سگهيا، جڏهن ته باقي تصنيفون اڻڇپيل رهيون.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot; /&gt; هي انگ ثانوي سوانحي ماخذ ۾ ڏنل آهي، تنهنڪري سندس مڪمل ببليوگرافي تي وڌيڪ تحقيقي ڪم جي گنجائش موجود آهي.

== وفات ==
لطف الله بدوي 19 نومبر 1968ع تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt; سندس وفات کان پوءِ به سندس ترتيب ڏنل ۽ لکيل ڪتاب سنڌي ادب، ادبي تاريخ، تصوف ۽ ترجمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[امام بخش خادم]]
* [[غلام علي مسرور]]
* [[محمد اقبال]]
* [[روحل فقير]]
* [[شڪارپور]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1904ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1968ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي ڊراما نگار]]
[[زمرو:سنڌي ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي افسانا نگار]]
[[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>qrezj4wbgve8ba0qe3o2j7cpjn7xh25</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422364</id>
      <parentid>422363</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19209" sha1="g5b2t33xkpopd0pfc3mib94wfhezuhu" xml:space="preserve">''' لطف الله بدوي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lutufullah Badvi '''}}
لطف الله “جوڳي” ثم “بدوي” ولد حاجي امام بخش “خادم” بدوي (جنم 4 - جولاءِ 1904ع – وفات 19 - نومبر 1968ع) سنڌ جي وهاڻو تاري، سنڌي علم - ادب جي ترقي ۽ واڌاري لاءِ پاڻ پتوڙيندي امرتا ماڻي آهي&lt;ref name=&quot;منگي&quot; /&gt;. سندس نالو سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ سونهري اکرن سان لکيو ويندو. مرحوم هڪ سٺي محقق، تاريخدان، ڊرامه نويس، مضمون/مقاله نگار ۽ افسانه نويس کان علاوه هڪ پخته گو ۽ اعليٰ پايه جو شاعر به ٿي گذريو آهي&lt;ref name=&quot;منگي&quot; /&gt;. سندس ڪلام پنهنجي مادري ٻولي سنڌي کان علاوه اردو ۽ فارسي ٻولين ۾ به ملي ٿو&lt;ref name =&quot;منگي &quot; &gt;ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني  ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017
 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -&lt;/ref&gt;. پنهنجي اباڻي شهر سان اُڪير ۾ هيٺين ريت پنهنجو ناتو نڀايو اٿس:

{{quote|وطنِ عزيز تنهنجون راحت ڀريون ڪهاڻيون،&lt;br&gt;
پرديس تي پري اڄ هڪ - هڪ ٿي ياد آيون،&lt;br&gt;
جهولي ۾ تنهنجي گهڙيون مٺڙيون جي مون ٿي ماڻيون،&lt;br&gt;
اڄ هت پري گذاريان سيني سان تن کي لايون،&lt;br&gt;
ڇا دلنشين تنهنجو آ “سنڌو واه” جو ڪنارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
___
خود رو گلن سان ڇانيل هون تنهنجون ماڙيون سڀ،&lt;br&gt;
جت حسن و عشق هر دم ڏي ٿو هزار لوليون،&lt;br&gt;
سر سبز واديون سڀ تنهنجون مزي ڀريون سڀ،&lt;br&gt;
هر دم جتي ٿي گهلندي کيڏي بهار هوليون،&lt;br&gt;
اُڀري کلي سدائين جت صبح جو ستارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
ساٿي مان ديس جا هت روئندي سڀئي سنڀاريان،&lt;br&gt;
ڪنهن سان مان حال اوريان تنهنجون مٺيون ڪهاڻيون،&lt;br&gt;
اڻ - تڻ لڳل اندر ۾ گوندر ۾ ٿو گذاريان،&lt;br&gt;
تارن ڀريون هي راتيون توکان پري وهاڻيون،&lt;br&gt;
غم سان ڀريل هي قصو، پر سوز آهه سارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
___
ڪيڏا نه دور ٿي ويا مون کان اُهي پيارا،&lt;br&gt;
جن جي سدائين مون کي پئي ياد ٿي ستائي،&lt;br&gt;
الفت ۽ دوستي جا شهڪار شاهه پارا،&lt;br&gt;
جن جي ڳڻن جون ڳالهيون هر هر ٿي دل ٻُڌائي،&lt;br&gt;
هر ذرو خاڪ جو آ مون لئه سندءِ پيارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.&lt;br&gt;
__
مايوس هڪ مسافر هت دور توکان آهيان،&lt;br&gt;
فڪر - جهان کان ڪيڏي مجبور ٿي جواني،&lt;br&gt;
هي غمزده حياتي سهمن ۾ ٿو نڀايان،&lt;br&gt;
اَي مادر - وطن هي دوري جي زندگاني،&lt;br&gt;
توکان جدا ٿي ان جو آهي ڪٺن گذارو؛&lt;br&gt;
وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.|}}

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
لطف الله بدوي 4 جولاءِ 1904ع تي [[شڪارپور]] ۾ حاجي امام بخش ”خادم“ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد پنهنجي وقت جو شاعر، اديب ۽ استاد هو، تنهنڪري لطف الله کي ننڍپڻ کان ئي علم ۽ ادب وارو گهرو ماحول مليو. هن سنڌي ۽ فارسيءَ جي شروعاتي تعليم پنهنجي والد کان حاصل ڪئي. 1913ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۾ داخل ٿيو، جتي انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;&gt;{{Cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

21 جنوري 1918ع تي سندس والد جي وفات سبب سندس باقاعدي تعليم ۾ رنڊڪ پئي ۽ معاشي ضرورتن سبب ٽپال کاتي جي ٽيليگراف آفيس ۾ ملازمت اختيار ڪيائين، پر ٿوري عرصي کان پوءِ اها نوڪري ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

ان دور ۾ سندس لاڙو تصوف ڏانهن وڌيو. فقير غلام علي ”مسرور“ جي صحبت ۾ رهي تصوف ۽ ويراڳ کان متاثر ٿيو، گيڙو ويس پائي يڪتارو کڻي سماع جي محفلن ۾ ڪلام ڳائڻ لڳو. ان دور ۾ هن شاعريءَ لاءِ ”جوڳي“ تخلص اختيار ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt; بعد ۾ سندس ادبي سڃاڻپ ”بدوي“ جي نالي سان قائم ٿي.

== تعليمي ۽ ملازمتي زندگي ==
گهر وارن جي زور ڀرڻ تي لطف الله بدوي ٻيهر تعليم ڏانهن موٽيو ۽ 1920ع ۾ [[جيڪب آباد]] مان فائنل جو امتحان پاس ڪيائين. ساڳئي سال پرائمري استاد مقرر ٿيو. 1921ع ۾ شڪارپور جي ٽريننگ اسڪول مان استادن جي تربيت وارو ڪورس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[ٺل]] ۾ استاد مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

اڳتي هلي هن ايگريڪلچر ڪاليج لائلپور مان زرعي تعليم جو ڊپلوما حاصل ڪيو ۽ ايگريڪلچر ماستر طور خدمتون سرانجام ڏنائين. ان کان پوءِ اردو گشتي استاد ۽ 1949ع ۾ ميونسپل اسڪولن جو اسسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشن انسپيڪٽر مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

بدوي ملازمت سان گڏ پنهنجي اعليٰ تعليم به جاري رکي. هن [[پنجاب يونيورسٽي]] مان بي. اي. جو امتحان پاس ڪيو ۽ ساڳي يونيورسٽيءَ مان فارسي ۽ مشرقي علمن ۾ ”منشي فاضل“ جي سند حاصل ڪئي. 1950ع ۾ شڪارپور جي سي. اينڊ ايس ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو استاد مقرر ٿيو. 4 جولاءِ 1958ع تي سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيو، پر ان کان پوءِ به علمي، تحقيقي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== ادبي خدمتون ==
لطف الله بدوي سنڌي ادب ۾ شاعر سان گڏ محقق، نقاد، تاريخدان، افسانه نگار، ناول نگار، ڊراما نگار، مترجم ۽ مرتب جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس علمي دلچسپين جو دائرو سنڌي ادبي تاريخ، اسلامي تاريخ، تصوف، شاعري، افسانوي ادب ۽ ترجمي تائين پکڙيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;
سندس تحريرون پنهنجي دور جي اهم سنڌي ادبي رسالن ۾ پڻ شايع ٿينديون رهيون. ٽه ماهي ''مهراڻ'' جي شروعاتي دور جي ليکڪن ۾ پڻ سندس نالو اچي ٿو، جتي سنڌ جي ٻين اهم عالمن ۽ اديبن سان گڏ سندس لکڻيون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;MehranBadvi&quot;&gt;{{Cite web
 |title=سنڌي ادبي تاريخ بابت مهراڻ رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالن ۽ مضمونن جو جائزو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-42-review-of-articles-and-essays-of-dr-na-baloch-on-sindhi-literary-history-published-in-quarterly-magazine-mehran
 |website=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تذڪره لطفي ==

{{Main|تذڪره لطفي}}

''تذڪره لطفي'' لطف الله بدويءَ جي اهم تحقيقي تصنيف آهي، جيڪا ٽن جلدن تي مشتمل آهي.
هن ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن جي شاعرن، سندن سوانحن، ڪلام، ادبي لاڙن ۽ تاريخي پسمنظر جو جائزو ورتو ويو آهي.
سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي رسالي ''سنڌي ٻولي'' ۾ شايع ٿيل مقالي موجب هن ڪتاب جي پهرئين جلد ۾ شروعاتي دور کان ڪلهوڙن تائين جي ادبي تاريخ، ٻئي جلد ۾ ٽالپر دور ۽ ٽئين جلد ۾ ٻين شاعرن جو احوال شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=تذڪره لطفيءَ جو تحقيقي اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-85-a-study-of-tazkira-lutufi
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
مقالي موجب ٽئين جلد ۾ 81 شاعرن بابت لکيو ويو آهي.
تحقيقي جائزي ۾ ڪتاب جي علمي محنت کي ساراهڻ سان گڏ ڪجهه سوانحي تفصيلن جي اڻپورائيءَ ۽ ادبي تاريخ تي سياسي تاريخ جي غلبي جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

==== اشاعت جا سال ====

''تذڪره لطفي'' جي جلدن جي اشاعت بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
هڪ تحقيقي مقالي جي شروعات ۾ ٽن جلدن لاءِ ترتيبوار 1943ع، 1946ع ۽ 1953ع ڄاڻايل آهن، جڏهن ته ساڳئي مقالي ۾ ٽئين جلد لاءِ 1955ع پڻ لکيل آهي.
انهيءَ ڪري ٽئين جلد جي پهرين ڇاپي جو سال اصل ڪتاب جي عنواني صفحي مان تصديق ڪرڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

== ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام ==

{{Main|ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام}}

''ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام'' سنڌ جي صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جي شاعريءَ جو مرتب ڪيل مجموعو آهي.
لطف الله بدويءَ هن ڪتاب ۾ ٻنهي شاعرن جي سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام کي گڏ ڪيو، ان جي ترتيب ڏني ۽ مقدمو لکيو.
ڪتاب جي «مرتب پاران» ۾ بدويءَ لکيو آهي ته سنڌي ادبي بورڊ کيس ڪنڊڙيءَ جي درويشن جو ڪلام گڏ ڪرڻ لاءِ چيو هو. هن مختلف بياضن ۽ ٻين ذريعن مان ڪلام گڏ ڪيو، پر مسودن ۾ موجود غلطين سبب ترتيب ۾ ڏکيائيون پيش آيون.&lt;ref name=&quot;KundriPreface&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |chapter=مرتب پاران
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1661/read/61067
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
بدويءَ پنهنجو مهاڳ 14 آگسٽ 1961ع تي شڪارپور ۾ لکيو.
سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي فهرست ۾ ڪتاب جي پهرين اشاعت 1964ع ۽ ٻي اشاعت 1983ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book Wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ۽ ترجما ==
لطف الله بدويءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب لکيا، ترجمو ڪيا ۽ ترتيب ڏنا. سندس شروعاتي تصنيفن ۾ ''نغمه مستانه'' (1924ع)، ''گيتانجلي'' جو ترجمو (1925ع)، ''عروس عجم'' (1926ع)، افسانن جو مجموعو ''دسته گل'' (1930ع)، ''سيدنا علي المرتضيٰ'' (1930ع) ۽ ''رت جا ڳوڙها'' (1935ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

سندس ٻين اهم ڪتابن ۽ ادبي ڪمن ۾ ''تذڪره لطفي''، ''تاريخ پاڪ و هند''، ''پاڪستان جي شهريت''، ''تاريخ اندلس''، ''ڪليات خادم''، ''مجاهدين''، ''چار درويش''، ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام''، ''جهاندار شاهه آرام دل''، ''ديوان صنعت'' ۽ ''احسن القصص'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== اقبال جو مترجم ==
لطف الله بدويءَ جي ادبي ڪم جو هڪ اهم پاسو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو. هن اقبال بابت ''حيات اقبال'' لکيو، جڏهن ته اقبال جي فارسي شاعريءَ جي ڪيترن ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيائين. سندس اقبالي ترجمن ۾ ''جاويد نامه'' (1959ع)، ''ارمغان حجاز'' (1962ع)، ''اسرار و رموز'' (1965ع) ۽ ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق'' (1965ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

سنڌي ادبي ماخذن ۾ پڻ بدويءَ کي اقبال جي مثنوين جو منظوم سنڌي مترجم ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IqbalSindhiana&quot;&gt;{{Cite web
 |title=اقبال علامه ڊاڪٽر
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اقبال%20علامہ%20ڊاڪٽر
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيق ۽ تدوين ==
بدويءَ جو تحقيقي ۽ تدويني ڪم پڻ سنڌي ادب لاءِ اهم رهيو. سندس ''تذڪره لطفي'' سنڌي ادبي تاريخ ۽ شاعرن بابت سندس اهم تحقيقي تصنيفن مان آهي، جنهن جا ڪيترائي جلد شايع ٿيا. هن اڳين شاعرن جو ادبي ورثو مرتب ڪرڻ ۾ پڻ ڪم ڪيو. پنهنجي والد حاجي امام بخش ”خادم“ جو ڪلام ''ڪليات خادم'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

هن صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جو ڪلام پڻ مرتب ڪيو، جيڪو ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي فهرست موجب هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1964ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ٿيو ۽ 1983ع ۾ ان جو ٻيو ڇاپو نڪتو.&lt;ref name=&quot;SABBooks&quot;&gt;{{Cite web
 |title=ڪتابن جي فهرست
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

ساڳيءَ طرح هن شڪارپور جي فارسي شاعر محمد عارف ”صنعت“ جي ڪلام کي ''ديوان صنعت'' جي صورت ۾ مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرست موجب ''ديوان صنعت'' 1968ع ۾ لطف الله بدويءَ جي ترتيب سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SABBooks&quot; /&gt;

== افسانوي ادب ==
بدويءَ کي افسانوي ادب سان پڻ خاص دلچسپي هئي. هن ناول، افسانا ۽ ڊراما لکيا. سنڌي ناول بابت موجود ادبي ماخذن موجب سندس شروعاتي ناولن مان ''ڪامني'' اهم آهي، جيڪو هن لائلپور ۾ زرعي تعليم حاصل ڪرڻ دوران لکيو ۽ جنوري 1927ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhiNovel&quot;&gt;{{Cite web
 |title=سنڌي ناول
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ناول
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سندس ڊرامن ۾ ''دودو چنيسر''، ''هير رانجهو'' ۽ ''مير بهرام'' جا نالا ملن ٿا. ''دودو چنيسر'' 1957ع ۾ لکيل سندس تاريخي موضوع واري ڊرامائي ڪم ۾ شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt;

== اڻڇپيل علمي ڪم ==
لطف الله بدويءَ جي علمي پورهيي جو وڏو حصو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو. سندس اڻڇپيل تصنيفن ۾ ''سنڌ ۾ تصوف ۽ صوفيانه شاعري''، ''سنڌ جي تاريخ (انگريزن جو دور)''، ''رسالو نانڪ يوسف''، ''تذڪره الشعراءِ سنڌ''، ''شاهنامه فردوسي'' جو منظوم ڪم، ''انساني تمدن جو مطالعو''، ''سنڌي ٻولي''، ''تاريخ ادبيات سنڌ''، ''تاريخ شڪارپور''، ''فتح سنڌ'' ۽ ''رسالو لطف الله بدوي'' جهڙا مسودا ڄاڻايا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;&gt;{{Cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1089
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |access-date=29 سيپٽمبر 2026
}}&lt;/ref&gt;

سنڌ سلامت تي موجود سوانحي مواد موجب بدويءَ مجموعي طور 86 ڪتاب لکيا، جن مان 28 ڇپجي سگهيا، جڏهن ته باقي تصنيفون اڻڇپيل رهيون.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot; /&gt; هي انگ ثانوي سوانحي ماخذ ۾ ڏنل آهي، تنهنڪري سندس مڪمل ببليوگرافي تي وڌيڪ تحقيقي ڪم جي گنجائش موجود آهي.

== وفات ==
لطف الله بدوي 19 نومبر 1968ع تي وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot; /&gt; سندس وفات کان پوءِ به سندس ترتيب ڏنل ۽ لکيل ڪتاب سنڌي ادب، ادبي تاريخ، تصوف ۽ ترجمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.

== پڻ ڏسو ==
* [[امام بخش خادم]]
* [[غلام علي مسرور]]
* [[محمد اقبال]]
* [[روحل فقير]]
* [[شڪارپور]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1904ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1968ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي ڊراما نگار]]
[[زمرو:سنڌي ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي افسانا نگار]]
[[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>g5b2t33xkpopd0pfc3mib94wfhezuhu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422368</id>
      <parentid>422364</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28142" sha1="d5kkltk1pg2d6fpcgvrzq5fy24x8cfz" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعر، محقق، ادبي تاريخ نويس، مترجم ۽ استاد (1904ع–1968ع)}}

{{Infobox writer
| name = لطف الله بدوي
| native_name = لطف الله بدوي
| native_name_lang = sd
| birth_name = لطف الله
| pen_name = جوڳي، بدوي
| birth_date = {{birth date|1904|7|4|df=yes}}
| birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{death date and age|1968|11|19|1904|7|4|df=yes}}
| death_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| occupation = شاعر، محقق، ادبي تاريخ نويس، ناول نگار، ناٽڪ نويس، مترجم، نقاد، استاد
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[اردو]]، [[فارسي]]
| nationality = پاڪستاني
| education = بي. اي.، منشي فاضل، زرعي تعليم جو ڊپلوما
| alma_mater = [[پنجاب يونيورسٽي]]؛ ايگريڪلچر ڪاليج، لائلپور
| period = 1920ع–1968ع
| genre = شاعري، ناول، ناٽڪ، افسانو، سوانح، ادبي تاريخ، تنقيد، ترجمو
| subject = سنڌي ادب، تاريخ، تصوف، اسلامي تاريخ، اقباليات
| notable_works = ''[[تذڪره لطفي]]''؛ ''[[ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام]]''؛ ''ڪليات خادم''؛ ''تاريخ اندلس''؛ ''حيات اقبال''؛ ''ڪامني''
| father = [[امام بخش خادم]]
| children = [[احسان بدوي]]؛ [[غلام احمد بدوي]]
}}

'''لطف الله بدوي''' (انگريزي: ''Lutfullah Badvi''؛ 4 جولاءِ 1904ع – 19 نومبر 1968ع)، جيڪو شاعريءَ جي شروعاتي دور ۾ '''«جوڳي»''' ۽ بعد ۾ '''«بدوي»''' جي تخلص سان مشهور ٿيو، سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، اديب، محقق، ادبي تاريخ نويس، مترجم، ناول نگار، ناٽڪ نويس، افسانا نگار، ادبي نقاد ۽ تعليمدان هو. هن سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ شاعري، تاريخ، تصوف، سوانح، ادبي تنقيد ۽ ترجمي جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سندس اهم تصنيفن ۾ ''[[تذڪره لطفي]]''، ''[[ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام]]''، ''ڪليات خادم''، ''تاريخ اندلس'' ۽ ''حيات اقبال'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=لطف الله بدوي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بدويءَ کي لڳ ڀڳ 80 ڪتابن جو مصنف قرار ڏنو آهي، جن ۾ ناول، ناٽڪ ۽ ادبي تنقيد بابت تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

ميمڻ عبدالغفور سنڌيءَ جي سوانحي مضمون موجب لطف الله بدويءَ مجموعي طور 86 ڪتاب لکيا، جن مان 28 ڪتاب شايع ٿيا، جڏهن ته باقي قلمي صورت ۾ رهيا. اهي انگ سندس تصنيفي ڪم بابت مختلف ماخذن ۾ ڏنل اندازا ۽ ڪتابياتي ڄاڻ آهن.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;&gt;{{cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1089
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ خاندان ==

لطف الله بدوي 4 جولاءِ 1904ع تي [[شڪارپور]] ۾ حاجي امام بخش «خادم» جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد پنهنجي وقت جو شاعر، اديب ۽ استاد هو. سندس خاندان جي وڏن بابت روايت آهي ته اهي ملتان کان سنڌ لڏي آيا هئا ۽ پوءِ شڪارپور ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;

لطف الله کي ننڍپڻ کان علمي ۽ ادبي ماحول مليو. هن سنڌي ۽ فارسيءَ جي ابتدائي تعليم پنهنجي والد وٽان حاصل ڪئي. 1913ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۾ داخل ٿيو، جتي انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

21 جنوري 1918ع تي سندس والد جي وفات سبب سندس باقاعده تعليم ۾ رنڊڪ پئي. معاشي ضرورتن سبب هن ٽپال کاتي جي ٽيليگراف آفيس ۾ ملازمت اختيار ڪئي، پر ٿوري عرصي کان پوءِ اها نوڪري ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

=== تصوف ڏانهن لاڙو ۽ «جوڳي» تخلص ===

نوجوانيءَ ۾ لطف الله بدويءَ جو لاڙو تصوف ۽ ويراڳ ڏانهن وڌيو. فقير غلام علي «مسرور» جي صحبت ۾ رهي صوفيانه فڪر کان متاثر ٿيو.

سوانحي ماخذن موجب هن گيڙو ويس پاتو، يڪتارو کنيو ۽ سماع جي محفلن ۾ ڪلام ڳائڻ لڳو. ان دور ۾ شاعريءَ لاءِ '''«جوڳي»''' تخلص اختيار ڪيائين. بعد ۾ سندس ادبي سڃاڻپ '''«بدوي»''' جي نالي سان قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== تعليم ==

گهر وارن جي اصرار تي لطف الله بدوي ٻيهر تعليم ڏانهن موٽيو ۽ 1920ع ۾ [[جيڪب آباد]] مان ورنيڪيولر فائنل جو امتحان پاس ڪيائين.

1921ع ۾ شڪارپور جي ٽريننگ اسڪول ۾ استادن جي تربيت حاصل ڪيائين. اڳتي هلي ايگريڪلچر ڪاليج لائلپور مان زرعي تعليم جو ڊپلوما پڻ حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

ملازمت دوران هن اعليٰ تعليم جاري رکي. [[پنجاب يونيورسٽي]] مان بي. اي. جو امتحان پاس ڪيائين ۽ ساڳئي يونيورسٽيءَ مان فارسي ۽ مشرقي علمن ۾ «منشي فاضل» جي سند حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== تدريسي ۽ ملازمتي زندگي ==

لطف الله بدويءَ پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات تعليم جي شعبي سان ڪئي.

1920ع ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو. استادن جي تربيت کان پوءِ [[ٺل]] ۾ استاد طور خدمتون سرانجام ڏنائين.

بعد ۾ ايگريڪلچر ماستر ۽ اردو گشتي استاد جي حيثيت سان پڻ ڪم ڪيائين.

1949ع ۾ ميونسپل اسڪولن جو اسسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشن انسپيڪٽر مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;

1950ع ۾ شڪارپور جي سي. اينڊ ايس. ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو استاد مقرر ٿيو. 4 جولاءِ 1958ع تي سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيو، پر ان کان پوءِ به علمي، تحقيقي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== ادبي زندگي ۽ خدمتون ==

لطف الله بدويءَ جي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاعريءَ سان ٿي. سندس والد امام بخش «خادم» شاعر هو، تنهنڪري شاعريءَ سان دلچسپي کيس گهريلو ماحول مان ملي.

بدويءَ سنڌيءَ سان گڏ اردو ۽ فارسيءَ ۾ پڻ لکيو. سندس علمي دلچسپين ۾ سنڌي ادبي تاريخ، اسلامي تاريخ، تصوف، اقباليات، شاعري، افسانوي ادب ۽ ترجمو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

سندس تحريرون سنڌي ادبي رسالن ''سنڌو''، ''مهراڻ'' ۽ ''نئين زندگي'' ۾ شايع ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;

ٽه ماهي ''مهراڻ'' جي شروعاتي دور جي ليکڪن ۾ پڻ سندس نالو اچي ٿو، جتي سنڌ جي ٻين اهم عالمن ۽ اديبن سان گڏ سندس لکڻيون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;MehranBadvi&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي تاريخ بابت مهراڻ رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالن ۽ مضمونن جو جائزو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-42-review-of-articles-and-essays-of-dr-na-baloch-on-sindhi-literary-history-published-in-quarterly-magazine-mehran
 |website=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== شاعري ===

سندس شاعريءَ جي شروعاتي مجموعي ''نغمئه مستانه'' جي اشاعت 1924ع ۾ ٿي.

هن سنڌي شاعريءَ جي مختلف صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ فارسي ادبي روايتن، تصوف، وطن سان محبت ۽ انساني جذبن جا اثر ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

=== شڪارپور سان محبت ===

لطف الله بدويءَ کي پنهنجي اباڻي شهر شڪارپور سان گهري محبت هئي. سندس شاعريءَ ۾ شهر جي گهٽين، باغن، سنڌو واهه، دوستن ۽ وطن کان جدائيءَ جو ذڪر ملي ٿو.

نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگيءَ جي ڪتاب ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾'' سندس شڪارپور بابت نظم جو حوالو ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ هو شهر جي حسن ۽ پنهنجي وطن سان جذباتي وابستگيءَ جو اظهار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MangiShikarpur&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سندس نظم جي شروعاتي سٽن ۾ شڪارپور سان محبت هن ريت بيان ٿيل آهي:

&lt;blockquote&gt;
وطنِ عزيز تنهنجون راحت ڀريون ڪهاڻيون،

پرديس تي پري اڄ هڪ هڪ ٿي ياد آيون،

جهولي ۾ تنهنجي گهڙيون مٺڙيون جي مون ٿي ماڻيون،

اڄ هت پري گذاريان سيني سان تن کي لايون.
&lt;/blockquote&gt;

نظم ۾ سنڌو واهه جي ڪناري، شهر جي قدرتي حسن ۽ دوستن جي ياد کي پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MangiShikarpur&quot;/&gt;

== سنڌي ادبي تاريخ بابت تحقيق ==

لطف الله بدويءَ جي علمي خدمتن جو اهم حصو سنڌي شاعرن جي سوانحن، سندن ڪلام ۽ ادبي تاريخ بابت تحقيق آهي.

سندس تصنيف ''تذڪره لطفي'' سنڌي ادبي تاريخ جي اهم تذڪرن مان شمار ٿئي ٿي.

ان کان سواءِ هن ڪلاسيڪي صوفي شاعرن جو ڪلام گڏ ڪري مرتب ڪيو ۽ سندن ادبي حيثيت بابت مقدما لکيا.

=== تذڪره لطفي ===

{{Main|تذڪره لطفي}}

''تذڪره لطفي'' لطف الله بدويءَ جي اهم تحقيقي تصنيف آهي، جيڪا ٽن جلدن تي مشتمل آهي.

هن ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن جي شاعرن، سندن سوانحن، ڪلام، ادبي لاڙن ۽ تاريخي پسمنظر جو جائزو ورتو ويو آهي.

سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ''سنڌي ٻولي'' ۾ شايع ٿيل مقالي موجب هن ڪتاب جي پهرئين جلد ۾ شروعاتي دور کان ڪلهوڙن تائين جي ادبي تاريخ، ٻئي جلد ۾ ٽالپر دور ۽ ٽئين جلد ۾ ٻين شاعرن جو احوال شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=تذڪره لطفيءَ جو تحقيقي اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-85-a-study-of-tazkira-lutufi
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

مقالي موجب ٽئين جلد ۾ 81 شاعرن بابت لکيو ويو آهي.

تحقيقي جائزي ۾ ڪتاب جي علمي محنت کي ساراهڻ سان گڏ ڪجهه سوانحي تفصيلن جي اڻپورائيءَ ۽ ادبي تاريخ تي سياسي تاريخ جي غلبي جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

==== جلدن جي اشاعت ====

''تذڪره لطفي'' جي جلدن جي اشاعت بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.

هڪ تحقيقي مقالي جي شروعات ۾ ٽن جلدن لاءِ ترتيبوار 1943ع، 1946ع ۽ 1953ع ڄاڻايل آهن، جڏهن ته ساڳئي مقالي ۾ ٽئين جلد لاءِ 1955ع پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

اصل ڇاپن جي عنواني صفحن جي تصديق کان سواءِ ٽئين جلد جي اشاعت جو قطعي سال طئي نٿو ڪري سگهجي.

=== ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام ===

{{Main|ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام}}

''ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام'' سنڌ جي صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جي شاعريءَ جو مرتب ڪيل مجموعو آهي.

لطف الله بدويءَ هن ڪتاب ۾ ٻنهي شاعرن جي سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام کي گڏ ڪيو، ان جي ترتيب ڏني ۽ مقدمو لکيو.

ڪتاب جي «مرتب پاران» ۾ بدويءَ لکيو آهي ته سنڌي ادبي بورڊ کيس ڪنڊڙيءَ جي درويشن جو ڪلام گڏ ڪرڻ لاءِ چيو هو. هن مختلف بياضن ۽ ٻين ذريعن مان ڪلام گڏ ڪيو، پر مسودن ۾ موجود غلطين سبب ترتيب ۾ ڏکيائيون پيش آيون.&lt;ref name=&quot;KundriPreface&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |chapter=مرتب پاران
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1661/read/61067
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

بدويءَ پنهنجو مهاڳ 14 آگسٽ 1961ع تي شڪارپور ۾ لکيو.

سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي فهرست ۾ ڪتاب جي پهرين اشاعت 1964ع ۽ ٻي اشاعت 1983ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book Wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ترجمي جون خدمتون ==

لطف الله بدويءَ مختلف ٻولين جي ادب کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ ترجما ڪيا.

سندس ترجمن ۾ رابندرناٿ ٽئگور جي ''گيتانجلي''، علامه اقبال جي ''جاويد نامه''، ''ارمغان حجاز'' ۽ ''اسرار و رموز'' جا ترجما شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

اهي ترجما سنڌي پڙهندڙن کي بنگالي، اردو ۽ فارسي ادبي روايتن سان روشناس ڪرائڻ جي ڪوششن جو حصو هئا.

=== اقبال جو مترجم ===

لطف الله بدويءَ جي ادبي ڪم جو هڪ اهم پاسو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو.

هن اقبال بابت ''حيات اقبال'' لکيو، جڏهن ته اقبال جي فارسي شاعريءَ جي ڪيترن ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيائين.

سندس اقبالي ترجمن ۾ ''جاويد نامه'' (1959ع)، ''ارمغان حجاز'' (1962ع)، ''اسرار و رموز'' (1965ع) ۽ ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق'' (1965ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

سنڌي ادبي ماخذن ۾ پڻ بدويءَ کي اقبال جي مثنوين جو منظوم سنڌي مترجم ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IqbalSindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اقبال علامه ڊاڪٽر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اقبال%20علامہ%20ڊاڪٽر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ناول ۽ افسانوي ادب ==

لطف الله بدويءَ کي افسانوي ادب سان پڻ خاص دلچسپي هئي.

هن ناول، افسانا ۽ ڊراما لکيا. سنڌي ناول بابت موجود ادبي ماخذن موجب سندس شروعاتي ناولن مان ''ڪامني'' اهم آهي، جيڪو هن لائلپور ۾ زرعي تعليم حاصل ڪرڻ دوران لکيو ۽ جنوري 1927ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhiNovel&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سنڌي ناول
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ناول
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سندس ٻين ناولن ۾ ''عروس عجم'' ۽ ''مجاهدين'' شامل آهن.

''عروس عجم'' جي اشاعت 1926ع ۽ ''مجاهدين'' جي اشاعت 1960ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

=== افسانا ===

لطف الله بدويءَ افسانا پڻ لکيا. سندس افسانن جو مجموعو ''دستئه گل'' 1930ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== ناٽڪ نويسي ==

بدويءَ سنڌي ناٽڪ جي صنف ۾ پڻ ڪم ڪيو.

سندس ناٽڪن ۾ ''دودو چنيسر''، ''هير رانجهو'' ۽ ''مير بهرام'' جا نالا ملن ٿا.

''دودو چنيسر'' 1957ع ۾ شايع ٿيل سندس تاريخي موضوع واري ڊرامائي تصنيفن مان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== تحقيق، ترتيب ۽ تدوين ==

بدويءَ جو تحقيقي ۽ تدويني ڪم سنڌي ادب جي تاريخي ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل رهيو.

هن پنهنجي والد حاجي امام بخش «خادم» جو ڪلام ''ڪليات خادم'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنو.

سنڌ جي صوفي شاعرن روحل فقير ۽ مراد فقير جو ڪلام گڏ ڪري ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' جي صورت ۾ مرتب ڪيائين.

ساڳيءَ طرح هن شڪارپور جي فارسي شاعر محمد عارف «صنعت» جو ڪلام ''ديوان صنعت'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنو.

سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرست موجب ''ديوان صنعت'' 1968ع ۾ لطف الله بدويءَ جي ترتيب سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;/&gt;

== اهم تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''لطف الله بدويءَ جون اهم تصنيفون، ترجما ۽ مرتب ڪيل ڪتاب'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | صنف يا نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1924ع
| ''نغمئه مستانه''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1925ع
| ''گيتانجلي''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1926ع
| ''عروس عجم''
| ناول
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1927ع
| ''ڪامني''
| ناول
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1930ع
| ''دستئه گل''
| افسانا
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1930ع
| ''سيدنا علي المرتضيٰ''
| سوانح
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1935ع
| ''رت جا ڳوڙها''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1943ع کان
| ''تذڪره لطفي''
| سنڌي ادبي تاريخ، ٽي جلد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1948ع
| ''تاريخ پاڪ و هند''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1954ع
| ''پاڪستان جي شهريت''
| سماجي ۽ شهري موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1955ع
| ''تاريخ اندلس''
| تاريخ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1956ع
| ''ڪليات خادم''
| ترتيب ۽ تدوين
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1957ع
| ''دودو چنيسر''
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1957ع
| ''حيات اقبال''
| سوانح
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1959ع
| ''جاويد نامه''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1960ع
| ''مجاهدين''
| ناول
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1960ع
| ''چار درويش''
| ترتيب ۽ تدوين
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1962ع
| ''ارمغان حجاز''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1964ع
| ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام''
| صوفي شاعريءَ جي ترتيب
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1964ع
| ''جهاندار شاهه آرام دل''
| تاريخي موضوع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1965ع
| ''اسرار و رموز''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1965ع
| ''مسافر''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1965ع
| ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق''
| اقبالي شاعريءَ جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1968ع
| ''ديوان صنعت''
| فارسي ڪلام جي ترتيب
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1969ع
| ''احسن القصص''
| وفات کان پوءِ اشاعت
|}

مٿين فهرست انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي ڄاڻ تي ٻڌل آهي. ڪجهه ڪتابن جي پهرين اشاعت ۽ بعد وارن ڇاپن جي سالن بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;/&gt;

== اڻڇپيل علمي ڪم ==

لطف الله بدويءَ جي علمي پورهيي جو وڏو حصو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو.

سوانحي ماخذن موجب سندس اڻڇپيل تصنيفن ۾ هيٺيان ڪتاب ۽ مسودا شامل هئا:

* ''سنڌ ۾ تصوف ۽ صوفيانه شاعري''
* ''سنڌ جي تاريخ (انگريزن جو دور)''
* ''رسالو نانڪ يوسف''
* ''تذڪره الشعراءِ سنڌ''
* ''شاهنامه فردوسي'' جو منظوم ترجمو
* ''انساني تمدن جو مطالعو''
* ''سنڌي ٻولي''
* ''تاريخ ادبيات سنڌ''
* ''تاريخ شڪارپور''
* ''فتح سنڌ''
* ''رسالو لطف الله بدوي''

ميمڻ عبدالغفور سنڌيءَ جي سوانحي مضمون موجب بدويءَ جون 86 تصنيفون هيون، جن مان 28 شايع ٿيون.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;

انهن مان ڪجهه مسودا بعد ۾ شايع ٿيا هجن ته انهن جي اشاعت بابت الڳ ڪتابياتي تصديق ضروري آهي.

== خاندان ۽ ادبي ورثو ==

لطف الله بدويءَ جي خاندان ۾ علمي ۽ ادبي سرگرمين جو سلسلو جاري رهيو.

سندس فرزند [[احسان بدوي]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، شاعر ۽ نقاد هو.&lt;ref name=&quot;EhsanBadvi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=احسان بدوي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=احسان+بدوي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سندس ٻيو فرزند [[غلام احمد بدوي]] پڻ اديب ۽ تعليمدان هو.&lt;ref name=&quot;GhulamAhmadBadvi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=غلام احمد بدوي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام+احمد+بدوي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==

لطف الله بدوي 19 نومبر 1968ع تي شڪارپور ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 64 سال هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

سندس وفات کان پوءِ به سندس ترتيب ڏنل ۽ لکيل ڪتاب سنڌي ادب، ادبي تاريخ، تصوف ۽ ترجمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.

== ادبي اهميت ==

لطف الله بدويءَ جون خدمتون سنڌي ادبي تاريخ، صوفي شاعريءَ جي تدوين، ترجمي ۽ تخليقي ادب سان لاڳاپيل آهن.

''تذڪره لطفي'' ۾ هن سنڌ جي شاعرن جي سوانحن ۽ ڪلام کي تاريخي ترتيب ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.

''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' ذريعي روحل فقير ۽ مراد فقير جي شاعريءَ کي گڏ ڪري پڙهندڙن ۽ محققن تائين پهچايو.

اقبال جي فارسي شاعريءَ جا سنڌي ترجما سندس علمي خدمتن جو هڪ ٻيو اهم حصو آهن.

سنڌي ادبي تاريخ بابت سندس ڪم جي اهميت سان گڏ ان جي تحقيقاتي حدن تي پڻ بعد وارن محققن بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[تذڪره لطفي]]
* [[ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام]]
* [[امام بخش خادم]]
* [[غلام علي مسرور]]
* [[احسان بدوي]]
* [[غلام احمد بدوي]]
* [[محمد اقبال]]
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ادبي تاريخ]]
* [[سنڌي تصوف]]
* [[شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — لطف الله بدوي]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/1089 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — لطف الله بدوي]
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-85-a-study-of-tazkira-lutufi تذڪره لطفيءَ جو تحقيقي اڀياس]
* [https://sindhiadabiboard.net/book-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي فهرست]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1661/read/61067 ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام — مرتب پاران]
* [https://sindhisanchaya.in/books/57822 ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام — ڪتابياتي رڪارڊ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510 شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾]

{{اختيار ڪنٽرول}}

[[زمرو:1904ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1968ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]]
[[زمرو:سنڌي افسانا نگار]]
[[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي تاريخ نويس]]
[[زمرو:سنڌي تعليمدان]]
[[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني اديب]]</text>
      <sha1>d5kkltk1pg2d6fpcgvrzq5fy24x8cfz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422371</id>
      <parentid>422368</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28088" sha1="78r4322mgyx1x6iedjmt8ychbfx141d" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعر، محقق، ادبي تاريخ نويس، مترجم ۽ استاد (1904ع–1968ع)}}

{{Infobox writer
| name = لطف الله بدوي
| native_name = لطف الله بدوي
| native_name_lang = sd
| birth_name = لطف الله
| pen_name = جوڳي، بدوي
| birth_date = {{birth date|1904|7|4|df=yes}}
| birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{death date and age|1968|11|19|1904|7|4|df=yes}}
| death_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| occupation = شاعر، محقق، ادبي تاريخ نويس، ناول نگار، ناٽڪ نويس، مترجم، نقاد، استاد
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[اردو]]، [[فارسي]]
| nationality = پاڪستاني
| education = بي. اي.، منشي فاضل، زرعي تعليم جو ڊپلوما
| alma_mater = [[پنجاب يونيورسٽي]]؛ ايگريڪلچر ڪاليج، لائلپور
| period = 1920ع–1968ع
| genre = شاعري، ناول، ناٽڪ، افسانو، سوانح، ادبي تاريخ، تنقيد، ترجمو
| subject = سنڌي ادب، تاريخ، تصوف، اسلامي تاريخ، اقباليات
| notable_works = ''[[تذڪره لطفي]]''؛ ''[[ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام]]''؛ ''ڪليات خادم''؛ ''تاريخ اندلس''؛ ''حيات اقبال''؛ ''ڪامني''
| father = [[امام بخش خادم]]
| children = [[احسان بدوي]]؛ [[غلام احمد بدوي]]
}}

'''لطف الله بدوي''' (انگريزي: ''Lutfullah Badvi''؛ 4 جولاءِ 1904ع – 19 نومبر 1968ع)، جيڪو شاعريءَ جي شروعاتي دور ۾ '''«جوڳي»''' ۽ بعد ۾ '''«بدوي»''' جي تخلص سان مشهور ٿيو، سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، اديب، محقق، ادبي تاريخ نويس، مترجم، ناول نگار، ناٽڪ نويس، افسانا نگار، ادبي نقاد ۽ تعليمدان هو. هن سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ شاعري، تاريخ، تصوف، سوانح، ادبي تنقيد ۽ ترجمي جي شعبن ۾ ڪم ڪيو. سندس اهم تصنيفن ۾ ''[[تذڪره لطفي]]''، ''[[ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام]]''، ''ڪليات خادم''، ''تاريخ اندلس'' ۽ ''حيات اقبال'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=لطف الله بدوي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بدويءَ کي لڳ ڀڳ 80 ڪتابن جو مصنف قرار ڏنو آهي، جن ۾ ناول، ناٽڪ ۽ ادبي تنقيد بابت تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ميمڻ عبدالغفور سنڌيءَ جي سوانحي مضمون موجب لطف الله بدويءَ مجموعي طور 86 ڪتاب لکيا، جن مان 28 ڪتاب شايع ٿيا، جڏهن ته باقي قلمي صورت ۾ رهيا. اهي انگ سندس تصنيفي ڪم بابت مختلف ماخذن ۾ ڏنل اندازا ۽ ڪتابياتي ڄاڻ آهن.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;&gt;{{cite web
 |title=لطف الله بدوي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1089
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ خاندان ==

لطف الله بدوي 4 جولاءِ 1904ع تي [[شڪارپور]] ۾ حاجي امام بخش «خادم» جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد پنهنجي وقت جو شاعر، اديب ۽ استاد هو. سندس خاندان جي وڏن بابت روايت آهي ته اهي ملتان کان سنڌ لڏي آيا هئا ۽ پوءِ شڪارپور ۾ آباد ٿيا.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;
لطف الله کي ننڍپڻ کان علمي ۽ ادبي ماحول مليو. هن سنڌي ۽ فارسيءَ جي ابتدائي تعليم پنهنجي والد وٽان حاصل ڪئي. 1913ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۾ داخل ٿيو، جتي انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لڳو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;
21 جنوري 1918ع تي سندس والد جي وفات سبب سندس باقاعده تعليم ۾ رنڊڪ پئي. معاشي ضرورتن سبب هن ٽپال کاتي جي ٽيليگراف آفيس ۾ ملازمت اختيار ڪئي، پر ٿوري عرصي کان پوءِ اها نوڪري ڇڏي ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

=== تصوف ڏانهن لاڙو ۽ «جوڳي» تخلص ===

نوجوانيءَ ۾ لطف الله بدويءَ جو لاڙو تصوف ۽ ويراڳ ڏانهن وڌيو. فقير غلام علي «مسرور» جي صحبت ۾ رهي صوفيانه فڪر کان متاثر ٿيو.
سوانحي ماخذن موجب هن گيڙو ويس پاتو، يڪتارو کنيو ۽ سماع جي محفلن ۾ ڪلام ڳائڻ لڳو. ان دور ۾ شاعريءَ لاءِ '''«جوڳي»''' تخلص اختيار ڪيائين. بعد ۾ سندس ادبي سڃاڻپ '''«بدوي»''' جي نالي سان قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== تعليم ==

گهر وارن جي اصرار تي لطف الله بدوي ٻيهر تعليم ڏانهن موٽيو ۽ 1920ع ۾ [[جيڪب آباد]] مان ورنيڪيولر فائنل جو امتحان پاس ڪيائين.
1921ع ۾ شڪارپور جي ٽريننگ اسڪول ۾ استادن جي تربيت حاصل ڪيائين. اڳتي هلي ايگريڪلچر ڪاليج لائلپور مان زرعي تعليم جو ڊپلوما پڻ حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;
ملازمت دوران هن اعليٰ تعليم جاري رکي. [[پنجاب يونيورسٽي]] مان بي. اي. جو امتحان پاس ڪيائين ۽ ساڳئي يونيورسٽيءَ مان فارسي ۽ مشرقي علمن ۾ «منشي فاضل» جي سند حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== تدريسي ۽ ملازمتي زندگي ==

لطف الله بدويءَ پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات تعليم جي شعبي سان ڪئي.
1920ع ۾ پرائمري استاد مقرر ٿيو. استادن جي تربيت کان پوءِ [[ٺل]] ۾ استاد طور خدمتون سرانجام ڏنائين.
بعد ۾ ايگريڪلچر ماستر ۽ اردو گشتي استاد جي حيثيت سان پڻ ڪم ڪيائين.
1949ع ۾ ميونسپل اسڪولن جو اسسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشن انسپيڪٽر مقرر ٿيو.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;
1950ع ۾ شڪارپور جي سي. اينڊ ايس. ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو استاد مقرر ٿيو. 4 جولاءِ 1958ع تي سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيو، پر ان کان پوءِ به علمي، تحقيقي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== ادبي زندگي ۽ خدمتون ==

لطف الله بدويءَ جي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاعريءَ سان ٿي. سندس والد امام بخش «خادم» شاعر هو، تنهنڪري شاعريءَ سان دلچسپي کيس گهريلو ماحول مان ملي.
بدويءَ سنڌيءَ سان گڏ اردو ۽ فارسيءَ ۾ پڻ لکيو. سندس علمي دلچسپين ۾ سنڌي ادبي تاريخ، اسلامي تاريخ، تصوف، اقباليات، شاعري، افسانوي ادب ۽ ترجمو شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;
سندس تحريرون سنڌي ادبي رسالن ''سنڌو''، ''مهراڻ'' ۽ ''نئين زندگي'' ۾ شايع ٿينديون رهيون.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;
ٽه ماهي ''مهراڻ'' جي شروعاتي دور جي ليکڪن ۾ پڻ سندس نالو اچي ٿو، جتي سنڌ جي ٻين اهم عالمن ۽ اديبن سان گڏ سندس لکڻيون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;MehranBadvi&quot;&gt;{{cite web
 |title=سنڌي ادبي تاريخ بابت مهراڻ رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالن ۽ مضمونن جو جائزو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-42-review-of-articles-and-essays-of-dr-na-baloch-on-sindhi-literary-history-published-in-quarterly-magazine-mehran
 |website=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== شاعري ===

سندس شاعريءَ جي شروعاتي مجموعي ''نغمئه مستانه'' جي اشاعت 1924ع ۾ ٿي.
هن سنڌي شاعريءَ جي مختلف صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ فارسي ادبي روايتن، تصوف، وطن سان محبت ۽ انساني جذبن جا اثر ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

=== شڪارپور سان محبت ===

لطف الله بدويءَ کي پنهنجي اباڻي شهر شڪارپور سان گهري محبت هئي. سندس شاعريءَ ۾ شهر جي گهٽين، باغن، سنڌو واهه، دوستن ۽ وطن کان جدائيءَ جو ذڪر ملي ٿو.
نقش ناياب منگي ۽ حسيب ناياب منگيءَ جي ڪتاب ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾'' سندس شڪارپور بابت نظم جو حوالو ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ هو شهر جي حسن ۽ پنهنجي وطن سان جذباتي وابستگيءَ جو اظهار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;MangiShikarpur&quot;&gt;{{cite book
 |last1=منگي
 |first1=نقش ناياب
 |last2=منگي
 |first2=حسيب ناياب
 |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾
 |publisher=سمبارا پبليڪيشن
 |location=حيدرآباد
 |year=2017
 |language=sd
|url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس نظم جي شروعاتي سٽن ۾ شڪارپور سان محبت هن ريت بيان ٿيل آهي:

&lt;blockquote&gt;
وطنِ عزيز تنهنجون راحت ڀريون ڪهاڻيون،

پرديس تي پري اڄ هڪ هڪ ٿي ياد آيون،

جهولي ۾ تنهنجي گهڙيون مٺڙيون جي مون ٿي ماڻيون،

اڄ هت پري گذاريان سيني سان تن کي لايون.
&lt;/blockquote&gt;

نظم ۾ سنڌو واهه جي ڪناري، شهر جي قدرتي حسن ۽ دوستن جي ياد کي پڻ بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;MangiShikarpur&quot;/&gt;

== سنڌي ادبي تاريخ بابت تحقيق ==

لطف الله بدويءَ جي علمي خدمتن جو اهم حصو سنڌي شاعرن جي سوانحن، سندن ڪلام ۽ ادبي تاريخ بابت تحقيق آهي.
سندس تصنيف ''تذڪره لطفي'' سنڌي ادبي تاريخ جي اهم تذڪرن مان شمار ٿئي ٿي.
ان کان سواءِ هن ڪلاسيڪي صوفي شاعرن جو ڪلام گڏ ڪري مرتب ڪيو ۽ سندن ادبي حيثيت بابت مقدما لکيا.

=== تذڪره لطفي ===

{{Main|تذڪره لطفي}}

''تذڪره لطفي'' لطف الله بدويءَ جي اهم تحقيقي تصنيف آهي، جيڪا ٽن جلدن تي مشتمل آهي.
هن ڪتاب ۾ سنڌ جي مختلف تاريخي دورن جي شاعرن، سندن سوانحن، ڪلام، ادبي لاڙن ۽ تاريخي پسمنظر جو جائزو ورتو ويو آهي.
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ''سنڌي ٻولي'' ۾ شايع ٿيل مقالي موجب هن ڪتاب جي پهرئين جلد ۾ شروعاتي دور کان ڪلهوڙن تائين جي ادبي تاريخ، ٻئي جلد ۾ ٽالپر دور ۽ ٽئين جلد ۾ ٻين شاعرن جو احوال شامل آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=تذڪره لطفيءَ جو تحقيقي اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-85-a-study-of-tazkira-lutufi
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
مقالي موجب ٽئين جلد ۾ 81 شاعرن بابت لکيو ويو آهي.
تحقيقي جائزي ۾ ڪتاب جي علمي محنت کي ساراهڻ سان گڏ ڪجهه سوانحي تفصيلن جي اڻپورائيءَ ۽ ادبي تاريخ تي سياسي تاريخ جي غلبي جي نشاندهي پڻ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

==== جلدن جي اشاعت ====

''تذڪره لطفي'' جي جلدن جي اشاعت بابت ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.
هڪ تحقيقي مقالي جي شروعات ۾ ٽن جلدن لاءِ ترتيبوار 1943ع، 1946ع ۽ 1953ع ڄاڻايل آهن، جڏهن ته ساڳئي مقالي ۾ ٽئين جلد لاءِ 1955ع پڻ لکيل آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;
اصل ڇاپن جي عنواني صفحن جي تصديق کان سواءِ ٽئين جلد جي اشاعت جو قطعي سال طئي نٿو ڪري سگهجي.

=== ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام ===

{{Main|ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام}}

''ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام'' سنڌ جي صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جي شاعريءَ جو مرتب ڪيل مجموعو آهي.
لطف الله بدويءَ هن ڪتاب ۾ ٻنهي شاعرن جي سنڌي ۽ سرائڪي ڪلام کي گڏ ڪيو، ان جي ترتيب ڏني ۽ مقدمو لکيو.
ڪتاب جي «مرتب پاران» ۾ بدويءَ لکيو آهي ته سنڌي ادبي بورڊ کيس ڪنڊڙيءَ جي درويشن جو ڪلام گڏ ڪرڻ لاءِ چيو هو. هن مختلف بياضن ۽ ٻين ذريعن مان ڪلام گڏ ڪيو، پر مسودن ۾ موجود غلطين سبب ترتيب ۾ ڏکيائيون پيش آيون.&lt;ref name=&quot;KundriPreface&quot;&gt;{{cite book
 |last=بدوي
 |first=لطف الله
 |chapter=مرتب پاران
 |title=ڪنڊڙيءَ وارن (روحل فقير ۽ مراد فقير) جو ڪلام
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/1661/read/61067
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
بدويءَ پنهنجو مهاڳ 14 آگسٽ 1961ع تي شڪارپور ۾ لکيو.
سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي فهرست ۾ ڪتاب جي پهرين اشاعت 1964ع ۽ ٻي اشاعت 1983ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;&gt;{{cite web
 |title=Book Wise
 |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/
 |website=سنڌي ادبي بورڊ
 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ترجمي جون خدمتون ==

لطف الله بدويءَ مختلف ٻولين جي ادب کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪرڻ لاءِ ترجما ڪيا.
سندس ترجمن ۾ رابندرناٿ ٽئگور جي ''گيتانجلي''، علامه اقبال جي ''جاويد نامه''، ''ارمغان حجاز'' ۽ ''اسرار و رموز'' جا ترجما شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;
اهي ترجما سنڌي پڙهندڙن کي بنگالي، اردو ۽ فارسي ادبي روايتن سان روشناس ڪرائڻ جي ڪوششن جو حصو هئا.

=== اقبال جو مترجم ===

لطف الله بدويءَ جي ادبي ڪم جو هڪ اهم پاسو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو.
هن اقبال بابت ''حيات اقبال'' لکيو، جڏهن ته اقبال جي فارسي شاعريءَ جي ڪيترن ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيائين.
سندس اقبالي ترجمن ۾ ''جاويد نامه'' (1959ع)، ''ارمغان حجاز'' (1962ع)، ''اسرار و رموز'' (1965ع) ۽ ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق'' (1965ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;
سنڌي ادبي ماخذن ۾ پڻ بدويءَ کي اقبال جي مثنوين جو منظوم سنڌي مترجم ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;IqbalSindhiana&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اقبال علامه ڊاڪٽر
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اقبال%20علامہ%20ڊاڪٽر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ناول ۽ افسانوي ادب ==

لطف الله بدويءَ کي افسانوي ادب سان پڻ خاص دلچسپي هئي.
هن ناول، افسانا ۽ ڊراما لکيا. سنڌي ناول بابت موجود ادبي ماخذن موجب سندس شروعاتي ناولن مان ''ڪامني'' اهم آهي، جيڪو هن لائلپور ۾ زرعي تعليم حاصل ڪرڻ دوران لکيو ۽ جنوري 1927ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhiNovel&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سنڌي ناول
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
|url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ناول
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس ٻين ناولن ۾ ''عروس عجم'' ۽ ''مجاهدين'' شامل آهن.

''عروس عجم'' جي اشاعت 1926ع ۽ ''مجاهدين'' جي اشاعت 1960ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

=== افسانا ===

لطف الله بدويءَ افسانا پڻ لکيا. سندس افسانن جو مجموعو ''دستئه گل'' 1930ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== ناٽڪ نويسي ==

بدويءَ سنڌي ناٽڪ جي صنف ۾ پڻ ڪم ڪيو.
سندس ناٽڪن ۾ ''دودو چنيسر''، ''هير رانجهو'' ۽ ''مير بهرام'' جا نالا ملن ٿا.
''دودو چنيسر'' 1957ع ۾ شايع ٿيل سندس تاريخي موضوع واري ڊرامائي تصنيفن مان آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;

== تحقيق، ترتيب ۽ تدوين ==

بدويءَ جو تحقيقي ۽ تدويني ڪم سنڌي ادب جي تاريخي ورثي جي تحفظ سان لاڳاپيل رهيو.
هن پنهنجي والد حاجي امام بخش «خادم» جو ڪلام ''ڪليات خادم'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنو.
سنڌ جي صوفي شاعرن روحل فقير ۽ مراد فقير جو ڪلام گڏ ڪري ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' جي صورت ۾ مرتب ڪيائين.
ساڳيءَ طرح هن شڪارپور جي فارسي شاعر محمد عارف «صنعت» جو ڪلام ''ديوان صنعت'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنو.
سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرست موجب ''ديوان صنعت'' 1968ع ۾ لطف الله بدويءَ جي ترتيب سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;/&gt;

== اهم تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | '''لطف الله بدويءَ جون اهم تصنيفون، ترجما ۽ مرتب ڪيل ڪتاب'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | صنف يا نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1924ع
| ''نغمئه مستانه''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1925ع
| ''گيتانجلي''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1926ع
| ''عروس عجم''
| ناول
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1927ع
| ''ڪامني''
| ناول
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1930ع
| ''دستئه گل''
| افسانا
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1930ع
| ''سيدنا علي المرتضيٰ''
| سوانح
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1935ع
| ''رت جا ڳوڙها''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1943ع کان
| ''تذڪره لطفي''
| سنڌي ادبي تاريخ، ٽي جلد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1948ع
| ''تاريخ پاڪ و هند''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1954ع
| ''پاڪستان جي شهريت''
| سماجي ۽ شهري موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1955ع
| ''تاريخ اندلس''
| تاريخ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1956ع
| ''ڪليات خادم''
| ترتيب ۽ تدوين
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1957ع
| ''دودو چنيسر''
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1957ع
| ''حيات اقبال''
| سوانح
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1959ع
| ''جاويد نامه''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1960ع
| ''مجاهدين''
| ناول
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1960ع
| ''چار درويش''
| ترتيب ۽ تدوين
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1962ع
| ''ارمغان حجاز''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1964ع
| ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام''
| صوفي شاعريءَ جي ترتيب
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1964ع
| ''جهاندار شاهه آرام دل''
| تاريخي موضوع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1965ع
| ''اسرار و رموز''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1965ع
| ''مسافر''
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1965ع
| ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق''
| اقبالي شاعريءَ جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1968ع
| ''ديوان صنعت''
| فارسي ڪلام جي ترتيب
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1969ع
| ''احسن القصص''
| وفات کان پوءِ اشاعت
|}

مٿين فهرست انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي ڄاڻ تي ٻڌل آهي. ڪجهه ڪتابن جي پهرين اشاعت ۽ بعد وارن ڇاپن جي سالن بابت اختلاف موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SABCatalogue&quot;/&gt;

== اڻڇپيل علمي ڪم ==

لطف الله بدويءَ جي علمي پورهيي جو وڏو حصو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو.
سوانحي ماخذن موجب سندس اڻڇپيل تصنيفن ۾ هيٺيان ڪتاب ۽ مسودا شامل هئا:

* ''سنڌ ۾ تصوف ۽ صوفيانه شاعري''
* ''سنڌ جي تاريخ (انگريزن جو دور)''
* ''رسالو نانڪ يوسف''
* ''تذڪره الشعراءِ سنڌ''
* ''شاهنامه فردوسي'' جو منظوم ترجمو
* ''انساني تمدن جو مطالعو''
* ''سنڌي ٻولي''
* ''تاريخ ادبيات سنڌ''
* ''تاريخ شڪارپور''
* ''فتح سنڌ''
* ''رسالو لطف الله بدوي''

ميمڻ عبدالغفور سنڌيءَ جي سوانحي مضمون موجب بدويءَ جون 86 تصنيفون هيون، جن مان 28 شايع ٿيون.&lt;ref name=&quot;BadviSindhSalamat&quot;/&gt;
انهن مان ڪجهه مسودا بعد ۾ شايع ٿيا هجن ته انهن جي اشاعت بابت الڳ ڪتابياتي تصديق ضروري آهي.

== خاندان ۽ ادبي ورثو ==

لطف الله بدويءَ جي خاندان ۾ علمي ۽ ادبي سرگرمين جو سلسلو جاري رهيو.
سندس فرزند [[احسان بدوي]] سنڌي ٻوليءَ جو اديب، شاعر ۽ نقاد هو.&lt;ref name=&quot;EhsanBadvi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=احسان بدوي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=احسان+بدوي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس ٻيو فرزند [[غلام احمد بدوي]] پڻ اديب ۽ تعليمدان هو.&lt;ref name=&quot;GhulamAhmadBadvi&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=غلام احمد بدوي
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام+احمد+بدوي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==

لطف الله بدوي 19 نومبر 1968ع تي شڪارپور ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر 64 سال هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaBadvi&quot;/&gt;
سندس وفات کان پوءِ به سندس ترتيب ڏنل ۽ لکيل ڪتاب سنڌي ادب، ادبي تاريخ، تصوف ۽ ترجمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن.

== ادبي اهميت ==

لطف الله بدويءَ جون خدمتون سنڌي ادبي تاريخ، صوفي شاعريءَ جي تدوين، ترجمي ۽ تخليقي ادب سان لاڳاپيل آهن.
''تذڪره لطفي'' ۾ هن سنڌ جي شاعرن جي سوانحن ۽ ڪلام کي تاريخي ترتيب ۾ پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' ذريعي روحل فقير ۽ مراد فقير جي شاعريءَ کي گڏ ڪري پڙهندڙن ۽ محققن تائين پهچايو.
اقبال جي فارسي شاعريءَ جا سنڌي ترجما سندس علمي خدمتن جو هڪ ٻيو اهم حصو آهن.
سنڌي ادبي تاريخ بابت سندس ڪم جي اهميت سان گڏ ان جي تحقيقاتي حدن تي پڻ بعد وارن محققن بحث ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;TazkiraStudy&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[تذڪره لطفي]]
* [[ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام]]
* [[امام بخش خادم]]
* [[غلام علي مسرور]]
* [[احسان بدوي]]
* [[غلام احمد بدوي]]
* [[محمد اقبال]]
* [[روحل فقير]]
* [[مراد فقير]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ادبي تاريخ]]
* [[سنڌي تصوف]]
* [[شڪارپور]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — لطف الله بدوي]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/1089 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — لطف الله بدوي]
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-85-a-study-of-tazkira-lutufi تذڪره لطفيءَ جو تحقيقي اڀياس]
* [https://sindhiadabiboard.net/book-wise/ سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابياتي فهرست]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1661/read/61067 ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام — مرتب پاران]
* [https://sindhisanchaya.in/books/57822 ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام — ڪتابياتي رڪارڊ]
* [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510 شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾]

{{اختيار ڪنٽرول}}

[[زمرو:1904ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1968ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ نويس]]
[[زمرو:سنڌي افسانا نگار]]
[[زمرو:سنڌي ادبي نقاد]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي تاريخ نويس]]
[[زمرو:سنڌي تعليمدان]]
[[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني اديب]]</text>
      <sha1>78r4322mgyx1x6iedjmt8ychbfx141d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نورڊڪ ملڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62000</id>
    <revision>
      <id>422187</id>
      <parentid>286043</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>422187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12411" sha1="rzro7sguo4klb6h3azhzb0leefp16ed" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name      = نورڊڪ ملڪ
| native_name                 = 
| common_name                 = نورڊڪس
| image_map                   = Nordic countries orthographic.svg
| map_width                   = 220px
| map_caption                 = نورڊڪ ملڪن جو مقام
| admin_center_type           = [[گادي جو هنڌ|گاديون]]
| admin_center                = {{collapsible list
|titlestyle = background: transparent; text-align: left; font-weight: normal;
|title = 9 شھر
|{{flagicon|Denmark}} [[ڪوپن هيگن]]
|{{flagicon|Finland}} [[ھيلسنڪي]]
|{{flagicon|Svalbard}} [[لانگ ييئر بيئن]]
|{{flagicon|Åland}} [[ميريئھامن]]
|{{flagicon|Greenland}} [[نوڪ|نُوڪ]]
|{{flagicon|Norway}} [[اوسلو]]
|{{flagicon|Iceland}} [[ريڪجاويڪ]]
|{{flagicon|Sweden}} [[اسٽاڪ ھوم]]
|{{flagicon|Faroe Islands}} [[ٽئوشائون]]
}}
| membership_type             = جوڙجڪ
| membership                  = {{collapsible list
| titlestyle=background: transparent; text-align: left; font-weight: normal; line-height: normal;
| title={{nowrap|5 آزاد رياستون&lt;br/&gt;2 خوداختيار ملڪ 
&lt;br/&gt;1  خود اختيار خِطا
&lt;br/&gt;2  بي اختيار خِطا
&lt;br/&gt;3  محڪوم خِطا}}
|
----5 آزاد رياستون
----
|{{flagcountry|Denmark}}|{{flagcountry|Finland}}|{{flagcountry|Iceland}}|{{flagcountry|Norway}}|{{flagcountry|Sweden}}
|
---- 2 خود اختيار ملڪ
----
|{{flagcountry|Faroe Islands}}|{{flagcountry|Greenland}}
|
---- 1 خود اختيار خِطو
----
|{{flagcountry|Åland Islands}}
---- 2 بي اختيار خِطا
----
|{{flagcountry|Jan Mayen}}|{{flagcountry|Svalbard}}
---- 3 محڪوم خِطا 
----
|{{flagcountry|Bouvet Island}}|''{{flagcountry|Peter I Island}}''|''{{flagcountry|Queen Maud Land}}''
}}
| languages_type              = ٻوليون
| languages                   = {{collapsible list
|titlestyle= background: transparent; text-align: left; font-weight: normal;
|title= ٻولين جي فھرست&lt;!-- Approximately sorted by number of speakers --&gt;
|'''سرڪاري ٻوليون'''
|[[سويڊش ٻولي|سويڊش]]
|[[ڊينش ٻولي|ڊينش]]
|[[نارويئن ٻولي|نارويئن]]
|[[فنش ٻولي|فنش]]
|[[آئس لينڊڪ ٻولي|آئس لينڊڪ]]
|[[فيروئيس ٻولي|فيروئيس]]
|[[گرين لينڊڪ ٻولي|گرين لينڊڪ]]
|[[سآمي ٻولي|سآمي]]
|''' تسليم شدہ اقليتي ٻوليون'''
|[[ميئانڪيئلي ٻولي|مِيئانڪَيئَلي]], [[ڪريليئن ٻولي|ڪَرِيلِيئَن]]
[[ڪوين ٻولي|ڪوَين]]
|[[جرمن ٻولي|جرمن]]
|[[روماني ٻولي|روماني]], [[اسڪينڊوروماني ٻولي|ٽاورينگر]]
|[[يدش ٻولي|يدش]] 
}}
| area_rank                   = 7th
| area_magnitude              = 
| area_km2                    = 3425804
| percent_water               = 
| population_estimate         = 27,359,000
| population_estimate_year    = 2019
| population_estimate_rank    = 49th
| population_census           = 24,221,754
| population_census_year      = 2000
| population_density_km2      = 7.62
| population_density_sq_mi    = 
| population_density_rank     = 225th
| GDP_PPP                     = $1.6 کرب ڊالر&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?sy=2019&amp;ey=2020&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=subject&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=56&amp;pr1.y=20&amp;c=128,142,172,176,144&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,LP&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year                = 2019
| GDP_PPP_rank                = 19th
| GDP_PPP_per_capita          = $58,000
| GDP_PPP_per_capita_rank     = 13th
| GDP_nominal                 = $1.6 کرب ڊالر
| GDP_nominal_year            = 2019
| GDP_nominal_rank            = 11th
| GDP_nominal_per_capita      = $58,000
| GDP_nominal_per_capita_rank = 10th
| established_event1          = [[نورڊڪ ڪائونسل]] جو افتتاح
| established_date1           = 12 فيبروري 1953
| established_event2          = [[ھيلسنڪي وارو معاھدو]]
| established_date2           = 23 مارچ 1962
| established_event3          = [[نورڊڪ وزيرن جي ڪائونسل]] ۽ سيڪريٽريٽ جو افتتاح
| established_date3           = جولاء 1971
| Failed state index          = 
| Gini_year                   = 
| Gini_change                 = 
| Gini                        = 
| Gini_ref                    = 
| Gini_rank                   = 
| HDI_year                    = 
| HDI_change                  = 
| HDI                         = 
| HDI_ref                     = 
| HDI_rank                    = 
| currency                    = {{collapsible list
|titlestyle= background: transparent; text-align: left; font-weight: normal;
|title= 5 ڪرنسيون
|{{flagicon|Sweden}} [[سويڊش ڪرونا]]
|{{flagicon|Denmark}}{{flagicon|Greenland}}{{flagicon|Faroe Islands}}&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt; [[ڊينش ڪرون]]
|{{flagicon|Norway}} [[نارويئن ڪرون]]
|{{flagicon|Iceland}} [[آئس لينڊڪ ڪرونا]]
|{{flagicon|Finland}}{{flagicon|Åland}} [[يورو]]
# ڏسو [[فوريسي ڪرونا]]
|
}}
| time_zone                   = 
| drives_on                   = ساڄو پاسو
| calling_code                = [[ڊينمارڪ جا ٽيليفون ڪوڊ|+45]], [[سويڊن جا ٽيليفون ڪوڊ|+46]], [[ناروي جا ٽيليفون ڪوڊ|+47]], [[فوري ٻيٽن جا ٽيليفون ڪوڊ|+298]], [[گرين لينڊ جا ٽيليفون ڪوڊ|+299]], [[آئس لينڊ جا ٽيليفون ڪوڊ|+354]], [[فن لينڊ جا ٽيليفون ڪوڊ|+358]], [[ائولنڊ جا ٽيليفون ڪوڊ|+358 18]]
| cctld                       = 
| utc_offset                  = 
| demonym                     = 
| today                       = 
}}

'''نورڊڪ ملڪ''' يا '''نورڊڪس'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Nordic countries '''}}&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.economist.com/news/leaders/21571136-politicians-both-right-and-left-could-learn-nordic-countries-next-supermodel|title=The next supermodel|date=2 February 2013|newspaper=The Economist|issn=0013-0613|accessdate=15 October 2016}}&lt;/ref&gt; [[اتر يورپ]] ۽ اتر [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جو جاگرافيائي ۽ ثقافتي خطو آھي جتي انھن کي عام طور تي '''نارڊن''' ( ''نادرن'' مان نڪتل: لفظي معنيَ: ''اتريون'') سڏيندا آهن&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Götz |first=Norbert |s2cid=217510890 |year=2003 |title=Norden: Structures That Do Not Make a Region |journal=European Review of History: Revue Européenne d'Histoire |volume=10 |issue=2 |pages=323–341 |doi=10.1080/1350748032000140822}}&lt;/ref&gt;  ان خطي ۾ [[ڊينمارڪ]]، [[فن لينڊ]]، [[آئس لينڊ]]، [[ناروي]]، ۽ [[سويڊن]] وارن آزاد ۽ خودمختيار ملڪن سميت ڊينمارڪ جي بادشاھت ھيٺ خود اختيار ملڪ  جھڙوڪ [[فيرو ٻيٽ]] (Faroe Islands) ۽ [[گرين لينڊ]]،  فن لينڊ جي رياست ھيٺ خود اختيار خطو [[ائولنڊ ٻيٽ|ائولنڊ ٻيٽَ]]، ناروي جي ميٽروپوليٽن علائقي جا بي اختيار خطا [[جان مايين]] ٻيٽ ۽ [[سوالبارڊ]] واري [[ٻيٽن جي جھرمٽ]]  پڻ شامل آھن&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.norden.org/en/fakta-om-norden-1/the-nordic-countries-the-faroe-islands-greenland-and-aaland |title=Fact about the Nordic region |access-date=20 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180309101559/http://www.norden.org/en/fakta-om-norden-1/the-nordic-countries-the-faroe-islands-greenland-and-aaland |archive-date=9 March 2018 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ناروي جي بادشاھت جي ماتحت [[بوويٽ ٻيٽ|بُووَيٽ ٻيٽُ]] تمام پري واري جاگرافيائي بيھڪ جي ڪري ڪڏهن ڪڏهن نورڊڪ ملڪن واري جاگرافيائي خطي ۾ شمار نہ ٿيندو آهي. يورپ جي اترئين پاسي جا کوڙ علائقا اتر ۾ ھجڻ ۽ نورڊڪ ملڪن سان ثقافتي ۽ نسلي لاڳاپا ھجڻ باوجود نورڊڪ خطي ۾ شمار نہ ٿيندا آهن جن ۾ اسڪاٽ لينڊ جا [[نادرن آئلز]] ۽ [[اسٽونيا]] شامل آهن.&lt;br&gt;
نورڊڪ ملڪ تاريخ ، مذھب، سماجي بناوٽ ۾ ھڪجھڙائي رکندڙ آھن ۽ انھن جي سياسي اتحادن ۽ باھمي ويجھڙائپ جي ھڪ ڊگھي تاريخ رھي آھي پر اھي سڀ ھن وقت ھڪ وجود واري حيثيت نہ ٿا رکن. اوڻويھين صديءَ ۾ ڊينمارڪ، ناروي ۽ سويڊن کي ھڪ ملڪ بڻائڻ لاءِ اسڪينڊينيويائي تحريڪ شروع ٿي. ويھين صديءَ ۾ فن لينڊ ۽ آئس لينڊ جي آزادي بعد ان تحريڪ جو دائرو وڌي جديد منظم نارڊن سھڪار ۾ تبديل ٿي ويو. جنھن بعد ھيلسنڪي واري معاهدي سان [[نورڊڪ ڪائونسل]] ۽ [[نورڊڪ وزيرن واري ڪائونسل]] وجود ۾ آيا. انگريزي ۾ اسڪينڊينيويا کي پڻ نورڊڪ ملڪن جو نعم البدل سمجھيو ويو ھو جيڪو دراصل ٽن ملڪن ڊينمارڪ، سويڊن ۽ ناروي جو جاگرافيائي نالو آهي ۽ نورڊڪ ملڪن جو حصو آهي&lt;ref&gt;[http://www.merriam-webster.com/dictionary/scandinavia &quot;Scandinavia&quot;]. In'' Merriam-Webster's Online Dictionary''. Retrieved 10 January 2008: &quot;''Scandinavia'': Denmark, Norway, Sweden – sometimes also considered to include Iceland, the Faeroe Islands, &amp; Finland.&quot; (''Merriam-Webster Online Dictionary'' defines [http://www.m-w.com/dictionary/nordic &quot;Nordic&quot;] as an adjective dated to 1898 with the meaning &quot;of or relating to the Germanic peoples of northern Europe and especially of Scandinavia.&quot;).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Scandinavia&quot; (2005). ''The New Oxford American Dictionary'', Second Edition. Ed. Erin McKean. Oxford University Press, {{ISBN|0-19-517077-6}}: &quot;a cultural region consisting of the countries of Norway, Sweden, and Denmark and sometimes also of Iceland, Finland, and the Faroe Islands&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bartleby.com/65/sc/Scandinv.html Scandinavia] (2001). ''The Columbia Encyclopedia'', Sixth Edition. Retrieved 31 January 2007: &quot;Scandinavia, region of N Europe. It consists of the kingdoms of Sweden, Norway, and Denmark; Finland and Iceland are usually, but incorrectly, considered part of Scandinavia&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/eb/article-9066021 Scandinavia] (2007). ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved 31 January 2007, from Encyclopædia Britannica Online: &quot;Scandinavia, historically, part of northern Europe, generally held to consist of the two countries of the Scandinavian Peninsula, Norway and Sweden, with the addition of Denmark&quot;.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572025/Scandinavia.html Scandinavia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091028073547/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572025/Scandinavia.html |date=2009-10-28 }}(2006). ''Microsoft Encarta Online Encyclopedia''. Retrieved 30 January 2007: &quot;Scandinavia (ancient Scandia), name applied collectively to three countries of northern Europe – Norway and Sweden (which together form the Scandinavian Peninsula), and Denmark&quot;. 1 November 2009.&lt;/ref&gt;.
نورڊڪ ملڪن جي گڏيل پکيڙ {{convert|3,425,804|km2|sqmi}} آهي. ان جو اڌ حصو برف ۽ گگليشيئرن تي مشتمل ھجڻ ڪري رھائش جي قابل ناھي. گرين لينڊ جو اڌ کان وڌيڪَ علائقو رھائش جي قابل ناھي. جنوري 2013ع ۾ نورڊڪ ملڪن جي آبادي 2,60,00,000 ھئي&lt;ref&gt;{{cite book|last=Munch Haagensen|first=Klaus|year=2013|title=Nordic Statistical Yearbook|publisher=Nordic Council of Ministers|page=8|isbn=978-92-893-2350-5|doi=10.6027/Nord2013-001|url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:norden:org:diva-1661}}&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:نورڊڪ ملڪ]]
[[زمرو:جاگرافي يورپ]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا ثقافتي علائقا]]</text>
      <sha1>rzro7sguo4klb6h3azhzb0leefp16ed</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پي بي-2 (زوب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74655</id>
    <revision>
      <id>422283</id>
      <parentid>420309</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T03:09:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2275" sha1="qua3hchqg1dwno1rey09cr1z4am39fu" xml:space="preserve">{{Infobox constituency|type=|name=پي بي-2 (زوب)|year=|abolished=|parl_name=بلوچستان جی صوبائی اسمبلی|party=خالی|member=خالی|image=PB-2 Zhob (2023).svg|map1=|map2=|map3=|region=[[زوب ضلعو]] (جزوي)|elects_howmany=1|electorate=|previous=پي بي-19 (زوب-2)|next=}}'''پي بي-2 (زوب)''' ( {{Nastaliq|پی بی-2 ژوب}} ) [[بلوچستان صوبائي اسيمبلي|بلوچستان جي صوبائي اسيمبلي]] جو هڪ تڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://pabalochistan.gov.pk/new/memberspage/?tenure=1&amp;member_name=&amp;party_name=&amp;constituency=&amp;seat_type=&amp;district=32|title=memberspage - PROVINCIAL ASSEMBLY OF BALOCHISTAN - بلوچستا ن اسمبلی|website=PROVINCIAL ASSEMBLY OF BALOCHISTAN|language=en-US|access-date=2022-12-02|archive-date=2022-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202214733/https://pabalochistan.gov.pk/new/memberspage/?tenure=1&amp;member_name=&amp;party_name=&amp;constituency=&amp;seat_type=&amp;district=32|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|title=ECP - Election Commission of Pakistan|website=www.ecp.gov.pk|access-date=2022-12-02|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224432/https://www.ecp.gov.pk/frmGenericPage.aspx?PageID=3308|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== جنرل اليڪشن 2002 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2002
== جنرل اليڪشن 2008 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2008
== جنرل اليڪشن 2013 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2013
== جنرل اليڪشن 2018 == 
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2018
== جنرل اليڪشن 2024 ==
اصل آرٽيڪل: پاڪستان جون جنرل اليڪشن 2024

بلوچستان جي صوبائي اسيمبلي جون عام چونڊون 8 فيبروري، 2024ع تي ٿيون۔
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! امیدوار!! سیاسي وابستگي!! ووٽ حاصل ڪريو
|-
| || ||		
|}
== حوالا == 
{{حوالا}}
[[زمرو:پاڪستان جا صوبائي تڪ]]
[[زمرو:بلوچستان صوبائي اسیمبلي جا تڪ]]</text>
      <sha1>qua3hchqg1dwno1rey09cr1z4am39fu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ جون ست سورميون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75214</id>
    <revision>
      <id>422281</id>
      <parentid>318773</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T01:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7266" sha1="8qxyne4wmzdjr9lfxelo4mglnyegf6q" xml:space="preserve">'''ست سورميون''' هڪ اصطلاح آهي جيڪو عام طور تي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شاعر [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ]] جي شاعريءَ جي ڪتاب [[شاهه جو رسالو|شاھ جو]] رسالو ۾ ڏنل ستن عورتن جي ڪردارن جي حوالي سان استعمال ٿيندو آهي. انھن ۾ شامل آهن:

* [[عمر ماروي|مارئي]] (مارئي)
* [[مومل راڻو|مومل]] (مومل)
* [[سسئي پنهون جو داستان|سسئي]] (سسئي)
* [[داستان نوري ڄام تماچي|نوري]] (نوري)
* [[سهڻي ميهار|سھڻي]] (سھڻي)
* [[ليلا چنيسر|ليلان]] (ليلان/ليلا)
* [[سورٺ راءِ ڏياچ|سورٺ]] (سورٺ)

اهي ست عورت ڪردار، جن کي شاعر پنھنجي شاعراڻي پيغام پھچائڻ لاءِ چونڊيو آهي، اهي پنھنجي بھادري، جذبي، وفاداري، عزم ۽ ڪردار جي مضبوطيءَ سبب سنڌ جي ثقافتي علامت بڻيل آھن. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.sindhisangat.com/sindhi_folk_tales.php|title=Sindhi Folk Tales in English {{!}} Sindhi Sangat {{!}} Sindhi book {{!}} Sindhi Community|website=www.sindhisangat.com|language=en-gb|access-date=2018-05-03}} {{مئل ڳنڍڻو|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ پنھنجي شاعريءَ جي ڪتاب ''”گنج“ جنھن کي'' عام طرح شاھ جو رسالو جي نالي سان سڏيو ويو وڃي ٿو، ان ۾ هن جو ارادو هو تہ هو پنھنجي ڪلام ذريعي دنيا تائين پنھنجو پيغام پھچائي. هن جي شاعريءَ جي ڪيترن ئي ارادن مان، هن جو هڪ وڏو رجحان ملڪ جي پسمانده عوام خاص ڪري عورتن کي اجاگر ڪرڻ هو. ان مطابق هن سنڌي لوڪ ڪھاڻين مان ستن عورتن کي پنھنجي ڪھاڻين ۾ ڪردار نگار طور چونڊيو آهي. انھن دردناڪ رومانوي قصن ۾ شامل آهن ''[[عمر ماروي]]''، ''[[مومل راڻو]]''، ''[[سهڻي ميهار|سھڻي ميھار]]''، ''[[ليلا چنيسر|ليلان چنيسر]]''، ''[[داستان نوري ڄام تماچي|نوري ڄام تماچي]]''، ''[[سسئي پنهون جو داستان|سسئي پنهون]]'' ۽ ''[[سورٺ راءِ ڏياچ]]''. ماروي جو ڪردار ڌرتيءَ سان محبت، ان جي ماڻھن، سندس روايتن سان وابستگي، هڪ ظالم بادشاھ عمر (امر) جي سامهون سندس موقف کي پيش ڪري ٿي. مومل جو ڪردار هڪ پرجوش روح جي تصوير پيش ڪري ٿو، جيڪو پنھنجي محبوب، راڻي (راڻو) لاءِ پيار سان ڀريل آهي ۽ عليحدگيءَ ۽ رد ٿيڻ جي قربان گاھ مان گذري تي، پر هٿيار ڦٽا نٿي ڪري. سسئي هڪ مشڪلن کي منھن ڏيندڙ عورت آهي، جيڪا پنھنجي محبوب، پنهون (پنهون) کي ڳولڻ لاء جبلن جي رستن جو ڪمزور ڪندڙ سفر ڪري ٿي. نوري هڪ ماهيگير عورت آهي جيڪا راجا تماچي (تماچي) جي مٿان پنھنجي حسن جو جادو ڪري ٿي ۽ [[سنڌي ادب]] ۾ مومل ۽ سھڻي وانگر رومانوي ڪردارن مان هڪ آهي. سھڻي هڪ دلير روح آهي، جيڪا پنھنجي محبوب ميھار (ميھار) سان ملڻ لاءِ [[سنڌو درياھ]] جي تيز لھرن کي ڏسندي درياھ جي پري ڪناري تي پنھنجي محبوب سان ملندي رھي ٿي ۽ هڪ رات درياھ جي موجن جو شڪار ٿي مري وڃي ٿي. ليلان پنھنجي بادشاھ (مڙس) چنيسر کي هڪ بيش قيمتي هار جي بدلي وڃائي ٿي ۽ پنهنجي حيثيت ۽ ڪردار کي ٻيھر حاصل ڪرڻ لاءِ ناقابل برداشت جدائي جي تڪليفن مان گذري ٿي. جڏهن تہ سورٺ هڪ پيار ڪندڙ روح آهي، پنھنجي محبوب جي لاءِ تڙپ ۽ الفت سان ڀريل آهي.

انھن لوڪ ڪھاڻين ۽ خاص ڪري لطيف جي شاعريءَ مان انھن عورتن جو ڪردار مردن جي ڪردار تي غالب نظر اچي ٿو. عمر ماروي ۾ جيڪڏهن صرف لطيف جي شاعريءَ جو تجزيو ڪيو وڃي تہ عمر جي ڪردار لاءِ گهٽ گنجائش رکيل آهي، اڪثر ڪھاڻي/ داستان انھن مشڪلاتن ڏانھن اشارو ڪري ٿو، جنھن مان ماروي کي [[سنڌ]] جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ بادشاھ عمر جي اغوا جي نتيجي ۾ گذرڻو پيو. مومل-راڻي ۾، مومل جو ڪردار راڻي جي ڪردار سميت هر شيءِ تي غالب اچي ٿو. سسئي پنهون گهڻو ڪري سسئي جي پنھنجي پياري مڙس کي ڳولڻ جي جدوجھد جي ڪھاڻي آهي جنھن هن کي، ظاهري طور تي، سٺي سبب جي ڪري ڇڏي ڏنو. هن ڪھاڻيءَ ۾ پنهون لاءِ فقط ٿورو حصو وقف ڪيو ويو آهي. نوري ڄام تماچي گهڻو ڪري نوري جي حوالي سان هڪ رومانوي ڪھاڻي آهي. تماچي نوري جي نقطہ نظر کي ثابت ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ لاء صرف هڪ ذريعو آهي. سھڻي-ميھار وري سھڻي جي پريشاني جي ڪھاڻي آهي ۽ ان بابت جيڪا ھن کي ميھار سان ملڻ لاءِ جيڪا تڪليف ٿيندي آهي. ميھار هڪ تصوير کان وڌيڪ نہ آهي. ليلان چنيسر ۾، ٻيھر فرضي ڪردار ليلان آهي. تنھن هوندي بہ، سورٺ راءِ ڏياچ ۾، سورٺ، مٿي ذڪر ڪيل ڪھاڻين جي ڪردارن جي برعڪس، ڪھاڻيءَ تي روح تي غالب آهي، مادي تي نہ.

اهڙيءَ طرح، انھن ستن سورھيہ عورتن مان هر هڪ جي ڪھاڻي، ٿوري يا گهڻي، ڪنھن نہ ڪنهن طريقي سان، پراڻي هندستان ۽ موجوده [[پاڪستان]] جي علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي ارتقائي عمل جي ثقافتي ماحول ۽ ماديت سان واسطو رکي ٿي. لبنہ جھانگير شاھ عبداللطيف جي ستن راڻين کي پينٽ ڪيو ۽ عطيہ دائود جي رھنمائيءَ ۾ اوشين آرٽ گيلري م نمائش لاءِ پيش ڪيو.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1479505|title=Story of seven queens|date=May 2019|access-date=2021-03-02}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.thenews.com.pk/latest/489635-lubna-jehangir-celebrates-strong-women-on-canvas-with-her-strokes|title=Lubna Jehangir celebrates strong women on canvas with her strokes|date=2019-06-25|access-date=2021-03-02}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:پاڪستاني لوڪ داستان]]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ڪھاڻي]]
[[زمرو:شاھ جو رسالو]]</text>
      <sha1>8qxyne4wmzdjr9lfxelo4mglnyegf6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86567</id>
    <revision>
      <id>422279</id>
      <parentid>419210</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T01:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4414" sha1="qkt88ja81a4gks4wlseeow0oy6bf8l7" xml:space="preserve">{{short description|Central library of the Czech Republic}}
{{Infobox Organization 
| library_name = چيڪ جمهوريه جي قومي لائبريري&lt;br&gt;National Library of the Czech Republic
| image   = Clementinum baroque library 7.jpg
| caption  = چيڪ جمهوريه جي قومي لائبريري ۾ باروق طرز تعمير وارو لائبريري هال
| country   = {{flag|Czech Republic}}
| location = ڪليمينٽنم، [[پراگ]]، {{flag|Czech Republic}}
| coordinates      ={{coord|50|5|14.62|N|14|25|2.58|E|region:CZ_type:landmark|display=inline,title}}
| type  = قومي ڪتب خانو
| established        = {{Start date and age|1777|paren=yes}}
| collection_size    = 7,727,350 total items (2023)&lt;ref name=&quot;vz2023&quot;&gt;[https://www.nkp.cz/soubory/ostatni/vz2023.pdf]{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
22,818 manuscripts&lt;ref name=&quot;vz2023&quot;/&gt;&lt;br/&gt;c. 4,200 incunabula&lt;ref name=incu&gt;{{cite web|title=Incunabula|url=http://text.en.nkp.cz/collections/by-document-type/historical-book-collection/manuscripts-and-incunabula/inkunabule-en|website=www.nlp.cz|publisher=National Library of the Czech Republic|access-date=29 June 2014|archive-date=12 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012071720/http://text.en.nkp.cz/collections/by-document-type/historical-book-collection/manuscripts-and-incunabula/inkunabule-en/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| director   = توماس فولٽن
| website = {{URL|https://www.nkp.cz/}}
&lt;br&gt;ڊائريڪٽر: توماس فولٽن 
}}
'''جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري''' &lt;small&gt;(&lt;/small&gt;[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]&lt;small&gt;: National  Library of Czech Republic؛&lt;/small&gt; [[چيڪ ٻولي]]&lt;small&gt;: Národní knihovna České republiky)&lt;/small&gt; [[چيڪ جمهوريا|چيڪ ريپبلڪ]] جي مرڪزي لائبريري آهي. اها ثقافت جي وزارت جي نگراني هيٺ آهي. لائبريري جي مکيه عمارت [[پراگ]] جي مرڪز ۾ تاريخي عمارت، ڪليمينٽنم ۾ واقع آهي، جتي ان جي لڳ ڀڳ اڌ ڪتابون رکيو ويون آهن. ڪتابن جي مجموعي جو ٻيو اڌ حصو هوسٽيوار ضلعي ۾ ذخيرو ٿيل آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|title=Need for new library intensifies|date=28 May 2008|website=The Prague Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001135/http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|archive-date=9 May 2014|access-date=8 May 2014}}&lt;/ref&gt; اها چيڪ ريپبلڪ جي سڀ کان وڏي لائبريري آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 60 لک دستاويزون موجود آهن. لائبريري ۾ هن وقت 20,627 پڙهندڙ رجسٽرڊ آهن.  مجموعو جيتوڻيڪ گهڻو ڪري چيڪ متن تي مشتمل آهي، لائبريري ترڪي، ايران ۽ هندستان مان پراڻو مواد پڻ محفوظ ڪريو آهي.&lt;ref name=&quot;digitisation&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.radio.cz/en/section/science/national-librarys-rare-prints-and-manuscripts-at-the-click-of-a-mouse|title=National Library's rare prints and manuscripts at the click of a mouse|date=2005-11-24|website=Radio Prague|access-date=2019-12-18|archive-date=2017-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170205224020/http://www.radio.cz/en/section/science/national-librarys-rare-prints-and-manuscripts-at-the-click-of-a-mouse|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; لائبريري ۾ پراگ ۾ چارلس يونيورسٽي جي استعمال جي خاص ڪتابون پڻ موجود آهن.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|title=Opinion|last=Tucker|first=Aviezer|date=18–24 February 2009|work=The Prague Post|access-date=8 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001128/http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|archive-date=9 May 2014|location=Prague|page=A4}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:جمهوريه چيڪ جي نيشنل لائبريري]]
[[زمرو:ڪتب خانا]]
[[زمرو:جمهوريہ چيڪ]]
[[زمرو:چيڪ ريپبلڪ ۾ سکيا]]
[[زمرو:جمهوريه چيڪ جا ڪتب خانا]]
[[زمرو:چيڪ جمهوريه جا قومي ڪتب خانا]]</text>
      <sha1>qkt88ja81a4gks4wlseeow0oy6bf8l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڀمان (1965ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87699</id>
    <revision>
      <id>422216</id>
      <parentid>358275</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20580" sha1="3rz10fl36l35nukp5nar504zmnzxnf4" xml:space="preserve">
{{Short description|گنو سامتاڻيءَ جو 1965ع ۾ ڇپيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = اڀمان
| title_orig = Abhimaan
| image =
| caption =
| author = [[گنو سامتاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻين جو مجموعو]]
| published = 1965ع
| publisher = نامعلوم
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''اڀمان''' (انگريزي: ''Abhimaan''؛ معنيٰ: خودپسندي يا غرور) سنڌي ڪهاڻيڪار [[گنو سامتاڻي]] جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1965ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم سبب ان جي مهاڳ مان پيدا ٿيل اختلاف هو. [[موتي لال جوتواڻي]] موجب سامتاڻيءَ پنهنجي مهاڳ ۾ [[مرزا قليچ بيگ]]، [[جيٺمل پرسرام]] ۽ [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] جهڙن اڳوڻن سنڌي اديبن تي ٻين جي لکڻين تان نقل ڪرڻ جو الزام لڳايو. بعد ۾ سنڌي ادب جي تاريخدان [[منگهارام يو. ملڪاڻي]] انهيءَ الزام کي رد ڪندي انهن ليکڪن کي سنڌي ادب جي نئين سجاڳيءَ جا اهم نمائندا قرار ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جي عنوان بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي. جوتواڻيءَ ان جو نالو ''Abhimaan'' ڄاڻايو آهي، جڏهن ته [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] جي گنو سامتاڻيءَ بابت داخلا ۾ 1965ع واري ڪهاڻين جي مجموعي جو عنوان «اپمان» لکيل آهي. اصل ڇاپي جي سرورق يا عنواني صفحي جي سڌي جاچ کان سواءِ انهن ٻنهي صورتن مان ڪنهن هڪ کي قطعي اصل عنوان قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaGuno&quot;&gt;{{cite web
 |title=گنو سامتاڻي
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گنو+سامتاڻي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ ==

[[گنو سامتاڻي]] ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب جو نمايان ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ ادبي تنظيمن سان لاڳاپيل شخصيت هو. سندس جنم حيدرآباد، سنڌ ۾ ٿيو ۽ ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت ۾ آباد ٿيو.

سامتاڻيءَ مهاراشٽر حڪومت ۾ ملازمت ڪئي ۽ جوائنٽ سيڪريٽريءَ جي عهدي تان رٽائر ٿيو. هو مهاراشٽر راجيه سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ جو سيڪريٽري پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangatGuno&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Shri Guno Samtaney
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

سامتاڻيءَ جون اهم تصنيفون هي آهن:

* ''واپس'' — ناول، 1957ع؛
* ''اڀمان'' يا ''اپمان'' — ڪهاڻين جو مجموعو، 1965ع؛
* ''اپراجتا'' — ڪهاڻين جو مجموعو، 1970ع.

انهن ڪتابن جا سال انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaGuno&quot;/&gt;

سامتاڻيءَ کي 1972ع ۾ سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''اپراجتا'' تي [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ڏنو ويو. انهيءَ انعام جي تصديق ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست مان ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;SahityaAwards&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards
 |website=Sahitya Akademi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي پسمنظر ==

=== ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻي ===

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي هندن جي وڏي تعداد ۾ لڏپلاڻ سبب سنڌي ادب جي تخليق ۽ اشاعت جا نوان مرڪز ڀارت ۾ قائم ٿيا.

ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ لڏپلاڻ، شهري زندگي، انساني رشتن، نفسياتي پيچيدگين، سماجي تبديلين ۽ سڃاڻپ جا موضوع نمايان ٿيا.

هن دور ۾ گنو سامتاڻي، [[موهن ڪلپنا]] ۽ [[لال پشپ]] کي سنڌي ڪهاڻيءَ جي هڪ اهم ادبي نسل سان وابسته سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SahapediaStory&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Post-Partition Sindhi Short Story
 |website=Sahapedia
 |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ انساني تعلقن، محبت ۽ نفسياتي تجربن سان گڏ هندي لفظن جي استعمال جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي. سهاپيڊيا جي سنڌي ڪهاڻيءَ بابت مطالعي ۾ سندس ٻوليءَ جي انهيءَ خصوصيت جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SahapediaStory&quot;/&gt;

=== سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ سامتاڻيءَ جي حيثيت ===

گنو سامتاڻيءَ کي جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي اهم ليکڪن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

سندس ڪهاڻين ۾ انساني رشتن جي پيچيدگين، محبت ۽ فرد جي اندروني احساسن کي اهميت حاصل آهي.

سهاپيڊيا جي مطالعي موجب سامتاڻيءَ، موهن ڪلپنا ۽ لال پشپ جي ادبي اسلوبن ۾ نمايان فرق هو. سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين ۾ هندي لفظن جي استعمال، موهن ڪلپنا جي تحريرن ۾ لفظي چالاڪي ۽ لال پشپ جي ڪهاڻين ۾ فلسفيانه فڪر کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaStory&quot;/&gt;

== ڪتاب جي اشاعت ==

''اڀمان'' 1965ع ۾ شايع ٿيو. جوتواڻيءَ جي لغت ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي داخلا ٻنهي ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1965ع ڄاڻايل آهي، جيتوڻيڪ عنوان جي لکڻيءَ ۾ فرق آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaGuno&quot;/&gt;

ڪتاب جي پهرين ڇاپي جو ناشر، اشاعت جو شهر، صفحن جو تعداد ۽ مجموعي ۾ شامل سڀني ڪهاڻين جا عنوان هن وقت موجود ماخذن مان پوريءَ طرح تصديق نه ٿي سگهيا آهن.

== ڪتاب جو مهاڳ ۽ ادبي اختلاف ==

=== اڳوڻن اديبن تي تنقيد ===

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''اڀمان'' جي مهاڳ تي ڪتاب جي ڪهاڻين کان وڌيڪ بحث ٿيو.

جوتواڻيءَ جي بيان موجب گنو سامتاڻيءَ مهاڳ ۾ سنڌي ادب جي ٽن نمايان اڳوڻن اديبن تي ٻين جي تحريرن تان نقل ڪرڻ جو الزام لڳايو:

* [[مرزا قليچ بيگ]]؛
* [[جيٺمل پرسرام]]؛
* [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]].

جوتواڻيءَ انهيءَ الزام کي نامناسب قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

اصل مهاڳ جو مڪمل متن ۽ الزام سان لاڳاپيل مخصوص مثال دستياب نه هئڻ سبب هن مضمون ۾ اهو بيان جوتواڻيءَ جي روايت طور پيش ڪيو ويو آهي. انهن ليکڪن خلاف ادبي سرقي کي ثابت ٿيل حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.

=== منگهارام يو. ملڪاڻيءَ جو جواب ===

جوتواڻيءَ موجب سنڌي ادب جي نقاد ۽ تاريخدان [[منگهارام يو. ملڪاڻي]] سامتاڻيءَ جي الزام جي ترديد ڪئي.

ملڪاڻيءَ جي راءِ موجب مرزا قليچ بيگ، جيٺمل پرسرام ۽ لالچند جڳتياڻي سنڌي ادب جي جديد سجاڳيءَ جي دور جا اهم نمائندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ملڪاڻيءَ جو هي موقف انهن ليکڪن جي سنڌي نثر، ترجمي، صحافت ۽ ادبي تحريڪن ۾ تاريخي ڪردار سان لاڳاپيل هو.

ملڪاڻيءَ جي جواب جي اصل اشاعت، تاريخ ۽ مڪمل متن جي تصديق لاءِ وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== تنقيد هيٺ آيل اديب ==

=== مرزا قليچ بيگ ===

[[فائل:Mirza Kalich Beg.jpg|thumb|220px|مرزا قليچ بيگ؛ سنڌي ادب جي جديد دور جو نمايان ليکڪ ۽ مترجم. تصوير جي فائل نالي جي ڪامنز تي تصديق گهربل آهي.]]

[[مرزا قليچ بيگ]] (1853ع–1929ع) سنڌي ٻوليءَ جو مشهور عالم، شاعر، ناول نگار، مترجم ۽ مؤرخ هو.

هن سنڌي ادب ۾ ناول، ڊرامي، نثر، تاريخ، سائنسي موضوعن ۽ ترجمن جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.

سنڌ يونيورسٽيءَ جي مرزا قليچ بيگ چيئر موجب هن مختلف موضوعن تي سوين ڪتاب لکيا ۽ سنڌي ادب جي ڪيترن صنفن کي ترقي ڏني.&lt;ref name=&quot;KalichChair&quot;&gt;{{cite web
 |title=Shams-ul-Ulama Mirza Kalich Beg
 |website=University of Sindh
 |url=https://usindh.edu.pk/page/367
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

مرزا قليچ بيگ جي ادبي خدمتن بابت جديد تحقيق ۾ سندس ترجمن ۽ ادبي موافقتن کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.

سنڌ يونيورسٽيءَ جي ''Kalich Research Journal'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي موجب قليچ بيگ مختلف ٻولين جي ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ سان گڏ انهن جي ادبي موافقت پڻ ڪئي.&lt;ref name=&quot;KalichAdaptation&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Jokheo
 |first=Sadam
 |title=Shams-ul-Ulama Mirza Kalich Beg as Expert of Art of Adaptation in Sindhi Literature
 |journal=Kalich Research Journal
 |volume=3
 |year=2017
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/KALICH/article/view/2820
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== جيٺمل پرسرام ===

[[جيٺمل پرسرام]] سنڌي ادب، صحافت ۽ سماجي فڪر جي تاريخ جو اهم نالو آهي.

هن سنڌي ادبي ۽ صحافتي سرگرمين ۾ حصو ورتو ۽ سنڌي ادب جي جديد دور جي ترقيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.

سنڌي ادب جي تاريخي ماخذن ۾ سندس ڪتابن، ادبي سرگرمين ۽ صحافت سان لاڳاپيل ڪم جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiBibliography&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Works of Specialized Interest
 |website=Sindhi Adabi Board Online Library
 |url=https://sindhiadabiboard.org/Catalogue/Lateefyat/Book13/Book_page30.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== لالچند امرڏنومل جڳتياڻي ===

[[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] سنڌي ادب جي جديد دور جو ليکڪ، ناٽڪ نويس ۽ ادبي شخصيت هو.

هن سنڌي نثر، ادبي ادارن ۽ ڊرامي جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو.

هندستان جي ثقافتي تاريخ بابت ماخذ ''The Cultural Heritage of India'' ۾ سندس ناٽڪ ''عمر مارئي'' (1925ع) کي سنڌي ڊرامي جي اهم تخليقن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;&gt;{{cite book
 |title=The Cultural Heritage of India
 |volume=5
 |chapter=Sindhi
 |publisher=Ramakrishna Mission Institute of Culture
 |language=en
 |url=https://estudantedavedanta.net/Cultural_Heritage_Vol_V.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي سرقو، ترجمو ۽ موافقت ==

''اڀمان'' جي مهاڳ بابت اختلاف کي سمجهڻ لاءِ سنڌي ادب جي جديد دور ۾ ترجمي ۽ ادبي موافقت جي روايت کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.

اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌي ادب ۾ انگريزي، فارسي ۽ ٻين ٻولين مان ڪيترائي ڪتاب ترجمو ٿيا.

انهيءَ عمل سان سنڌي ٻوليءَ ۾ ناول، ڊرامي ۽ جديد نثر جي مختلف صورتن کي ترقي ملي.

مرزا قليچ بيگ جي تخليقن بابت جديد تحقيقي مقالن ۾ سندس اصل تصنيفن، ترجمن ۽ ادبي موافقتن جو مطالعو ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KalichAdaptation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KalichFiction&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Mufti
 |first=Tahmina
 |title=The Study of Shams-ul-Ulama Mirza Kalich Beg’s Fiction
 |journal=Kalich Research Journal
 |volume=1
 |year=2015
 |url=https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/KALICH/article/view/424
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

'''ادبي سرقو''' عام طور ڪنهن ٻئي ليکڪ جي تخليق يا تحرير کي مناسب اعتراف کان سواءِ پنهنجي اصل تخليق طور پيش ڪرڻ کي چيو ويندو آهي.

ان جي ابتڙ '''ترجمو''' ۽ '''ادبي موافقت''' الڳ ادبي طريقا آهن، جن ۾ اڳوڻي متن کي ٻي ٻوليءَ يا نئين سماجي ۽ ثقافتي پسمنظر ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.

ڪنهن مخصوص تاريخي تصنيف کي ادبي سرقو قرار ڏيڻ لاءِ اصل متن، ماخذ، ترجمي يا موافقت جي نوعيت ۽ ان وقت جي اشاعتي روايتن جو تقابلي جائزو ضروري آهي.

== سنڌي ادب جي نئين سجاڳيءَ جو پسمنظر ==

سنڌي ادب جي جديد سجاڳيءَ جو تعلق برطانوي دور ۾ تعليم، ڇپائي، صحافت، ترجمي ۽ نون ادبي ادارن جي ترقيءَ سان آهي.

هن دور ۾ مرزا قليچ بيگ، جيٺمل پرسرام، لالچند جڳتياڻي ۽ ٻين ليکڪن سنڌي نثر ۽ ادبي صنفن کي ترقي ڏني.

''Sindhi Language &amp; Literature at a Glance'' ۾ مرزا قليچ بيگ، جيٺمل پرسرام، لالچند امرڏنومل ۽ منگهارام ملڪاڻيءَ کي جديد سنڌي نثر ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل اهم شخصيتن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiAtGlance&quot;&gt;{{cite book
 |title=Sindhi Language &amp; Literature at a Glance
 |language=en
 |url=https://www.sindhilanguagelibrary.com/assets/documents/pdf/63eb5466aa9c2.pdf
}}&lt;/ref&gt;

اهو تاريخي پسمنظر ملڪاڻيءَ جي انهيءَ موقف کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، جنهن موجب اڳوڻن ليکڪن کي سنڌي ادب جي نئين سجاڳيءَ جي علمبردارن طور ڏسڻ گهرجي.

== ڪتاب جي ڪهاڻين بابت موجود معلومات ==

''اڀمان'' جي ڪهاڻين جا مڪمل عنوان ۽ متن دستياب نه هئڻ سبب انهن جي ڪهاڻيءَ وار موضوعاتي تجزئي لاءِ وڌيڪ بنيادي مواد جي ضرورت آهي.

بهرحال، گنو سامتاڻيءَ جي مجموعي ادبي اسلوب بابت جديد ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته سندس ڪهاڻين ۾ انساني تعلق، محبت، فرد جي نفسياتي حالت ۽ ٻوليءَ جي مخصوص استعمال کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SahapediaStory&quot;/&gt;

سنڌي ڪهاڻيءَ بابت هڪ درسي مطالعي ۾ سامتاڻيءَ جي «اڀمان» عنوان واري ڪهاڻيءَ کي اهڙي تخليق طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ مرد ۽ عورت هڪ ٻئي جي حوالي سان پنهنجي سڃاڻپ ۽ تعلق کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhiShortStoryStudy&quot;&gt;{{cite book
 |title=Block 5: Short Story II
 |language=en
 |url=https://www.scribd.com/document/887048805/Block-5-Short-Story-II
}}&lt;/ref&gt;

اهو بيان عنوان واري ڪهاڻيءَ بابت آهي؛ ان کي مجموعي جي سڀني ڪهاڻين جو گڏيل موضوع سمجهڻ مناسب نه آهي.

== ادبي قبوليت ۽ اهميت ==

''اڀمان'' کي سنڌي ادب جي تاريخ ۾ ٻن الڳ حوالن سان ڏسي سگهجي ٿو.

پهريون، اهو گنو سامتاڻيءَ جي ڪهاڻيڪار طور ادبي سفر جو حصو آهي. ٻيو، ان جو مهاڳ سنڌي ادب جي اڳوڻن ليکڪن جي اصليت، ترجمي ۽ ادبي موافقت بابت بحث سان لاڳاپيل آهي.

جوتواڻيءَ جي بيان موجب ڪتاب جي مهاڳ تي ان جي ڪهاڻين کان وڌيڪ بحث ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي اختلاف سنڌي ادب ۾ مختلف نسلن جي ادبي قدرن، تنقيدي طريقن ۽ اڳوڻن ليکڪن جي تاريخي حيثيت بابت بحث جي هڪ مثال طور اهميت رکي ٿو.

== لاڳاپيل تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | اهميت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | واپس
| 1957ع
| ناول
| سامتاڻيءَ جي اهم شروعاتي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | اڀمان / اپمان
| 1965ع
| ڪهاڻين جو مجموعو
| مهاڳ بابت ادبي اختلاف
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | اپراجتا
| 1970ع
| ڪهاڻين جو مجموعو
| 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام
|}

== وڌيڪ تحقيق جا مسئلا ==

ڪتاب جي مڪمل ادبي تاريخ لاءِ هيٺين معاملن جي تصديق اهم آهي:

* پهرين ڇاپي جي اصل عنوان ۽ لکڻي؛
* ناشر، اشاعت جي شهر ۽ صفحن جو تعداد؛
* ڪتاب ۾ شامل سڀني ڪهاڻين جا عنوان؛
* مهاڳ ۾ استعمال ٿيل اصل لفظ ۽ مخصوص مثال؛
* منگهارام ملڪاڻيءَ جي جواب جي اصل اشاعت؛
* ڪتاب بابت ٻين همعصر سنڌي نقادن جا تبصرا.

== پڻ ڏسو ==

* [[گنو سامتاڻي]]
* [[مرزا قليچ بيگ]]
* [[جيٺمل پرسرام]]
* [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]]
* [[منگهارام يو. ملڪاڻي]]
* [[موهن ڪلپنا]]
* [[لال پشپ]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |title=Sindhi Language &amp; Literature at a Glance
 |language=en
 |url=https://www.sindhilanguagelibrary.com/assets/documents/pdf/63eb5466aa9c2.pdf
}}
* {{cite book
 |title=The Cultural Heritage of India
 |volume=5
 |publisher=Ramakrishna Mission Institute of Culture
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=گنو+سامتاڻي انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: گنو سامتاڻي]
* [https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/ سنڌي سنگت: گنو سامتاڻي]
* [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ڪهاڻي]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي انعامن جي سرڪاري فهرست]
* [https://sujo.usindh.edu.pk/index.php/KALICH/article/view/2820 مرزا قليچ بيگ جي ادبي موافقتن بابت تحقيقي مقالو]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:1965ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]]</text>
      <sha1>3rz10fl36l35nukp5nar504zmnzxnf4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:VocalCat2207</title>
    <ns>3</ns>
    <id>89217</id>
    <revision>
      <id>422207</id>
      <parentid>352007</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Manchiu</username>
        <id>20178</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Manchiu صفحي [[واپرائيندڙ بحث:ChomponU Pongsawet]] کي [[واپرائيندڙ بحث:VocalCat2207]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/ChomponU Pongsawet|ChomponU Pongsawet]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/VocalCat2207|VocalCat2207]]&quot;</comment>
      <origin>352007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4355" sha1="ioh13ynjucqqnfoxqykfeis5ub6zvrb" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:34, 2 فيبروري 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>ioh13ynjucqqnfoxqykfeis5ub6zvrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بينا شاهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91597</id>
    <revision>
      <id>422278</id>
      <parentid>361981</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T00:54:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17445" sha1="nwn9hw66ugoylgjytpjh8zt96rb7gqa" xml:space="preserve">{{Infobox person|name=بينا شاه|birth_date=1972|birth_place=ڪراچي، پاڪستان|occupation=ليکڪا، ڪالم نگار، بلاگر|language=انگريزي|nationality=پاڪستاني|education=بي اي نفسيات، ويلسلي ڪاليج؛ ايم ايڊ تعليمي ٽيڪنالاجي، هارورڊ گريجوئيٽ اسڪول آف ايجوڪيشن|notable_works=''Slum Child''، ''A Season For Martyrs''، ''Animal Medicine''، ''Where They Dream in Blue''، ''The 786 Cybercafé''|awards=شوالئيه آف دي اوردر دي آرٽس اي ليٽرز (فرانس حڪومت، 2022)}}'''بينا شاهه''' (پيدائش 1972ع) هڪ پاڪستاني ليکڪ، ڪالم نگار ۽ بلاگر آهي جيڪا [[ڪراچي]] ۾ رهي ٿي.

== شروعاتي سال ==
بينا شاهه هڪ پاڪستاني افسانه نگار، ناول نگار، صحافي ۽ ڪالم نگار آهي. شاهه ڪراچي ۾ هڪ [[سنڌي ماڻھو|سنڌي]] خاندان ۾ پيدا ٿي، ٽن ٻارن ۾ وڏي هئي. هن جي پرورش ورجينيا (آمريڪا) سان گڏ ڪراچي ۾ به ٿي.

== تعليم ==
هن ويلزلي ڪاليج مان نفسيات ۾ بي اي ۽ هارورڊ گريجوئيٽ اسڪول آف ايجوڪيشن ، آمريڪا مان تعليمي ٽيڪنالاجي ۾ ايم اي ڊي ڪئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.gse.harvard.edu/news/ed/16/05/bland-food-binders-and-being-outspoken|title=On: Bland Food, Binders, and Being Outspoken|date=14 May 2016|website=Harvard Graduate School of Education|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه آئيووا يونيورسٽي جي فيلو آهي، انٽرنيشنل رائٽنگ پروگرام (2011) جي ايلومني جي حيثيت سان.  هوءَ هانگ ڪانگ بيپٽسٽ يونيورسٽي جي [http://iww.hkbu.edu.hk/ انٽرنيشنل رائٽرز ورڪشاپ] جي ايلومني جي حيثيت سان پڻ فيلو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://library.hkbu.edu.hk/announcement/2012/20121031_iww.html|title=Announcement @ HKBU Library|website=library.hkbu.edu.hk|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt;

== ميڊيا ==
شاهه چار ناولن ۽ مختصر ڪهاڻين جي ٻن مجموعن جي ليکڪ آهي. هوءَ انگريزي، اطالوي، فرينچ، اسپيني، ڊينش، چيني، جرمن، ترڪي ۽ ويٽنامي ۾ شايع ٿي چڪي آهي. سندس ناول سلم چائلڊ 2008 ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته سنڌ بابت هڪ تاريخي افسانوي ناول، ''اي سيزن فار مارٽيرس'' 2014 ۾ ڊيلفينيم بڪس پاران شايع ٿيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.delphiniumbooks.com/book/a-season-for-martyrs/|title=A Season for Martyrs|website=Delphiniumbooks.com|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; سندس افسانوي ۽ غير افسانوي ڪتاب ''گرانٽا'' ، ''دي انڊيپينڊنٽ'' ،  ''واسافيري'' ، ''ڪرٽيڪل مسلم'' ، ''انٽرلٽ ڪيو'' ، دي ''استنبول ريويو'' ، ''ايشين چا'' ، ۽ ڪليڪشن اينڊ دي ورلڊ چينجڊ ۾ شايع ٿيا آهن.

شاهه 2013-2015 تائين ''انٽرنيشنل نيو يارڪ ٽائمز''  لاءِ راءِ ڏيندڙ ليکڪ هئي ۽ ''ڊان'' لاءِ هڪ آپ-ايڊ ڪالم نگار هئي، &lt;ref&gt;[http://x.dawn.com/author/dawnbinashah/ &quot;Bina Shah&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721143201/http://x.dawn.com/author/dawnbinashah/ |date=21 July 2013 }} at ''Dawn''.&lt;/ref&gt; جيڪو پاڪستان ۾ ڪراچي مان شايع ٿيندڙ هڪ اخبار آهي. هن وقت هوءَ ڊان جي ڪتابن ۽ ليکڪن جي حصي لاءِ ڪالم پڻ لکي ٿي. هن [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] ، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.aljazeera.com/indepth/opinion/profile/bina-shah-.html|title=Bina Shah|website=Aljazeera.com|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; ''دي هفنگٽن پوسٽ'' ، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.huffpost.com/author/bina-shah|title=Bina Shah - HuffPost|last=|first=|date=|website=Huffingtonpost.com|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; ''[[دي گارڊين]]'' ، &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/profile/shah-bina|title=Bina Shah|work=[[The Guardian]]|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ ''دي انڊيپينڊنٽ'' لاءِ لکيو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.independent.co.uk/author/bina-shah|title=Bina Shah|website=The Independent|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه پاڪستاني ثقافت ۽ سماج، عورتن جي حقن، ڇوڪرين جي تعليم، ۽ ٽيڪنالاجي، تعليم ۽ اظهار جي آزادي سان لاڳاپيل مسئلن تي وڏي پيماني تي لکندو آهي. سندس ڪالمن ۽ سندس بلاگ [https://thefeministani.wordpress.com/ دي فيمينسٽاني] شاهه کي پاڪستان جي اهم ترين فيمينسٽ ۽ ثقافتي مبصرن مان هڪ طور قائم ڪيو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://scholars.wlu.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1038&amp;context=luja|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095024/http://scholars.wlu.ca/cgi/viewcontent.cgi?article=1038&amp;context=luja|archive-date=15 October 2017|access-date=2017-10-14}}&lt;/ref&gt; هوءَ [[بي بي سي]] ، &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.youtube.com/watch?v=KB5xYtDkdB8|title=Bina Shah on BBC World News|last=Bina Shah|date=27 September 2013|website=Youtube.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206015746/https://www.youtube.com/watch?v=KB5xYtDkdB8|archive-date=6 December 2018|access-date=15 October 2017|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; پي آر آءِ جي ''دي ورلڊ'' &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.pri.org/person/bina-shah|title=Bina Shah|website=Pri.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015044527/https://www.pri.org/person/bina-shah|archive-date=15 October 2017|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; ۽ اين پي آر تي بار بار مهمان رهي آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2017/09/15/547297551/a-rare-win-for-a-woman-stabbed-by-a-stalker-in-pakistan|title=A Rare Win for a Woman Stabbed by a Stalker in Pakistan|last=Sattar|first=Abdul|last2=Hadid|first2=Diaa|date=15 September 2017|website=Npr.org|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه صحافت ۾ شاندار ڪارڪردگيءَ لاءِ پاڪستان جي [http://agahiawards.com/ آگاهي ايوارڊز] جو ٻه ڀيرا فاتح آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://abbtakk.tv/en/stories-values-and-ethics-celebrated-at-agahi-awards-250415/|title=Values and Ethics Celebrated at AGAHI AWARDS|date=25 April 2015|website=Abbtakk.tv|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015045000/http://abbtakk.tv/en/stories-values-and-ethics-celebrated-at-agahi-awards-250415/|archive-date=15 October 2017|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.agahi.org.pk/awards-for-excellence-in-journalism/|title=Awards for excellence in journalism|date=12 November 2014|website=Agahi.org.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015044321/http://www.agahi.org.pk/awards-for-excellence-in-journalism/|archive-date=15 October 2017|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; سندس مختصر ڪهاڻي &quot;دي ليونگ ميوزيم&quot;، ويبر يونيورسٽي جي ادبي رسالي، ''ويبر - دي ڪنٽيمپريري ويسٽ'' مان ڊاڪٽر نيلا سي سيساچاري انعام کٽيو. شاهه شامي پناهگيرن جي مدد لاءِ ڪرم فائونڊيشن کي انعام جي رقم عطيو ڪئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.karamfoundation.org/blog/2017/6/16/bina-shahs-the-living-museum|title=Bina Shah's &quot;The Living Museum&quot;|website=Karamfoundation.org|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt;

شاهه کي ''او ڪي!'' پاڪستان پاران 2014 جي بهترين ليکڪ طور چونڊيو ويو &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.facebook.com/media/set/?set=a.380594585455785.1073741839.184954855019760&amp;type=1|title=Log in or Sign Up to View|website=Facebook.com|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; 2017 ۾ هن کي پونڊز ميريڪل وومن طور چونڊيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.ponds.com.pk/article/detail/1316556/bina-shah|title=Bina Shah|website=Ponds.com.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015050913/http://www.ponds.com.pk/article/detail/1316556/bina-shah|archive-date=15 October 2017|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt;

2022 ۾، شاهه کي پاڪستان ۾ فرانس جي سفير، نڪولس گيلي، فرينچ حڪومت پاران ڏنل اعزازي ايوارڊ، آرڊر ڊيس آرٽس ايٽ ڊيس ليٽرس جي شيوليئر جي نشان سان پيش ڪيو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.samaaenglish.tv/news/40019269/lifestyle-i-am-now-officially-a-knight-pakistani-author-receives-french-honor|title='I am now officially a Knight!': Pakistani author receives French honor|date=14 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019004856/https://www.samaaenglish.tv/news/40019269/lifestyle-i-am-now-officially-a-knight-pakistani-author-receives-french-honor|archive-date=19 October 2022|access-date=19 October 2022}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.brecorder.com/news/40202998|title=France confers award on Bina Shah for her literary works|date=14 October 2022}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب ==
شاهه جو پهريون ڪتاب، مختصر ڪهاڻين جو هڪ جلد جانورن جي طب نالي 2000ع ۾ ڇپيو. هن جو پهريون ناول ، جتي اهي نيري ۾ خواب ڏسندا آهن ، الحمرا پاران 2001 ۾ شايع ڪيو ويو. هڪ ٻيو ناول، The 786 Cybercafé، الحمرا پاران 2004 ۾ شايع ڪيو ويو. 2005 ۾ ، هن جي مختصر ڪهاڻي 'دي آپٽمسٽ' اينٿالوجي ۾ شايع ٿي ۽ دنيا تبديل ٿي وئي (عورتون لامحدود / او يو پي) ؛ 'لاهور سان محبت جو معاملو' نالي هڪ مضمون بپسي سڌوا جي ايڊٽ ڪيل هڪ اينٿالاجيءَ ۾ شايع ٿيو جنهن جو نالو گناهه ۽ شان جو شهر - لاهور تي تحريرون (پينگوئن انڊيا- پاڪستاني عنوان محبوب شهر -— او يو پي). الحمرا 2007ع ۾ پنهنجي مختصر ڪهاڻين جو ٻيو مجموعو برڪت شايع ڪيو.

شاهه جو ٽيون ناول سلم چائلڊ انڊيا ۾ 2010 ۾ ٽرانڪيبار طرفان شايع ٿيو، جيڪو ويسٽ لينڊ-ٽاٽا جي هڪ نقوش آهي. اطالوي-ٻولي جو نسخو 2009 ۾ لا بامبينا چي نان پوٽيوا سوگنيئر جي عنوان سان اٽلي ۾ نيوٽن ڪامپٽن ايڊيٽوري طرفان شايع ڪيو ويو، جتي اهو 3 نمبر تي پهچي ويو، پيپر بيڪ جي فهرست ۾ وڌيڪ وڪرو ٿيو &lt;ref&gt;[http://www.wasafiri.org/pages/content/index.asp?PageID=305 &quot;In conversation with Bina Shah&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220200526/http://www.wasafiri.org/pages/content/index.asp?PageID=305|date=20 December 2014}}, ''Wasafiri'',&lt;/ref&gt; ڪاپيون. اهو اسپينش ۾ گريجلبو طرفان شايع ڪيو ويو، رينڊم هائوس مونڊادوري جو هڪ نقشو، جون ۾

شاهه جو چوٿون ناول، &quot; A Season For Martyrs &quot;، ڊيلفينيم بڪس (نومبر 2014) پاران شايع ڪيو ويو ۽ تنقيدي تعريف حاصل ڪئي. اهو 2010 ۾ نيوٽن ڪامپٽن پاران اٽلي ۾ ''&quot;Il Bambino Che Credeva Nella Liberta&quot;'' جي نالي سان پڻ شايع ڪيو ويو. هن ناول لاءِ، شاهه کي 2010 ۾ المالفي ڪوسٽ لٽريري فيسٽيول جي &quot;Un Mondi di Bambini&quot; ڪيٽيگري ۾ ترجمو ڪيل افسانن لاءِ پريميو انٽرنيشنل ايوارڊ سان نوازيو ويو. 

شاهه جو پنجون ناول ''&quot;بيفور شي سليپس&quot;'' ، هڪ فيمينسٽ ڊسٽوپيئن ناول، 2018 ۾ ڊيلفينيم بڪس پاران شايع ڪيو ويو &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.publishersmarketplace.com/members/JOlshan/|title=Publishers Marketplace: Joseph Olshan|website=Publishersmarketplace.com|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; ناول مان هڪ اقتباس ڊان جي خاص 70 هين سالگرهه جي پاڪستان ايڊيشن &quot;سيونٽي + سيونٽي&quot; ۾ شامل ڪيو ويو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.dawn.com/news/1351189|title=SEVENTY + SEVENTY: EXCERPT: THE GIRLS OF GREEN CITY|last=Shah|first=Bina|date=13 August 2017|website=Dawn.com|access-date=15 October 2017}}&lt;/ref&gt; مارگريٽ ايٽ ووڊ پاران [[ٽوئيٽر]] تي ناول جي تعريف ڪئي وئي &quot;'جذباتي ڪم' تي هڪ دلچسپ نئون زاويه.&quot;  آمريڪي اخبار ''لاس اينجلس ٽائمز'' اهو &quot;چارج ۽ دلچسپ&quot; هو. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=https://www.latimes.com/books/la-ca-jc-science-fiction-20180810-story.html|title=3 science fiction books for summer|last=|first=|date=2018-08-10|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2020-08-11}}&lt;/ref&gt; بيفور شي سليپس کي بڪر انعام يافته ليکڪ ايٽ ووڊ پاران پيش ڪيل فيمينسٽ ڊسٽوپيا جي هڪ نئين ڪينن جي حصي طور تسليم ڪيو ويو ۽ دنيا ۾ عورتن جي حقن ۽ بااختيار بڻائڻ لاءِ عالمي جنگ سان لاڳاپيل، انهي سان گڏ #MeToo تحريڪ جو هڪ اهم حصو. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/10/08/books/feminist-dystopian-fiction-margaret-atwood-women-metoo.html|title=How Feminist Dystopian Fiction Is Channeling Women's Anger and Anxiety|last=Alter|first=Alexandra|date=2018-10-08|work=The New York Times|access-date=2020-08-11|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt; شاهه جو ناول پڻ قابل ذڪر سمجهيو ويو ڇاڪاڻ ته اهو مغربي مرڪز واري فيمينسٽ ڊسٽوپيا کان ٻاهر بيٺو هو، وچ اوڀر ۾ هڪ مستقبل جي سماج کي بيان ڪري ٿو جتي عورتن کي جنگ ۽ بيماري سان تباهه ٿيل سماج ۾ هڪ آمرانه حڪومت پاران هڪ کان وڌيڪ شادين تي مجبور ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2018/10/feminist-speculative-fiction-2018/571822/|title=The Remarkable Rise of the Feminist Dystopia|last=Gilbert|first=Sophie|work=The Atlantic|access-date=2020-08-11|issn=1072-7825}}&lt;/ref&gt;

2019 ۾، شاهه هڪ مضمون، &quot;پاڪستان جي سبين محمود جي زندگي ۽ موت&quot;، پاڪستان جي پياري انساني حقن جي ڪارڪن سبين محمود جي قتل بابت، Myriad پاران شايع ٿيل ۽ سوشيلا نستا پاران ايڊٽ ڪيل [https://myriadeditions.com/books/brave-new-words/ &quot;Brave New Words: The Power of Writing Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250824181728/https://myriadeditions.com/books/brave-new-words/ |date=2025-08-24 }} &quot; جي مجموعي ۾ شامل ڪيو. تنقيدي سوچ جي قدر ۽ لکيل لفظ جي طاقت جو جائزو وٺندڙ پندرهن خاص طور تي ڪميشن ڪيل مضمونن جو مجموعو، بين الاقوامي ادب جي برطانيه جي رسالي، واسافيري جي 35 سالن جي ياد ۾ شايع ڪيو ويو. مجموعو ۾ ٻين حصو وٺندڙن ۾ بڪر انعام يافته برنارڊائن ايوارسٽو، گيتا هريهارن، ايوا هافمين، روميش گنيسڪيرا، جيمس ڪيلمن، تابش خير، ڪيئي ملر، بليڪ موريسن، موڪوما وا نگوگي، هسياؤ-هنگ پائي، ۽ مرينا وارنر شامل هئا.

== ايوارڊ ۽ اعزاز ==
شاهه کي ڪيترائي ايوارڊ ۽ اعزاز ملي چڪا آهن.

* آگاهي ايوارڊ برائے صحافت ۾ شاندار ڪارڪردگي، 2013، 2014/15
* ڊاڪٽر نيلا سي. سيساچاري انعام، ويبر يونيورسٽي جي ادبي جرنل &lt;nowiki&gt;''ويبر – دي ڪنٽيمپرري ويسٽ'' طرفان، ڪهاڻي ''The Living Museum''&lt;/nowiki&gt; لاءِ
* اوڪي پاڪستان، بهترين ليکڪا، 2014
* پونڊز ميرڪل وومين، 2017
* سلام ايوارڊ برائے تخيلي افسانو، 2022 (فائنلسٽ)
* پريميئو انٽرنازيونالي، &lt;nowiki&gt;''Un Mondo di Bambini'' درجو، المالفِي ڪوسٽ لٽريچر فيسٽيول، 2010 — ناول ''A Season For Martyrs'' جي اطالوي ترجمي ''Il Bambino Che Credeva Nella Liberta''&lt;/nowiki&gt; لاءِ
* شوالئيه آف دي اوردر دي آرٽس اي ليٽرز، 2022عزاز ملي چڪا آهن.

== پڻ ڏسندا ==

* پاڪستاني ليکڪن جي فهرست

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:1972ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:اڻ-نظرثاني ٿيل ترجمن وارا صفحا]]</text>
      <sha1>nwn9hw66ugoylgjytpjh8zt96rb7gqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بازاردوزو جبل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92113</id>
    <revision>
      <id>422276</id>
      <parentid>362402</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T00:36:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4858" sha1="o62r000tnwpzgb0o15laecx89c66gx0" xml:space="preserve">{{Infobox mountain|name=بازاردوزو جبل&lt;br&gt;Bazardüzü|photo=Bazarduzu detail.JPG|photo_caption=شاه داغ جبل کان بازاردوزو جو ڏيک|photo_size=|elevation_m=4466|elevation_ref=|prominence_m=|prominence_ref=|listing=يورپ ۾ سڀ کان اچا ماڳ&lt;br&gt;اچي ترين ماگ جي لحاظ کان ملڪن جي فهرست&lt;br&gt;نمايان ترين چوٽيون، ريبو|parent=[[قفقاز|مکيه قفقاز جبلن جو سلسلو]]
&lt;br /&gt;عظيم قفقاز|map=Caucasus mountains#Europe#Azerbaijan|map_caption=آذربائيجان ۾ بازاردوزو جبل جي لوڪيشن|map_size=|label_position=bottom|location=[[آذربائيجان]]-[[روس]] حد|first_ascent=مئي، 1849ع
&lt;br /&gt;سرگئي ٽيموفيوچ اليگزينڊروف|coordinates={{coord|41|13|28|N|47|51|30|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|coordinates_ref=|country={{پرچم|آذربائيجان}}&lt;br&gt;{{پرچم|روس}}}}
'''بازاردوزو جبل''' ([[آذربائيجاني ٻولي|آذربائيجاني]]: Bazardüzü dağı، بازاردوزو داغ)، [[آذربائيجان]] ۽ [[داغستان|جمهوريه داغستان]] ([[روس]]) جي وچ ۾ حد تي [[قفقاز|قفقاز جبلن جي سلسلي]] ۾ هڪ [[جبل|چوٽي]] (peak) آهي.

4,466 ميٽر (14,652 فوٽ) سمنڊ جي سطح کان مٿي، اها آذربائيجان ۽ داغستان ٻنهي ۾ سڀ کان بلند چوٽي آهي ۽ قوسار علائقي ۾ واقع آهي. داغستان (۽ تنهن ڪري روس) جو ڏاکڻو نقطو چوٽي کان تقريباً ست ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. آذربائيجاني مان ترجمو ڪيل، &quot;بازاردوزو&quot; جو مطلب آهي &quot;مارڪيٽ چوڪ&quot;، وڌيڪ صحيح طور تي هڪ مخصوص نشان جي طور تي - &quot;بازار ڏانهن موڙ&quot;. وچين دور ۾، هن چوٽي جي اوڀر ۾ واقع شهناباد وادي ۾، ساليانو وڏا بين الاقوامي ميلا منعقد ٿيندا هئا.
==چوٽي تي پهتن لاء مهمون==
[[File:Bazarduezue azerbaijan.png|thumb|right|قبالا، [[آذربائيجان]] کان بازاردوزو جبل  جو ڏيک]]
جي پي بيڪر ۽ جي ييلڊ سال 1890ع ۾ جبل تي چڙهڻ وارا پهريان ماڻهو هئا، جڏهن پهرين چڙهائي رڪارڊ ڪئي وئي هئي. اونهاري کي چوٽي تي چڙهڻ لاءِ سڀ کان مناسب وقت سمجهيو ويندو آهي. جبل تي چڙهڻ جا ٻه طريقا آهن؛ هڪ اتر اوڀر کان ۽ ٻيو ڏکڻ اولهه کان. اتر اوڀر ۾ چڙهائي خيناليگ (گوبا جو علائقو) ۽ لازا (گوسار جو علائقو) جي ڳوٺن کان شروع ٿي سگهي ٿو. ڏکڻ اولهه وارو رستو گبالا جي علائقائي مرڪز کان، ٻن ڳوٺن کان شروع ٿئي ٿو: هڪ لازا (گوسار ۾ ساڳي نالي سان هڪ) ۽ ٻيو گمروان آهي. يتکدير ندي جو ٻوڏ وارو ميدان 2800 ميٽر تي چوٽي جو شروعاتي نقطو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.traildino.com/trace/continents-Asia/countries-Azerbaijan/mountains-Mount_Bazarduzu#Hike_Reports|title=Mount Bazarduzu|website=www.traildino.com|access-date=2017-09-04|archive-date=2019-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915025003/https://www.traildino.com/trace/continents-Asia/countries-Azerbaijan/mountains-Mount_Bazarduzu#Hike_Reports|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[ايلبرس جبل|ايلبروس جبل]]
* [[ينار داغ]]
* [[قفقاز]]
* [[گوئگول نيشنل پارڪ]]

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Bazardüzü}}
* [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10428 &quot;Bazar Dyuzi, Azerbaijan/Russia&quot; on Peakbagger]

{{DEFAULTSORT:Mount Bazarduzu}}

[[زمرو:آذربائيجان]]
[[زمرو:آذربائيجان جا جبل]]
[[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]]
[[زمرو:آذربائيجان جي ارضيات]]
[[زمرو:داغستان جا جبل|بازاردوزو]] 
[[زمرو:آذربائيجان جا جبل|بازاردوزو]] 
[[زمرو:آذربائيجان-روس حد|بازاردوزو]] 
[[زمرو:يورپ جا بين الاقوامي جبل|بازاردوزو]] [[زمرو:روس جا جبل]] 
[[زمرو:قفقاز جا چار هزار ميٽر کان اچا جبل|بازاردوزو]] 
[[زمرو:ملڪن جا بلند ترين نقطا|بازاردوزو]] [[زمرو:روسي وفاقي ماتحتن جا بلند ترين نقطا|بازاردوزو]] 
[[زمرو:يورپ جون انتهائي نمايان چوٽيون]] [[زمرو:ايشيا جون انتهائي نمايان چوٽيون]]</text>
      <sha1>o62r000tnwpzgb0o15laecx89c66gx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تيل جي ريفائنري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93421</id>
    <revision>
      <id>422257</id>
      <parentid>365778</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Amherst99</username>
        <id>9883</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6297" sha1="2wbhf6onpwguzdrr7ruz2c1lv29an9g" xml:space="preserve">{{Short description|صنعتي پلانٽ جيڪو خام تيل کي صاف ڪري ٿو}}
[[File:Anacortes Refinery 31911.JPG|thumb|upright=1.|[[اينارڪورٽس ريفائنري]]، واشنگٽن، آمريڪا]]
[[File:Grangemouth04nov06.jpg|thumb|[[گرينج مائوٿ ريفائنري]]، [[اسڪاٽ لينڊ]]]]
[[File:Jamnagar Refinery.jpg|thumb|[[ڄام نگر ريفائنري]]، دنيا جي سڀ کان وڏي تيل جي ريفائنري، [[گجرات (ڀارت)|گجرات]]، [[ڀارت]]]]
[[File:Рафинерија нафте Брод (Oil rafinery Brod, Republika Srpska).jpg|thumb|تيل جي ريفائنري، [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]]]]

'''تيل جي ريفائنري''' (oil refinery) يا '''پيٽروليم ريفائنري''' هڪ [[صنعتي عمل|صنعتي]] [[ڪارخانو|پلانٽ]] آهي جتي [[پيٽروليم]] (خام تيل) کي صاف ڪري مختلف مفيد شين جهڙوڪ [[پيٽرول]] (gasoline)، [[ڊيزل]]، [[اسفالٽ]] (ڊامر)، ٻارڻ جو تيل (fuel oils)، گيسليٽ (kerosene) ۽ مائع پيٽروليم گيس (LPG) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Handwerk2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ISBN9780824771508|title=Petroleum Refining Technology and Economics|first1=James H|last1=Gary|first2=Glenn E|last2=Handwerk|publisher=[[Marcel Dekker]]|year=1984|isbn=978-0-8247-7150-8|edition=2nd|name-list-style=amp}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Leffler2&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ISBN9780878142804|title=Petroleum refining for the nontechnical person|last=Leffler|first=William L|publisher=[[PennWell]]|year=1985|isbn=978-0-87814-280-4|edition=2nd}}&lt;/ref&gt;

تيل جون ريفائنريون عام طور تي وڏا صنعتي ڪمپليڪس هوندا آهن، جن ۾ وسيع پائپنگ نيٽ ورڪ هوندو آهي. اهي مختلف ڪيميائي عملن جهڙوڪ [[ڊسٽيليشن]] (Distillation) ذريعي تيل کي الڳ ڪندا آهن. ڊسمبر 2008ع کان وٺي، دنيا جي سڀ کان وڏي تيل ريفائنري ڀارت جي رياست گجرات ۾ واقع [[ڄام نگر ريفائنري]] آهي، جيڪا روزانو 12.4 لک بيرل تيل صاف ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿي.

== تاريخ ==
تيل صاف ڪرڻ جي شروعات قديم چينين ڪئي هئي. پهرين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ چيني ماڻهو خام تيل کي توانائيءَ جي ذريعي طور استعمال ڪرڻ لاءِ صاف ڪري رهيا هئا.{{Sfn|Deng|Wang|2011|p=40}} نائين صديءَ ۾، موجوده آذربائيجان جي شهر [[باڪو]] جي آس پاس تيل جا ذخيرا مليا هئا، جن جو ذڪر مشهور عرب جغرافيادان [[ابوالحسن علي المسعودي]] پڻ ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|contribution=1000 Years of Missing Industrial History|first=Salim|last=Al-Hassani|title=A shared legacy: Islamic science East and West|publisher=[[University of Barcelona|Edicions Universitat Barcelona]]|year=2008|isbn=978-84-475-3285-8|pages=57–82 [63]|author-link=Salim Al-Hassani}}&lt;/ref&gt;

جديد پيٽروليم انڊسٽري جي تاريخ 1846ع کان شروع ٿئي ٿي جڏهن ڪئناڊا جي ابراهيم گيسنر ڪوئلي مان گيسليٽ (kerosene) ٺاهڻ جو طريقو دريافت ڪيو. آمريڪا جي پهرين تيل ريفائنري 1853ع ۾ پٽسبرگ ۾ قائم ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;The American Manufacturer and Iron World&quot;&gt;{{cite book |year=1901|publisher=Pittsburgh|author=American Manufacturer and Iron World|oclc=665191640|title=Greater Pittsburgh and Allegheny County, past, present, future}}&lt;/ref&gt; جڏهن ته دنيا جي پهرين وڏي ريفائنري 1856ع ۾ رومانيا جي شهر پلوئيشٽي (Ploiești) ۾ کولي وئي هئي.&lt;ref name=&quot;pbs&quot;&gt;{{cite book|url=https://www.pbs.org/eakins/we_1844.htm|title=Scenes from Modern Life: World Events: 1844–1856|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|access-date=April 22, 2009|first1=Glenn|last1=Holsten|date=2002|first2=Blythe|last2=Danner|first3=William|last3=Zielinski|first4=Tina|last4=Davidson|isbn=0-9718412-0-9|archive-date=July 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705142847/http://www.pbs.org/eakins/we_1844.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

ويهين صديءَ جي شروعات ۾، اندروني ل احتراقي انجڻ (internal combustion engine) جي ايجاد ۽ گاڏين جي واڌ ويجهه پيٽرول جي طلب ۾ اضافو ڪيو، جنهن ڪري تيل جي صنعت تمام تيزي سان ترقي ڪئي.

== آپريشن ==
خام تيل کي تيز گرمي پد تي گرم ڪيو ويندو آهي ۽ پوءِ ان کي هڪ ڊسٽيليشن ٽاور ۾ وڌو ويندو آهي. تيل ۾ موجود مختلف جزا پنهنجي پنهنجي نقطئه پگهار (boiling points) مطابق مختلف سطحن تي الڳ ٿي ويندا آهن:
* هلڪا جزا (جهڙوڪ ايل پي جي، پيٽرول) مٿئين حصي مان نڪرندا آهن.
* وچولا جزا (جهڙوڪ ڊيزل، گيسليٽ) وچ مان نڪرندا آهن.
* ڳورا جزا (جهڙوڪ ڊامر، لبريڪنٽس) تري ۾ رهجي ويندا آهن.

[[File:ExxonMobil Baton Rouge.jpg|thumb|center|upright=2.75|[[بيٽن روج ريفائنري]]، آمريڪا جي ڇهين وڏي ريفائنري]]

== پاڪستان ۾ تيل جون ريفائنريون ==
پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي اهم تيل ريفائنريون ڪم ڪري رهيون آهن، جن ۾ شامل آهن:
* '''پاڪ عرب ريفائنري (PARCO):''' محمود ڪوٽ، مظفر ڳڙهه ۾ واقع آهي.
* '''پاڪستان ريفائنري لميٽيڊ (PRL):''' ڪراچي ۾ واقع آهي.
* '''نيشنل ريفائنري لميٽيڊ (NRL):''' ڪراچي ۾ واقع آهي.
* '''بائڪو پيٽروليم (Cnergyico):''' حب، بلوچستان ۾ واقع آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[پيٽروليم]]
* [[قدرتي گئس]]
* [[فوسل فيول]]

== حوالا ==
{{Reflist}}

[[Category:پيٽروليم]]
[[Category:تيل جون ريفائنريون]]
[[Category:ڪيميائي صنعت]]</text>
      <sha1>2wbhf6onpwguzdrr7ruz2c1lv29an9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بوٽوڪان ڪريبتي موئا پارٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99134</id>
    <revision>
      <id>422277</id>
      <parentid>390716</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T00:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5305" sha1="aukw9gnmp05s5c9q5hqqu21oej6gwrq" xml:space="preserve">{{short description|ڪريبتي جي سياسي پارٽي}}


{{Infobox political party
| country = ڪريبتي 
| name = &lt;!--Kiribati First Pillars Party--&gt;
| native_name = &lt;!--Boutokaan Kiribati Moa Party--&gt;
| abbreviation = BKM
| logo = Logo of the Boutokaan Kiribati Moa Party.png
| leader =
| chairman = [[ٽيسي ايريا ليمبورن]]
| foundation = {{start date|2020|5|22|df=y}}
| merger = [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]]&lt;br/&gt;[[پِلرز آف ٽرُٿ]]
| ideology = [[ترقي پسندي]]&lt;br&gt;[[نسائيت]]&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/ |access-date=2026-06-20 |archive-date=2020-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201209133255/https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[تائيوان حمايتي]]&lt;ref&gt;https://taiwannews.com.tw/news/3948840&lt;/ref&gt;
| position =
| colours = {{color box|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}|border=darkgray}} [[بحري نيرو]]
| headquarters =
| colorcode = {{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}
| seats1_title = [[ڪريبتي جي اسيمبلي ايوان]]
| seats1 = {{Composition bar|8|45|{{party color|Boutokaan Kiribati Moa Party}}}}
| flag =
| website = [https://web.archive.org/web/20200904220520/facebook.com/boutokaankiribatimoa پارٽي فيس بڪ]
}}

'''بوٽوڪان ڪريبتي موئا پارٽي''' ('''BKM''') [[ڪيريباتي]] جي هڪ [[ڪيريباتي جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽي]] آهي. هي پارٽي 2020ع ۾ [[ڪريبتي فرسٽ پارٽي]] ۽ [[بوٽوڪان تي ڪواؤا]] جي انضمام سان قائم ٿي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/|title=New political party formed in Kiribati, chaired by Hon Tessie Lambourne|website=Pacific Women in Politics|accessdate=Jun 22, 2020|archive-date=December 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209133255/https://www.pacwip.org/resources/news/new-political-party-formed-in-kiribati-chaired-by-hon-tessie-lambourne/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
هي [[ڪريبتي]] جي ٻن وڏين سياسي پارٽين مان هڪ هئي؛ ٻي [[ٽوبوان ڪيريباتي پارٽي]] هئي.

== تاريخ ==

پارٽي مئي 2020ع ۾ قائم ٿي، جڏهن [[پِلرز آف ٽرُٿ]]، [[بانويرا بيرينا]] جي [[ڪيريباتي فرسٽ پارٽي]] ۽ ٻارهن ٻين پارلياماني ميمبرن سان ضم ٿي وئي. اهي ميمبر [[ٽوبوان ڪريبتي پارٽي]] کان ان وقت الڳ ٿيا جڏهن حڪومت [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري [[چين]] سان ويجها لاڳاپا قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Kiribati govt loses majority in Parliament |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/402482/kiribati-govt-loses-majority-in-parliament |website=[[ريڊيو نيوزيلينڊ]] |accessdate=10 April 2020 |date=4 November 2019}}&lt;/ref&gt;

22 مئي 2020ع تي [[مانيابا ني مائونگاتابو]] جي پهرين اجلاس دوران، BKM [[بانويرا بيرينا]] کي [[ڪريبتي جو صدر|بيريتيتينتي]] جي [[2020ع ڪريبتي صدارتي چونڊ]] لاءِ اميدوار نامزد ڪيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Pareti|first=Samisoni|date=2020-06-05|title=Claims of Chinese interference hit upcoming Kiribati vote|url=https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html|url-status=live|access-date=2021-03-25|website=Islands Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930045521/https://www.islandsbusiness.com/past-news-break-articles/item/2827-claims-of-chinese-interference-hit-upcoming-kiribati-vote.html |archive-date=2020-09-30 }}&lt;/ref&gt;

بانويرا بيرينا چونڊ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Kiribati President Taneti Maamau to be sworn in Wednesday|url=http://www.pina.com.fj/index.php?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb|access-date=2020-06-23|website=www.pina.com.fj}} {{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.pina.com.fj/?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb |access-date=20 June 2026 |archive-date=24 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200624143805/http://www.pina.com.fj/?p=pacnews&amp;m=read&amp;o=202857895ef16d53c004d8fa9822bb |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

ان کان ٿوري ئي دير بعد پارٽي ختم ٿي وئي، ۽ ان جا ڪيترائي ميمبر آگسٽ 2020ع ۾ [[ڪامانوان ڪريبتي پارٽي]] جي قيام ۾ شامل ٿيا.

== حوالا ==
{{Reflist}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* {{Facebook|boutokaankiribatimoa}}

{{Kiribati political parties}}

{{Oceania-party-stub}}
[[زمرو:ڪرباتي ۾ سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:ڪريبتي جون سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:2020ع ۾ قائم ٿيل سياسي پارٽيون]]
[[زمرو:2020ع ۾ ڪريبتي ۾ قائم ٿيل ادارا]]</text>
      <sha1>aukw9gnmp05s5c9q5hqqu21oej6gwrq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>برهديشور مندر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99687</id>
    <revision>
      <id>422284</id>
      <parentid>407438</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T03:23:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BD2412</username>
        <id>7141</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:28apr10.jpg]] → [[File:Brihadisvara Temple festival procession, 28 April 2015.jpg]] Move from indistinct title.</comment>
      <origin>422284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60431" sha1="ej3epcs9m91yth08mluf3oad0v7lgu4" xml:space="preserve">{{مختصر وضاحت|11هين صديءَ جو مندر ۽ يونيسڪو عالمي ورثي وارو ماڳ}}
{{Infobox religious building 
| image                 = Brihadisvara Temple during Maha Shivaratri-WUS03611 (edit).jpg
| caption               = [[مها شوراتري]] دوران برهديشور مندر
| native_name           = தஞ்சைப் பெருவுடையார் கோயில்
| map_type              = India#Tamil Nadu
| map_caption           = [[تامل ناڊو]]، [[هندستان]] ۾ مقام
| coordinates           = {{coord|10|46|58|N|79|07|54|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}
| religious_affiliation = [[هندومت]]
| country               = [[هندستان]]
| state                 = [[تامل ناڊو]]
| district              = [[ٿنجاوور ضلعو]]
| location              = [[ٿنجاوور]]
| elevation_m           = 65.83
| deity                 = [[شيو]]
| festivals             = [[مها شوراتري]]
| architecture_style    = [[چولا فن تعمير]]
| inscriptions          = [[تامل ٻولي|تامل]]
| year_completed        = 1010ع
| creator               = [[راجاراجا اول]]
| footnotes             = {{معلوماتي خانو يونيسڪو عالمي ورثو
| child         = yes
| official_name = برهديشور مندر جو مجموعو، ٿنجاوور
| part_of       = [[عظيم زندهه چولا مندر]]
| criteria      = {{UNESCO WHS type|(ii), (iii)}}(ii)، (iii)
| ID            = 250bis-001
| year          = 1987
| extension     = 2004
| area          = {{convert|18.07|ha|acre|abbr=on}}
| buffer_zone   = {{convert|9.58|ha|acre|abbr=on}}
}}
}}

'''برهديشور مندر''' (Brihadisvara Temple)، جنهن کي ان جي باني [[راجاراجا اول]] طرفان '''راجاراجيشورم''' (يعني &quot;راجاراجا جو رب&quot;) سڏيو ويو، ۽ جيڪو مقامي طور '''ٿنجائي پيريا ڪوول''' (يعني &quot;ٿنجاوور جو وڏو مندر&quot;) ۽ '''پيروودائيار ڪوول''' (يعني &quot;عظيم رب جو مندر&quot;) جي نالن سان مشهور آهي، [[هندومت]] جي [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هڪ شاندار [[هندو مندر]] آهي، جيڪو [[چولا فن ۽ تعمير]] جي طرز تي تعمير ڪيو ويو آهي. هي مندر [[هندستان]] جي [[تامل ناڊو]] رياست جي [[ٿنجاوور]] شهر ۾ [[ڪاويري ندي]] جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي.
هي مندر هندومت جي سڀ کان وڏن مندرن مان هڪ آهي ۽ [[تامل تعمير]] جو اعليٰ نمونو شمار ڪيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first=John |last=Keay |title=India, a History |year=2000 |publisher=Harper Collins Publishers |pages=xix}}&lt;/ref&gt; ان کي '''ڏکڻ ميرو''' پڻ سڏيو وڃي ٿو، جنهن جو مطلب &quot;[[ڏکڻ هندستان]] جو [[ميرو جبل]]&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Temple Art, Icons And Culture Of India And South-East Asia|author=K. V. Raman|publisher=Sharada Publishing House|year=2006|page=136}}&lt;/ref&gt;

هي مندر [[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجاراجا اول]] جي حڪم تي 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ٿيو. اڄ اهو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳ '''[[عظيم زندهه چولا مندر]]''' جو حصو آهي، جنهن ۾ [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]] ۽ [[ايراويتيشور مندر]] پڻ شامل آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;
اصل يارهين صديءَ جي مندر جي چوڌاري هڪ کاهي موجود هئي. مندر جي مجموعي ۾ [[گوپورم]]، مکيه عبادتگاهه، ان جو اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]]، ڪتبا، ڀتين جون تصويرون (Frescoes) ۽ مجسما شامل هئا، جن مان گهڻا [[شيو مت]] سان لاڳاپيل آهن، جڏهن ته ڪجهه [[وشنو مت]] ۽ [[شڪتي مت]] سان پڻ واسطو رکن ٿا. مندر پنهنجي تاريخ دوران ڪجهه نقصان به برداشت ڪيو، جنهن سبب ڪجهه فني آثار ضايع ٿي ويا. ايندڙ صدين ۾ وڌيڪ منڊپ ۽ ٻيون اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جڏهن ته موجوده حفاظتي ڀتيون [[16هين صدي]] کان پوءِ تعمير ڪيون ويون.
{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-21}}
گرينائيٽ پٿر سان تعمير ٿيل هن مندر جو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] [[ڏکڻ هندستان]] جي سڀ کان اوچين مندر ٽاورن مان هڪ آهي. مندر ۾ وڏي ستون واري [[پراڪارا]] (گذرگاهه) ۽ [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن [[شيو لنگ]]ن مان هڪ موجود آهي.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=20-21}}
برهديشور مندر پنهنجي اعليٰ درجي جي مجسما سازي لاءِ پڻ مشهور آهي. هتي يارهين صديءَ ۾ پتل مان تيار ڪيل مشهور [[نٽراج]] (رقص ڪندڙ شيو) جي مورتي ٺهرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو ويو هو. مندر جي احاطي ۾ [[ننڊي]]، [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، سبهاپتي، [[ڏکڻامورتي]]، [[چنڊيشور نايانار]]، [[وراهي]]، تيرووارور جي ٿياگاراجر، [[سدهر]] [[ڪروورار]] ۽ ٻين ديوتائن ۽ سنتن جا مندر پڻ موجود آهن.&lt;ref name=UNESCO/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}
برهديشور مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;&gt;{{cite book|title=India through the ages|url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada|last=Gopal|first=Madan|year=1990|page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/185 185]|editor=K.S. Gautam|publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India}}&lt;/ref&gt;

== نالو ==
[[راجاراجا اول|راجاراجا چولا]]، جنهن هن مندر جي تعمير جو حڪم ڏنو، ان کي راجاراجيشورم (Rajarājeśvaram) سڏيو، جنهن جي لفظي معنيٰ &quot;راجاراجا جي ديوتا جو مندر&quot; آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |author=D. Raphael |title=Temples of Tamil Nadu, Works of Art |url=https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |year=1996 |publisher=Ratnamala |isbn=978-955-9440-00-0 |page=9 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103506/https://books.google.com/books?id=_rTqAAAAMAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; برهناياڪي عبادتگاهه ۾ موجود هڪ پوءِ واري ڪتبي ۾ مندر جي ديوتا کي پيريا اڊايا نايانار سڏيو ويو آهي، جيڪو جديد نالن برهديشور ۽ پيروودائيار ڪوول جو ماخذ معلوم ٿئي ٿو.&lt;ref&gt;{{cite book |author=S. R. Balasubrahmanyam |title=Middle Chola Temples: Rajaraja I to Kulottunga I, A.D. 985-1070 |url=https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |year=1975 |publisher=Thomson |page=87 |access-date=9 June 2019 |archive-date=10 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=iVhJAQAAIAAJ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== مقام ==
[[File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (747).jpg|thumb|centre|400px|ڀتين کان ٻاهران ڏسڻ ۾ ايندڙ برهديشور مندر جو مجموعو]]
پيروودائيار مندر&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Brihadeeswara Temple|url=https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|access-date=2022-02-24|website=Brihadeeswara Temple|language=en-US|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224085645/https://brihadeeswara.temple-mandir.in/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[ٿنجاوور]] شهر ۾، [[چنئي]] کان اٽڪل {{convert|350|km}} ڏکڻ-اولهه طرف واقع آهي. هي شهر [[هندستاني ريلوي]]، تامل ناڊو بس سروسز ۽ [[تامل ناڊو جون قومي شاهراهون|قومي شاهراهن]] [[قومي شاهراهه 67 (هندستان)|67]]، [[قومي شاهراهه 45C (هندستان)|45C]]، [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226]] ۽ [[قومي شاهراهه 226 (هندستان)|226 ايڪسٽينشن]] ذريعي روزانو ٻين وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;road&quot;&gt;{{cite web | url =http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | page =2 | title =NH wise Details of NH in respect of Stretches entrusted to NHAI | access-date =17 December 2011 | work =Ministry of Road Transport &amp; Highways, [[Government of India]] | publisher =[[National Highways Authority of India]] | archive-url =https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf | archive-date =25 February 2009 | url-status =dead | df =dmy-all }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|title=Thanjavur bus routes|publisher=Municipality of Thanjavur|access-date=29 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617131259/http://www.municipality.tn.gov.in/thanjavur/city-routes.htm|archive-date=17 June 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; باقاعده خدمتن وارو ويجھو هوائي اڏو [[تروچراپلي بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: TRZ) آهي، جيڪو اٽڪل {{convert|55|km}} پري آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ē. Kē Cēṣāttiri|title=Sri Brihadisvara: The Great Temple of Thānjavūr|url=https://books.google.com/books?id=FnXXAAAAMAAJ|year=2008|publisher=Nile|page=5}}&lt;/ref&gt;

شهر ۽ مندر، جيتوڻيڪ اندرونِ ملڪ واقع آهن، پر اهي [[ڪاويري ندي]] جي ڊيلٽا جي شروعات وٽ آهن؛ انهيءَ ڪري انهن کي [[بنگال جو نار]] ۽ ان وسيلي [[هندي وڏو سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. مندرن سان گڏ، تامل ماڻهن يارهين صديءَ ۾ زراعت، سامان جي چرپر ۽ شهري مرڪز مان پاڻي جي وهڪري تي ضابطو رکڻ لاءِ آبپاشي جو پهريون وڏو نظام مڪمل ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Marshall M. Bouton|title=Agrarian Radicalism in South India|url=https://books.google.com/books?id=5-v_AwAAQBAJ&amp;pg=PA72|year=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5784-5|pages=72–78}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[File:Raraja detail.png|thumb|left|200x200px|[[چولا خاندان]] جي شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] جو مجسمو، جنهن 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ مندر تعمير ڪرايو.&lt;ref name=mitchell/&gt;]]

پنجين صديءَ کان نائين صديءَ تائين [[چالوڪيا خاندان|چالوڪيا]] حڪمرانيءَ جي دور ۾ [[ايھول]]، [[بادامي غار مندر|بادامي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ ڏسڻ ۾ ايندڙ مثالن موجب [[دراوڙي تعمير|تامل مندرن]] جا مختلف اڏاوتي انداز ترقي ڪندا رهيا. ان کان پوءِ [[پلاوا خاندان|پلاوا]] دور ۾ [[مهابلي پورم جا يادگار|ماملاپورم]] ۽ ٻين يادگارن ۾ اهو انداز وڌيڪ نمايان ٿيو. 850ع کان 1280ع تائين [[چولا خاندان|چولا]] ڏکڻ هندستان ۾ غالب خاندان طور اڀريا.&lt;ref name=mitchell/&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=1-2}} شروعاتي چولا دور ۾ سندن ڌيان گهڻو ڪري سياسي ۽ جاگرافيائي سرحدن کي محفوظ ڪرڻ تي هو، جڏهن ته تعميراتي سرگرمين تي نسبتاً گهٽ زور ڏنو ويو. ڏهين صديءَ ۾ چولا سلطنت اندر اهڙيون اڏاوتي خصوصيتون ظاهر ٿيون، جهڙوڪ گهڻ-رخا [[ستون]]، جن جي مٿان نڪتل چورس [[سرستون (تعمير)|سرستون]] هوندا هئا. جارج مچل موجب، اهي خاصيتون نئين چولا طرز جي شروعات جي علامت هيون.&lt;ref name=mitchell&gt;{{harvnb|Michell|1988|pp=145–148}}&lt;/ref&gt;{{refn|group=note|ڊگلس بيريٽ پنهنجي 1975ع واري چولا تعمير بابت اشاعت ۾ لکي ٿو ته 866ع کان 940ع جي وچ ۾، پهرئين چولا حڪمران وجيالايا کان شروع ٿي، هڪ نئون انداز اڀريو. بيريٽ موجب چولا طرز پلاوا روايت مان پيدا نه ٿي.&lt;ref name=&quot;Barrett1974&quot;&gt;{{cite book|author=Douglas E. Barrett|title=Early Cola Architecture and Sculpture; 866-1014 A.D.|url=https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|year=1974|publisher=Faber|isbn=978-0-571-10507-6|access-date=13 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=s0J4QgAACAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt; گيري جي. شونڊلر موجب، بيريٽ جو ڪم اهڙيون رايا فراهم ڪري ٿو، جيڪي &quot;لامحدود اندازن ۽ بحث&quot; جا موقعا پيدا ڪن ٿا.&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Schwindler | first=Gary J. | title=Review: Early Cola Architecture and Sculpture | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-asian-studies_1977-08_36_4/page/705 | journal=The Journal of Asian Studies | publisher=Cambridge University Press | volume=36 | issue=4 | year=1977 | doi=10.2307/2054437 | page=705| jstor=2054437 | s2cid=163896079 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;}} ڏکڻ هندستاني اڏاوت جو اهو انداز پيماني ۽ تفصيل ٻنهي لحاظ کان برهديشور مندر ۾ پنهنجي مڪمل صورت ۾ نظر اچي ٿو، جيڪو چولا بادشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] 1003ع کان 1010ع جي وچ ۾ تعمير ڪرايو.
&lt;ref name=mitchell/&gt;

{{multiple image
 | total_width = 500
 | align = centre
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by William Hodges.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Brihadisvara Temple, Thanjavur by Henry Salt.jpg
 | caption2 = 
 | footer = برهديشور مندر، ٿنجاوور جون شروعاتي يورپي عڪاسيون، ارڙهين صديءَ جي آخر کان اوڻيهين صديءَ جي شروعات تائين.
}}

=== واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ===
مکيه مندر ۽ ان جا [[گوپورم]] يارهين صديءَ جي شروعات سان واسطو رکن ٿا. ايندڙ 1,000 سالن دوران هن مندر ۾ واڌارا، نئين سر مرمت ۽ مرمتي ڪم ٿيندا رهيا. حملا ۽ جنگيون، خاص طور انهن مسلمان [[سلطان]]ن جي وچ ۾ جيڪي [[مدورائي]] تي حڪمراني ڪندا هئا، ۽ انهن [[هندو بادشاهه]]ن جي وچ ۾ جيڪي ٿنجاوور تي حڪمراني ڪندا هئا، مندر کي نقصان پهچائڻ جو سبب بڻيون &lt;refname=michell16/&gt;{{refn|group=note|ٿنجاوور ويجهن ۽ پري واقع مسلمان توڙي هندو پاڙيسري بادشاهتن جو هدف رهيو. [[مدورائي سلطنت]] 14هين صديءَ ۾ قائم ٿي، جڏهن [[دهلي سلطنت]] جي علاءُ الدين خلجي جي فوجن، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، ڏکڻ هندستان تي تباهه ڪندڙ حملا ۽ ڦرلٽ ڪئي.&lt;ref&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 9-13, 16-21&lt;/ref&gt; بعد ۾ عادل شاهي سلطنت، قطب شاهيون، رندولا خان ۽ ڏکڻ هندستان جي اوڀر ۽ اولهه ڪنارن کان ٻين قوتن ان تي حملا ڪيا، ۽ ڪجھه ان تي چند سالن لاءِ قابض به رهيون.&lt;ref name=michell16/&gt;}} انهن نقصانن جي مرمت انهن هندو خاندانن ڪرائي، جن ٻيهر علائقي تي ضابطو حاصل ڪيو. ڪجهه حالتن ۾ حڪمرانن مندر جي ڦڪي ٿي ويل تصويرن کي نون ڀتين وارين تصويرن سان ڍڪڻ ذريعي مندر کي نئين سر سينگارڻ جي ڪوشش ڪئي. ٻين حالتن ۾ هنن نون عبادتگاهن جي واڌاري جي سرپرستي ڪئي. [[ڪارتڪيا]]، جنهن کي [[مروگن]] پڻ چيو وڃي ٿو، [[پاروتي]]، جنهن کي اماں پڻ چيو وڃي ٿو، ۽ [[ننڊي]] جون اهم عبادتگاهون 16هين ۽ 17هين صديءَ جي نايڪ دور سان تعلق رکن ٿيون.&lt;ref name=michell16&gt;George Michell (2008), Architecture and Art of Southern India, Cambridge University Press, pages 16-21, 89-91&lt;/ref&gt;{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ساڳي طرح [[ڏکڻامورتي]] جي عبادتگاهه به بعد ۾ تعمير ڪئي وئي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=25-26}} ٿنجاوور جي [[مرهٺا]]ن هن مندر جي سٺي سنڀال ڪئي.

== بيان ==
=== تعمير ===

{{multiple image
 | total_width = 400
 | align = left
 | direction = horizontal
 | image1 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (451).jpg
 | image2 = Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (404).jpg
 | footer = ٿنجاوور ۾ برهديشور مندر جي مجموعي جا مختلف منظر
}}

پيروودائيار مندر جي رٿابندي ۽ تعمير [[ڪارٽيشيائي همراهن جو نظام|محوري]] ۽ [[هم آهنگي|هم آهنگ]] [[جيوميٽري]] جي اصولن مطابق ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=thapar&gt;Thapar 2004, pp.43, 52–53&lt;/ref&gt; هن کي ''پيرون ڪوئل'' (Perunkoil)، جنهن کي ''ماداڪوئل'' پڻ چيو وڃي ٿو، جي درجي ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو، يعني اهڙو وڏو مندر جيڪو قدرتي يا مصنوعي دڙي تي تعمير ڪيو ويو هجي.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Alayam - The Hindu temple - An epitome of Hindu Culture|page=31|publisher=Sri Ramakrishna Math|location=Mylapore, Chennai|last=Reddy|first=G.Venkatramana|year=2010|isbn=978-81-7823-542-4}}&lt;/ref&gt;

مندر جو مجموعو مستطيل شڪل جو آهي، جيڪو لڳ ڀڳ هڪ ٻئي جي مٿان رکيل ٻن چورس حصن جهڙو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اهو اوڀر کان اولهه تائين {{convert|240.79|m}} ۽ اتر کان ڏکڻ تائين {{convert|121.92|m}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن احاطي ۾ پنج بنيادي حصا آهن: مکيه عبادتگاهه جنهن جي مٿان اوچو ''[[ويمانا (تعمير)|سري ويمانا]]'' آهي، ان جي سامهون [[نندي]] جو منڊپ (''نندي منڊپم'')، ۽ انهن جي وچ ۾ مکيه اجتماعي هال (''مک منڊپم'')، وڏو گڏجاڻي هال (''مها منڊپم'') ۽ ''انترالا'' نالي اهو حصو جيڪو مها منڊپ کي مکيه عبادتگاهه سان ڳنڍي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

مندر جي وسيع صحن ۾ ستونن سان ڍڪيل هڪ وڏو ''[[پراڪارا]]'' (گذرگاهه) شامل آهي، جنهن جو گهيرو لڳ ڀڳ {{convert|450|m}} آهي ۽ جيڪو پردڪشنا (چڪر هڻڻ) لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هن پراڪارا کان ٻاهر ٻه احاطي واريون ڀتيون آهن. ٻاهرين ڀت دفاعي مقصدن لاءِ 1777ع ۾ فرانسيسي نوآبادياتي فوجن تعمير ڪرائي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ سوراخ پڻ ٺاهيا ويا، ڇاڪاڻ ته ان وقت مندر کي هٿيارخاني طور به استعمال ڪيو ويندو هو. انهن هن ڀت کي وڌيڪ اوچو ڪري مندر جي احاطي کي الڳ ڪيو. اوڀر طرف اصل مکيه [[گوپورم]] موجود آهي، جيڪو [[بيرل والٽ]] طرز تي ٺهيل آهي. هي مکيه مندر جي ويمانا جي اوچائيءَ کان اڌ کان به گهٽ آهي. يارهين صديءَ کان پوءِ مندر ۾ وڌيڪ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، جهڙوڪ اتر-اوڀر ڪنڊ ۾ هڪ منڊپ ۽ احاطي جي چوڌاري اضافي گوپورم، ته جيئن مختلف پاسن کان اچ وڃ ممڪن ٿي سگهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref&gt;{{cite book|author=Winand M. Callewaert|title=Gods and Temples in South India|url=https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Manohar|isbn=978-81-7304-107-5|pages=150–151|access-date=12 November 2017|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103401/https://books.google.com/books?id=AXnXAAAAMAAJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

نوآبادياتي دور کان اڳ [[پانڊيا خاندان|پانڊيا]]، [[نايڪ خاندان|نايڪ]]، [[وجيانگر سلطنت|وجيانگر]] ۽ [[مرهٽا]] دور ۾ پڻ مندر ۾ ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه ۽ اڏاوتون شامل ڪيون ويون، پر انهن سڀني اصل رٿابندي ۽ هم آهنگيءَ جي اصولن جو احترام ڪيو. اصل احاطي اندر، مکيه عبادتگاهه ۽ نندي منڊپ سان گڏ [[ڪارتڪيا]] ۽ [[پاروتي]] جا ٻه اهم عبادتگاهه موجود آهن، جڏهن ته احاطي ۾ ٻيا به ڪيترائي ننڍا مندر آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj&gt;[http://ignca.nic.in/pdf_data/bt_release_brochure.pdf Tanjavur: Brhadisvara temple, The monument and the living tradition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330024138/http://www.ignca.nic.in/PDF_data/bt_release_brochure.pdf |date=30 March 2016 }}, Kapila Vatsyayan and R Nagaswamy et al, Indira Gandhi National Centre for the Arts, Government of India (2012), page 7&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Imperial Frontiers: Building Sacred Space in Sixteenth-Century South India|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_2008-06_90_2/page/185|journal=The Art Bulletin|volume=90|issue=2|jstor=20619601|last=Branfoot|first=Crispin|year=2008|page=185|doi=10.1080/00043079.2008.10786389|s2cid=154135978}}&lt;/ref&gt;

پيروودائيار مندر ڏکڻ هندستان جي هندو مندرن جي روايت کي جاري رکندي تعميراتي ۽ سينگاريل عنصرن کي اختيار ڪيو، پر ان جي جسامت يارهين صديءَ کان اڳ تعمير ٿيل سڀني مندرن کان گهڻي وڏي هئي. چولا دور جي معمارن ۽ ڪاريگرن وڏن پٿرن کي استعمال ڪندي {{convert|63.4|m}} اوچو [[ويمانا (تعمير)|ويمانا]] تعمير ڪرڻ جي فني مهارت جو شاندار مظاهرو ڪيو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}&lt;ref name=igncatanj/&gt;

{{multiple image
| align             = right
| image1            = Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2017).jpg
| width1            = 248
| caption1          = نندي منڊپ ۽ داخلي گوپورم، صحن مان اتر-اوڀر وارو منظر
| image2            = Thanjavur Brihadeeswara Temple Entrance.JPG
| width2            = 110
| caption2          = داخلي دروازي جو هڪ ٻيو منظر
}}

[[File:Gopuram of the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 02.jpg|thumb|برهديشور مندر جو گوپورم]]

مندر جو رخ اوڀر طرف آهي ۽ ماضيءَ ۾ ان جي چوڌاري پاڻيءَ سان ڀريل کاهي موجود هئي، جيڪا هاڻي ڀري وئي آهي. موجوده حفاظتي ڀت انهيءَ پراڻي کاهيءَ جي چوڌاري ٺهيل آهي. ٻنهي ڀتين ۾ نفيس سينگاريل دروازا آهن، جن کي [[گوپورم]] چيو وڃي ٿو. اهي پٿر مان تعمير ٿيل آهن ۽ سندن مٿئين حصي تي خوبصورت تعميري سينگار موجود آهي.

مکيه داخلي دروازا اوڀر طرف آهن. پهريون گوپورم ''ڪيرالانتاڪن تروواسل'' سڏجي ٿو، جنهن جي معنيٰ &quot;ڪيرالانتاڪن جو مقدس دروازو&quot; آهي. ''ڪيرالانتاڪن'' راجاراجا اول جو هڪ لقب هو. ان کان لڳ ڀڳ {{convert|100|m}} اڳتي اندروني صحن جو گوپورم ''راجاراجن تروواسل'' آهي، جيڪو پهرئين گوپورم کان وڌيڪ سينگاريل آهي. ان جي ''ادهيشٿانم'' تي [[پراڻ]] ۽ ٻين هندو مذهبي متنن جا منظر اُڪريل آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-19}}

اندروني اوڀرئين گوپورم مان هڪ وسيع صحن ۾ داخل ٿيندو آهي، جتي سڀئي عبادتگاهه اوڀر-اولهه ۽ اتر-ڏکڻ جي بنيادي رخن مطابق ترتيب ڏنل آهن. هن احاطي ۾ پنج ماڙ گوپورم مان يا هڪ ننڍڙي آزاد بيٺل گوپورم ذريعي به داخل ٿي سگهجي ٿو. مکيه داخلي گوپورم جي اوچائي لڳ ڀڳ 30 ميٽر آهي، جيڪا ويمانا کان گهٽ آهي.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

مکيه مندر ۽ ان جو وڏو ٽاور صحن جي وچ ۾ واقع آهن. شيو لاءِ وقف ڪيل هن مندر جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا عبادتگاهه آهن، جيڪي گهڻو ڪري هڪ ئي محور تي ٺهيل آهن. اهي [[پاروتي]]، [[مروگن]]، [[گڻيش]]، [[ننڊي]]، [[وراهي]]، [[ڪروور ديو]] (راجاراجا چولا جو [[گرو]])، [[چنڊيشور]] ۽ [[نٽراج]] لاءِ وقف آهن.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|pp=16-29}}

ننڊي منڊپ ۾ هڪ ئي پٿر مان تراشيل ويٺل [[نندي]] جو مجسمو مکيه عبادتگاهه ڏانهن منهن ڪري بيٺل آهي. ننڊي ۽ عبادتگاهه جي وچ ۾ ڏاڪڻيون آهن، جيڪي ستونن واري برآمدي، اجتماعي هال ۽ اندروني منڊپ ڏانهن وڃن ٿيون، جتان [[پردڪشنا]] (چڪر هڻڻ) وارو رستو شروع ٿئي ٿو.{{sfn|S.R. Balasubrahmanyam|1975|p=22}} هي ننڊي جو مجسمو لڳ ڀڳ 25 ٽن وزني آهي، هڪ ئي پٿر مان تراشيل آهي ۽ تقريباً 2 ميٽر اوچو، 6 ميٽر ڊگهو ۽ 2.5 ميٽر ويڪرو آهي. اهو [[هندستان]] جي سڀ کان وڏن هڪ پٿر مان ٺهيل ننڊي جي مجسمن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو.

== هزار سالا يادگاري تقريبون ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:1000 years Old Thanjavur Brihadeeshwara Temple View at Sunrise.jpg|1,000 سال پراڻو ٿنجاوور برهديشور مندر — سج اڀرڻ وقت منظر
File:Thanjavur, Brihadishwara Temple, dance (6851706080).jpg|برهديشور مندر جي يادگاري تقريب لاءِ گڏ ٿيل رقاص
&lt;/gallery&gt;

ٿنجاوور ۾ چولا شهنشاهه [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا اول]] طرفان 1010ع ۾ تعمير ڪرايل هي مندر عام طور &quot;وڏو مندر&quot; جي نالي سان مشهور آهي. سيپٽمبر 2010ع ۾ هن مندر کي 1,000 سال مڪمل ٿيا. هن عظيم اڏاوت جي هزارين سالگرهه ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت ۽ شهر ۾ ڪيترائي ثقافتي پروگرام منعقد ڪيا ويا. اهو راجاراجا اول (985ع–1014ع) جي حڪمرانيءَ جي 25هين سال جي 275هين ڏينهن (1010ع) جي ياد ۾ هو، جڏهن هن مکيه عبادتگاهه مٿان {{convert|59.82|m}} اوچي [[ويمانا (ٽاور)|ويمانا]] کي تاج ڏيڻ لاءِ آخري تقديس خاطر سون سان ڍڪيل [[ڪلسام]]، يعني ٽامي جو ٿانو يا [[فائنل]]، پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;jlbiadsf&quot;&gt;{{cite news| url= https://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| title= India's Big Temple marks 1,000th birthday| author= BBC News augue| access-date= 25 September 2010| date= 25 September 2010| archive-date= 26 September 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100926045640/http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11406440| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;asedgt&quot;&gt;{{citation | title= Early Chola temples:Parantaka I to Rajaraja I, 907–985 A.D | author= PS. R. Balasubrahmanyam (1971), Orient Longman Publications}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sdbjt&quot;&gt;{{citation | title= Rāja Rāja, the great:seminar proceedings | author= Ananthacharya Indological Research Institute (1984)}}&lt;/ref&gt;

=== ڀارت ناٽيم يگيا ===

ان موقعي کي ملهائڻ لاءِ رياستي حڪومت مشهور رقاصه [[پدما سبرامنيم]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ڀارت ناٽيم]] [[يگيا (هندو رسم)|يگيا]]، يعني ڪلاسيڪي ناچ جو پروگرام، منعقد ڪيو. اهو پروگرام ايسوسيئيشن آف ڀارت ناٽيم آرٽسٽس آف انڊيا (ABHAI) ۽ برهن ناٽيانجلي ٽرسٽ، ٿنجاوور طرفان گڏيل طور منظم ڪيو ويو. عمارت جي 1,000هين سالگرهه جي موقعي تي نئين دهلي، [[ممبئي]]، [[پوني]]، تامل ناڊو، آنڌرا پرديش، [[ڪرناٽڪ]]، ڪيرالا، سنگاپور، ملائيشيا ۽ آمريڪا مان 1,000 رقاصن [[ڪروور ديو]]، جيڪو راجاراجا جو گرو هو، جي ترتيب ڏنل الاهي موسيقي [[ترويسائپا]]، يعني [[ترو مورائي]] جي نائين جلد، جي رڪارڊ ٿيل 11 بندن تي گڏيل ناچ پيش ڪيو. 26 سيپٽمبر 2010ع کان شروع ٿيندڙ ٻن ڏينهن تائين هي ننڍڙو شهر هڪ ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جتي گهٽي فنڪار ۽ رقاص سڄي شهر ۾ پرفارم ڪندا رهيا.&lt;ref name=&quot;DDY&quot;&gt;{{cite web| url= http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| title= India's Biggest Temple turns 1000-years| author= Rediff News| access-date= 20 August 2010| archive-date= 18 August 2010| archive-url= https://web.archive.org/web/20100818165702/http://news.rediff.com/slide-show/2010/aug/16/slide-show-1-indias-biggest-temple-turns-1000-years.htm| url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dfgjoerY&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | title=A grand dance spectacle at the Thanjavur Big Temple | work=The Hindu | access-date=20 August 2010 | location=Chennai, India | date=1 August 2010 | first=T. S. | last=Subramanian | archive-url=https://web.archive.org/web/20100804150451/http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article544804.ece | archive-date=4 August 2010 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== يادگاري ٽڪليون ۽ سڪا ===

26 سيپٽمبر 2010ع تي، يعني وڏي مندر جي هزار سالا تقريبن جي پنجين ڏينهن، ملڪ جي ثقافتي، تعميراتي ۽ ڪتبن واري تاريخ ۾ وڏي مندر جي ڪردار جي مڃتا طور [[انڊيا پوسٽ]] طرفان {{INR}} 5 جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي وئي، جنهن تي {{convert|216|ft|m|order=flip}} اوچي عظيم [[راجا گوپورم]] جي تصوير ڏنل هئي.

[[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] هن موقعي کي يادگار بڻائڻ لاءِ {{INR}} 5 جو سڪو جاري ڪيو، جنهن تي مندر جو نمونو اُڀريل صورت ۾ ٺاهيو ويو هو.&lt;ref name=&quot;sdlkqqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | title= Stamp, coin release mark 1,000 years of Big Temple | author= Deccan Herald (26 September 2010) | access-date= 26 September 2010 | archive-date= 6 October 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101006063714/http://www.deccanherald.com/content/99918/stamp-coin-release-mark-1000.html | url-status= live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ohjohjf&quot;&gt;{{cite news | url= http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| archive-url= https://web.archive.org/web/20100929172241/http://www.hindu.com/2010/09/27/stories/2010092759620100.htm| url-status= dead| archive-date= 29 September 2010| title= Release of a special postal stamp and a five- rupee coin | access-date=27 September 2010 | location=Chennai, India | work= [[The Hindu]]| date=27 September 2010}}&lt;/ref&gt; [[اي. راجا]]، [[مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي وزارت (هندستان)|مواصلات ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي جو ڪابينا وزير]]، برهديشور مندر جي خاص ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي، جنهن جي پهرين ٽڪلي [[جي. ڪي. وسان]]، [[جھازراني وزارت (هندستان)|جھازراني جي ڪابينا وزير]]، وصول ڪئي.

[[انڊيا گورنمينٽ منٽ، ممبئي|ممبئي منٽ]] ساڳئي تصوير سان، جيڪا {{INR}} 5 جي سڪي تي هئي، {{INR}} 1,000 جو يادگاري سڪو جاري ڪيو. اهو جمهوريه هندستان جي سڪن ۾ جاري ٿيل پهريون 1,000 رپين جو سڪو هو. هي سڪو غير گردشي قانوني زر (NCLT) هو.&lt;ref name=&quot;coin&quot;&gt;{{cite news | url=http://www.mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | title=Release of Commemorative Coin | date=3 July 2012 | access-date=24 April 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130324014546/http://mumbaimint.in/mint/Noticeapril.pdf | archive-date=24 March 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

1 اپريل 1954ع تي [[رزرو بئنڪ آف انڊيا]] {{INR}} 1,000 جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو، جنهن تي برهديشور مندر جو پينوراما منظر ڇپيل هو، جيڪو ان جي ثقافتي ورثي ۽ اهميت کي ظاهر ڪندو هو. 1975ع ۾ وزيراعظم [[اندرا گانڌي]] جي اڳواڻيءَ واري حڪومت [[قانوني زر#نوٽن جي منسوخي|نوٽن جي منسوخي]] ذريعي {{INR}} 1,000 جا سڀ نوٽ [[ڪارو ناڻو]] گهٽائڻ جي ڪوشش طور بند ڪري ڇڏيا. اهي نوٽ هاڻي گڏ ڪندڙن ۾ مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;ppwqqsf&quot;&gt;{{cite web | url= http://newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | title= INR 1000 note of 1954 popular in Tanjavur | author= Express Buzz, The Indian Express (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 | archive-date= 13 May 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160513060520/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/article478148.ece | url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

2010ع ۾ ان وقت جي تامل ناڊو جي وڏي وزير [[ڪرونانڌي|ايم. ڪرونانڌي]]، وڌيڪ پيداوار ڏيندڙ چانورن جي هڪ قسم، سيمي چانور، جو نالو مندر جي تعمير ڪندڙ راجاراجا چولا جي هزار سالا ياد ۾ ''راجا راجن-1,000'' رکيو.&lt;ref name=&quot;jjjsqwhnsdff&quot;&gt;{{cite web | url= http://news.in.msn.com/national/article.aspx?cp-documentid=4424908 | title= Semmai Paddy as &quot;Raja Rajan-1000&quot; | author= MSN News (26 September 2010) | access-date= 27 September 2010 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== قبوليت ==
هي مندر &quot;تعمير، مجسمه سازي، مصوري ۽ پتل جي ڍلائيءَ ۾ چولا خاندان جي شاندار ڪاميابين جي شاهدي ڏئي ٿو&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/250 |title=Great Living Chola Temples |publisher=UNESCO |access-date=21 January 2008 |archive-date=5 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105115252/https://whc.unesco.org/en/list/250 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; هن مندر جو ذڪر ان دور جي ڪيترن ئي همعصر ادبي ڪمن، جهڙوڪ ''موور اولا'' ۽ ''ڪلنگٿوپراني''، ۾ ملي ٿو. چٽرجي موجب [[تامل تعمير]] هن مندر ۽ ان جي جانشين، [[برهديشور مندر، گانگائيڪونڊا چولاپورم]]، ۾ پنهنجي اعليٰ ترين اظهار تائين پهتي.&lt;ref name=india&gt;{{cite book|title=India Art and Architecture in ancient and medieval periods|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|location=New Delhi|editor=Roma Chatterjee|year=2016|page=32|isbn=978-81-230-2080-8}}&lt;/ref&gt; [[حڪومت هندستان]] هن مندر کي ورثي واري يادگار طور قرار ڏنو آهي ۽ [[آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا]] ان کي محفوظ يادگار طور سنڀالي ٿو. هي مندر [[تامل ناڊو]] جي سڀ کان وڌيڪ گهمڻ وارن سياحتي ماڳن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Gopal 1990 185&quot;/&gt;

[[يونيسڪو]] هن مندر کي [[گانگائيڪونڊا چولاپورم]] جي برهديشور مندر ۽ [[داراسورم]] جي [[ايراويتيشور مندر]] سان گڏ [[عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو آهي؛ انهن ٽنهي کي گڏجي [[عظيم زندهه چولا مندر]] چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=UNESCO&gt;{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/250/|title=Great Living Chola Temples|publisher=UNESCO World Heritage Centre|year=2004|access-date=28 November 2015|archive-date=12 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912082313/https://whc.unesco.org/en/list/250/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; انهن ٽنهي مندرن ۾ هڪجهڙايون موجود آهن، پر هر مندر پنهنجي الڳ رٿابندي ۽ مجسمه سازيءَ جي عنصرن جي ڪري منفرد آهي.&lt;ref&gt;{{cite book |first= P.V. Jagadisa |last=Ayyar |title=South Indian Shrines |publisher=Asian Educational Services |location=New Delhi |year=1993 |isbn=81-206-0151-3 |page=316}}&lt;/ref&gt; اهي ٽيئي مندر چولا حڪمرانن ڏهين کان ٻارهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ تعمير ڪرايا ۽ اهي اڄ تائين هندو برادريءَ طرفان سهارو، استعمال ۽ عبادت لاءِ قائم آهن. انهن مندرن کي &quot;عظيم زندهه&quot; ان ڪري چيو وڃي ٿو، جو اهي اڄ به ثقافتي، زيارت ۽ عبادتي عملن ۾ سرگرم آهن.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|title=Inside the Chola Temple|location=Coimbatore|newspaper=The Hindu|date=4 June 2012|last=Srinivasan|first=Pankaja|access-date=28 November 2015|archive-date=19 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140619081222/http://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/inside-the-chola-temple/article3490256.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== ثقافتي تقريبون ===
[[File:Brihadisvara Temple festival procession, 28 April 2015.jpg|thumb|مندر جي تهوار واري جلوس، 2015ع]]
ٿنجاوور جو برهديشور مندر هر سال فيبروريءَ جي لڳ ڀڳ، [[مها شوراتري]] جي موقعي تي، ناچ جي ميلن جو ماڳ هوندو آهي. هندستاني ڪلاسيڪي ناچ جا وڏا فنڪار ۽ علائقائي ٽيمون ڏهن ڏينهن تائين ٿيندڙ برهن ناٽيانجلي ميلو ۾ پنهنجون پيشڪشون پيش ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://www.brahannatyanjali.in/events.html Brahan Natyanjali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200129054445/http://www.brahannatyanjali.in/events.html |date=29 January 2020 }}, Thanjavur, Tamil Nadu&lt;/ref&gt;

=== رٿ جو ميلو ===
[[مندر جي رٿ]] کي 20 اپريل 2015ع تي [[رام|سري رامار]] مندر جي سامهون آزمائشي طور هلايو ويو، جنهن کي وڏي تعداد ۾ ماڻهن ڏٺو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews Trial run of Big Temple car, Rolls; out after 100 years; maiden run on April 29] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003044/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/trial-run-of-big-temple-car/article7124357.ece?ref=tpnews |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 21 April 2015&lt;/ref&gt; نون ڏينهن کان پوءِ مندر جي رٿ جو پهريون باقاعده جلوس ڪڍيو ويو. خبرن موجب، گذريل سئو سالن ۾ هن مندر ۾ اهڙو پهريون جلوس هو.&lt;ref&gt;[http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 Big temple chariot festival held after 100 years] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180919003049/https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/big-temple-chariot-festival-held-after-100-years/article7156283.ece?mstac=0 |date=19 September 2018 }}, [[The Hindu]], 30 April 2015&lt;/ref&gt;

=== ناول ===
[[ڪلڪي ڪرشنمورتي]]، مشهور تامل ناول نگار، [[راجا راجا چولا اول|راجاراجا]] جي زندگيءَ تي ٻڌل تاريخي ناول ''[[پونين سيلون]]'' لکيو آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Age hardly withers charm of Ponniyin Selvan|url=http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|date=19 October 2011|location=Chennai|last=A.|first=Srivathsan|access-date=9 May 2015|newspaper=The Hindu|archive-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170605103559/http://www.thehindu.com/books/age-hardly-withers-charm-of-ponniyin-selvan/article2550847.ece|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هڪ ٻئي تامل ليکڪ [[بالڪمارن]] ''[[ادايار (ناول)|ادايار]]'' نالي ناول لکيو آهي، جنهن جو موضوع راجاراجا اول جي زندگي ۽ هن مندر جي تعمير آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Special Coin to Remember Rajendra Chola|url=http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|publisher=The New Indian Express|date=4 February 2014|location=Chennai|work=Express News Service|access-date=9 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519130228/http://www.newindianexpress.com/cities/chennai/Special-Coin-to-Remember-Rajendra-Chola/2014/02/04/article2036004.ece|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== انتظام ==
هن وقت مندر جو انتظام ۽ سنڀال [[باباجي راجا ڀونسلي ڇترپتي|باباجي ڀونسلي]]، جيڪو [[ٿنجاوور جي مرهٺا سلطنت|ٿنجاوور جي مرهٺا]] شاهي خاندان جو سربراهه آهي، جي حوالي آهي. هو [[ٿنجاوور محل ديواستانم]] جو موروثي متولي آهي، جيڪو برهديشور مندر سميت اڳوڻي ٿنجاوور علائقي جي 88 مندرن جو انتظام جاري رکي ٿو.
ڪجهه [[تامل قومپرستي|تامل قومپرست]] تنظيمن [[تامل ناڊو]] حڪومت کان مطالبو ڪيو آهي ته اهي انتظامي حق واپس ورتا وڃن، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ باباجي ڀونسلي نه ته [[چولا خاندان|چولا]] نسل سان تعلق رکي ٿو ۽ نه ئي [[تامل ماڻهو|تامل]] نسل سان. بهرحال، اهي درخواستون ڪامياب نه ٿيون آهن. انهن احتجاج ڪندڙن مان هڪ، جيڪو ''بگ ٽيمپل رائٽس ريٽريول ڪميٽي'' جو رابطاڪار پڻ آهي، اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته باباجي ڀونسلي ٿنجاوور جي مرهٺا بادشاهن جو قانوني وارث پڻ ناهي.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|title=Tamil groups want Maratha hold over Thanjavur Big Temple to go|access-date=2018-05-12|archive-date=12 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512112322/http://www.theweekendleader.com/Headlines/3247/tamil-groups-want-maratha-hold-over-thanjavur-big-temple-to-go.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تصويرون ==
مندر ۾ ڪيترائي مجسما، اُڪريل نقش (ريلِف) ۽ ڀت سازيون موجود آهن.&lt;ref name=&quot;Sivaramamurti1977p288&quot;&gt;{{cite book|author=C. Sivaramamurti| title= L'Art en Inde|url= https://books.google.com/books?id=WKgQAQAAMAAJ|year= 1977|publisher= H. N. Abrams|isbn=978-0-8109-0630-3 |pages=287–288, 427}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;150&quot;&gt;
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India.jpg|برهديشور مندر، ٿنجاوور، تامل ناڊو، هندستان
File:An elephant relief on the Brihadisvara Temple, Thanjavur.jpg|برهديشور مندر تي هاٿيءَ جو اُڪريل نقش
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 04.jpg|[[شيو]] فقير (''[[ڀڪشاٽڻ]]'') جي روپ ۾، هٿ ۾ خيرات جو پيالو کنيل
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 100.jpg|[[ارڌناريشور]] (اڌ شيو، اڌ پاروتي)، جيڪو مرد ۽ عورت جي اصولن جي اڻٽٽ يڪجائيءَ جي علامت آهي.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|title=Ardhanārīśvara|year=2011|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=27 December 2017|archive-date=15 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815031629/https://www.britannica.com/topic/Ardhanarishvara|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
File:Le temple de Brihadishwara (Tanjore, Inde) (13908795928).jpg|[[گڻيش]] جي تصوير مکيه مندر ۽ الڳ عبادتگاهه ٻنهي ۾ موجود آهي.
File:Brihadeeswarar Temple 04.jpg|پس منظر ۾ مندر جي راهداري سان گڏ گڻيش جو الڳ عبادتگاهه
File:Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2009) 19.jpg|صحن جي اترئين حصي ۾ سبرهمنيار جو عبادتگاهه، جنهن کي ''مروگن''، ''ڪارتڪيا'' يا ''اسڪندا'' پڻ چيو وڃي ٿو.
File:Chandeshvara shrine at the Brihadisvara Temple.jpg|[[چنڊيشور]] جو عبادتگاهه؛ ساڄي پاسي مکيه مندر جي ڀت ۽ پٺيان اوڀر وارو گوپورم ڏسڻ ۾ اچي ٿو. چنڊيشور مراقبي ڪندڙ يوگي ۽ [[نياڻمار]] [[ڀڪتي تحريڪ]] جو بزرگ هو.
File:1010 CE Brihadishwara Temple, Hindu god Shiva, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India (8).jpg|[[وشنو]] جي [[نرسنها]] اوتار، جيڪو مذهبي عقيدن سبب ماڻهن کي ايذائيندڙ ديو کي قتل ڪري رهيو آهي.
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, yogini, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[لکشمي]] جو مجسمو، جيڪو وئشنو مت سان لاڳاپيل فن پارو آهي.
File:Tanjore Paintings - Big temple 01.JPG|گجا لکشمي جي ڀت سازي، [[وئشنومت]] سان لاڳاپيل هڪ ٻيو فن پارو
File:Sculptures at the Brihadisvara Temple, Thanjavur, Tamil Nadu, India (2016) 01.jpg|شيو مت جي مندر ۾ [[وشنو]] جو مجسمو
File:1010 CE Brihadishwara Shiva Temple, wall relief, built by Rajaraja I, Thanjavur Tamil Nadu India.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش؛ مندر ۾ دنياوي زندگي ۽ بزرگن سان لاڳاپيل ڪيترائي منظر به موجود آهن.
File:Brihadeeswarar Temple 3407.jpg|[[ڪرشن]] گوپين جا ڪپڙا وڻ تي لڪائي شرارت ڪندي
File:Nandi Brihadeeswara.jpg|ننڊي جو عبادتگاهه
File:Sculpture2 Brihadeeswara.jpg|مجسمو
File:Sculpture3 Brihadeeswara.jpg|ويمانا جي ٻاهرئين ڀت جو نقش
File:Relief Staircase, Brihadeeswara.jpg|ڏاڪڻين تي اُڪريل نقش
File:Relief detail, Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ويجهي تصوير
File:Relief detail 2 Brihadeeswara.jpg|اُڪريل نقش جي ٻي ويجهي تصوير
File:Entrance Brihadeeswara.jpg|داخلا
File:Thanjavur Big Temple View.jpg|ويمانا جو منظر
File:Brihadisvara Temple - Thanjavur peruvudaiyar kovil ttkcvrvb122k23iph (299).jpg|ويمانا ڏانهن ويندڙ هڪ داخلا
File:Left side view Brihadeeswara.jpg|کاٻي پاسي کان منظر
File:The Big Temple - Thanjavur.jpg|رات جو مندر جو منظر
File:Brihadeeswara Temple Gopuram at Night.jpg|رات جو برهديشور مندر جو گوپورم
File:PeriyaKoil June 2016.jpg|تنجور پيريا ڪوئل ۾ صبح سوير جو منظر
File:A yoga and meditation relief.jpg|[[يوگا]] ۽ مراقبي جو اُڪريل نقش
File:Ta-scr.jpg|برهديشور مندر ۾ [[تامل لکتون|تامل ڪتبا]]
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
{{Portal bar|ايشيا|هندستان|هندومت|اڏاوت}}
* [[پينيشورار مندر]]
* [[ٿنجاوور رتھ ميلو]]
* [[راجا راجا چولا اول]]
* [[چولا خاندان]]
* [[سڀ کان وڏن يڪ پٿريلا يادگارن جي فهرست]]
* [[20هين صدي کان اڳ تعمير ٿيل سڀ کان اوچين اڏاوتن جي فهرست]]
* [[عظيم زنده چولا مندر]]

== نوٽس ==
{{Reflist|group=note}}
&lt;references group=&quot;note&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}

=== ڪتابيات ===
{{Refbegin|2}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=An encyclopaedia of Hindu architecture|year=2010|publisher=Oxford University Press (Republished by Motilal Banarsidass)|url=https://archive.org/stream/encyclopaediaofh07achauoft#page/n9/mode/2up|isbn=978-81-7536-534-6}}
*{{cite book|author=Prasanna Kumar Acharya|title=A Dictionary of Hindu Architecture: Treating of Sanskrit Architectural Terms with Illustrative Quotations|url=https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|year=1997|publisher=Oxford University Press (Reprinted in 1997 by Motilal Banarsidass)|isbn=978-81-7536-113-3|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=rbayQwAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Vinayak Bharne|author2=Krupali Krusche|title=Rediscovering the Hindu Temple: The Sacred Architecture and Urbanism of India|url=https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|year=2014|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6734-4|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200520/https://books.google.com/books?id=CGukBgAAQBAJ|url-status=live}}
*{{citation|author=S.R. Balasubrahmanyam|title=Middle Chola Temples|publisher=Thomson Press|year=1975|isbn=978-9060236079}}
*{{cite book|first=Francis D.K.|last=Ching|year=2007|title=A Global History of Architecture|url=https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin|url-access=registration|publisher=John Wiley and Sons|location=New York|pages=[https://archive.org/details/globalhistoryofa0000chin/page/338 338–339]|isbn=978-0-471-26892-5}}
*{{cite book|author=Alice Boner|title=Principles of Composition in Hindu Sculpture: Cave Temple Period|url=https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|year=1990|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0705-1|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111032500/https://books.google.com/books?id=doQLZ21CGScC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Alice Boner|author2=Sadāśiva Rath Śarmā|title=Silpa Prakasa|url=https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|year=2005|publisher=Brill Academic (Reprinted by Motilal Banarsidass)|isbn=978-8120820524|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111031957/https://books.google.com/books?id=itQUAAAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author1=A.K. Coomaraswamy|author2=Michael W. Meister|title=Essays in Architectural Theory|url=https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|year=1995|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-0-19-563805-9|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=5B1QAAAAMAAJ|url-status=live}}
*Dehejia, V. (1997). ''Indian Art''. Phaidon: London. {{ISBN|0-7148-3496-3}}.
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Indian Temple Architecture: Form and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|year=1995|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-312-0|access-date=3 December 2017|archive-date=13 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230813200524/https://books.google.com/books?id=aU0hCAS2-08C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=The Temple Architecture of India|url=https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|year=2007|publisher=Wiley|isbn=978-0470028278|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=ofUVAQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Adam Hardy|title=Theory and Practice of Temple Architecture in Medieval India: Bhoja's Samarāṅgaṇasūtradhāra and the Bhojpur Line Drawings|url=https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|year=2015|publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts|isbn=978-93-81406-41-0|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033002/https://books.google.com/books?id=_oADrgEACAAJ|url-status=live}}
*Harle, J.C., ''The Art and Architecture of the Indian Subcontinent'', 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, {{ISBN|0300062176}}
*{{cite book|author=Monica Juneja|title=Architecture in Medieval India: Forms, Contexts, Histories|url=https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|year=2001|publisher=Orient Blackswan|isbn=978-8178242286|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=7N7VAAAAMAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|year=1976|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0223-0|access-date=3 December 2017|archive-date=10 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110025834/https://books.google.com/books?id=NNcXrBlI9S0C|url-status=live}}
*{{cite book|author=Stella Kramrisch|title=The Hindu Temple Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=8-aS52MgIkMC|year=1979|publisher=Motilal Banarsidass (Reprinted 1946 Princeton University Press)|isbn=978-81-208-0224-7}}
*{{cite book|author1=Michael W. Meister|author2=Madhusudan Dhaky|title=Encyclopaedia of Indian temple architecture|url=https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|year=1986|publisher=American Institute of Indian Studies|isbn=978-0-8122-7992-4|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=DRY3AQAAIAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=George Michell|title=Hindu Art and Architecture|url=https://archive.org/details/hinduartarchitec00mich|url-access=registration|year=2000|publisher=Thames &amp; Hudson|isbn=978-0-500-20337-8}}
*{{citation|last=Michell|first=George|title=The Hindu Temple: An Introduction to Its Meaning and Forms|publisher=University of Chicago Press|year=1988|location=Chicago|isbn=0-226-53230-5}}
*{{cite book|first=John|last=Man|year=1999|title=Atlas of the Year 1000|publisher=Penguin Books|location=United Kingdom|isbn=0-7946-0011-5|url=https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|access-date=15 November 2015|archive-date=10 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310103400/https://books.google.com/books?id=j-CgtWP38nsC|url-status=live}}
*{{cite book|first=Binda|last=Thapar|year=2004|title=Introduction to Indian Architecture|publisher=Periplus Editions|location=Singapore|pages=43, 52–53|isbn=0-7946-0011-5}}
*{{cite book|author=T. A. Gopinatha Rao|title=Elements of Hindu iconography|url=https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|year=1993|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=978-81-208-0878-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=MJD-KresBwIC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Ajay J. Sinha|title=Imagining Architects: Creativity in the Religious Monuments of India|url=https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|year=2000|publisher=University of Delaware Press|isbn=978-0-87413-684-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033003/https://books.google.com/books?id=WvqLzaSUGi8C|url-status=live}}
*{{cite book|title=South Indian Temples|author=Burton Stein|isbn=978-0706904499|publisher=Vikas|url=https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|year=1978|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033004/https://books.google.com/books?id=Hq5BngAACAAJ|url-status=live}}
*{{cite book|author=Burton Stein|title=The New Cambridge History of India: Vijayanagara|url=https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|year=1989|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-26693-2|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033010/https://books.google.com/books?id=OpxeaYQbGDMC|url-status=live}}
*{{cite book|author1=Burton Stein|author2=David Arnold|title=A History of India|url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-2351-1|access-date=3 December 2017|archive-date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712062730/https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC|url-status=live}}
*{{cite book|author=Kapila Vatsyayan|title=The Square and the Circle of the Indian Arts|url=https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10|year=1997|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-362-5|access-date=3 December 2017|archive-date=11 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231111033504/https://books.google.com/books?id=vwLJc3pBzzUC&amp;pg=PR10#v=onepage&amp;q&amp;f=false|url-status=live}}
{{Refend}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
{{Commons category|Brihadisvara Temple}}
{{Wikivoyage listing|Thanjavur}}

* [https://ignca.gov.in/thanjavur-brhadisvara-temple/ تنجاوور برهديشور مندر]، اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس، حڪومتِ هند
* [https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple برهديشور مندر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250304110245/https://www.tamilnadutourism.tn.gov.in/destinations/brihadeeswara-temple |date=2025-03-04 }}، تامل ناڊو سياحت
* [https://indianculture.gov.in/stories/dakshina-meru-brihadeswara-temple ڏکڻ ميرو: برهديشور مندر]، حڪومتِ هند
* [http://www.art-and-archaeology.com/india/thanjavur/bri01.html فن ۽ آثارِقديمه جي ويب سائيٽ تي تصويرون]
* [https://whc.unesco.org/en/list/250 يونيسڪو: عظيم زنده چولا مندر]

{{World Heritage Sites in India}}
{{Shaivism}}
{{Hindudharma}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Brihadeeswarar Temple}}

[[Category:هندستان جا عالمي ورثي وارا ماڳ]]
[[Category:ٿنجاوور جي تاريخ]]
[[Category:دراوڙي طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ۾ هندو مندر]]
[[Category:11هين صديءَ ۾ مڪمل ٿيل هندو مندر]]
[[Category:چولا طرز تعمير]]
[[Category:ٿنجاوور ضلعي ۾ شيو مندر]]
[[Category:ڀرت ناٽيم ڪرڻائن وارا مندر]]</text>
      <sha1>ej3epcs9m91yth08mluf3oad0v7lgu4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪيمبرج شائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104044</id>
    <revision>
      <id>422308</id>
      <parentid>418560</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جو اوڀر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="4y33fnatl3sjorfsgrv4pr0s5uyem7b" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڪيمبرج شائر&lt;br&gt;
Cambridgeshire|image_main=|image_caption=|flag_image=[[فائل:Flag of Cambridgeshire County Council.svg|100px|Flag of Cambridgeshire]]|flag_link=Flag of Cambridgeshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Cambridgeshire County Council.png|100px|Coat of arms of Cambridgeshire County Council]]|arms_link=Coat of arms of Cambridgeshire|motto=&quot;CORDE UNO SAPIENTES SIMUS&quot; (&quot;With one heart let us be men and women of understanding&quot;)|locator_map=[[فائل:Cambridgeshire UK locator map 2010.svg|200px|Cambridgeshire within England]]|coordinates={{coord|52|20|N|0|0|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀرين انگلينڊ|established_date=1 April 1974|established_by=[[Local Government Act 1972]]|preceded_by=[[کیمبرجشائر اینڈآئل آف ایلی]]&lt;br&gt;[[Huntingdon and Peterborough]]|origin=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=Hugh Duberly|high_sheriff_name=Aubrey James Francis Buxton|area_total_km2=3389|area_total_rank=15th|ethnicity=94.6% White&lt;br/&gt;2.6% S.Asian|county_council=[[Cambridgeshire County Council]]|unitary_council1=[[Peterborough City Council]]|admin_hq=[[کیمبرج]]|area_council_km2=3046|area_council_rank=15th|iso_code=GB-CAM|ons_code=12|gss_code=E10000003|nuts_code=UKH12|districts_map=[[فائل:Cambridgeshire numbered districts.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary {{Colorsample|#CC9999}} County council area|districts_list=#[[کیمبرج]]
#[[جنوبی کیمبرجشائر]]
#[[ہنٹنگڈومشائر]]
#[[فینلینڈ]]
#[[مشرقی کیمبرجشائر]]
#[[پیٹربورو|City of Peterborough]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Cambridgeshire|List of MPs]]|police=[[Cambridgeshire Constabulary]]|website={{URL|www.cambridgeshire.gov.uk}}}}
'''ڪيمبرج شائر''' (Cambridgeshire) اوڀر انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]</text>
      <sha1>4y33fnatl3sjorfsgrv4pr0s5uyem7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422309</id>
      <parentid>422308</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2122" sha1="gbola8au7a5ipdv4s4mrophdxmo9txp" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڪيمبرج شائر&lt;br&gt;
Cambridgeshire|image_main=|image_caption=|flag_image=[[فائل:Flag of Cambridgeshire County Council.svg|100px|Flag of Cambridgeshire]]|flag_link=Flag of Cambridgeshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Cambridgeshire County Council.png|100px|Coat of arms of Cambridgeshire County Council]]|arms_link=Coat of arms of Cambridgeshire|motto=&quot;CORDE UNO SAPIENTES SIMUS&quot; (&quot;With one heart let us be men and women of understanding&quot;)|locator_map=[[فائل:Cambridgeshire UK locator map 2010.svg|200px|Cambridgeshire within England]]|coordinates={{coord|52|20|N|0|0|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀرين انگلينڊ|established_date=1 April 1974|established_by=[[Local Government Act 1972]]|preceded_by=[[کیمبرجشائر اینڈآئل آف ایلی]]&lt;br&gt;[[Huntingdon and Peterborough]]|origin=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=Hugh Duberly|high_sheriff_name=Aubrey James Francis Buxton|area_total_km2=3389|area_total_rank=15th|ethnicity=94.6% White&lt;br/&gt;2.6% S.Asian|county_council=[[Cambridgeshire County Council]]|unitary_council1=[[Peterborough City Council]]|admin_hq=[[کیمبرج]]|area_council_km2=3046|area_council_rank=15th|iso_code=GB-CAM|ons_code=12|gss_code=E10000003|nuts_code=UKH12|districts_map=[[فائل:Cambridgeshire numbered districts.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary {{Colorsample|#CC9999}} County council area|districts_list=#[[کیمبرج]]
#[[جنوبی کیمبرجشائر]]
#[[ہنٹنگڈومشائر]]
#[[فینلینڈ]]
#[[مشرقی کیمبرجشائر]]
#[[پیٹربورو|City of Peterborough]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Cambridgeshire|List of MPs]]|police=[[Cambridgeshire Constabulary]]|website={{URL|www.cambridgeshire.gov.uk}}}}
'''ڪيمبرج شائر''' (Cambridgeshire) اوڀر انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>gbola8au7a5ipdv4s4mrophdxmo9txp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422310</id>
      <parentid>422309</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="k4fd639ijxnhdom86l8tngipczc3685" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڪيمبرج شائر&lt;br&gt;
Cambridgeshire|image_main=|image_caption=|flag_image=[[فائل:Flag of Cambridgeshire County Council.svg|100px|Flag of Cambridgeshire]]|flag_link=Flag of Cambridgeshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Cambridgeshire County Council.png|100px|Coat of arms of Cambridgeshire County Council]]|arms_link=Coat of arms of Cambridgeshire|motto=&quot;CORDE UNO SAPIENTES SIMUS&quot; (&quot;With one heart let us be men and women of understanding&quot;)|locator_map=[[فائل:Cambridgeshire UK locator map 2010.svg|200px|Cambridgeshire within England]]|coordinates={{coord|52|20|N|0|0|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀرين انگلينڊ|established_date=1 April 1974|established_by=[[Local Government Act 1972]]|preceded_by=[[کیمبرجشائر اینڈآئل آف ایلی]]&lt;br&gt;[[Huntingdon and Peterborough]]|origin=[[انگلستان کی تاریخی کاؤنٹیاں|Ancient]]|lord_lieutenant_name=Hugh Duberly|high_sheriff_name=Aubrey James Francis Buxton|area_total_km2=3389|area_total_rank=15th|ethnicity=94.6% White&lt;br/&gt;2.6% S.Asian|county_council=[[Cambridgeshire County Council]]|unitary_council1=[[Peterborough City Council]]|admin_hq=[[کیمبرج]]|area_council_km2=3046|area_council_rank=15th|iso_code=GB-CAM|ons_code=12|gss_code=E10000003|nuts_code=UKH12|districts_map=[[فائل:Cambridgeshire numbered districts.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary {{Colorsample|#CC9999}} County council area|districts_list=#[[کیمبرج]]
#[[جنوبی کیمبرجشائر]]
#[[ہنٹنگڈومشائر]]
#[[فینلینڈ]]
#[[مشرقی کیمبرجشائر]]
#[[پیٹربورو|City of Peterborough]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Cambridgeshire|List of MPs]]|police=[[Cambridgeshire Constabulary]]|website={{URL|www.cambridgeshire.gov.uk}}}}
'''ڪيمبرج شائر''' (Cambridgeshire) اوڀر انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪيمبرج شائر]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>k4fd639ijxnhdom86l8tngipczc3685</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊربي شائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104066</id>
    <revision>
      <id>422286</id>
      <parentid>419380</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جو اوڀر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2092" sha1="32s6sm3gakuxiofqzy3lvaitckj7yq7" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڊربي شائر
&lt;br/&gt;Derbyshire|flag_image=[[فائل:Derbyshire flag.svg|100px|Flag of Derbyshire]]|flag_link=Flag of Derbyshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Derbyshire County Council.PNG|100px|Coat of arms of Derbyshire]]|arms_link=Coat of arms of Derbyshire|motto=&quot;Bene consulendo&quot; (&quot;By wise deliberation&quot;)|locator_map=[[فائل:Derbyshire UK locator map 2010.svg|200px|Derbyshire within England]]|coordinates={{Coord|53|8|N|1|36|W|display=title, inline}}|region=اوڀرين مڊلينڊز|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ولیم ٹکر|high_sheriff_name=ڈیرک میپ|area_total_km2=2625|area_total_rank=21st|ethnicity=96.0% White&lt;br/&gt;2.3% S. Asian&lt;br/&gt;1.7% Black, Mixed Race or Chinese|county_council=[[ڈربیشائر کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[میٹلوک، ڈربیشائر|میٹلوک]]|area_council_km2=2547|area_council_rank=بیسواں|iso_code=GB-DBY|ons_code=17|gss_code=E10000007|nuts_code=UKF12, UKF13|districts_map=[[فائل:Derbyshire numbered districts (1974-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=# [[ہائی پیک، ڈربیشائر|ہائی پیک]]
# [[ڈربیشائر ڈیلز]]
# [[جنوبی ڈربیشائر]]
# [[عریواش]]
# [[امبر ویلی]]
# {{بلا لف|[[شمالی مشرقی ڈربیشائر]]}}
# [[چیسٹرفیلڈ]]
# [[بولسوور ضلع|بولسوور]]
# [[ڈربی|ڈربی شہر]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[ڈربیشائر کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.derbyshire.gov.uk}}}}
'''ڊربي شائر (Derbyshire؛''' تلفظ {{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ-|ʃ|ər|audio=En-derbyshire.ogg}} ''')'''{{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ-|ʃ|ər|audio=En-derbyshire.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ|ʃ|ɪər}}) انگلينڊ جي اوڀرين مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ [[انگلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]</text>
      <sha1>32s6sm3gakuxiofqzy3lvaitckj7yq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422287</id>
      <parentid>422286</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:21:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2155" sha1="tp2ue68whto9nqwfzn99v7teajo293n" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڊربي شائر
&lt;br/&gt;Derbyshire|flag_image=[[فائل:Derbyshire flag.svg|100px|Flag of Derbyshire]]|flag_link=Flag of Derbyshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Derbyshire County Council.PNG|100px|Coat of arms of Derbyshire]]|arms_link=Coat of arms of Derbyshire|motto=&quot;Bene consulendo&quot; (&quot;By wise deliberation&quot;)|locator_map=[[فائل:Derbyshire UK locator map 2010.svg|200px|Derbyshire within England]]|coordinates={{Coord|53|8|N|1|36|W|display=title, inline}}|region=اوڀرين مڊلينڊز|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ولیم ٹکر|high_sheriff_name=ڈیرک میپ|area_total_km2=2625|area_total_rank=21st|ethnicity=96.0% White&lt;br/&gt;2.3% S. Asian&lt;br/&gt;1.7% Black, Mixed Race or Chinese|county_council=[[ڈربیشائر کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[میٹلوک، ڈربیشائر|میٹلوک]]|area_council_km2=2547|area_council_rank=بیسواں|iso_code=GB-DBY|ons_code=17|gss_code=E10000007|nuts_code=UKF12, UKF13|districts_map=[[فائل:Derbyshire numbered districts (1974-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=# [[ہائی پیک، ڈربیشائر|ہائی پیک]]
# [[ڈربیشائر ڈیلز]]
# [[جنوبی ڈربیشائر]]
# [[عریواش]]
# [[امبر ویلی]]
# {{بلا لف|[[شمالی مشرقی ڈربیشائر]]}}
# [[چیسٹرفیلڈ]]
# [[بولسوور ضلع|بولسوور]]
# [[ڈربی|ڈربی شہر]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[ڈربیشائر کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.derbyshire.gov.uk}}}}
'''ڊربي شائر (Derbyshire؛''' تلفظ {{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ-|ʃ|ər|audio=En-derbyshire.ogg}} ''')'''{{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ-|ʃ|ər|audio=En-derbyshire.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ|ʃ|ɪər}}) انگلينڊ جي اوڀرين مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ [[انگلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>tp2ue68whto9nqwfzn99v7teajo293n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422289</id>
      <parentid>422287</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="f7d10gt6p44wt7pc8o6fxbcb8pldmfm" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڊربي شائر
&lt;br/&gt;Derbyshire|flag_image=[[فائل:Derbyshire flag.svg|100px|Flag of Derbyshire]]|flag_link=Flag of Derbyshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Derbyshire County Council.PNG|100px|Coat of arms of Derbyshire]]|arms_link=Coat of arms of Derbyshire|motto=&quot;Bene consulendo&quot; (&quot;By wise deliberation&quot;)|locator_map=[[فائل:Derbyshire UK locator map 2010.svg|200px|Derbyshire within England]]|coordinates={{Coord|53|8|N|1|36|W|display=title, inline}}|region=اوڀرين مڊلينڊز|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=ولیم ٹکر|high_sheriff_name=ڈیرک میپ|area_total_km2=2625|area_total_rank=21st|ethnicity=96.0% White&lt;br/&gt;2.3% S. Asian&lt;br/&gt;1.7% Black, Mixed Race or Chinese|county_council=[[ڈربیشائر کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[میٹلوک، ڈربیشائر|میٹلوک]]|area_council_km2=2547|area_council_rank=بیسواں|iso_code=GB-DBY|ons_code=17|gss_code=E10000007|nuts_code=UKF12, UKF13|districts_map=[[فائل:Derbyshire numbered districts (1974-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=# [[ہائی پیک، ڈربیشائر|ہائی پیک]]
# [[ڈربیشائر ڈیلز]]
# [[جنوبی ڈربیشائر]]
# [[عریواش]]
# [[امبر ویلی]]
# {{بلا لف|[[شمالی مشرقی ڈربیشائر]]}}
# [[چیسٹرفیلڈ]]
# [[بولسوور ضلع|بولسوور]]
# [[ڈربی|ڈربی شہر]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[ڈربیشائر کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.derbyshire.gov.uk}}}}
'''ڊربي شائر (Derbyshire؛''' تلفظ {{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ-|ʃ|ər|audio=En-derbyshire.ogg}} ''')'''{{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ-|ʃ|ər|audio=En-derbyshire.ogg}} {{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|b|ɪ|ʃ|ɪər}}) انگلينڊ جي اوڀر مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ [[انگلينڊ جون ڪائونٽيون|ڪائونٽي]] آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڊربي شائر]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>f7d10gt6p44wt7pc8o6fxbcb8pldmfm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊيوون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104067</id>
    <revision>
      <id>422295</id>
      <parentid>419390</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2124" sha1="hgifwbvos54uakgsms570b8m2d010o0" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڊيوون|other_name=Devon|flag_image=[[فائل:Flag of Devon.svg|100px|St Petroc's flag of Devon]]|flag_link=Flag of Devon|arms_image=[[فائل:Devon arms.png|100px|Coat of arms of Devon County Council]]|arms_link=Coat of arms of Devon|motto=&quot;Auxilio Divino&quot; (&quot;With God's help&quot;)|locator_map=[[فائل:Devon UK locator map 2010.svg|200px|Devon within England]]|coordinates={{Coord|50.7|N|3.8|W|region:GB|display=title, inline}}|region=ڏکڻ اولهه انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=ایرک ڈانسر|high_sheriff_name=جان البرٹ تھامس لی|area_total_km2=6707|area_total_rank=چوتھا|ethnicity=98.7% سفید فام برطانوی|county_council=[[ڈیون کاؤنٹی کونسل]]|unitary_council1=[[پلایماؤتھ سٹی کونسل]]|unitary_council2=[[ٹوربے کونسل]]|admin_hq=[[ایکسٹر]]|area_council_km2=6564|area_council_rank=تیسرا|iso_code=GB-DEV|ons_code=18|gss_code=E10000008|nuts_code=UKK43|districts_map=[[فائل:{{PAGENAME}} numbered districts.svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#[[ایکسٹر]]
#[[مشرقی ڈیون]]
#[[وسط ڈیون]]
#[[شمالی ڈیون]]
#[[ٹورریج]]
#[[مغربی ڈیون]]
#[[جنوبی ہیمس]]
#[[ٹینگبریج]]
#[[پلایماؤتھ]]
#[[ٹوربے]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Devon|رکن پارلیمنٹ کی فہرست]]|police={{بلا لف|[[ڈیون اور کورنوال پولیس]]}}|website={{URL|www.devon.gov.uk}}}}
'''ڊيوون''' (Devon) ڏکڻ اولهه [[انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. ان جو گاديء جو هنڌ ڊيوون شهر آهي. اها ڏکڻ اولهه انگلينڊ جو حصو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڊيوون]]
[[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>hgifwbvos54uakgsms570b8m2d010o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڊورسيٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104069</id>
    <revision>
      <id>422291</id>
      <parentid>419502</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2162" sha1="ksjti2h68q16qcnt0ynxe55xv2gfcyg" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڊورسيٽ|other_name=Dorset|flag_image=[[فائل:Flag of Dorset.svg|100px|ڈورسٹ کا پرچم]]|flag_link=Flag of Dorset|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Dorset County Council.jpg|100px|ڈورسٹ کا نشان]]|arms_link=Coat of arms of Dorset|motto=&quot;Who's Afear'd&quot;|locator_map=[[فائل:Dorset UK locator map 2010.svg|200px|ڈورسٹ انگلستان میں]]|coordinates={{coord|50|50|N|2|20|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=ڏکڻ اولهه انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=انگس کیمبل|high_sheriff_name=کاٹریونا پاینے|area_total_km2=2653|area_total_rank=بیسواں|ethnicity=97.9% سفید فام|county_council=[[ڈورسٹ کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[ڈورچسٹر، ڈورسٹ|ڈورچسٹر]]|area_council_km2=2542|area_council_rank=سترھواں|iso_code=GB-DOR|ons_code=19|gss_code=E10000009|nuts_code=UKK22|unitary_council1=[[بورنماوتھ بورو کونسل]]|unitary_council2=[[پول بورو کونسل]]|nuts_code1=UKK21|districts_map=[[فائل:Dorset numbered districts (1974-2019).png|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{Colorsample|#CC9999}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#{{بلا لف|[[وائےماوتھ اور پورٹلینڈ]]}}
#[[مغربی ڈورسٹ]]
#[[شمالی ڈورسٹ]]
#[[پوربیک ضلع|پوربیک]]
#[[مشرقی ڈورسٹ]]
#[[کرائسٹ چرچ، ڈورسٹ|کرائسٹ چرچ]]
#[[بورنماوتھ]] 
#[[پول]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Dorset|فہرست اراکین پارلیمنٹ]]|police=[[ڈورسٹ پولیس]]|website={{URL|www.dorsetforyou.com}}&lt;br/&gt;{{URL|www.bournemouth.gov.uk}}&lt;br/&gt;{{URL|www.poole.gov.uk}}}}
'''ڊورسيٽ (Dorset)''' ڏکڻ اولهه انگلينڊ ۾ [[ٽيمز درياھه]] تي هڪ ڪائونٽي آهي. ڪائونٽي جو مرڪزي شهر ڊورسيٽ آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ksjti2h68q16qcnt0ynxe55xv2gfcyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422293</id>
      <parentid>422291</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:27:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2264" sha1="qgpjxt5w29y7z3he6m6m2nr6kosh7ja" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڊورسيٽ|other_name=Dorset|flag_image=[[فائل:Flag of Dorset.svg|100px|ڈورسٹ کا پرچم]]|flag_link=Flag of Dorset|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Dorset County Council.jpg|100px|ڈورسٹ کا نشان]]|arms_link=Coat of arms of Dorset|motto=&quot;Who's Afear'd&quot;|locator_map=[[فائل:Dorset UK locator map 2010.svg|200px|ڈورسٹ انگلستان میں]]|coordinates={{coord|50|50|N|2|20|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=ڏکڻ اولهه انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=انگس کیمبل|high_sheriff_name=کاٹریونا پاینے|area_total_km2=2653|area_total_rank=بیسواں|ethnicity=97.9% سفید فام|county_council=[[ڈورسٹ کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[ڈورچسٹر، ڈورسٹ|ڈورچسٹر]]|area_council_km2=2542|area_council_rank=سترھواں|iso_code=GB-DOR|ons_code=19|gss_code=E10000009|nuts_code=UKK22|unitary_council1=[[بورنماوتھ بورو کونسل]]|unitary_council2=[[پول بورو کونسل]]|nuts_code1=UKK21|districts_map=[[فائل:Dorset numbered districts (1974-2019).png|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} وحدانی {{Colorsample|#CC9999}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#{{بلا لف|[[وائےماوتھ اور پورٹلینڈ]]}}
#[[مغربی ڈورسٹ]]
#[[شمالی ڈورسٹ]]
#[[پوربیک ضلع|پوربیک]]
#[[مشرقی ڈورسٹ]]
#[[کرائسٹ چرچ، ڈورسٹ|کرائسٹ چرچ]]
#[[بورنماوتھ]] 
#[[پول]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Dorset|فہرست اراکین پارلیمنٹ]]|police=[[ڈورسٹ پولیس]]|website={{URL|www.dorsetforyou.com}}&lt;br/&gt;{{URL|www.bournemouth.gov.uk}}&lt;br/&gt;{{URL|www.poole.gov.uk}}}}
'''ڊورسيٽ (Dorset)''' ڏکڻ اولهه انگلينڊ ۾ [[ٽيمز درياھه]] تي هڪ ڪائونٽي آهي. ڪائونٽي جو مرڪزي شهر ڊورسيٽ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڊورسيٽ]]
[[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>qgpjxt5w29y7z3he6m6m2nr6kosh7ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ووسٽرشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104070</id>
    <revision>
      <id>422240</id>
      <parentid>419512</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Memon2025 صفحي [[ووسسٽرشائر]] کي [[ووسٽرشائر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>419512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="355" sha1="jumzfksmuqr6jmor0049cyzabltqgdm" xml:space="preserve">'''ووسٽرشائر (Worcestershire)؛''' تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ər|audio=En-worcestershire.ogg}} {{Respell|WUUS|tər-shər}} {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ɪər}} {{Respell|WUUS|tər-sheer}}) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>jumzfksmuqr6jmor0049cyzabltqgdm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422242</id>
      <parentid>422240</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5918" sha1="3bmw9oejakcrdboisn5cnxr8cl1szqp" xml:space="preserve">'''ووسٽرشائر (Worcestershire)؛''' تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ər|audio=En-worcestershire.ogg}} {{Respell|WUUS|tər-shər}} {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ɪər}} {{Respell|WUUS|tər-sheer}}) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

{{short description|County of England}}
{{For|the former constituency|Worcestershire (constituency)}}
{{Use dmy dates|date=February 2021}}
{{Use British English|date=August 2016}}
{{Infobox English county
| official_name = Worcestershire
| other_name = 
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 |total_width=270
 | image1 = River Severn, Central Worcester - geograph.org.uk - 3185511 (cropped).jpg
 | image2 = Broadway Tower (cropped).jpg
 | image3 = Malvern Hills in June 2005.JPG
 }}
| image_caption = [[Worcester, England|Worcester]]; [[Broadway Tower, Worcestershire|Broadway Tower]] in the [[Cotswolds]], and the [[Malvern Hills]] on the Worcestershire–[[Herefordshire]] border
| locator_map = Worcestershire UK locator map 2010.svg
| map_caption = Worcestershire within England
| coordinates = 
| region = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| established_date = 1 April 1998
| established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]
| preceded_by = [[Hereford and Worcester]]
| origin = [[Historic counties of England|Ancient]]
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Worcestershire
| lord_lieutenant_name = Beatrice Grant&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/news/appointment-of-lord-lieutenant-of-worcestershire-15-december-2022 Number 10 website Accessed 2-3-2024].&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Worcestershire
| area_total_km2 = 1741
| area_total_rank = 34th
| ethnicity = {{ubl|92.4% White British|3.4% White Other|2.4% Asian|0.4% Black|1.4% Other/Mixed&lt;ref name=&quot;C2011&quot;&gt;{{cite web |title=Census 2011:KS201EW Ethnic group, local authorities in England and Wales |url=https://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks201ewladv1_tcm77-290595.xls |website=ons.gov.uk |publisher=Office of National Statistics |access-date=9 December 2019}}&lt;/ref&gt;}}
| county_council = [[Worcestershire County Council]]
| unitary_council = 
| unitary_council1 = 
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Worcester, England|Worcester]]
| area_council_km2 = 1,741
| area_council_rank = 23rd
| iso_code = GB-WOR
| gss_code = E10000034
| nuts_code = TLG12
| districts_map = [[File:Worcestershire numbered districts (1998-2028).svg|200px]]
| districts_list = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[Worcester, England|Worcester]]
 | 2 = [[Malvern Hills District|Malvern Hills]]
 | 3 = [[Wyre Forest District|Wyre Forest]]
 | 4 = [[Bromsgrove District|Bromsgrove]]
 | 5 = [[Redditch]]
 | 6 = [[Wychavon]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Herefordshire and Worcestershire|6 MPs]]
| police = [[West Mercia Police]]
| website = {{URL|https://worcestershire.gov.uk}}
}}

'''Worcestershire''' ({{IPAc-en|audio=En-worcestershire.ogg|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ər}} {{respell|WUUST|ər|shər}}, {{IPAc-en|-|ʃ|ɪə}} {{respell|-sheer}}; written abbreviation: '''Worcs''') is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in the [[West Midlands (region)|West Midlands]] of England. It is bordered by [[Shropshire]], [[Staffordshire]], and the [[West Midlands (county)|West Midlands]] county to the north, [[Warwickshire]] to the east, [[Gloucestershire]] to the south, and [[Herefordshire]] to the west. The city of [[Worcester, England|Worcester]] is the largest settlement. 

The county, which is largely rural, has an area of {{Convert|1741|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Worcestershire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Worcester is near the centre of the county on the [[River Severn]]. Other settlements include [[Kidderminster]] in the north, [[Redditch]] and [[Bromsgrove]] in the north-east, [[Evesham]] in the south-east, and the spa town of [[Malvern, Worcestershire|Malvern]] in the south-west. For local government purposes Worcestershire is a [[non-metropolitan county]] with six [[Non-metropolitan district|districts]]. The county [[Historic counties of England|historically]] had [[Evolution of Worcestershire county boundaries since 1844|complex boundaries]], and included [[Dudley]] and the southwestern suburbs of [[Birmingham]].

The River Severn flows through the centre of the county from north to south, forming a wide plain. The south-west of the county contains part of the [[Malvern Hills]], a [[National Landscape]] which contains [[Worcestershire Beacon]], at {{Convert|425|m|ft|abbr=on}} the county's highest point. The southeast contains a small part of the [[Cotswolds]], and in the northwest is part of the [[Wyre Forest]], a [[National nature reserve (United Kingdom)|national nature reserve]]. 

There is some evidence of [[Roman Britain|Roman]] occupation in Worcestershire; the area later became part of the [[Anglo-Saxons|Anglo-Saxon]] kingdom of [[Hwicce]], and then [[Mercia]].  Worcestershire was constituted as a county around 927, as the [[Kingdom of England]] formed. During the [[High Middle Ages]] the county was the site of the [[Battle of Evesham]], in which [[Simon de Montfort, 6th Earl of Leicester|Simon de Montfort]] was defeated, and in 1651 the [[Battle of Worcester]] was the last major engagement of the [[Wars of the Three Kingdoms]]. During the [[Industrial Revolution]] the north of the county was part of the [[Black Country]], a major manufacturing centre, Kidderminster became famous for carpet production, and Worcester for [[Royal Worcester|porcelain]].

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>3bmw9oejakcrdboisn5cnxr8cl1szqp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422243</id>
      <parentid>422242</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5744" sha1="0pzdq6mn6533uc7skok7te9macut0yf" xml:space="preserve">'''ووسٽرشائر ('''&lt;small&gt;Worcestershire&lt;/small&gt;''')؛''' تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ər|audio=En-worcestershire.ogg}}  {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ɪər}}) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = Worcestershire
| other_name = 
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 |total_width=270
 | image1 = River Severn, Central Worcester - geograph.org.uk - 3185511 (cropped).jpg
 | image2 = Broadway Tower (cropped).jpg
 | image3 = Malvern Hills in June 2005.JPG
 }}
| image_caption = [[Worcester, England|Worcester]]; [[Broadway Tower, Worcestershire|Broadway Tower]] in the [[Cotswolds]], and the [[Malvern Hills]] on the Worcestershire–[[Herefordshire]] border
| locator_map = Worcestershire UK locator map 2010.svg
| map_caption = Worcestershire within England
| coordinates = 
| region = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| established_date = 1 April 1998
| established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]
| preceded_by = [[Hereford and Worcester]]
| origin = [[Historic counties of England|Ancient]]
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Worcestershire
| lord_lieutenant_name = Beatrice Grant&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/news/appointment-of-lord-lieutenant-of-worcestershire-15-december-2022 Number 10 website Accessed 2-3-2024].&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Worcestershire
| area_total_km2 = 1741
| area_total_rank = 34th
| ethnicity = {{ubl|92.4% White British|3.4% White Other|2.4% Asian|0.4% Black|1.4% Other/Mixed&lt;ref name=&quot;C2011&quot;&gt;{{cite web |title=Census 2011:KS201EW Ethnic group, local authorities in England and Wales |url=https://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks201ewladv1_tcm77-290595.xls |website=ons.gov.uk |publisher=Office of National Statistics |access-date=9 December 2019}}&lt;/ref&gt;}}
| county_council = [[Worcestershire County Council]]
| unitary_council = 
| unitary_council1 = 
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Worcester, England|Worcester]]
| area_council_km2 = 1,741
| area_council_rank = 23rd
| iso_code = GB-WOR
| gss_code = E10000034
| nuts_code = TLG12
| districts_map = [[File:Worcestershire numbered districts (1998-2028).svg|200px]]
| districts_list = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[Worcester, England|Worcester]]
 | 2 = [[Malvern Hills District|Malvern Hills]]
 | 3 = [[Wyre Forest District|Wyre Forest]]
 | 4 = [[Bromsgrove District|Bromsgrove]]
 | 5 = [[Redditch]]
 | 6 = [[Wychavon]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Herefordshire and Worcestershire|6 MPs]]
| police = [[West Mercia Police]]
| website = {{URL|https://worcestershire.gov.uk}}
}}

'''Worcestershire''' ({{IPAc-en|audio=En-worcestershire.ogg|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ər}} {{respell|WUUST|ər|shər}}, {{IPAc-en|-|ʃ|ɪə}} {{respell|-sheer}}; written abbreviation: '''Worcs''') is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in the [[West Midlands (region)|West Midlands]] of England. It is bordered by [[Shropshire]], [[Staffordshire]], and the [[West Midlands (county)|West Midlands]] county to the north, [[Warwickshire]] to the east, [[Gloucestershire]] to the south, and [[Herefordshire]] to the west. The city of [[Worcester, England|Worcester]] is the largest settlement. 

The county, which is largely rural, has an area of {{Convert|1741|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Worcestershire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Worcester is near the centre of the county on the [[River Severn]]. Other settlements include [[Kidderminster]] in the north, [[Redditch]] and [[Bromsgrove]] in the north-east, [[Evesham]] in the south-east, and the spa town of [[Malvern, Worcestershire|Malvern]] in the south-west. For local government purposes Worcestershire is a [[non-metropolitan county]] with six [[Non-metropolitan district|districts]]. The county [[Historic counties of England|historically]] had [[Evolution of Worcestershire county boundaries since 1844|complex boundaries]], and included [[Dudley]] and the southwestern suburbs of [[Birmingham]].

The River Severn flows through the centre of the county from north to south, forming a wide plain. The south-west of the county contains part of the [[Malvern Hills]], a [[National Landscape]] which contains [[Worcestershire Beacon]], at {{Convert|425|m|ft|abbr=on}} the county's highest point. The southeast contains a small part of the [[Cotswolds]], and in the northwest is part of the [[Wyre Forest]], a [[National nature reserve (United Kingdom)|national nature reserve]]. 

There is some evidence of [[Roman Britain|Roman]] occupation in Worcestershire; the area later became part of the [[Anglo-Saxons|Anglo-Saxon]] kingdom of [[Hwicce]], and then [[Mercia]].  Worcestershire was constituted as a county around 927, as the [[Kingdom of England]] formed. During the [[High Middle Ages]] the county was the site of the [[Battle of Evesham]], in which [[Simon de Montfort, 6th Earl of Leicester|Simon de Montfort]] was defeated, and in 1651 the [[Battle of Worcester]] was the last major engagement of the [[Wars of the Three Kingdoms]]. During the [[Industrial Revolution]] the north of the county was part of the [[Black Country]], a major manufacturing centre, Kidderminster became famous for carpet production, and Worcester for [[Royal Worcester|porcelain]].

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>0pzdq6mn6533uc7skok7te9macut0yf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422327</id>
      <parentid>422243</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5910" sha1="5enos3cjqhqtbn4ue5y7vp3n6vrsqz1" xml:space="preserve">'''ووسٽرشائر ('''&lt;small&gt;Worcestershire&lt;/small&gt;''')؛''' تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ər|audio=En-worcestershire.ogg}}  {{IPAc-en|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ɪər}}) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = Worcestershire
| other_name = 
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 |total_width=270
 | image1 = River Severn, Central Worcester - geograph.org.uk - 3185511 (cropped).jpg
 | image2 = Broadway Tower (cropped).jpg
 | image3 = Malvern Hills in June 2005.JPG
 }}
| image_caption = [[Worcester, England|Worcester]]; [[Broadway Tower, Worcestershire|Broadway Tower]] in the [[Cotswolds]], and the [[Malvern Hills]] on the Worcestershire–[[Herefordshire]] border
| locator_map = Worcestershire UK locator map 2010.svg
| map_caption = Worcestershire within England
| coordinates = 
| region = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| established_date = 1 April 1998
| established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]
| preceded_by = [[Hereford and Worcester]]
| origin = [[Historic counties of England|Ancient]]
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Worcestershire
| lord_lieutenant_name = Beatrice Grant&lt;ref&gt;[https://www.gov.uk/government/news/appointment-of-lord-lieutenant-of-worcestershire-15-december-2022 Number 10 website Accessed 2-3-2024].&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Worcestershire
| area_total_km2 = 1741
| area_total_rank = 34th
| ethnicity = {{ubl|92.4% White British|3.4% White Other|2.4% Asian|0.4% Black|1.4% Other/Mixed&lt;ref name=&quot;C2011&quot;&gt;{{cite web |title=Census 2011:KS201EW Ethnic group, local authorities in England and Wales |url=https://www.ons.gov.uk/file?uri=/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/2011censuskeystatisticsforlocalauthoritiesinenglandandwales/r21ewrttableks201ewladv1_tcm77-290595.xls |website=ons.gov.uk |publisher=Office of National Statistics |access-date=9 December 2019}}&lt;/ref&gt;}}
| county_council = [[Worcestershire County Council]]
| unitary_council = 
| unitary_council1 = 
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Worcester, England|Worcester]]
| area_council_km2 = 1,741
| area_council_rank = 23rd
| iso_code = GB-WOR
| gss_code = E10000034
| nuts_code = TLG12
| districts_map = [[File:Worcestershire numbered districts (1998-2028).svg|200px]]
| districts_list = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[Worcester, England|Worcester]]
 | 2 = [[Malvern Hills District|Malvern Hills]]
 | 3 = [[Wyre Forest District|Wyre Forest]]
 | 4 = [[Bromsgrove District|Bromsgrove]]
 | 5 = [[Redditch]]
 | 6 = [[Wychavon]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Herefordshire and Worcestershire|6 MPs]]
| police = [[West Mercia Police]]
| website = {{URL|https://worcestershire.gov.uk}}
}}

'''Worcestershire''' ({{IPAc-en|audio=En-worcestershire.ogg|ˈ|w|ʊ|s|t|ər|ʃ|ər}} {{respell|WUUST|ər|shər}}, {{IPAc-en|-|ʃ|ɪə}} {{respell|-sheer}}; written abbreviation: '''Worcs''') is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in the [[West Midlands (region)|West Midlands]] of England. It is bordered by [[Shropshire]], [[Staffordshire]], and the [[West Midlands (county)|West Midlands]] county to the north, [[Warwickshire]] to the east, [[Gloucestershire]] to the south, and [[Herefordshire]] to the west. The city of [[Worcester, England|Worcester]] is the largest settlement. 

The county, which is largely rural, has an area of {{Convert|1741|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Worcestershire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Worcester is near the centre of the county on the [[River Severn]]. Other settlements include [[Kidderminster]] in the north, [[Redditch]] and [[Bromsgrove]] in the north-east, [[Evesham]] in the south-east, and the spa town of [[Malvern, Worcestershire|Malvern]] in the south-west. For local government purposes Worcestershire is a [[non-metropolitan county]] with six [[Non-metropolitan district|districts]]. The county [[Historic counties of England|historically]] had [[Evolution of Worcestershire county boundaries since 1844|complex boundaries]], and included [[Dudley]] and the southwestern suburbs of [[Birmingham]].

The River Severn flows through the centre of the county from north to south, forming a wide plain. The south-west of the county contains part of the [[Malvern Hills]], a [[National Landscape]] which contains [[Worcestershire Beacon]], at {{Convert|425|m|ft|abbr=on}} the county's highest point. The southeast contains a small part of the [[Cotswolds]], and in the northwest is part of the [[Wyre Forest]], a [[National nature reserve (United Kingdom)|national nature reserve]]. 

There is some evidence of [[Roman Britain|Roman]] occupation in Worcestershire; the area later became part of the [[Anglo-Saxons|Anglo-Saxon]] kingdom of [[Hwicce]], and then [[Mercia]].  Worcestershire was constituted as a county around 927, as the [[Kingdom of England]] formed. During the [[High Middle Ages]] the county was the site of the [[Battle of Evesham]], in which [[Simon de Montfort, 6th Earl of Leicester|Simon de Montfort]] was defeated, and in 1651 the [[Battle of Worcester]] was the last major engagement of the [[Wars of the Three Kingdoms]]. During the [[Industrial Revolution]] the north of the county was part of the [[Black Country]], a major manufacturing centre, Kidderminster became famous for carpet production, and Worcester for [[Royal Worcester|porcelain]].

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ووسٽرشائر]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>5enos3cjqhqtbn4ue5y7vp3n6vrsqz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شراپشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104071</id>
    <revision>
      <id>422324</id>
      <parentid>419517</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1578" sha1="nbu5ghzikdmfola5msa5gw6yp3od01j" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=شراپشائر|flag_image=[[فائل:Flag of Shropshire.svg|100px]]|flag_link=Flag of Shropshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Shropshire County Council.jpg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Shropshire|motto=&quot;Floreat Salopia&quot; (&quot;May Shropshire flourish&quot;)|locator_map=[[فائل:Shropshire UK locator map 2010.svg|200px|Shropshire within England]]|coordinates={{Coord|52|37|N|2|43|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=[[مغربی مڈلینڈز]]|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Algernon Eustace Heber-Percy|high_sheriff_name=ڊيانا فلپس|area_total_km2=3487|area_total_rank=13هون|ethnicity=|unitary_council=[[Shropshire Council]]|admin_hq=شروزبري|iso_code=GB-SHR|ons_code=00GG|gss_code=E06000051|nuts_code=UKG22|districts_map=[[فائل:New Shropshire Ceremonial Numbered.png|150px]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} [[Unitary authorities of England|Unitary]]|districts_list=# Shropshire
# {{بلا لف|[[ٹیلفورڈ اور ریکن]]}}|MPs=[[Parliamentary constituencies in Shropshire|List of MPs]]|police=[[West Mercia Police]]|website={{URL|www.shropshire.gov.uk}}}}
'''شراپشائر''' (Shropshire) انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شروپشائر]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>nbu5ghzikdmfola5msa5gw6yp3od01j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رٽلينڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104072</id>
    <revision>
      <id>422419</id>
      <parentid>421255</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42737" sha1="myrk9bybmzh3qsj6syoaqskf39i2ecu" xml:space="preserve">{{Short description|County in England}}
{{About|the English county}}
{{Infobox English county
| official_name = Rutland
| other_name = 
| image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px
  | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg
  | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg
  | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg
   }}
| image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East.
| arms_link = 
| locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]]
| coordinates = 
| region = [[East Midlands]]
| established_date = 1 April 1997
| established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]
| preceded_by = 
| origin = [[Historic counties of England|Ancient]]
| lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland
| lord_lieutenant_name = Sarah Furness
| high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland
| ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other &lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| county_council = 
| unitary_council = [[Rutland County Council]]
| unitary_council1 = 
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Oakham]]
| area_council_km2 = 382
| iso_code = GB-RUT
| gss_code = E06000017
| nuts_code = UKF22
| MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]
| police = [[Leicestershire Police]]
| website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}}
| map_caption = Rutland within England
}}
'''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اولهه ۾ ليسٽر شائر، اتر اوڀر ۾ لنڪن شائر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ نارٿمپٽن شائر سان آهي. 

رٽلينڊ جو علائقو &lt;small&gt;382&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;147&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ ان جي آبادي اندازاً &lt;small&gt;39,500&lt;/small&gt; هئي، جيڪا لنڊن شهر کان پوءِ ٻي ننڍي ۾ ننڍي رسمي ڪائونٽي آبادي هئي. ڪائونٽي ٻهراڙي آهي ۽ صرف شهر اولهه ۾ اوڪهم ۽ ڏکڻ ۾ اپنگهم آهن؛ ان جي ڳوٺن ۾ اتر ۾ ڪوٽسمور ۽ اوڀر ۾ ڪيٽون شامل آهن. مقامي حڪومتي مقصدن لاءِ رٽلينڊ هڪ وحداني اختيار وارو علائقو آهي. ڪائونٽي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽيز مان سڀ کان ننڍي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}&lt;/ref&gt;

رٽلينڊ جي جاگرافي گهٽ، رولنگ ٽڪرين جي خاصيت آهي، جن مان سڀ کان وڌيڪ &quot;ڪولڊ اوورٽن پارڪ&quot; ۾ &lt;small&gt;197&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;646&lt;/small&gt; فوٽ) پوائنٽ آهي. رٽلينڊ واٽر &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt; جي ڏهاڪي ۾ ڪائونٽي جي مرڪز ۾ ٺاهيو ويو هو؛ هي ذخيرو هڪ قدرتي ذخيرو آهي جيڪو جهنگلي پکين لاءِ سياري گذارڻ جي جڳهه ۽ آسپري جي نسل جي جڳهه طور ڪم ڪري ٿو. 

رٽلينڊ ۾ پراگيتاريڪ آبادڪاري جا ٿورا ثبوت آهن؛ جڏهن ته، هڪ رومن موزائيڪ ۽ امڪاني فارمنگ ڪمپليڪس ڪيٽن ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}&lt;/ref&gt; هي علائقو &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; صدي کان اينگلز آباد ڪيو هو ۽ بعد ۾ مرسيا جي بادشاهت جو حصو بڻيو. رٽلينڊ کي پهريون ڀيرو &lt;small&gt;1179&lt;/small&gt; ۾ هڪ الڳ ڪائونٽي طور ذڪر ڪيو ويو هو ۽ اعليٰ وچين دور دوران ان جو گهڻو حصو ٻيلن ۾ پکڙيل هو ۽ شڪار جي ميدان طور استعمال ڪيو ويندو هو. &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; صدي دوران اون جو واپار اهم هو. ڪائونٽي ۾ پراڻيون عمارتون مقامي چونا پٿر يا لوهه جي پٿر مان ٺهيل آهن ۽ ڪيترن ئي ۾ ڪولي ويسٽن پٿر جي سليٽ يا ٿاچ جون ڇتيون آهن. رٽلينڊ جي مکيه صنعت زراعت آهي ۽ ڪيٽن جي ويجهو چونا پٿر جي کوٽائي آهي.

==History==
{{Main|History of Rutland}}

===Etymology===
Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means &quot;land belonging to Rōta&quot;, with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.&lt;ref name=&quot;Eng&quot;&gt;{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}&lt;/ref&gt;

===Early history – 1974===
[[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire.

The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is &quot;one of the nation’s best-preserved Norman buildings&quot; and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].&lt;ref name=&quot;NHLE1073277&quot;&gt;{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}&lt;/ref&gt; By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike.

Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}&lt;/ref&gt;[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]].

[[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}&lt;/ref&gt;

====Plans for reorganisation====
Rutland was included in the &quot;East Midlands General Review Area&quot; of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.&lt;ref&gt;Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.&lt;/ref&gt; There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.&lt;ref name=Hutton&gt;{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}&lt;/ref&gt;

On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as &quot;unique&quot;, while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.&lt;ref name=&quot;Hansard&quot;&gt;{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt; The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.&lt;ref name=Hutton /&gt;

===District of Leicestershire (1974–1997)===
Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this.

===Unitary authority (1997–present)===
[[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's&lt;br /&gt; re-establishment in 1997]]
In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]].

Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,&lt;ref&gt;''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.&lt;/ref&gt; and despite counties no longer being required for postal purposes,&lt;ref name=code&gt;Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}&lt;/ref&gt; Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.&lt;ref&gt;AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}&lt;/ref&gt;

==Geography==
{{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]]

The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}&lt;/ref&gt; at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum &amp; Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;

Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction.

[[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]]

The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&amp;nbsp;m (646&amp;nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&amp;nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]].

===Rivers===
*[[River Chater]]
*[[Eye Brook]]
*[[River Gwash]]
*[[River Welland]]

==Economy==
There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of &quot;[[Sundew (dragline)|Sundew]]&quot; (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow.

The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}&lt;/ref&gt; However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title=&quot;Rutland Bitter resurrected&quot; ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.&lt;ref name=&quot;go-em.gov.uk&quot;&gt;{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county.

This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}}
|-
| 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758
|-
| 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840
|-
| 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321
|}

{{note|fn_1}} includes hunting and forestry

{{note|fn_2}} includes energy and construction

{{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured

{{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding.

As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}}

==Politics and subdivisions==
[[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]]

===Rutland County Council===
[[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council.

Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &amp;#124; Local News &amp;#124; News &amp;#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Future ====
In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

===Wards===
{{update|section|date=August 2024}}
{{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Parliamentary constituency
!Ward
!Councillor
!colspan=2|Party
!Term of office
|-
| rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton&lt;br /&gt;constituency]]
|rowspan=&quot;2&quot;| Barleythorpe
|David Blanksby
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019–23
|-
|Sue Webb
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Braunston &amp; Martinsthorpe
|Edward Baines
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|William Cross
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Cottesmore
|Samantha Harvey
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Abigail McCartney
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Exton
|June Fox
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2016–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Greetham
|Nick Begy
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Ketton
|Gordon Brown
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Karen Payne
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Langham
|Oliver Hemsley
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Lyddington
|Andrew Brown
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Normanton
|Kenneth Bool
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Gale Waller
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Oakham North East
|Jeff Dale
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019–23
|-
|Alan Walters
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Oakham North West
|Paul Ainsley
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|Leah Toseland
| {{Party name with colour| Labour Party (UK)}}
|2021-23&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| Oakham South
|Joanna Burrows
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019–23
|-
|Paul Browne
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23
|-
|Ray Payne
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Ryhall and Casterton
|Richard Coleman
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|David Wilby
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| Uppingham
|Stephen Lambert
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23
|-
|Marc Oxley
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|Lucy Stephenson
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Whissendine
|Rosemary Powell
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|}

===Parliamentary constituency===
[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote.

===Civil parishes===
{{Main|List of civil parishes in Rutland}}

The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]).

== Demographics ==
{{See also|List of settlements in Rutland by population}}
The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year
! Population
|-
| 1831
| 19,380
|-
| 1861
| 21,861
|-
| 1871
| 22,073
|-
| 1881
| 21,434
|-
| 1891
| 20,659
|-
| 1901
| 19,709
|-
| 1991
| 33,228
|-
| 2001
| 34,560
|-
| 2011
| 37,400&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021
| 41,049
|}

At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow:

Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}}

The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of:

*94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909
*1.5% [[British Asians|Asian]] - 647
*1.3% [[Black British people|Black]] - 552
*1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744
*0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198

The county's religious makeup at the 2021 census was:

*55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728
*37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239
*0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258
*0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67
*0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125
*0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150
*0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53
*0.5% [[Religion in England|other]] - 201
*5.4% not stated - ???

In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}&lt;/ref&gt;

In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}&lt;/ref&gt; found Rutland to be the &quot;happiest county&quot; in the mainland UK.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;

==Transport==
A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}.

Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}&lt;/ref&gt;

Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== In popular culture ==
Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.&lt;ref name=&quot;Larkin&quot;&gt;{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}&lt;/ref&gt;

The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}}

Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and it opened on 4 November 2020.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Traditions ==
{{More citations needed section|date=June 2025}}
Rutland's traditions include:
*Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March
*Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July)
*Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]].
*Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years.

== Education ==
{{See also|List of schools in Rutland}}

Rutland is home to many state and independent schools. 

State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. 

Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. 

== Places of interest ==
*[[Barnsdale Gardens]]
*[[Lyddington Bede House]]
*[[Oakham Castle]] 
*[[Rutland County Museum]], Oakham
*[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] 
*[[Rutland Water]] 
*[[Tolethorpe Hall]]
*[[The Viking Way]]
*Rutland Water Nature Reserve

==See also==
*[[Flag of Rutland]]
*[[High Sheriff of Rutland]]
*[[List of birds of Leicestershire and Rutland]]
*[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]]
*[[Lord Lieutenant of Rutland]]
*[[Rutland Roman villa]]
*[[Kesteven]]
*[[Parts of Holland]]
*[[Soke of Peterborough]]

==Notes==
{{reflist|group=note}}

==References==
{{Reflist}}

== Bibliography ==
{{refbegin}}
*{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}}
*{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}}
*{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}}
{{refend}}

==External links==
{{Commons category}}
* {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}}
*[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History &amp; Record Society]

{{Geographic Location
|title = Neighbouring counties
|Centre = Rutland
|North = [[Lincolnshire]]
|Northeast = [[Lincolnshire]]
|East = [[Lincolnshire]]&lt;br /&gt;[[Cambridgeshire]]
|Southeast = [[Cambridgeshire]]
|South = [[Northamptonshire]]
|Southwest = [[Leicestershire]]&lt;br /&gt;[[Northamptonshire]]
|West = [[Leicestershire]]
|Northwest = [[Leicestershire]]
}}

{{Navboxes
|title=Articles and topics related to Rutland
|state=collapsed
|list1=
{{Rutland}}
{{East Midlands}}
{{England counties}}
{{Unitary authority areas of England}}
}}

{{Authority control}}

[[Category:Rutland|*]]
[[Category:Unitary authority districts of England]]
[[Category:East Midlands]]
[[Category:Local government districts of the East Midlands]]
[[Category:Counties of England established in antiquity]]
[[Category:Counties of England disestablished in 1974]]
[[Category:Counties of England established in 1997]]
[[Category:English unitary authorities created in 1997]]

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>myrk9bybmzh3qsj6syoaqskf39i2ecu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422420</id>
      <parentid>422419</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:05:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>422420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42360" sha1="4nihbr2mom85a0ll29pkif9f5wrz59s" xml:space="preserve">{{Short description|County in England}}
{{About|the English county}}
{{Infobox English county
| official_name = Rutland
| other_name = 
| image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px
  | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg
  | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg
  | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg
   }}
| image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East.
| arms_link = 
| locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]]
| coordinates = 
| region = [[East Midlands]]
| established_date = 1 April 1997
| established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]
| preceded_by = 
| origin = [[Historic counties of England|Ancient]]
| lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland
| lord_lieutenant_name = Sarah Furness
| high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland
| ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other &lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| county_council = 
| unitary_council = [[Rutland County Council]]
| unitary_council1 = 
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Oakham]]
| area_council_km2 = 382
| iso_code = GB-RUT
| gss_code = E06000017
| nuts_code = UKF22
| MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]
| police = [[Leicestershire Police]]
| website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}}
| map_caption = Rutland within England
}}
'''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اولهه ۾ ليسٽر شائر، اتر اوڀر ۾ لنڪن شائر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ نارٿمپٽن شائر سان آهي. 

رٽلينڊ جو علائقو &lt;small&gt;382&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;147&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ ان جي آبادي اندازاً &lt;small&gt;39,500&lt;/small&gt; هئي، جيڪا لنڊن شهر کان پوءِ ٻي ننڍي ۾ ننڍي رسمي ڪائونٽي آبادي هئي. ڪائونٽي ٻهراڙي آهي ۽ صرف شهر اولهه ۾ اوڪهم ۽ ڏکڻ ۾ اپنگهم آهن؛ ان جي ڳوٺن ۾ اتر ۾ ڪوٽسمور ۽ اوڀر ۾ ڪيٽون شامل آهن. مقامي حڪومتي مقصدن لاءِ رٽلينڊ هڪ وحداني اختيار وارو علائقو آهي. ڪائونٽي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽيز مان سڀ کان ننڍي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}&lt;/ref&gt;

رٽلينڊ جي جاگرافي گهٽ، رولنگ ٽڪرين جي خاصيت آهي، جن مان سڀ کان وڌيڪ &quot;ڪولڊ اوورٽن پارڪ&quot; ۾ &lt;small&gt;197&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;646&lt;/small&gt; فوٽ) پوائنٽ آهي. رٽلينڊ واٽر &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt; جي ڏهاڪي ۾ ڪائونٽي جي مرڪز ۾ ٺاهيو ويو هو؛ هي ذخيرو هڪ قدرتي ذخيرو آهي جيڪو جهنگلي پکين لاءِ سياري گذارڻ جي جڳهه ۽ آسپري جي نسل جي جڳهه طور ڪم ڪري ٿو. 

رٽلينڊ ۾ پراگيتاريڪ آبادڪاري جا ٿورا ثبوت آهن؛ جڏهن ته، هڪ رومن موزائيڪ ۽ امڪاني فارمنگ ڪمپليڪس ڪيٽن ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}&lt;/ref&gt; هي علائقو &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; صدي کان اينگلز آباد ڪيو هو ۽ بعد ۾ مرسيا جي بادشاهت جو حصو بڻيو. رٽلينڊ کي پهريون ڀيرو &lt;small&gt;1179&lt;/small&gt; ۾ هڪ الڳ ڪائونٽي طور ذڪر ڪيو ويو هو ۽ اعليٰ وچين دور دوران ان جو گهڻو حصو ٻيلن ۾ پکڙيل هو ۽ شڪار جي ميدان طور استعمال ڪيو ويندو هو. &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; صدي دوران اون جو واپار اهم هو. ڪائونٽي ۾ پراڻيون عمارتون مقامي چونا پٿر يا لوهه جي پٿر مان ٺهيل آهن ۽ ڪيترن ئي ۾ ڪولي ويسٽن پٿر جي سليٽ يا ٿاچ جون ڇتيون آهن. رٽلينڊ جي مکيه صنعت زراعت آهي ۽ ڪيٽن جي ويجهو چونا پٿر جي کوٽائي آهي.

==History==
{{Main|History of Rutland}}

===Etymology===
Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means &quot;land belonging to Rōta&quot;, with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.&lt;ref name=&quot;Eng&quot;&gt;{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}&lt;/ref&gt;

===Early history – 1974===
[[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire.

The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is &quot;one of the nation’s best-preserved Norman buildings&quot; and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].&lt;ref name=&quot;NHLE1073277&quot;&gt;{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}&lt;/ref&gt; By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike.

Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}&lt;/ref&gt;[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]].

[[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}&lt;/ref&gt;

====Plans for reorganisation====
Rutland was included in the &quot;East Midlands General Review Area&quot; of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.&lt;ref&gt;Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.&lt;/ref&gt; There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.&lt;ref name=Hutton&gt;{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}&lt;/ref&gt;

On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as &quot;unique&quot;, while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.&lt;ref name=&quot;Hansard&quot;&gt;{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt; The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.&lt;ref name=Hutton /&gt;

===District of Leicestershire (1974–1997)===
Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this.

===Unitary authority (1997–present)===
[[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's&lt;br /&gt; re-establishment in 1997]]
In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]].

Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,&lt;ref&gt;''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.&lt;/ref&gt; and despite counties no longer being required for postal purposes,&lt;ref name=code&gt;Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}&lt;/ref&gt; Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.&lt;ref&gt;AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}&lt;/ref&gt;

==Geography==
{{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]]

The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}&lt;/ref&gt; at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum &amp; Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;

Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction.

[[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]]

The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&amp;nbsp;m (646&amp;nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&amp;nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]].

===Rivers===
*[[River Chater]]
*[[Eye Brook]]
*[[River Gwash]]
*[[River Welland]]

==Economy==
There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of &quot;[[Sundew (dragline)|Sundew]]&quot; (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow.

The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}&lt;/ref&gt; However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title=&quot;Rutland Bitter resurrected&quot; ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.&lt;ref name=&quot;go-em.gov.uk&quot;&gt;{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county.

This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}}
|-
| 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758
|-
| 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840
|-
| 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321
|}

{{note|fn_1}} includes hunting and forestry

{{note|fn_2}} includes energy and construction

{{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured

{{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding.

As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}}

==Politics and subdivisions==
[[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]]

===Rutland County Council===
[[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council.

Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &amp;#124; Local News &amp;#124; News &amp;#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Future ====
In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

===Wards===
{{update|section|date=August 2024}}
{{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Parliamentary constituency
!Ward
!Councillor
!colspan=2|Party
!Term of office
|-
| rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton&lt;br /&gt;constituency]]
|rowspan=&quot;2&quot;| Barleythorpe
|David Blanksby
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019–23
|-
|Sue Webb
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Braunston &amp; Martinsthorpe
|Edward Baines
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|William Cross
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Cottesmore
|Samantha Harvey
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Abigail McCartney
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Exton
|June Fox
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2016–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Greetham
|Nick Begy
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Ketton
|Gordon Brown
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Karen Payne
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Langham
|Oliver Hemsley
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Lyddington
|Andrew Brown
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Normanton
|Kenneth Bool
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Gale Waller
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Oakham North East
|Jeff Dale
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019–23
|-
|Alan Walters
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Oakham North West
|Paul Ainsley
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|Leah Toseland
| {{Party name with colour| Labour Party (UK)}}
|2021-23&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| Oakham South
|Joanna Burrows
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019–23
|-
|Paul Browne
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23
|-
|Ray Payne
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Ryhall and Casterton
|Richard Coleman
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|David Wilby
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| Uppingham
|Stephen Lambert
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23
|-
|Marc Oxley
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|Lucy Stephenson
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Whissendine
|Rosemary Powell
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|}

===Parliamentary constituency===
[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote.

===Civil parishes===
{{Main|List of civil parishes in Rutland}}

The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]).

== Demographics ==
{{See also|List of settlements in Rutland by population}}
The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year
! Population
|-
| 1831
| 19,380
|-
| 1861
| 21,861
|-
| 1871
| 22,073
|-
| 1881
| 21,434
|-
| 1891
| 20,659
|-
| 1901
| 19,709
|-
| 1991
| 33,228
|-
| 2001
| 34,560
|-
| 2011
| 37,400&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021
| 41,049
|}

At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow:

Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}}

The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of:

*94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909
*1.5% [[British Asians|Asian]] - 647
*1.3% [[Black British people|Black]] - 552
*1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744
*0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198

The county's religious makeup at the 2021 census was:

*55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728
*37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239
*0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258
*0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67
*0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125
*0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150
*0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53
*0.5% [[Religion in England|other]] - 201
*5.4% not stated - ???

In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}&lt;/ref&gt;

In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}&lt;/ref&gt; found Rutland to be the &quot;happiest county&quot; in the mainland UK.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;

==Transport==
A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}.

Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}&lt;/ref&gt;

Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== In popular culture ==
Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.&lt;ref name=&quot;Larkin&quot;&gt;{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}&lt;/ref&gt;

The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}}

Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and it opened on 4 November 2020.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Traditions ==
{{More citations needed section|date=June 2025}}
Rutland's traditions include:
*Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March
*Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July)
*Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]].
*Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years.

== Education ==
{{See also|List of schools in Rutland}}

Rutland is home to many state and independent schools. 

State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. 

Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. 

== Places of interest ==
*[[Barnsdale Gardens]]
*[[Lyddington Bede House]]
*[[Oakham Castle]] 
*[[Rutland County Museum]], Oakham
*[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] 
*[[Rutland Water]] 
*[[Tolethorpe Hall]]
*[[The Viking Way]]
*Rutland Water Nature Reserve

==See also==
*[[Flag of Rutland]]
*[[High Sheriff of Rutland]]
*[[List of birds of Leicestershire and Rutland]]
*[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]]
*[[Lord Lieutenant of Rutland]]
*[[Rutland Roman villa]]
*[[Kesteven]]
*[[Parts of Holland]]
*[[Soke of Peterborough]]

==Notes==
{{reflist|group=note}}

==References==
{{Reflist}}

== Bibliography ==
{{refbegin}}
*{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}}
*{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}}
*{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}}
{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}}
*[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History &amp; Record Society]

{{Geographic Location
|title = Neighbouring counties
|Centre = Rutland
|North = [[Lincolnshire]]
|Northeast = [[Lincolnshire]]
|East = [[Lincolnshire]]&lt;br /&gt;[[Cambridgeshire]]
|Southeast = [[Cambridgeshire]]
|South = [[Northamptonshire]]
|Southwest = [[Leicestershire]]&lt;br /&gt;[[Northamptonshire]]
|West = [[Leicestershire]]
|Northwest = [[Leicestershire]]
}}

{{Navboxes
|title=Articles and topics related to Rutland
|state=collapsed
|list1=
{{Rutland}}
{{East Midlands}}
{{England counties}}
{{Unitary authority areas of England}}
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>4nihbr2mom85a0ll29pkif9f5wrz59s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422423</id>
      <parentid>422420</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42891" sha1="ipt36nnoczt6qoivzq5weq2ot5ipg04" xml:space="preserve">{{Short description|County in England}}
{{About|the English county}}
{{Infobox English county
| official_name = Rutland
| other_name = 
| image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2|total_width=250px
  | image1 = Oakham Market Place (geograph 7627324).jpg
  | image2 = Normanton Church - geograph.org.uk - 2911781.jpg
  | image3 = High Street, Uppingham - geograph.org.uk - 6726553.jpg
   }}
| image_caption = [[Oakham]] Buttercross; [[Rutland Water]] and [[St Matthew's Church, Normanton|Normanton Church]]; [[Uppingham]] High Street East.
| arms_link = 
| locator_map = [[File:Rutland UK locator map 2010.svg|200px]]
| coordinates = 
| region = [[East Midlands]]
| established_date = 1 April 1997
| established_by = [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]
| preceded_by = 
| origin = [[Historic counties of England|Ancient]]
| lord_lieutenant_office = Lord-Lieutenant of Rutland
| lord_lieutenant_name = Sarah Furness
| high_sheriff_office = High Sheriff of Rutland
| ethnicity = 94.8% White, 1.8% Mixed, 1.5% Asian, 1.3% Black, 0.5% Other &lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland Demographics {{!}} Age, Ethnicity, Religion, Wellbeing |url=https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |website=Varbes |access-date=10 February 2023 |language=en-gb |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210181429/https://www.varbes.com/demographics/rutland-demographics |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| county_council = 
| unitary_council = [[Rutland County Council]]
| unitary_council1 = 
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Oakham]]
| area_council_km2 = 382
| iso_code = GB-RUT
| gss_code = E06000017
| nuts_code = UKF22
| MPs = [[Alicia Kearns]] [[Conservative Party (UK)|(C)]]
| police = [[Leicestershire Police]]
| website = {{URL|https://www.rutland.gov.uk}}
| map_caption = Rutland within England
}}
'''رٽلينڊ''' (Rutland؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ʌ|t|l|ə|n|d}}) [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اولهه ۾ ليسٽر شائر، اتر اوڀر ۾ لنڪن شائر ۽ ڏکڻ اولهه ۾ نارٿمپٽن شائر سان آهي. 

رٽلينڊ جو علائقو &lt;small&gt;382&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;147&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ ان جي آبادي اندازاً &lt;small&gt;39,500&lt;/small&gt; هئي، جيڪا لنڊن شهر کان پوءِ ٻي ننڍي ۾ ننڍي رسمي ڪائونٽي آبادي هئي. ڪائونٽي ٻهراڙي آهي ۽ صرف شهر اولهه ۾ اوڪهم ۽ ڏکڻ ۾ اپنگهم آهن؛ ان جي ڳوٺن ۾ اتر ۾ ڪوٽسمور ۽ اوڀر ۾ ڪيٽون شامل آهن. مقامي حڪومتي مقصدن لاءِ رٽلينڊ هڪ وحداني اختيار وارو علائقو آهي. ڪائونٽي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽيز مان سڀ کان ننڍي هئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The High Sheriff of Rutland |url=https://rutlandhighsheriff.com/ |access-date=2025-01-21 |website=The High Sheriff of Rutland |language=en}}&lt;/ref&gt;

رٽلينڊ جي جاگرافي گهٽ، رولنگ ٽڪرين جي خاصيت آهي، جن مان سڀ کان وڌيڪ &quot;ڪولڊ اوورٽن پارڪ&quot; ۾ &lt;small&gt;197&lt;/small&gt; ميٽر (&lt;small&gt;646&lt;/small&gt; فوٽ) پوائنٽ آهي. رٽلينڊ واٽر &lt;small&gt;1970&lt;/small&gt; جي ڏهاڪي ۾ ڪائونٽي جي مرڪز ۾ ٺاهيو ويو هو؛ هي ذخيرو هڪ قدرتي ذخيرو آهي جيڪو جهنگلي پکين لاءِ سياري گذارڻ جي جڳهه ۽ آسپري جي نسل جي جڳهه طور ڪم ڪري ٿو. 

رٽلينڊ ۾ پراگيتاريڪ آبادڪاري جا ٿورا ثبوت آهن؛ جڏهن ته، هڪ رومن موزائيڪ ۽ امڪاني فارمنگ ڪمپليڪس ڪيٽن ڳوٺ جي اولهه ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |date=25 November 2021 |title=Extraordinary Roman Mosaic and Villa Discovered Beneath Farmer's Field in Rutland, East Midlands |url=https://historicengland.org.uk/whats-new/news/rutland-roman-villa-mosaic-protected/ |access-date=2023-12-13 |website=Historic England}}&lt;/ref&gt; هي علائقو &lt;small&gt;5&lt;/small&gt; صدي کان اينگلز آباد ڪيو هو ۽ بعد ۾ مرسيا جي بادشاهت جو حصو بڻيو. رٽلينڊ کي پهريون ڀيرو &lt;small&gt;1179&lt;/small&gt; ۾ هڪ الڳ ڪائونٽي طور ذڪر ڪيو ويو هو ۽ اعليٰ وچين دور دوران ان جو گهڻو حصو ٻيلن ۾ پکڙيل هو ۽ شڪار جي ميدان طور استعمال ڪيو ويندو هو. &lt;small&gt;16&lt;/small&gt; صدي دوران اون جو واپار اهم هو. ڪائونٽي ۾ پراڻيون عمارتون مقامي چونا پٿر يا لوهه جي پٿر مان ٺهيل آهن ۽ ڪيترن ئي ۾ ڪولي ويسٽن پٿر جي سليٽ يا ٿاچ جون ڇتيون آهن. رٽلينڊ جي مکيه صنعت زراعت آهي ۽ ڪيٽن جي ويجهو چونا پٿر جي کوٽائي آهي.

==History==
{{Main|History of Rutland}}

===Etymology===
Rutland is referred to as ''Roteland'' in the [[Domesday Book]] (completed in 1086). The name means &quot;land belonging to Rōta&quot;, with ''Rōta'' being an [[Old English]] personal name that meant 'the pleasant or cheerful one'.&lt;ref name=&quot;Eng&quot;&gt;{{cite web |title=Rutland |url=https://epns.nottingham.ac.uk/browse/Rutland |website=Survey of English Place-Names |publisher=English Place-name Society |access-date=31 October 2024}}&lt;/ref&gt;

===Early history – 1974===
[[Earl of Rutland]] and [[Duke of Rutland]] are titles in the [[peerage]] of England held in the Manners family, derived from the historic county of Rutland. The Earl of Rutland was elevated to the status of [[Duke]] in 1703 and the titles were merged. The family seat is [[Belvoir Castle]], Leicestershire.

The office of [[High Sheriff of Rutland]] was instituted in 1129, and there has been a [[Lord Lieutenant of Rutland]] since at least 1559. [[Oakham Castle]] was built {{circa|1180}}–1190 and is &quot;one of the nation’s best-preserved Norman buildings&quot; and is a [[Listed building#Categories of listed building|Grade I listed building]].&lt;ref name=&quot;NHLE1073277&quot;&gt;{{NHLE |num=1073277 |desc=Oakham Castle |grade=I |fewer-links= |accessdate=9 March 2021}}&lt;/ref&gt; By the 19th century it had been divided into the [[hundred (division)|hundred]]s of [[Alstoe]], East Rutland, Martinsley, Oakham and Wrandike.

Rutland covered parts of three [[poor law union]]s and [[rural sanitary district]]s (RSDs): those of Oakham, Uppingham and Stamford. The [[registration county]] of Rutland contained the entirety of Oakham and Uppingham RSDs, which included several parishes in Leicestershire and Northamptonshire – the eastern part in Stamford RSD was included in the Lincolnshire registration county. Under the Poor Laws, Oakham Union workhouse was built in 1836–37 at a site to the north-east of the town, with room for 100 paupers. The building later operated as the Catmose Vale Hospital, and now forms part of the [[Oakham School]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham/Oakham.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071006110956/http://www.workhouses.org.uk/index.html?Oakham%2FOakham.shtml|url-status=dead|title=Workhouses website|archivedate=6 October 2007}}&lt;/ref&gt;[[File:Oakham Castle.jpg|thumbnail|[[Oakham Castle]]]]In 1894, under the [[Local Government Act 1894]], the rural sanitary districts were partitioned along county boundaries to form three [[rural district]]s. The part of Oakham and Uppingham RSDs in Rutland formed the [[Oakham Rural District]] and [[Uppingham Rural District]], with the two parishes from Oakham RSD in Leicestershire becoming part of the [[Melton Mowbray Rural District]], the nine parishes of Uppingham RSD in Leicestershire becoming the [[Hallaton Rural District]], and the six parishes of Uppingham RSD in Northamptonshire becoming [[Gretton Rural District]]. Meanwhile, that part of Stamford RSD in Rutland became the [[Ketton Rural District]].

[[Oakham Urban District]] was created from Oakham Rural District in 1911. It was subsequently abolished in 1974.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |title=Relationships / unit history of OAKHAM |website=www.visionofbritain.org.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923120100/http://www.visionofbritain.org.uk/relationships.jsp?u_id=10106620 |archive-date=23 September 2006}}&lt;/ref&gt;

====Plans for reorganisation====
Rutland was included in the &quot;East Midlands General Review Area&quot; of the 1958–67 [[Local Government Commission for England (1958–1967)|Local Government Commission for England]]. Draft recommendations would have seen Rutland split, with Ketton Rural District going along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] to a new administrative county of [[Cambridgeshire]], and the western part added to [[Leicestershire]]. The final proposals were less radical and instead proposed that Rutland become a single rural district within the administrative county of Leicestershire.&lt;ref&gt;Little Rutland To Go It Alone – No Merger with Leicestershire. ''The Times'', 2 August 1963.&lt;/ref&gt; There was fierce local opposition to the plans, with even the local [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] branch campaigning against it; the campaign included successful [[publicity stunt]]s such as mounting a pretend battleship called HMS ''Rutland'' on a lorry and shooting fireworks at [[The City Rooms, Leicester|the offices]] of [[Leicestershire County Council]], where the commissioners were based.&lt;ref name=Hutton&gt;{{cite journal |author1=Alexander Hutton |title=John Major's politics of place: a new look at english local government reform, 1990–1997 |journal=[[Contemporary British History]] |date=2024 |volume=38 |issue=4 |pages=543–564 |doi=10.1080/13619462.2024.2410550}}&lt;/ref&gt;

On 1 August 1963 the [[Ministry of Housing and Local Government|Minister of Housing and Local Government]], [[Sir Keith Joseph]], announced that the proposed merger with Leicestershire would not be implemented, citing Rutland's case as &quot;unique&quot;, while the opposition alleged that cancelling the merger was a purely political consideration seeking to appease [[Conservative Party (UK)|Tory]] voters in Rutland who did not want to see their county lose its status.&lt;ref name=&quot;Hansard&quot;&gt;{{cite web |title=LOCAL GOVERNMENT COMMISSION (NEW COUNTIES) HC Deb 01 August 1963 vol 682 cc662-8 |url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/commons/1963/aug/01/local-government-commission-new-counties |website=Hansard |access-date=9 February 2025}}&lt;/ref&gt; The historian Alexander Hutton suggests that the 1962 by-elections in [[1962 Orpington by-election|Orpington]] (where the [[Liberal Party (UK)|Liberal Party]] successfully campaigned as a [[protest vote]] against local government reorganisation) and [[1962 Leicester North East by-election|Leicester North East]] (where Conservative activists from Rutland and Leicestershire refused to campaign, instead endorsing the Liberals) caused the Conservative government to reverse their decision regarding Rutland.&lt;ref name=Hutton /&gt;

===District of Leicestershire (1974–1997)===
Rutland became a [[non-metropolitan district]] of Leicestershire under the [[Local Government Act 1972]], which took effect on 1 April 1974. The original proposal was for Rutland to be merged with what is now the [[Melton (borough)|Melton borough]], as Rutland did not meet the requirement of having a population of at least 40,000. The revised and implemented proposals allowed Rutland to be exempt from this.

===Unitary authority (1997–present)===
[[File:Clipsham Yew Tree Avenue - Rutland County Council - geograph.org.uk - 1533637.jpg|thumb|Topiary with date at [[Clipsham]] Yew Tree Avenue, marking Rutland's&lt;br /&gt; re-establishment in 1997]]
In 1994 the [[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]], which was conducting a structural review of English local government, recommended that Rutland become a [[unitary authority]]. This was implemented on 1 April 1997, when [[Rutland County Council]] became responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the [[Leicestershire Fire and Rescue Service]] and [[Leicestershire Police]], which are run by [[Local Government in the United Kingdom#joint-boards|joint boards]] with [[Leicestershire County Council]] and [[Leicester City Council]]. Rutland regained a separate lieutenancy and [[high sheriff|shrievalty]], and thus also regained status as a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]].

Rutland was a [[postal counties of the United Kingdom|postal county]] until [[Royal Mail]] integrated it into the Leicestershire postal county in 1974. After a lengthy campaign,&lt;ref&gt;''Stamford Mercury'', ''[http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp MP wins seven-year postal address battle] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517112836/http://www.stamfordmercury.co.uk/news/MP-wins-sevenyear-postal-address.3445891.jp |date=17 May 2008 }}'', 5 November 2007.&lt;/ref&gt; and despite counties no longer being required for postal purposes,&lt;ref name=code&gt;Royal Mail, ''[ftp://ftp.royalmail.com/Downloads/public/ctf/rm/PAF_Code_of_Practice_March_2004_2.pdf Postcode Address File Code of Practice]'', (2004) {{dead link|date=March 2016}}&lt;/ref&gt; Royal Mail agreed to re-create a postal county of Rutland in 2007. This was achieved in January 2008 by amending the former postal county for all of the Oakham ([[LE postcode area|LE15]]) post town and a small part of the [[Market Harborough]] (LE16) post town.&lt;ref&gt;AFD Software – [http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp Latest PAF Data News] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080121024811/http://www.afd.co.uk/news/datanews.asp |date=21 January 2008 }}&lt;/ref&gt;

==Geography==
{{See also|List of places in Rutland|List of civil parishes in Rutland}}[[File:Rutland water.jpg|thumbnail|[[Rutland Water]]]]

The particular geology of the area has given its name to the [[Rutland Formation]], which was formed from muds and sand carried down by rivers and occurring as bands of different colours, each with many fossil shells at the bottom. The formation has also preserved a well-preserved specimen of the [[Sauropoda|sauropod]] [[dinosaur]] [[Cetiosaurus|''Cetiosaurus oxienensis'']]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Upchurch |first1=Paul |last2=Martin |first2=John |date=November 2002 |title=The Rutland Cetiosaurus: the anatomy and relationships of a Middle Jurassic British sauropod dinosaur |journal=Palaeontology |language=en |volume=45 |issue=6 |pages=1049–1074 |doi=10.1111/1475-4983.00275 |issn=0031-0239|doi-access=free |bibcode=2002Palgy..45.1049U }}&lt;/ref&gt; at [[Great Casterton]], currently on display at [[Leicester Museum &amp; Art Gallery]]. At the bottom of the Rutland Formation is a bed of dirty white sandy silt. Under the Rutland Formation is a formation called the [[Lincolnshire Limestone Formation|Lincolnshire limestone]]. The best exposure of this limestone (and also the Rutland Formation) is at the [[Ketton Cement Works]] quarry just outside [[Ketton]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Geology of the Peterborough Area |work=Peterborough RIGS |url=http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |access-date=3 October 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224101159/http://web.apu.ac.uk/geography/rigs/peterboro.html |archive-date=24 February 2006 |df=dmy }}&lt;/ref&gt;

Rutland is dominated by [[Rutland Water]], a large [[reservoir|artificial lake]] formerly known as Empingham Reservoir, in the middle of the county, which is almost bisected by the [[Hambleton Peninsula]]. The west part is in the [[Vale of Catmose]]. Rutland Water, when construction started in 1971, became the largest man-made lake in Europe; construction was completed in 1975, and filling the lake took a further four years. This has been voted Rutland's favourite tourist attraction.

[[File:Northamptonia Bedfordia Cantabrigia Huntingdonia Rutlandia Atlas.jpg|thumb|Hand-drawn map of [[Northamptonshire]], [[Bedfordshire]], [[Cambridgeshire]], [[Huntingdonshire]] and Rutland by [[Christopher Saxton]], 1576]]

The highest point of the county is at [[Cold Overton Park]] (historically part of [[Flitteriss Park]]) at 197&amp;nbsp;m (646&amp;nbsp;ft) [[Above mean sea level|above sea level]] close to the west border ([[Ordnance Survey|OS]] Grid reference: SK8271708539). The lowest point is close to the east border, in secluded farmland at North Lodge Farm, northeast of [[Belmesthorpe]], at just 17 m (56&amp;nbsp;feet) above sea level (OS Grid reference: TF056611122); this corner of the county is on the edge of [[The Fens]] and is drained by the [[River Glen, Lincolnshire|West Glen]].

===Rivers===
*[[River Chater]]
*[[Eye Brook]]
*[[River Gwash]]
*[[River Welland]]

==Economy==
There are 17,000 people of working age in Rutland, of which the highest percentage (30.8%) work in Public Administration, Education and Health, closely followed by 29.7% in Distribution, Hotels and Restaurants and 16.7% in Manufacturing industries. Significant employers include [[Lands' End]] in Oakham and the Ketton Cement Works. Other employers in Rutland include two [[Ministry of Defence (United Kingdom)|Ministry of Defence]] bases – [[Kendrew Barracks]] (formerly [[RAF Cottesmore]]) and [[St George's Barracks, North Luffenham|St George's Barracks]] (previously [[RAF North Luffenham]]), two public schools – Oakham and [[Uppingham School|Uppingham]] – and [[HM Prison Stocken]]. [[HM Prison Ashwell]] closed at the end of March 2011 after a riot and government review but, having been purchased by Rutland County Council, has now been turned into [[Oakham Enterprise Park]]. The county used to supply iron ore to [[Corby]] steel works but these quarries closed in the 1960s and early 1970s resulting in the famous walk of &quot;[[Sundew (dragline)|Sundew]]&quot; (the Exton quarries' large walking dragline) from Exton to Corby, which even featured on the children's television series ''[[Blue Peter]]''. Agriculture thrives with much wheat farming on the rich soil. Tourism continues to grow.

The [[Ruddles Brewery]] was [[Langham, Rutland|Langham]]'s biggest industry until it was closed in 1997. Rutland bitter is one of only three UK beers to have achieved [[Protected Geographical Status|Protected Geographical Indication]] status; this followed an application by Ruddles. When Greene King, the owners of Ruddles, closed the Langham brewery it was unable to take advantage of the registration.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |title=Commission Regulation (EC) No 1107/96 of 12 June 1996 on the registration of geographical indications and designations of origin under the procedure laid down in Article 17 of Council Regulation (EEC) No 2081/92 |date=12 June 1996 |work=EUR-LEX Access to European Law |publisher=[[European Commission]] |access-date=24 April 2010 |archive-date=9 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121009144314/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31996R1107:EN:HTML |url-status=live }}&lt;/ref&gt; However, in 2010 a Rutland Bitter was launched by Oakham's [[Grainstore Brewery]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|title=&quot;Rutland Bitter resurrected&quot; ''Leicester Mercury'' 1 Oct 2010|access-date=8 October 2021|archive-date=17 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120917142235/http://www.thisisleicestershire.co.uk/news/Rutland-Bitter-resurrected/article-2708066-detail/article.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

It is 348th out of 354 on the [[Index of deprivation|Indices of Deprivation]] for England, showing it to be one of the least economically deprived areas in the country.&lt;ref name=&quot;go-em.gov.uk&quot;&gt;{{cite web | title=Geographical Statistical Information | work=Government Office for the East Midlands | url=http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | access-date=3 October 2006 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20061009162136/http://www.go-em.gov.uk/geography-skin.php | archive-date=9 October 2006 | df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

In March 2007 Rutland became only the fourth [[Fairtrade]] county.

This is a chart of trend of regional gross value added of the non-metropolitan county of Leicestershire and Rutland at current basic prices with figures in millions of [[Pound sterling|pounds sterling]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |title=Regional Gross Value Added |author=National Accounts Co-ordination Division |date=21 December 2005 |publisher=[[Office for National Statistics]] |pages=240–253 |access-date=24 April 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201002538/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_economy/RegionalGVA.pdf |archive-date=1 December 2007 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year || Regional gross value added{{ref|fn_4}} || Agriculture{{ref|fn_1}} || Industry{{ref|fn_2}} || Services{{ref|fn_3}}
|-
| 1995 || '''6,666''' || 145 || 2,763 || 3,758
|-
| 2000 || '''7,813''' || 112 || 2,861 || 4,840
|-
| 2003 || '''9,509''' || 142 || 3,045 || 6,321
|}

{{note|fn_1}} includes hunting and forestry

{{note|fn_2}} includes energy and construction

{{note|fn_3}} includes financial intermediation services indirectly measured

{{note|fn_4}} Components may not sum to totals due to rounding.

As far as the [[National Health Service]] is concerned Rutland is generally treated as part of [[Healthcare in Leicestershire|Leicestershire]].{{Citation needed|date=June 2025}}

==Politics and subdivisions==
[[File:Arms of Rutland County Council.svg|thumb|The coat of arms of Rutland County Council. The council's [[banner of arms]] is used as an unofficial [[flag of Rutland]]]]

===Rutland County Council===
[[Rutland County Council]] is a unitary authority and is responsible for almost all local services in Rutland, with the exception of the Leicestershire Fire and Rescue Service and Leicestershire Police, which are run by [[Local Government in England#Joint arrangements|joint boards]] with Leicestershire County Council and Leicester City Council.

Following the [[2023 Rutland County Council election|2023 council elections]], the [[Liberal Democrats (UK)|Liberal Democrats]] emerged as the largest group and subsequently formed a cabinet led by Gale Waller.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |title=Lib Dems dominate new Rutland Council Cabinet &amp;#124; Local News &amp;#124; News &amp;#124; Oakham Nub News |date=22 May 2023 |access-date=23 May 2023 |archive-date=22 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230522213213/https://oakham.nub.news/news/local-news/lib-dems-dominate-new-rutland-council-cabinet-185063 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Future ====
In July 2026, the [[UK Government]] announced that it intends to reorganise local government in Rutland by April 2028. The county will become part of a new [[unitary authority area]] which will also include the majority of Leicestershire, called [[Leicestershire and Rutland]]. A shadow election to the new unitary authority will be held in May 2027.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=14 more areas to benefit from streamlined local services |url=https://www.gov.uk/government/news/14-more-areas-to-benefit-from-streamlined-local-services |access-date=2026-07-17 |website=[[gov.uk]] |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-07-16 |title=Government approves plan to extend Leicester's political boundary |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c8929n2lpdjo |access-date=2026-07-17 |website=[[BBC News]] |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

===Wards===
{{update|section|date=August 2024}}
{{As of|alt=As of the May 2019 elections|May 2019}}, there are 27 councillors representing 15 [[Wards and electoral divisions in the United Kingdom|wards]] on Rutland County Council. They represent a mixture of one-, two- and three-person wards.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Parliamentary constituency
!Ward
!Councillor
!colspan=2|Party
!Term of office
|-
| rowspan=27 | [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton&lt;br /&gt;constituency]]
|rowspan=&quot;2&quot;| Barleythorpe
|David Blanksby
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019–23
|-
|Sue Webb
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Braunston &amp; Martinsthorpe
|Edward Baines
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|William Cross
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Cottesmore
|Samantha Harvey
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Abigail McCartney
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Exton
|June Fox
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2016–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Greetham
|Nick Begy
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Ketton
|Gordon Brown
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Karen Payne
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Langham
|Oliver Hemsley
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Lyddington
|Andrew Brown
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Normanton
|Kenneth Bool
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|Gale Waller
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Oakham North East
|Jeff Dale
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019–23
|-
|Alan Walters
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|title=Councillor quits Tory party on election night|date=5 November 2021|access-date=2 April 2023|archive-date=2 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402195402/https://www.stamfordmercury.co.uk/news/councillor-quits-tory-party-on-election-night-9224138/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Oakham North West
|Paul Ainsley
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|Leah Toseland
| {{Party name with colour| Labour Party (UK)}}
|2021-23&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland County Council ELECTION OF COUNCILLORS FOR THE OAKHAM NORTH WEST WARD - DECLARATION OF RESULT OF POLL |url=https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |date=2022-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211105093047/https://www.rutland.gov.uk/_resources/assets/attachment/full/0/128741.pdf |archive-date=2021-11-05 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| Oakham South
|Joanna Burrows
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2019–23
|-
|Paul Browne
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23
|-
|Ray Payne
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23 
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| Ryhall and Casterton
|Richard Coleman
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|David Wilby
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019-23
|-
|rowspan=&quot;3&quot;| Uppingham
|Stephen Lambert
| {{Party name with colour|Liberal Democrats (UK)}}
|2022-23
|-
|Marc Oxley
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|-
|Lucy Stephenson
| {{Party name with colour|Conservative Party (UK)}}
|2019–23
|-
|rowspan=&quot;1&quot;| Whissendine
|Rosemary Powell
| {{Party name with colour| Independent (politician)}}
|2019-23
|}

===Parliamentary constituency===
[[Rutland (UK Parliament constituency)|Rutland]] formed a [[Constituencies of the Parliament of the United Kingdom|Parliamentary constituency]] on its own until 1918, when it became part of the [[Rutland and Stamford (UK Parliament constituency)|Rutland and Stamford]] constituency, along with [[Stamford, Lincolnshire|Stamford]] in [[Lincolnshire]]. From 1983 to 2024 it formed part of the [[Rutland and Melton (UK Parliament constituency)|Rutland and Melton]] constituency along with Melton borough and part of [[Harborough District|Harborough]] district from [[Leicestershire]]. Following the [[2023 Periodic Review of Westminster constituencies]], Rutland and Stamford was re-established for the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The 2023 Review of Parliamentary Constituency Boundaries in England – Volume one: Report – East Midlands {{!}} Boundary Commission for England |url=https://boundarycommissionforengland.independent.gov.uk/2023-review/2023-review-volume-one-report/the-2023-review-of-parliamentary-constituency-boundaries-in-england-volume-one-report-east-midlands/ |access-date=2023-07-25 |website=boundarycommissionforengland.independent.gov.uk}}&lt;/ref&gt;

As at the [[2024 United Kingdom general election|2024 general election]], [[Alicia Kearns]] of the [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]] is the [[Member of Parliament (United Kingdom)|member of Parliament]] for Rutland and Stamford, having received 43.7% of the vote.

===Civil parishes===
{{Main|List of civil parishes in Rutland}}

The county comprises 57 [[civil parish]]es, which range considerably in size and population, from [[Martinsthorpe]] (nil population) to Oakham (10,922 residents at the [[2011 United Kingdom census|2011 census]]).

== Demographics ==
{{See also|List of settlements in Rutland by population}}
The population at the 2011 census was 37,369, a rise of 8% on the 2001 total of 34,563. The population saw a nearly 10% increase in the population at the 2021 census with a recorded population of 41,049.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Year
! Population
|-
| 1831
| 19,380
|-
| 1861
| 21,861
|-
| 1871
| 22,073
|-
| 1881
| 21,434
|-
| 1891
| 20,659
|-
| 1901
| 19,709
|-
| 1991
| 33,228
|-
| 2001
| 34,560
|-
| 2011
| 37,400&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120802153920/http://www.rutland.gov.uk/council_and_democracy/statistics_and_census_informat.aspx|url-status=dead|title=Rutland County Council: Census and Population Information|archivedate=2 August 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| 2021
| 41,049
|}

At the 2021 census the demographics for the county were recorded as follow:

Rutland had a recorded population of 41,049 at the 2021 census, an increase from the previous population recorded of 37,369 at the 2011 census and 34,563 at the 2001 census.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland (Unitary District, Rutland, United Kingdom) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/uk/admin/rutland/E06000017__rutland/ |website=www.citypopulation.de |access-date=8 January 2024}}&lt;/ref&gt; At the 2021 census there was an estimated 21,072 men and 19,977 women living in Rutland.{{citation needed|date=March 2024}}

The county had an ethnicity makeup at the 2021 census of:

*94.8% [[White people in the United Kingdom|White]] - 38,909
*1.5% [[British Asians|Asian]] - 647
*1.3% [[Black British people|Black]] - 552
*1.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] - 744
*0.5% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] - 198

The county's religious makeup at the 2021 census was:

*55.4% [[Religion in England#Christianity|Christianity]] - 22,728
*37.1% [[Irreligion in the United Kingdom|no religion]] - 15,239
*0.6% [[Islam in England|Islam]] - 258
*0.2% [[Sikhism in England|Sikhism]] - 67
*0.3% [[Hinduism in England|Hinduism]] - 125
*0.4% [[Buddhism in England|Buddhism]] - 150
*0.1% [[History of the Jews in England|Judaism]] - 53
*0.5% [[Religion in England|other]] - 201
*5.4% not stated - ???

In 2006 it was reported that Rutland has the highest [[fertility rate]] of any English county – the average woman having 2.81 children, compared with only 1.67 in [[Tyne and Wear]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|title=UK Government Web Archive|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk|access-date=7 March 2023|archive-date=7 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307011733/https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20070706060428/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/Table_5_Area_Local_Authority.xls|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

In December 2006 [[Sport England]] published a survey which revealed that residents of Rutland were the 6th most active in England in sports and other fitness activities. 27.4% of the population participate at least 3 times a week for 30 minutes.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100225091431/http://www.sportengland.org/index/get_resources/research/active_people/active_people_survey_headline_results.htm|url-status=dead|title=Sports England|archivedate=25 February 2010}}&lt;/ref&gt;

In 2012 the well-being report by the [[Office for National Statistics]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://webarchive.nationalarchives.gov.uk/ukgwa/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130110080802/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/wellbeing/measuring-subjective-wellbeing-in-the-uk/first-annual-ons-experimental-subjective-well-being-results/first-ons-annual-experimental-subjective-well-being-results.html|url-status=dead|title=UK Government Web Archive|archivedate=10 January 2013|website=webarchive.nationalarchives.gov.uk}}&lt;/ref&gt; found Rutland to be the &quot;happiest county&quot; in the mainland UK.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-18966729|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120724143210/http://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-18966729|url-status=dead|title=ONS well-being report reveals UK's happiness ratings|date=24 July 2012|archivedate=24 July 2012|via=www.bbc.co.uk}}&lt;/ref&gt;

==Transport==
A small part of the [[East Coast Main Line]] passes through Rutland's north-east corner, near [[Essendine]]. It was on this stretch that a train pulled by the locomotive [[LNER Class A4 4468 Mallard#1938 speed record|Mallard]] set the [[Land speed record for rail vehicles|world speed record]] for [[steam locomotive]]s on 3 July 1938, with a speed of {{convert|125.55|mph|2|abbr=on}}.

Rutland was the last county in England without a direct rail service to London (apart from the [[Isle of Wight]] and several administrative counties which are unitary authorities). [[East Midlands Trains]] started running a single service from [[Oakham railway station]] to [[London St Pancras]] via Corby on 27 April 2009.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|archive-url=https://archive.today/20120910102538/http://www.northantset.co.uk/corby/Corby-train-delays-labelled-39shambolic39.4675913.jp|url-status=dead|archive-date=10 September 2012|title=Corby train delays labelled 'shambolic'|date=25 November 2008|newspaper=Northants Evening Telegraph}}&lt;/ref&gt;

Through the Rutland Electric Car Project, Rutland was the first county to offer a county-wide public electric-vehicle charging network.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Rutland establishes public EV charging network |url=https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |website=EVFleetWorld |date=9 March 2012 |access-date=11 January 2022 |archive-date=29 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729025809/https://evfleetworld.co.uk/rutland-establishes-public-ev-charging-network/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== In popular culture ==
Rutland's small size has led to a number of humorous references such as ''[[Rutland Weekend Television]]'', a television comedy sketch series hosted by [[Eric Idle]], a member of the comedy group [[Monty Python]]. The county is the supposed home of the parody rock band [[the Rutles]], who first appeared on ''Rutland Weekend Television''.&lt;ref name=&quot;Larkin&quot;&gt;{{cite book|title=The Virgin Encyclopedia of Popular Music|title-link=Encyclopedia of Popular Music|editor-first=Colin|editor-last=Larkin|editor-link=Colin Larkin (writer)|publisher=[[Virgin Books]]|date=1997|edition=Concise|isbn=1-85227-745-9|page=1049}}&lt;/ref&gt;

The events in several of [[Peter F. Hamilton]]'s novels (including ''[[Misspent Youth]]'' and ''[[Mindstar Rising]]'') are situated in Rutland, where the author lives. [[Adam Croft]] is writing the Rutland crime series, beginning with ''What Lies Beneath'' (2020).{{Citation needed|date=June 2025}}

Rutland was the last English county without a branch of the American fast-food chain [[McDonald's]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |title=Rutland: England's only county without a McDonald's |date=16 September 2019 |first=David |last=Pittam |work=BBC News |access-date=16 September 2019 |archive-date=16 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916002226/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-49433347 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; However, in January 2020 a planning application for a McDonald's restaurant on the outskirts of Oakham was approved by the County Council,&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |title=Rutland falls to the golden arches and welcomes McDonald's |date=14 January 2020 |first=Damien |last=Gayle |newspaper=The Guardian |access-date=14 January 2020 |archive-date=14 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114225209/https://www.theguardian.com/business/2020/jan/14/rutland-falls-to-the-golden-arches-and-welcomes-mcdonalds |url-status=live }}&lt;/ref&gt; and it opened on 4 November 2020.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |title=First McDonald's restaurant in Rutland opening its doors |date=3 November 2020 |first=Adrian |last=Troughton |newspaper=LeicestershireLive |access-date=4 May 2022 |archive-date=25 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525141022/https://www.leicestermercury.co.uk/news/local-news/first-mcdonalds-restaurant-rutland-opening-4663837 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Traditions ==
{{More citations needed section|date=June 2025}}
Rutland's traditions include:
*Letting of the Banks ([[Whissendine]]): The Banks are pasture land and the letting traditionally occurs in the third week of March
*Rush Bearing and Rush Strewing ([[Barrowden]]): Reeds are gathered in the church meadow on the eve of St Peter's Day and placed on the church floor (late June, early July)
*Uppingham Market was granted by Charter in 1281 by [[King Edward I of England|Edward I]].
*Any royalty or peers passing through Oakham must present a horseshoe to the Lord of the Manor of Oakham. The horseshoe has been Rutland's emblem for hundreds of years.

== Education ==
{{See also|List of schools in Rutland}}

Rutland is home to many state and independent schools. 

State schools include [[Catmose College]], [[Uppingham Community College]] and [[Casterton College]] for secondary education and [[Harington School]] for sixth form. 

Independent, fee-paying schools include [[Uppingham School]] and [[Oakham School]], offering both secondary education and sixth form. 

== Places of interest ==
*[[Barnsdale Gardens]]
*[[Lyddington Bede House]]
*[[Oakham Castle]] 
*[[Rutland County Museum]], Oakham
*[[Rutland Railway Museum]], [[Ashwell, Rutland|Ashwell]] 
*[[Rutland Water]] 
*[[Tolethorpe Hall]]
*[[The Viking Way]]
*Rutland Water Nature Reserve

==See also==
*[[Flag of Rutland]]
*[[High Sheriff of Rutland]]
*[[List of birds of Leicestershire and Rutland]]
*[[List of English and Welsh endowed schools (19th century)#Rutland]]
*[[Lord Lieutenant of Rutland]]
*[[Rutland Roman villa]]
*[[Kesteven]]
*[[Parts of Holland]]
*[[Soke of Peterborough]]

==Notes==
{{reflist|group=note}}

==References==
{{Reflist}}

== Bibliography ==
{{refbegin}}
*{{cite book |last1=Phillips |first1=George |title=Cambridge County Geography of Rutland |year=1912 |publisher=University Press |id= ASIN B00085ZZ5M |ref=none}}
*{{cite journal | first1 = Simon | last1 = Rycroft | year = 1996 | title =Landscape and Identity at Ladybower Reservoir and Rutland Water| journal = Transactions of the Institute of British Geographers | volume = 21 | issue = 3 | pages = 534–551 | doi =10.2307/622595 | last2=Roscoe |first2=Barbara | last3=Rycroft |first3=Simon | publisher = Blackwell Publishing | jstor = 622595 | bibcode = 1996TrIBG..21..534C |ref=none}}
*{{cite book|url=http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|title=Domesday book in Rutland: The Dramatis personae|first=Prince Yuri |last=Galitzine|publisher=Rutland Record Society|year=1986|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127023457/http://www.rutlandhistory.org/default_htm_files/Domesday%20in%20Rutland.pdf|archive-date=27 January 2012|df=dmy-all |ref=none}}
{{refend}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category}}
* {{wikivoyage inline|Rutland (England)|Rutland}}
*[http://www.rutlandhistory.org/ Rutland Local History &amp; Record Society]

{{Geographic Location
|title = Neighbouring counties
|Centre = Rutland
|North = [[Lincolnshire]]
|Northeast = [[Lincolnshire]]
|East = [[Lincolnshire]]&lt;br /&gt;[[Cambridgeshire]]
|Southeast = [[Cambridgeshire]]
|South = [[Northamptonshire]]
|Southwest = [[Leicestershire]]&lt;br /&gt;[[Northamptonshire]]
|West = [[Leicestershire]]
|Northwest = [[Leicestershire]]
}}

{{Navboxes
|title=Articles and topics related to Rutland
|state=collapsed
|list1=
{{Rutland}}
{{East Midlands}}
{{England counties}}
{{Unitary authority areas of England}}
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:رٽلينڊ|*]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جا يونٽري اٿارٽي ضلعا]] 
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جا مقامي حڪومتي ضلعا]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيون]] 
[[زمرو:1974ع ۾ ختم ٿيندڙ انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]  
[[زمرو:انگلينڊ جون يونٽري اٿارٽيون جيڪي 1997ع ۾ ٺاهيون ويون]]</text>
      <sha1>ipt36nnoczt6qoivzq5weq2ot5ipg04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪينٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104106</id>
    <revision>
      <id>422285</id>
      <parentid>421103</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T03:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>13773</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6</comment>
      <origin>422285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12077" sha1="askxmah3d02hthnxfg5s08e6e55my3y" xml:space="preserve">{{Short description|County of England}}
{{About|the county in England}}
{{Use British English|date=June 2014}}
{{Infobox English county
| official_name = ڪينٽ&lt;br&gt;
Kent
| locator_map = {{Switcher
| [[File: Kent UK locator map 2010.svg|250px]]&lt;br /&gt;''Ceremonial Kent within England''&lt;hr /&gt;
| Ceremonial Kent
| [[File:Kent - British Isles.svg|255px]]&lt;br /&gt;Historic Kent in the British Isles&lt;hr /&gt;
| Historic Kent
}}
| image_main = {{multiple images
 |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px
 | image1 = White_Cliffs_of_Dover,_Kent.jpg
 | image2 = Saint Thomas Becket (Samuel Caldwell, 1919) crop.jpg
 | image3 = Rochester Castle Keep and Bailey 0038stcpcropped.png
 }}
| image_caption = The [[White Cliffs of Dover]], [[English Gothic stained glass windows|stained glass]] depicting [[Thomas Becket]] in [[Canterbury Cathedral]], and [[Rochester Castle]]
| motto = ''[[Invicta (motto)|Invicta]]''
| coordinates = {{Coord|51|12|N|0|42|E|region:GB-KEN_source:enwiki-osgb36(TQ9147)_type:adm2nd|display=title, inline}}
| region = [[South East England|South East]]
| established_date = [[Historic counties of England|Ancient]]
| county_town = [[Maidstone]]
| largest_town = [[Maidstone]]
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Kent
| lord_lieutenant_name = [[Annabel Campbell, Baroness Colgrain]]
| high_sheriff_office = High Sheriff of Kent
| area_total_km2 = 3736
| area_total_rank = 10th
| ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]]
| ethnicity_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.kent.gov.uk/about-the-council/information-and-data/facts-and-figures-about-kent/summary-of-kent-facts-and-figures#tab-2|title= Summary of Kent facts and figures |publisher=Kent County Council |access-date=27 May 2025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://www.ons.gov.uk/visualisations/customprofiles/build/#E10000016|title= Explore local statistics|publisher=Office for National Statistics |access-date=27 May 2025 }}&lt;/ref&gt;
| ethnicity = {{ubl|89.4% [[White people in the United Kingdom|White]]
{{Tree list}}
** 83.0% [[White British]]
** 6.4% [[Other White]]
{{Tree list/end}}
|4.4% [[British Asian|Asian]]|2.6% [[Black British|Black]]|2.3% Mixed|1.2% Other}}
| county_council = [[Kent County Council]]
| admin_hq = [[Maidstone]]
| area_council_km2 = 3544
| area_council_rank = 1st
| iso_code = GB-KEN
| ons_code = 29
| gss_code = E10000016
| nuts_code = UKJ42
| districts_map = [[File:Kent numbered districts (1974-2028).svg|200px]]
| districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area
| districts_list = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[Sevenoaks District|Sevenoaks]]
 | 2 = [[Borough of Dartford|Dartford]]
 | 3 = [[Gravesham]]
 | 4 = [[Tonbridge and Malling]]
 | 5 = [[Medway]]
 | 6 = [[Borough of Maidstone|Maidstone]]
 | 7 = [[Borough of Tunbridge Wells|Tunbridge Wells]]
 | 8 = [[Borough of Swale|Swale]]
 | 9 = [[Borough of Ashford|Ashford]]
 | 10 = [[City of Canterbury|Canterbury]]
 | 11 = [[Folkestone and Hythe District|Folkestone and Hythe]]
 | 12 = [[Thanet District|Thanet]]
 | 13 = [[Dover District|Dover]]}}
| MPs = [[List of Parliamentary constituencies in Kent|List of MPs]]
| police = [[Kent Police]]
| website = {{URL|kent.gov.uk}}
}}
'''ڪينٽ''' (&lt;small&gt;Kent&lt;/small&gt;) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ٿيمز ايسٽوئر (&lt;small&gt;Thames Estuary&lt;/small&gt;) جي پار ايسڪس، ڏکڻ اوڀر ۾ اسٽريٽ آف ڊوور، ڏکڻ اولهه ۾ ايسٽ سسڪس، اولهه ۾ سرري ۽ اتر اولهه ۾ گريٽر لنڊن واقع آهن. 

هن ڪائونٽي جي ايراضي &lt;small&gt;3,544&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;1,368&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2025&lt;/small&gt;ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي &lt;small&gt;18&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,32,300&lt;/small&gt; هئي. ڪينٽ جو اتر اولهه وارو حصو گهڻي آبادي وارو آهي؛ جتي ڊارٽفورڊ ۽ گريوز اينڊ گريٽر لنڊن جي شهري علائقي (&lt;small&gt;conurbation&lt;/small&gt;) جو حصو آهن، جڏهن ته چيٿم، گلنگهم ۽ روچسٽر ميڊ وي نديءَ جي چوڌاري هڪ ٻيو شهري علائقو ٺاهين ٿا؛ ميڊسٽون شهر انهن جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ڪائونٽي جو باقي حصو گهڻو ڪري ڳوٺاڻو آهي، ۽ ان جي اهم آبادين ۾ اتر اوڀر ۾ ڪينٽربري شهر، اتر اوڀر ساحل تي مارگيٽ جو ساحلي تفريحي مقام ۽ اوڀر ساحل تي ڊوور ۽ فولڪسٽون جون بندرگاهون شامل آهن. مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، ڪينٽ ٻارهن ضلعن واري هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن“ ڪائونٽي ۽ ميڊ وي جي ”يونٽري اٿارٽي“ واري علائقي تي مشتمل آهي. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڏکڻ اوڀر گريٽر لنڊن جو علائقو به شامل هو ۽ اها ”هوم ڪائونٽيز“ (لنڊن جي ڀرپاسي واريون اهم ڪائونٽيون) مان هڪ آهي. 

ڪينٽ جو اتر وارو حصو هڪ ميداني علائقو آهي جيڪو ٿيمز ايسٽوئر سان لڳل آهي. ان جي ڏکڻ ۾ &quot;نارٿ ڊائونز&quot; (&lt;small&gt;North&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Downs&lt;/small&gt;) آهي، جيڪا چاڪ (سفيد پٿر/چوني) جي ٽڪرين جو هڪ سلسلو آهي؛ هي سلسلو ڪائونٽي مان اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر طرف گذري ٿو ۽ شاندار چاڪ جون ٽڪريون (ڪلفس) ٺاهي ٿو، جن ۾ &quot;وائيٽ ڪلفس آف ڊوور&quot; (&lt;small&gt;White Cliffs of Dover&lt;/small&gt;) شامل آهن، جتي اهو انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) سان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=North Downs |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/North-Downs/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جي ڏکڻ اولهه واري حصي ۾ &quot;گرين سينڊ رج&quot; (&lt;small&gt;Greensand&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ridge&lt;/small&gt;) ۽ &quot;ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;Weald&lt;/small&gt;) جا حصا شامل آهن؛ ويلڊ اهو علائقو آهي جيڪو نارٿ ۽ سائوٿ ڊائونز جي وچ ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Wealden Greensand |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Wealden-Greensand/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;  &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Low Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Low-Weald-/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=High Weald |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/High-Weald/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ هيٺانهون علائقو ”رومني مارش“ (&lt;small&gt;Romney&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Marsh&lt;/small&gt;) موجود آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Romney Marshes |url=https://nationalcharacterareas.co.uk/Romney-Marshes/ |access-date=2025-01-07 |website=[[Natural England]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt; نارٿ ڊائونز ۽ هاءِ ويلڊ (&lt;small&gt;High&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Weald&lt;/small&gt;) کي ”قومي منظرنامي&quot; طور نامزد ڪيو ويو آهي. ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ميوي جي باغن جي پوک لاءِ سازگار آهي، ۽ ان کي ”انگلينڊ جو باغ“ (&lt;small&gt;Garden&lt;/small&gt; &lt;small&gt;of&lt;/small&gt; &lt;small&gt;England&lt;/small&gt;) جو لقب ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Wainwright |first=Martin |date=1 June 2006 |title=Kent loses its Garden of England title to North Yorkshire |url=https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113130016/https://www.theguardian.com/uk/2006/jun/01/ruralaffairs.travelnews#article_continue |archive-date=13 January 2022 |access-date=28 May 2023 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; اتر اولهه ڪينٽ ۾ صنعتن ۾ تعميراتي مواد (جهڙوڪ بجري ۽ پٿر) ڪڍڻ، ڇپائي ۽ سائنسي تحقيق شامل آهن. ڪوئلي جي کوٽائي پڻ ڪائونٽي جي صنعتي ورثي ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. 

لنڊن ۽ &quot;اسٽريٽ آف ڊوور&quot;، جيڪو انگلينڊ ۽ يورپ جي مکيه خشڪي واري حصي جي وچ ۾ سڀ کان سوڙهو گذرگاهه آهي، جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب، ڪينٽ جو علائقو برطانوي تاريخ جي ڪيترين ئي اهم شخصيتن ۽ گروهن لاءِ داخلا جو مرڪز رهيو آهي. رومين جي واپسيءَ کان پوءِ هي انهن پهرين برطانوي علائقن مان هڪ هو جتي جرمن قبيلن، خاص طور تي &quot;جوٽس&quot; پنهنجي آبادي قائم ڪئي.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|title=Kent {{!}} county, England, United Kingdom |website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=1 January 2020|archive-date=22 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422234912/https://www.britannica.com/place/Kent-county-England|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ڇهين صديءَ ۾، سينٽ آگسٽين انگلينڊ ۾ عيسائيت جي تبليغ ۽ شروعات ڪرڻ لاءِ هن علائقي ۾ پهتو ۽ ڪينٽربري جو پهريون آرچ بشپ بڻيو؛ ڪينٽربري ڪيٿيڊرل هاڻي عالمي ورثي واري ماڳ جو درجو رکي ٿو. انگلينڊ پنهنجي تاريخ جي گهڻي حصي دوران جنگي جهازن جي فراهمي لاءِ هن علائقي جي بندرگاهن تي ڀاڙيندو رهيو؛ خاص طور تي 10هين کان 14هين صديءَ دوران ”سنڪ پورٽس“ (&lt;small&gt;Cinque Ports&lt;/small&gt;) ۽ 16هين کان 20هين صديءَ دوران ”چيٿم ڊاڪ يارڊ“ کي وڏي اهميت حاصل هئي.&lt;ref&gt;G. O. Sayles, ''The Medieval Foundations of England'' (London 1967). p. 186.&lt;/ref&gt;  ”ڊوور ڪيسل“ (&lt;small&gt;Dover&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Castle&lt;/small&gt;) کي ان جي اسٽريٽيجڪ (حڪمت عملي واري) اهميت سبب ”انگلينڊ جي ڪنجي&quot;  قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 July 2016 |title=How Dover Castle became the Key of England – the Great Siege of 1216 |url=https://www.english-heritage.org.uk/visit/inspire-me/blog/blog-posts/the-great-siege-of-dover-castle-1216/ |access-date=2025-01-07 |website=[[English Heritage]]}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين ڳنڍڻا==

&lt;!--     {{No more links}}

       Please be cautious adding more external links.

Wikipedia is not a collection of links and should not be used for advertising.

     Excessive or inappropriate links will be removed.

 See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details.

If there are already suitable links, propose additions or replacements on
the article's talk page, or submit your link to the relevant category at
the &quot;&quot;long dead (2017)&quot; Open Directory Project (dmoz.org) and link there using {{Dmoz}}.

--&gt;
{{Commons category|Kent}}
{{wikivoyage}}
* [http://www.kent.gov.uk/ Kent County Council]&amp;nbsp;– local government website
* [https://web.archive.org/web/20090304024234/http://www.bbc.co.uk/kent/places/names/index.shtml#a BBC&amp;nbsp;– origins of Kent placenames]
* [https://web.archive.org/web/20121002095724/http://viewfinder.english-heritage.org.uk/search/results.aspx?index=0 Images of Kent] at the [[English Heritage Archive]]

{{Authority control}}
 [[زمرو:ڪينٽ| ]]
 [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] 
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>askxmah3d02hthnxfg5s08e6e55my3y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اوڀر سسيڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104107</id>
    <revision>
      <id>422333</id>
      <parentid>421108</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5419" sha1="1fgicld4iv3cxd0668mvsc57tqjnvu9" xml:space="preserve">{{Short description|County of England}}
{{Other uses}}
{{Infobox English county
| official_name          = East Sussex
| other_name             = 
| image_main             = {{multiple images
 | border = infobox
 | perrow = 1 2
 | total_width = 270px
 | image1 = Seven Sisters 02.JPG
 | image2 = All Saints Church, Mountfield (NHLE Code 1275863).JPG
 | image3 = Brighton royal pavilion Qmin.jpg
 }}
| image_caption          = The [[Seven Sisters, East Sussex|Seven Sisters]] cliffs, [[Mountfield, East Sussex|Mountfield]] church in the [[Weald]], and the [[Royal Pavilion, Brighton]]
| flag_link              = 
| arms_link              = 
| locator_map            = [[File:East Sussex UK locator map 2010.svg|200px|East Sussex within England]]
| coordinates            = {{Coord|50.94|N|0.37|E|region:GB-ESX_type:adm1st|display=inline,title}}
| region                 = [[South East England]]
| established_date       = {{ubl|1974|([[Local Government Act 1972]])}}
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of East Sussex
| lord_lieutenant_name   = Andrew Blackman (2021–)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.east-sussex-lieutenancy.org.uk/about-us/about-the-lord-lieutenant |title=About the Lord Lieutenant – Personal Profile |publisher=Lieutenancy of East Sussex |access-date=3 March 2024 |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303120747/https://www.east-sussex-lieutenancy.org.uk/about-us/about-the-lord-lieutenant |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office    = High Sheriff of East Sussex
| ethnicity              = 
| county_council         = [[East Sussex County Council]]
| admin_hq               = [[Lewes]]
| iso_code               = GB-ESX
| gss_code               = E10000011
| nuts_code              = TLJ22
| districts_map          = [[File:East Sussex numbered districts (1997-2028).svg|200px]]
| districts_key          = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area
| districts_list         = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[Brighton and Hove]]
 | 2 = [[Lewes District|Lewes]]
 | 3 = [[Wealden District|Wealden]]
 | 4 = [[Eastbourne]]
 | 5 = [[Rother District|Rother]]
 | 6 = [[Hastings]]}}
| MPs                    = [[List of parliamentary constituencies in East Sussex|9 MPs]]
| police                 = 
| website                = {{URL|https://eastsussex.gov.uk}}
}}
'''اوڀر سسڪس''' (East Sussex؛ تلفظ: {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|s|ɨ|k|s}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

'''East Sussex''' is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[South East England]]. It is bordered by [[Kent]] to the north-east, [[West Sussex]] to the west, [[Surrey]] to the north-west, and the [[English Channel]] to the south. The largest settlement is the city of [[Brighton and Hove]].

The county has an area of {{Convert|1792|km2|sqmi|abbr=on}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=East Sussex}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. The largest settlements are on the coast, and include [[Brighton]] and [[Hove]] in the south-west, [[Eastbourne]] in the south, and [[Hastings]] in the south-east. Away from the coast the county is largely rural, and its settlements include [[Crowborough]] in the north, [[Hailsham]] in the south-centre, and [[Lewes]] in the west. For [[Local government in England|local government]] purposes East Sussex comprises a [[non-metropolitan county]], with five districts, and the [[Unitary authorities of England|unitary authority]] of Brighton and Hove. East Sussex and West Sussex [[Historic counties of England|historically]] formed a single county, [[Sussex]].

The north east of East Sussex is part of the [[Weald]], a [[sandstone]] [[anticline]] that was once an extensive woodland. The highest point in this area is Crowborough Hill ({{Convert|242|m|ft|abbr=on}}), part of the High Weald uplands. The south west of the county is part of the [[South Downs]], a rolling [[chalk]] [[escarpment]] that stretches west into West Sussex and Hampshire. [[Ditchling Beacon]] ({{Convert|248|m|ft|abbr=on}}) is the highest point. Where the downs reach the sea, they form high cliffs such as the [[Seven Sisters, East Sussex|Seven Sisters]], where eroded [[dry valley]]s create an undulating skyline.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=East Sussex {{!}} Coastal Towns, Beaches, South Downs |url=https://www.britannica.com/place/East-Sussex |access-date=24 July 2023 |website=Britannica |language=en |archive-date=24 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724143943/https://www.britannica.com/place/East-Sussex |url-status=live }}&lt;/ref&gt; The county does not contain large rivers, but its largest are the [[River Rother, East Sussex|Rother]], which forms part of the boundary with Kent, the [[River Cuckmere|Cuckmere]], and the [[River Ouse, Sussex|Ouse]], which rises in West Sussex and flows through [[Lewes]] before reaching the English Channel at [[Newhaven, East Sussex|Newhaven]].&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Sussex |volume= 26 |pages=165–168 |short=1}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوڀر سسيڪس]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>1fgicld4iv3cxd0668mvsc57tqjnvu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسٽئفورڊشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104109</id>
    <revision>
      <id>422317</id>
      <parentid>421057</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1928" sha1="p2emzqvzh0dye31ed29z3p2de4zj389" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=اسٽئفورڊشائر|flag_image=[[فائل:Banner of arms of Staffordshire council.png|100px]]|flag_link=Flag of Staffordshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Staffordshire County Council.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arm of Staffordshire|motto=&quot;The knot unites&quot;|locator_map=[[فائل:Staffordshire UK locator map 2010.svg|200px|Staffordshire within England]]|coordinates={{coord|52|50|N|2|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اولهه مڊلينڊز|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Ian Dudson|high_sheriff_name=Susie Lillingston|area_total_km2=2713|area_total_rank=18th|ethnicity=97.0% White&lt;br&gt;1.7% S.Asian&lt;br&gt;1.3% Other|county_council=[[Staffordshire County Council]]|admin_hq=[[سٹیفورڈ]]|area_council_km2=2620|area_council_rank=18th|iso_code=GB-STS|ons_code=41|gss_code=E10000028|nuts_code=UKG24|districts_map=[[فائل:Staffordshire Ceremonial Numbered.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary {{Colorsample|#CC9999}} County council area|districts_list=#[[ٹیمورتھ (بورو)|Tamworth]]
#[[لیچفیلڈ ضلع|Lichfield]]
#[[کینوک چیز ضلع|Cannock Chase]]
#[[جنوبی سٹیفورڈشائر]]
#[[بورو سٹیفورڈ|Stafford]]
#[[بورو نیوکیسل-انڈر-لائم|Newcastle-under-Lyme]]
#{{بلا لف|[[سٹیفورڈشائر موورلینڈز]]}}
#[[مشرقی سٹیفورڈشائر]]
#{{بلا لف|[[سٹوک آن ٹرینٹ]]}}|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Staffordshire|List of MPs]]|police=[[Staffordshire Police]]|website={{URL|www.staffordshire.gov.uk}}}}
'''اسٽيفورڊ شائر''' (Staffordshire) ويسٽ مڊلينڊز ۾ انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>p2emzqvzh0dye31ed29z3p2de4zj389</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422318</id>
      <parentid>422317</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2036" sha1="cp93pg3993bbu7g4wb5j8gw5dmjybfo" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=اسٽئفورڊشائر|flag_image=[[فائل:Banner of arms of Staffordshire council.png|100px]]|flag_link=Flag of Staffordshire|arms_image=[[فائل:Coat of arms of Staffordshire County Council.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arm of Staffordshire|motto=&quot;The knot unites&quot;|locator_map=[[فائل:Staffordshire UK locator map 2010.svg|200px|Staffordshire within England]]|coordinates={{coord|52|50|N|2|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اولهه مڊلينڊز|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Ian Dudson|high_sheriff_name=Susie Lillingston|area_total_km2=2713|area_total_rank=18th|ethnicity=97.0% White&lt;br&gt;1.7% S.Asian&lt;br&gt;1.3% Other|county_council=[[Staffordshire County Council]]|admin_hq=[[سٹیفورڈ]]|area_council_km2=2620|area_council_rank=18th|iso_code=GB-STS|ons_code=41|gss_code=E10000028|nuts_code=UKG24|districts_map=[[فائل:Staffordshire Ceremonial Numbered.png]]|districts_key={{Colorsample|#FFFF99}} Unitary {{Colorsample|#CC9999}} County council area|districts_list=#[[ٹیمورتھ (بورو)|Tamworth]]
#[[لیچفیلڈ ضلع|Lichfield]]
#[[کینوک چیز ضلع|Cannock Chase]]
#[[جنوبی سٹیفورڈشائر]]
#[[بورو سٹیفورڈ|Stafford]]
#[[بورو نیوکیسل-انڈر-لائم|Newcastle-under-Lyme]]
#{{بلا لف|[[سٹیفورڈشائر موورلینڈز]]}}
#[[مشرقی سٹیفورڈشائر]]
#{{بلا لف|[[سٹوک آن ٹرینٹ]]}}|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Staffordshire|List of MPs]]|police=[[Staffordshire Police]]|website={{URL|www.staffordshire.gov.uk}}}}
'''اسٽيفورڊ شائر''' (Staffordshire) ويسٽ مڊلينڊز ۾ انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسٽيفورڊ شائر]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>cp93pg3993bbu7g4wb5j8gw5dmjybfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واروڪشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104114</id>
    <revision>
      <id>422234</id>
      <parentid>421083</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5674" sha1="gkcbs7cxavke1hnd7n5b5rq8sv6lu8i" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{About|the ceremonial county|the former constituency|Warwickshire (constituency)}}
{{Infobox English county
| official_name          = Warwickshire
| other_name             = 
| image_main             = {{multiple images
 | border = infobox
 | perrow = 1 2
 | total_width = 270px
 | image1 = Kenilworth_Castle_(cropped).jpg
 | image2 = George Eliot statue cropped 6.19.jpg
 | image3 = Royal Shakespeare Theatre, Stratford-upon-Avon - geograph.org.uk - 3112763.jpg
 }}
| image_caption          = [[Kenilworth Castle]]; statue of [[George Eliot]], [[Nuneaton]]; and [[Royal Shakespeare Theatre]], [[Stratford-upon-Avon]]
| flag_link              = Flag of Warwickshire
| arms_link              = 
| locator_map            = [[File: Warwickshire UK locator map 2010.svg|250px]]
| coordinates            = 
| region                 = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| established_date       = [[Ancient counties of England|Ancient]]
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Warwickshire
| lord_lieutenant_name   = Timothy Cox
| high_sheriff_office    = High Sheriff of Warwickshire
| area_total_km2         = 1975
| area_total_rank        = 31st
| ethnicity              = 92.8% White&lt;br /&gt;4.6% Asian&lt;br /&gt;1.5% Mixed&lt;br /&gt;0.8% Black&lt;br /&gt;0.4% Other&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |format=XLS |title=2011 Census: Key Statistics for local authorities in England and Wales |website=Ons.gov.uk |access-date=19 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224143452/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |archive-date=24 February 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| county_council         = [[Warwickshire County Council]]
| unitary_council        = 
| unitary_council1       = 
| government             = 
| joint_committees       = 
| admin_hq               = [[Warwick]]
| area_council_km2       = 1975
| area_council_rank      = 22nd
| iso_code               = GB-WAR
| gss_code               = E10000031
| nuts_code              = TLG13
| districts_map          = [[File:Warwickshire numbered districts (1974-2028).svg|150px]]
| districts_list         = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[North Warwickshire]]
 | 2 = [[Nuneaton and Bedworth]]
 | 3 = [[Borough of Rugby|Rugby]]
 | 4 = [[Stratford-on-Avon District|Stratford-on-Avon]]
 | 5 = [[Warwick District|Warwick]]
 }}
| MPs                    = [[List of parliamentary constituencies in Warwickshire|6 MPs]]
| police                 = 
| website                = {{URL|https://warwickshire.gov.uk}}
}}
'''وارڪشائر''' (Warwickshire) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ خشڪي سان بند غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي.


'''Warwickshire''' ({{IPAc-en|audio=En-warwickshire.ogg|ˈ|w|ɒr|ɪ|k|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}};  abbreviated '''Warks''') is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in the [[West Midlands (region)|West Midlands]] of England. It is bordered by [[Staffordshire]] and [[Leicestershire]] to the north, [[Northamptonshire]] to the east, [[Oxfordshire]] and [[Gloucestershire]] to the south, and [[Worcestershire]] and the [[West Midlands (county)|West Midlands county]] to the west. The largest settlement is [[Nuneaton]].

The county is largely rural, with an area of {{convert|763|sqmi|km2|abbr=on}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Warwickshire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. It contains a number of towns, including Nuneaton and [[Bedworth]] in the north-east, [[Rugby, Warwickshire|Rugby]] in the east, [[Stratford-upon-Avon]] in the south-west, and [[Warwick]] and [[Leamington Spa]] adjacent to each other in the centre. For [[Local government in England|local government]] purposes, Warwickshire is a [[non-metropolitan county]] with five [[Non-metropolitan district|districts]]. The county [[Historic counties of England|historically]] included the city of [[Coventry]] and the area to its west, including [[Royal Town of Sutton Coldfield|Sutton Coldfield]], [[Solihull]] and the [[Birmingham city centre|city centre]] of [[Birmingham]].

Warwickshire is a flat, lowland county, but its far south contains part of the [[Cotswolds]], which have been designated a [[national landscape]]. The [[River Avon, Warwickshire|River Avon]], a major tributary of the [[River Severn|Severn]], flows through the south of the county.

The region was part of [[Roman Britain]] and later the Roman road called [[Watling Street]] became the boundary between the [[Anglo-Saxon settlement of Britain|Anglo-Saxon]] kingdom of [[Mercia]] and the [[Danelaw]]. The county was relatively settled during the rest of the Middle Ages and Early Modern period; Coventry developed as a major centre of the textiles trade. The playwright [[William Shakespeare]] was born in [[Stratford-upon-Avon]] in 1564, living much of his life there, and the [[Gunpowder Plot]] of 1605 was planned near [[Snitterfield]]. During the Industrial Revolution, the [[Warwickshire Coalfield|Warwickshire coalfield]] was exploited and Coventry and the west of the county became manufacturing centres; Leamington Spa developed as a tourist resort at the same time. The Victorian novelist Mary Ann Evans, better known as [[George Eliot]], was born just outside Nuneaton in 1819.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>gkcbs7cxavke1hnd7n5b5rq8sv6lu8i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422235</id>
      <parentid>422234</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:22:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9456" sha1="i6mkj71wt8q9wjzfff8xep8oylmusgl" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{About|the ceremonial county|the former constituency|Warwickshire (constituency)}}
{{Infobox English county
| official_name          = Warwickshire
| other_name             = 
| image_main             = {{multiple images
 | border = infobox
 | perrow = 1 2
 | total_width = 270px
 | image1 = Kenilworth_Castle_(cropped).jpg
 | image2 = George Eliot statue cropped 6.19.jpg
 | image3 = Royal Shakespeare Theatre, Stratford-upon-Avon - geograph.org.uk - 3112763.jpg
 }}
| image_caption          = [[Kenilworth Castle]]; statue of [[George Eliot]], [[Nuneaton]]; and [[Royal Shakespeare Theatre]], [[Stratford-upon-Avon]]
| flag_link              = Flag of Warwickshire
| arms_link              = 
| locator_map            = [[File: Warwickshire UK locator map 2010.svg|250px]]
| coordinates            = 
| region                 = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| established_date       = [[Ancient counties of England|Ancient]]
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Warwickshire
| lord_lieutenant_name   = Timothy Cox
| high_sheriff_office    = High Sheriff of Warwickshire
| area_total_km2         = 1975
| area_total_rank        = 31st
| ethnicity              = 92.8% White&lt;br /&gt;4.6% Asian&lt;br /&gt;1.5% Mixed&lt;br /&gt;0.8% Black&lt;br /&gt;0.4% Other&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |format=XLS |title=2011 Census: Key Statistics for local authorities in England and Wales |website=Ons.gov.uk |access-date=19 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224143452/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |archive-date=24 February 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| county_council         = [[Warwickshire County Council]]
| unitary_council        = 
| unitary_council1       = 
| government             = 
| joint_committees       = 
| admin_hq               = [[Warwick]]
| area_council_km2       = 1975
| area_council_rank      = 22nd
| iso_code               = GB-WAR
| gss_code               = E10000031
| nuts_code              = TLG13
| districts_map          = [[File:Warwickshire numbered districts (1974-2028).svg|150px]]
| districts_list         = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[North Warwickshire]]
 | 2 = [[Nuneaton and Bedworth]]
 | 3 = [[Borough of Rugby|Rugby]]
 | 4 = [[Stratford-on-Avon District|Stratford-on-Avon]]
 | 5 = [[Warwick District|Warwick]]
 }}
| MPs                    = [[List of parliamentary constituencies in Warwickshire|6 MPs]]
| police                 = 
| website                = {{URL|https://warwickshire.gov.uk}}
}}
'''وارڪشائر''' (Warwickshire) [[انگلينڊ]] جي ويسٽ مڊلينڊز علائقي ۾ هڪ خشڪي سان بند غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. 


'''Warwickshire''' ({{IPAc-en|audio=En-warwickshire.ogg|ˈ|w|ɒr|ɪ|k|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}};  abbreviated '''Warks''') is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in the [[West Midlands (region)|West Midlands]] of England. It is bordered by [[Staffordshire]] and [[Leicestershire]] to the north, [[Northamptonshire]] to the east, [[Oxfordshire]] and [[Gloucestershire]] to the south, and [[Worcestershire]] and the [[West Midlands (county)|West Midlands county]] to the west. The largest settlement is [[Nuneaton]].

واروڪ شائر (مختصر طور Warks) انگلينڊ جي ويسٽ مڊلينڊز (West Midlands) واري علائقي ۾ هڪ ’سيريمونيل ڪائونٽي‘ (رسمي ڪائونٽي) آهي. ان جي اتر ۾ اسٽافورڊ شائر ۽ ليسيسٽر شائر، اوڀر ۾ نارٿمپٽن شائر، ڏکڻ ۾ آڪسفورڊ شائر ۽ گلوسٽر شائر، ۽ اولهه ۾ ورسيسٽر شائر ۽ ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي واقع آهن. هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز ’نون ايٽن‘ (Nuneaton) آهي. * 

هيءَ ڪائونٽي گهڻي ڀاڱي ڳوٺاڻي آهي، جنهن جي پکيڙ 763 چورس ميل (1,980 چورس ڪلوميٽر) آهي ۽ 2022 ۾ هتي جي آبادي جو اندازو 564,600 لڳايو ويو هو. هتي ڪيترائي ننڍا شهر (ٽائونز) موجود آهن، جن ۾ اتر-اوڀر ۾ نون ايٽن ۽ بيڊ ورٿ، اوڀر ۾ رگبي، ڏکڻ-اولهه ۾ اسٽريٽفورڊ-اپون-ايون، ۽ وچ واري حصي ۾ هڪ ٻئي جي ڀرسان واروڪ ۽ ليمنگٽن اسپي شامل آهن. مقامي حڪومتي انتظامن جي لحاظ کان، واروڪ شائر هڪ ’نان-ميٽروپوليٽن‘ ڪائونٽي آهي، جنهن ۾ پنج ضلعا شامل آهن. تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ ڪووينٽري شهر ۽ ان جي اولهه وارو علائقو، جنهن ۾ سٽن ڪولڊ فيلڊ، سوليهل ۽ برمنگھم جو مرڪزي حصو شامل آهن، پڻ ايندا هئا. 

واروڪ شائر هڪ هموار ۽ هيٺاهين زمين واري ڪائونٽي آهي، پر ان جي انتهائي ڏکڻ واري حصي ۾ ’ڪاٽس وولڊز‘ (Cotswolds) جو ڪجهه حصو اچي ٿو، جنهن کي ’نيشنل لينڊ اسڪيپ‘ (قومي منظرنامي واري علائقي) جو درجو ڏنو ويو آهي. درياءِ ايون (River Avon) - جيڪو درياءِ سيورن (Severn) جي هڪ اهم شاخ آهي - هن ڪائونٽي جي ڏکڻ واري حصي مان وهي ٿو. * هي علائقو رومن برطانيا جو حصو رهيو هو، ۽ بعد ۾ ’واٽلنگ اسٽريٽ‘ (Watling Street) نالي رومن روڊ، اينگلو-سيڪسن بادشاهت ’مرسيا‘ (Mercia) ۽ ’ڊين لا‘ (Danelaw) جي وچ ۾ سرحد بڻجي ويو. وچئين دور (Middle Ages) ۽ شروعاتي جديد دور (Early Modern period) دوران هيءَ ڪائونٽي نسبتاً پرامن ۽ آباد رهي؛ ان دوران ڪووينٽري شهر ڪپڙي جي صنعت (ٽيڪسٽائل) جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مشهور ڊراما نگار وليم شيڪسپيئر 1564ع ۾ اسٽريٽفورڊ-اپون-ايون ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو اتي ئي گذاريو. ان کان علاوه، 1605ع جو مشهور ’گن پائوڊر پلاٽ‘ (Gunpowder Plot - حڪومت خلاف سازش) پڻ سنيٽر فيلڊ (Snitterfield) جي ويجهو رٿيو ويو هو. صنعتي انقلاب (Industrial Revolution) دوران، واروڪ شائر جي ڪوئلي جي ذخيرن مان فائدو ورتو ويو، ۽ ڪووينٽري توڙي ڪائونٽي جو اولهه وارو حصو پيداواري مرڪزن (manufacturing centres) ۾ تبديل ٿي ويا؛ ساڳئي وقت، ليمنگٽن اسپي هڪ سياحتي مرڪز طور ترقي ڪئي. وڪٽورين دور جي ناول نگار ميري اين ايونز، جيڪا جارج ايليٽ جي نالي سان وڌيڪ سڃاتي وڃي ٿي، 1819ع ۾ نونيٽن (Nuneaton) جي ڀرسان پيدا ٿي. حوالا:

The county is largely rural, with an area of {{convert|763|sqmi|km2|abbr=on}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Warwickshire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. It contains a number of towns, including Nuneaton and [[Bedworth]] in the north-east, [[Rugby, Warwickshire|Rugby]] in the east, [[Stratford-upon-Avon]] in the south-west, and [[Warwick]] and [[Leamington Spa]] adjacent to each other in the centre. For [[Local government in England|local government]] purposes, Warwickshire is a [[non-metropolitan county]] with five [[Non-metropolitan district|districts]]. The county [[Historic counties of England|historically]] included the city of [[Coventry]] and the area to its west, including [[Royal Town of Sutton Coldfield|Sutton Coldfield]], [[Solihull]] and the [[Birmingham city centre|city centre]] of [[Birmingham]].

Warwickshire is a flat, lowland county, but its far south contains part of the [[Cotswolds]], which have been designated a [[national landscape]]. The [[River Avon, Warwickshire|River Avon]], a major tributary of the [[River Severn|Severn]], flows through the south of the county.

The region was part of [[Roman Britain]] and later the Roman road called [[Watling Street]] became the boundary between the [[Anglo-Saxon settlement of Britain|Anglo-Saxon]] kingdom of [[Mercia]] and the [[Danelaw]]. The county was relatively settled during the rest of the Middle Ages and Early Modern period; Coventry developed as a major centre of the textiles trade. The playwright [[William Shakespeare]] was born in [[Stratford-upon-Avon]] in 1564, living much of his life there, and the [[Gunpowder Plot]] of 1605 was planned near [[Snitterfield]]. During the Industrial Revolution, the [[Warwickshire Coalfield|Warwickshire coalfield]] was exploited and Coventry and the west of the county became manufacturing centres; Leamington Spa developed as a tourist resort at the same time. The Victorian novelist Mary Ann Evans, better known as [[George Eliot]], was born just outside Nuneaton in 1819.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>i6mkj71wt8q9wjzfff8xep8oylmusgl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422239</id>
      <parentid>422235</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6711" sha1="d50j5608nudr3hh01v4vfb96t4hnhdl" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{About|the ceremonial county|the former constituency|Warwickshire (constituency)}}
{{Infobox English county
| official_name          = Warwickshire
| other_name             = 
| image_main             = {{multiple images
 | border = infobox
 | perrow = 1 2
 | total_width = 270px
 | image1 = Kenilworth_Castle_(cropped).jpg
 | image2 = George Eliot statue cropped 6.19.jpg
 | image3 = Royal Shakespeare Theatre, Stratford-upon-Avon - geograph.org.uk - 3112763.jpg
 }}
| image_caption          = [[Kenilworth Castle]]; statue of [[George Eliot]], [[Nuneaton]]; and [[Royal Shakespeare Theatre]], [[Stratford-upon-Avon]]
| flag_link              = Flag of Warwickshire
| arms_link              = 
| locator_map            = [[File: Warwickshire UK locator map 2010.svg|250px]]
| coordinates            = 
| region                 = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| established_date       = [[Ancient counties of England|Ancient]]
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Warwickshire
| lord_lieutenant_name   = Timothy Cox
| high_sheriff_office    = High Sheriff of Warwickshire
| area_total_km2         = 1975
| area_total_rank        = 31st
| ethnicity              = 92.8% White&lt;br /&gt;4.6% Asian&lt;br /&gt;1.5% Mixed&lt;br /&gt;0.8% Black&lt;br /&gt;0.4% Other&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |format=XLS |title=2011 Census: Key Statistics for local authorities in England and Wales |website=Ons.gov.uk |access-date=19 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224143452/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |archive-date=24 February 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| county_council         = [[Warwickshire County Council]]
| unitary_council        = 
| unitary_council1       = 
| government             = 
| joint_committees       = 
| admin_hq               = [[Warwick]]
| area_council_km2       = 1975
| area_council_rank      = 22nd
| iso_code               = GB-WAR
| gss_code               = E10000031
| nuts_code              = TLG13
| districts_map          = [[File:Warwickshire numbered districts (1974-2028).svg|150px]]
| districts_list         = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[North Warwickshire]]
 | 2 = [[Nuneaton and Bedworth]]
 | 3 = [[Borough of Rugby|Rugby]]
 | 4 = [[Stratford-on-Avon District|Stratford-on-Avon]]
 | 5 = [[Warwick District|Warwick]]
 }}
| MPs                    = [[List of parliamentary constituencies in Warwickshire|6 MPs]]
| police                 = 
| website                = {{URL|https://warwickshire.gov.uk}}
}}
'''وارڪشائر''' (&lt;small&gt;Warwickshire) ( {{IPAc-en|audio=En-warwickshire.ogg|ˈ|w|ɒr|ɪ|k|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}} )&lt;/small&gt; [[انگلينڊ]] جي اولهه مڊلينڊز واري علائقي ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ اسٽافورڊ شائر ۽ ليسٽر شائر، اوڀر ۾ نارٿمپٽنشائر، ڏکڻ ۾ آڪسفورڊ شائر ۽ گلوسٽر شائر ۽ اولهه ۾ ورسٽر شائر ۽ ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي واقع آهن. هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز نونيٽن (&lt;small&gt;Nuneaton&lt;/small&gt;) آهي.  

هيءَ ڪائونٽي گهڻي ڀاڱي ڳوٺاڻي آهي، جنهن جي پکيڙ &lt;small&gt;763&lt;/small&gt; چورس ميل (&lt;small&gt;1,980&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;5,64,600&lt;/small&gt; لڳايو ويو هو. هتي ڪيترائي ننڍا شهر (towns) موجود آهن، جن ۾ اتر-اوڀر ۾ نونيٽن ۽ بيڊ ورٿ، اوڀر ۾ رگبي، ڏکڻ-اولهه ۾ اسٽريٽفورڊ-اپون-ايون ۽ وچ واري حصي ۾ هڪ ٻئي جي ڀرسان واروڪ ۽ ليمنگٽن اسپي شامل آهن. مقامي حڪومتي انتظامن جي لحاظ کان، واروڪ شائر هڪ نان-ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي، جنهن ۾ پنج ضلعا شامل آهن. تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ ڪووينٽري شهر ۽ ان جي اولهه وارو علائقو، جنهن ۾ سٽن ڪولڊ فيلڊ، سوليهل ۽ برمنگھم جو مرڪزي حصو شامل آهن، پڻ ايندا هئا. 

واروڪ شائر هڪ هموار ۽ هيٺاهين زمين واري ڪائونٽي آهي، پر ان جي انتهائي ڏکڻ واري حصي ۾ &quot;ڪاٽس وولڊز&quot; (&lt;small&gt;Cotswolds&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو اچي ٿو، جنهن کي &quot;نيشنل لينڊ اسڪيپ&quot; (قومي منظرنامي واري علائقي) جو درجو ڏنو ويو آهي. ايون درياءِ - جيڪو سيورن درياءِ جي هڪ اهم شاخ آهي - هن ڪائونٽي جي ڏکڻ واري حصي مان وهي ٿو. 

هي علائقو رومن برطانيا جو حصو رهيو هو، ۽ بعد ۾ واٽلنگ اسٽريٽ (&lt;small&gt;Watling Street&lt;/small&gt;) نالي رومن روڊ، اينگلو-سيڪسن بادشاهت مرسيا (&lt;small&gt;Mercia&lt;/small&gt;) ۽ ڊين لا (&lt;small&gt;Danelaw&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ حد بڻجي ويو. وچئين دور ۽ شروعاتي جديد دور دوران هيءَ ڪائونٽي نسبتاً پرامن ۽ آباد رهي؛ ان دوران ڪووينٽري شهر ڪپڙي جي صنعت جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مشهور ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] &lt;small&gt;1564&lt;/small&gt;ع ۾ اسٽريٽفورڊ-اپون-ايون ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو اتي ئي گذاريو. ان کان علاوه، &lt;small&gt;1605&lt;/small&gt;ع جو مشهور حڪومت خلاف سازش (&lt;small&gt;Gunpowder Plot)&lt;/small&gt; - پڻ سنيٽرفيلڊ (&lt;small&gt;Snitterfield&lt;/small&gt;) جي ويجهو رٿيو ويو هو. صنعتي انقلاب دوران، واروڪشائر جي ڪوئلي جي ذخيرن مان فائدو ورتو ويو ۽ ڪووينٽري توڙي ڪائونٽي جو اولهه وارو حصو پيداواري مرڪزن ۾ تبديل ٿي ويا؛ ساڳئي وقت، ليمنگٽن اسپي هڪ سياحتي مرڪز طور ترقي ڪئي. وڪٽورين دور جي ناول نگار ميري اين ايونز، جيڪا جارج ايليٽ جي نالي سان وڌيڪ سڃاتي وڃي ٿي، 1819ع ۾ نونيٽن جي ڀرسان پيدا ٿي. 

== حوالا ==
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>d50j5608nudr3hh01v4vfb96t4hnhdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422329</id>
      <parentid>422239</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6860" sha1="0jne7l2pi2qg7yoguzdqxuce3o7kag7" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{About|the ceremonial county|the former constituency|Warwickshire (constituency)}}
{{Infobox English county
| official_name          = Warwickshire
| other_name             = 
| image_main             = {{multiple images
 | border = infobox
 | perrow = 1 2
 | total_width = 270px
 | image1 = Kenilworth_Castle_(cropped).jpg
 | image2 = George Eliot statue cropped 6.19.jpg
 | image3 = Royal Shakespeare Theatre, Stratford-upon-Avon - geograph.org.uk - 3112763.jpg
 }}
| image_caption          = [[Kenilworth Castle]]; statue of [[George Eliot]], [[Nuneaton]]; and [[Royal Shakespeare Theatre]], [[Stratford-upon-Avon]]
| flag_link              = Flag of Warwickshire
| arms_link              = 
| locator_map            = [[File: Warwickshire UK locator map 2010.svg|250px]]
| coordinates            = 
| region                 = [[West Midlands (region)|West Midlands]]
| established_date       = [[Ancient counties of England|Ancient]]
| established_by         = 
| preceded_by            = 
| origin                 = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Warwickshire
| lord_lieutenant_name   = Timothy Cox
| high_sheriff_office    = High Sheriff of Warwickshire
| area_total_km2         = 1975
| area_total_rank        = 31st
| ethnicity              = 92.8% White&lt;br /&gt;4.6% Asian&lt;br /&gt;1.5% Mixed&lt;br /&gt;0.8% Black&lt;br /&gt;0.4% Other&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |format=XLS |title=2011 Census: Key Statistics for local authorities in England and Wales |website=Ons.gov.uk |access-date=19 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224143452/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rft-table-ks201ew.xls |archive-date=24 February 2016 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| county_council         = [[Warwickshire County Council]]
| unitary_council        = 
| unitary_council1       = 
| government             = 
| joint_committees       = 
| admin_hq               = [[Warwick]]
| area_council_km2       = 1975
| area_council_rank      = 22nd
| iso_code               = GB-WAR
| gss_code               = E10000031
| nuts_code              = TLG13
| districts_map          = [[File:Warwickshire numbered districts (1974-2028).svg|150px]]
| districts_list         = {{Collapsible list
 | title = 
 | liststyle = list-style-type:decimal;
 | 1 = [[North Warwickshire]]
 | 2 = [[Nuneaton and Bedworth]]
 | 3 = [[Borough of Rugby|Rugby]]
 | 4 = [[Stratford-on-Avon District|Stratford-on-Avon]]
 | 5 = [[Warwick District|Warwick]]
 }}
| MPs                    = [[List of parliamentary constituencies in Warwickshire|6 MPs]]
| police                 = 
| website                = {{URL|https://warwickshire.gov.uk}}
}}
'''وارڪشائر''' (&lt;small&gt;Warwickshire) ( {{IPAc-en|audio=En-warwickshire.ogg|ˈ|w|ɒr|ɪ|k|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}} )&lt;/small&gt; [[انگلينڊ]] جي اولهه مڊلينڊز واري علائقي ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ اسٽافورڊ شائر ۽ ليسٽر شائر، اوڀر ۾ نارٿمپٽنشائر، ڏکڻ ۾ آڪسفورڊ شائر ۽ گلوسٽر شائر ۽ اولهه ۾ ورسٽر شائر ۽ ويسٽ مڊلينڊز ڪائونٽي واقع آهن. هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز نونيٽن (&lt;small&gt;Nuneaton&lt;/small&gt;) آهي.  

هيءَ ڪائونٽي گهڻي ڀاڱي ڳوٺاڻي آهي، جنهن جي پکيڙ &lt;small&gt;763&lt;/small&gt; چورس ميل (&lt;small&gt;1,980&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;5,64,600&lt;/small&gt; لڳايو ويو هو. هتي ڪيترائي ننڍا شهر (towns) موجود آهن، جن ۾ اتر-اوڀر ۾ نونيٽن ۽ بيڊ ورٿ، اوڀر ۾ رگبي، ڏکڻ-اولهه ۾ اسٽريٽفورڊ-اپون-ايون ۽ وچ واري حصي ۾ هڪ ٻئي جي ڀرسان واروڪ ۽ ليمنگٽن اسپي شامل آهن. مقامي حڪومتي انتظامن جي لحاظ کان، واروڪ شائر هڪ نان-ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي، جنهن ۾ پنج ضلعا شامل آهن. تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ ڪووينٽري شهر ۽ ان جي اولهه وارو علائقو، جنهن ۾ سٽن ڪولڊ فيلڊ، سوليهل ۽ برمنگھم جو مرڪزي حصو شامل آهن، پڻ ايندا هئا. 

واروڪ شائر هڪ هموار ۽ هيٺاهين زمين واري ڪائونٽي آهي، پر ان جي انتهائي ڏکڻ واري حصي ۾ &quot;ڪاٽس وولڊز&quot; (&lt;small&gt;Cotswolds&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو اچي ٿو، جنهن کي &quot;نيشنل لينڊ اسڪيپ&quot; (قومي منظرنامي واري علائقي) جو درجو ڏنو ويو آهي. ايون درياءِ - جيڪو سيورن درياءِ جي هڪ اهم شاخ آهي - هن ڪائونٽي جي ڏکڻ واري حصي مان وهي ٿو. 

هي علائقو رومن برطانيا جو حصو رهيو هو، ۽ بعد ۾ واٽلنگ اسٽريٽ (&lt;small&gt;Watling Street&lt;/small&gt;) نالي رومن روڊ، اينگلو-سيڪسن بادشاهت مرسيا (&lt;small&gt;Mercia&lt;/small&gt;) ۽ ڊين لا (&lt;small&gt;Danelaw&lt;/small&gt;) جي وچ ۾ حد بڻجي ويو. وچئين دور ۽ شروعاتي جديد دور دوران هيءَ ڪائونٽي نسبتاً پرامن ۽ آباد رهي؛ ان دوران ڪووينٽري شهر ڪپڙي جي صنعت جي هڪ اهم مرڪز طور اڀريو. مشهور ڊراما نگار [[ولیم شیڪسپیئر|وليم شيڪسپيئر]] &lt;small&gt;1564&lt;/small&gt;ع ۾ اسٽريٽفورڊ-اپون-ايون ۾ پيدا ٿيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو گهڻو حصو اتي ئي گذاريو. ان کان علاوه، &lt;small&gt;1605&lt;/small&gt;ع جو مشهور حڪومت خلاف سازش (&lt;small&gt;Gunpowder Plot)&lt;/small&gt; - پڻ سنيٽرفيلڊ (&lt;small&gt;Snitterfield&lt;/small&gt;) جي ويجهو رٿيو ويو هو. صنعتي انقلاب دوران، واروڪشائر جي ڪوئلي جي ذخيرن مان فائدو ورتو ويو ۽ ڪووينٽري توڙي ڪائونٽي جو اولهه وارو حصو پيداواري مرڪزن ۾ تبديل ٿي ويا؛ ساڳئي وقت، ليمنگٽن اسپي هڪ سياحتي مرڪز طور ترقي ڪئي. وڪٽورين دور جي ناول نگار ميري اين ايونز، جيڪا جارج ايليٽ جي نالي سان وڌيڪ سڃاتي وڃي ٿي، 1819ع ۾ نونيٽن جي ڀرسان پيدا ٿي. 

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:واروڪشائر]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>0jne7l2pi2qg7yoguzdqxuce3o7kag7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سسيڪس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104115</id>
    <revision>
      <id>422139</id>
      <parentid>421085</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6162" sha1="pt07sozar78qv7kz2dbspqdf6pmgi01" xml:space="preserve">'''سسيڪس''' (Sussex)، [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|جي هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي.


{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{Redirect|County of Sussex||Sussex County (disambiguation){{!}}Sussex County}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Use British English|date=January 2014}}
{{Use dmy dates|date=August 2022}}
{{Infobox historic subdivision|
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''Sussex''' ([[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} from the {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) is an area of [[South East England]] that was historically a [[kingdom of Sussex|kingdom]] and, later, a [[Historic counties of England|county]]. The current [[Ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[East Sussex]] and [[West Sussex]] cover approximately the same area. The two ceremonial counties border [[Surrey]] to the north, [[Kent]] to the north-east, the [[English Channel]] to the south, and [[Hampshire]] to the west. Sussex contains the city of [[Brighton and Hove]] and its wider [[Greater Brighton City Region|city region]], part of the [[South Downs National Park]] and the [[National Landscape|national landscape]] of the [[High Weald National Landscape|High Weald]], and [[Chichester Harbour]]. Its coastline is {{convert|137|mi|order=out}} long.

The [[Kingdom of Sussex]] emerged in the fifth century in the area that had previously been inhabited by the [[Regni]] tribe in the [[Roman Britain|Romano-British]] period. In about 827, shortly after the [[Battle of Ellendun]], Sussex was conquered by [[Wessex]]. From 860 it was ruled by the [[kings of Wessex]], and in 927 it became part of the [[Kingdom of England]]. By the [[Sussex in the High Middle Ages|Norman period]], Sussex was subdivided into six administrative districts known as [[Rape (county subdivision)|rapes]], which were themselves divided into [[Hundred (county division)|hundreds]]. By the sixteenth century, the eastern three rapes and the western three rapes had been combined for most meetings of the [[court of quarter sessions]], a division which was reinforced when the [[Administrative counties of England|administrative counties]] of East Sussex and West Sussex were established in 1889. Subsequent local government reforms maintained the division into east and west. The county retained a single [[Lord Lieutenant of Sussex|lord lieutenant]] and [[Sheriff of Sussex|sheriff]] until 1974, when they were replaced with separate posts for [[Lord Lieutenant of East Sussex|East]] and [[Lord Lieutenant of West Sussex|West Sussex]] and Sussex lost its status as a ceremonial county. 

Sussex is widely regarded as a single unified entity for some purposes, including provision of some public services,&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. for [[Sussex Police]], [[Healthcare in Sussex|NHS Sussex]], the [[Sussex Wildlife Trust]], the Sussex [[Inshore Fisheries and Conservation Authority]]&lt;/ref&gt; food and drink&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex wine|wine]], [[beer in Sussex|beer]], cheese&lt;/ref&gt; and [[Sport in Sussex|sport]].&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex County Cricket Club]], [[Sussex County Football Association]], [[Sussex Rugby Football Union]]&lt;/ref&gt; In 2007, [[Sussex Day]] was created to celebrate the county's [[Culture of Sussex|culture]] and [[History of Sussex|history]]. In February 2025, the UK Government approved plans to devolve powers to a new [[Sussex and Brighton Combined Authority|combined county authority]] for East Sussex, West Sussex, and Brighton and Hove, to be headed by a [[Directly elected mayors in England|directly elected mayor]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>pt07sozar78qv7kz2dbspqdf6pmgi01</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422141</id>
      <parentid>422139</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6003" sha1="n557ijsh1f5isgg60u4v2zuk4dlv3mr" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox historic subdivision
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (Sussex)، [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|جي هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي.

'''Sussex''' ([[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} from the {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) is an area of [[South East England]] that was historically a [[kingdom of Sussex|kingdom]] and, later, a [[Historic counties of England|county]]. The current [[Ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[East Sussex]] and [[West Sussex]] cover approximately the same area. The two ceremonial counties border [[Surrey]] to the north, [[Kent]] to the north-east, the [[English Channel]] to the south, and [[Hampshire]] to the west. Sussex contains the city of [[Brighton and Hove]] and its wider [[Greater Brighton City Region|city region]], part of the [[South Downs National Park]] and the [[National Landscape|national landscape]] of the [[High Weald National Landscape|High Weald]], and [[Chichester Harbour]]. Its coastline is {{convert|137|mi|order=out}} long.

The [[Kingdom of Sussex]] emerged in the fifth century in the area that had previously been inhabited by the [[Regni]] tribe in the [[Roman Britain|Romano-British]] period. In about 827, shortly after the [[Battle of Ellendun]], Sussex was conquered by [[Wessex]]. From 860 it was ruled by the [[kings of Wessex]], and in 927 it became part of the [[Kingdom of England]]. By the [[Sussex in the High Middle Ages|Norman period]], Sussex was subdivided into six administrative districts known as [[Rape (county subdivision)|rapes]], which were themselves divided into [[Hundred (county division)|hundreds]]. By the sixteenth century, the eastern three rapes and the western three rapes had been combined for most meetings of the [[court of quarter sessions]], a division which was reinforced when the [[Administrative counties of England|administrative counties]] of East Sussex and West Sussex were established in 1889. Subsequent local government reforms maintained the division into east and west. The county retained a single [[Lord Lieutenant of Sussex|lord lieutenant]] and [[Sheriff of Sussex|sheriff]] until 1974, when they were replaced with separate posts for [[Lord Lieutenant of East Sussex|East]] and [[Lord Lieutenant of West Sussex|West Sussex]] and Sussex lost its status as a ceremonial county. 

Sussex is widely regarded as a single unified entity for some purposes, including provision of some public services,&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. for [[Sussex Police]], [[Healthcare in Sussex|NHS Sussex]], the [[Sussex Wildlife Trust]], the Sussex [[Inshore Fisheries and Conservation Authority]]&lt;/ref&gt; food and drink&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex wine|wine]], [[beer in Sussex|beer]], cheese&lt;/ref&gt; and [[Sport in Sussex|sport]].&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex County Cricket Club]], [[Sussex County Football Association]], [[Sussex Rugby Football Union]]&lt;/ref&gt; In 2007, [[Sussex Day]] was created to celebrate the county's [[Culture of Sussex|culture]] and [[History of Sussex|history]]. In February 2025, the UK Government approved plans to devolve powers to a new [[Sussex and Brighton Combined Authority|combined county authority]] for East Sussex, West Sussex, and Brighton and Hove, to be headed by a [[Directly elected mayors in England|directly elected mayor]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>n557ijsh1f5isgg60u4v2zuk4dlv3mr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422142</id>
      <parentid>422141</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6004" sha1="myupadc10ptw7jclhmznbfavz53p5eh" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox historic subdivision|
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (Sussex)، [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|جي هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي.

'''Sussex''' ([[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} from the {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) is an area of [[South East England]] that was historically a [[kingdom of Sussex|kingdom]] and, later, a [[Historic counties of England|county]]. The current [[Ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[East Sussex]] and [[West Sussex]] cover approximately the same area. The two ceremonial counties border [[Surrey]] to the north, [[Kent]] to the north-east, the [[English Channel]] to the south, and [[Hampshire]] to the west. Sussex contains the city of [[Brighton and Hove]] and its wider [[Greater Brighton City Region|city region]], part of the [[South Downs National Park]] and the [[National Landscape|national landscape]] of the [[High Weald National Landscape|High Weald]], and [[Chichester Harbour]]. Its coastline is {{convert|137|mi|order=out}} long.

The [[Kingdom of Sussex]] emerged in the fifth century in the area that had previously been inhabited by the [[Regni]] tribe in the [[Roman Britain|Romano-British]] period. In about 827, shortly after the [[Battle of Ellendun]], Sussex was conquered by [[Wessex]]. From 860 it was ruled by the [[kings of Wessex]], and in 927 it became part of the [[Kingdom of England]]. By the [[Sussex in the High Middle Ages|Norman period]], Sussex was subdivided into six administrative districts known as [[Rape (county subdivision)|rapes]], which were themselves divided into [[Hundred (county division)|hundreds]]. By the sixteenth century, the eastern three rapes and the western three rapes had been combined for most meetings of the [[court of quarter sessions]], a division which was reinforced when the [[Administrative counties of England|administrative counties]] of East Sussex and West Sussex were established in 1889. Subsequent local government reforms maintained the division into east and west. The county retained a single [[Lord Lieutenant of Sussex|lord lieutenant]] and [[Sheriff of Sussex|sheriff]] until 1974, when they were replaced with separate posts for [[Lord Lieutenant of East Sussex|East]] and [[Lord Lieutenant of West Sussex|West Sussex]] and Sussex lost its status as a ceremonial county. 

Sussex is widely regarded as a single unified entity for some purposes, including provision of some public services,&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. for [[Sussex Police]], [[Healthcare in Sussex|NHS Sussex]], the [[Sussex Wildlife Trust]], the Sussex [[Inshore Fisheries and Conservation Authority]]&lt;/ref&gt; food and drink&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex wine|wine]], [[beer in Sussex|beer]], cheese&lt;/ref&gt; and [[Sport in Sussex|sport]].&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex County Cricket Club]], [[Sussex County Football Association]], [[Sussex Rugby Football Union]]&lt;/ref&gt; In 2007, [[Sussex Day]] was created to celebrate the county's [[Culture of Sussex|culture]] and [[History of Sussex|history]]. In February 2025, the UK Government approved plans to devolve powers to a new [[Sussex and Brighton Combined Authority|combined county authority]] for East Sussex, West Sussex, and Brighton and Hove, to be headed by a [[Directly elected mayors in England|directly elected mayor]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>myupadc10ptw7jclhmznbfavz53p5eh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422143</id>
      <parentid>422142</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5993" sha1="do8zaq9q7f37ymnuemgo25khe94yvhr" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (Sussex)، [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|جي هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي.

'''Sussex''' ([[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} from the {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) is an area of [[South East England]] that was historically a [[kingdom of Sussex|kingdom]] and, later, a [[Historic counties of England|county]]. The current [[Ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[East Sussex]] and [[West Sussex]] cover approximately the same area. The two ceremonial counties border [[Surrey]] to the north, [[Kent]] to the north-east, the [[English Channel]] to the south, and [[Hampshire]] to the west. Sussex contains the city of [[Brighton and Hove]] and its wider [[Greater Brighton City Region|city region]], part of the [[South Downs National Park]] and the [[National Landscape|national landscape]] of the [[High Weald National Landscape|High Weald]], and [[Chichester Harbour]]. Its coastline is {{convert|137|mi|order=out}} long.

The [[Kingdom of Sussex]] emerged in the fifth century in the area that had previously been inhabited by the [[Regni]] tribe in the [[Roman Britain|Romano-British]] period. In about 827, shortly after the [[Battle of Ellendun]], Sussex was conquered by [[Wessex]]. From 860 it was ruled by the [[kings of Wessex]], and in 927 it became part of the [[Kingdom of England]]. By the [[Sussex in the High Middle Ages|Norman period]], Sussex was subdivided into six administrative districts known as [[Rape (county subdivision)|rapes]], which were themselves divided into [[Hundred (county division)|hundreds]]. By the sixteenth century, the eastern three rapes and the western three rapes had been combined for most meetings of the [[court of quarter sessions]], a division which was reinforced when the [[Administrative counties of England|administrative counties]] of East Sussex and West Sussex were established in 1889. Subsequent local government reforms maintained the division into east and west. The county retained a single [[Lord Lieutenant of Sussex|lord lieutenant]] and [[Sheriff of Sussex|sheriff]] until 1974, when they were replaced with separate posts for [[Lord Lieutenant of East Sussex|East]] and [[Lord Lieutenant of West Sussex|West Sussex]] and Sussex lost its status as a ceremonial county. 

Sussex is widely regarded as a single unified entity for some purposes, including provision of some public services,&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. for [[Sussex Police]], [[Healthcare in Sussex|NHS Sussex]], the [[Sussex Wildlife Trust]], the Sussex [[Inshore Fisheries and Conservation Authority]]&lt;/ref&gt; food and drink&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex wine|wine]], [[beer in Sussex|beer]], cheese&lt;/ref&gt; and [[Sport in Sussex|sport]].&lt;ref group=&quot;nb&quot;&gt;e.g. [[Sussex County Cricket Club]], [[Sussex County Football Association]], [[Sussex Rugby Football Union]]&lt;/ref&gt; In 2007, [[Sussex Day]] was created to celebrate the county's [[Culture of Sussex|culture]] and [[History of Sussex|history]]. In February 2025, the UK Government approved plans to devolve powers to a new [[Sussex and Brighton Combined Authority|combined county authority]] for East Sussex, West Sussex, and Brighton and Hove, to be headed by a [[Directly elected mayors in England|directly elected mayor]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>do8zaq9q7f37ymnuemgo25khe94yvhr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422149</id>
      <parentid>422143</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:27:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9558" sha1="bkvsepom2sgr7th5u3k5tblp8g9bq7u" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (Sussex)، [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|جي هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي.

'''Sussex''' ([[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} from the {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) is an area of [[South East England]] that was historically a [[kingdom of Sussex|kingdom]] and, later, a [[Historic counties of England|county]]. The current [[Ceremonial counties of England|ceremonial counties]] of [[East Sussex]] and [[West Sussex]] cover approximately the same area. The two ceremonial counties border [[Surrey]] to the north, [[Kent]] to the north-east, the [[English Channel]] to the south, and [[Hampshire]] to the west. Sussex contains the city of [[Brighton and Hove]] and its wider [[Greater Brighton City Region|city region]], part of the [[South Downs National Park]] and the [[National Landscape|national landscape]] of the [[High Weald National Landscape|High Weald]], and [[Chichester Harbour]]. Its coastline is {{convert|137|mi|order=out}} long.

The [[Kingdom of Sussex]] emerged in the fifth century in the area that had previously been inhabited by the [[Regni]] tribe in the [[Roman Britain|Romano-British]] period. In about 827, shortly after the [[Battle of Ellendun]], Sussex was conquered by [[Wessex]]. From 860 it was ruled by the [[kings of Wessex]], and in 927 it became part of the [[Kingdom of England]]. By the [[Sussex in the High Middle Ages|Norman period]], Sussex was subdivided into six administrative districts known as [[Rape (county subdivision)|rapes]], which were themselves divided into [[Hundred (county division)|hundreds]]. By the sixteenth century, the eastern three rapes and the western three rapes had been combined for most meetings of the [[court of quarter sessions]], a division which was reinforced when the [[Administrative counties of England|administrative counties]] of East Sussex and West Sussex were established in 1889. Subsequent local government reforms maintained the division into east and west. The county retained a single [[Lord Lieutenant of Sussex|lord lieutenant]] and [[Sheriff of Sussex|sheriff]] until 1974, when they were replaced with separate posts for [[Lord Lieutenant of East Sussex|East]] and [[Lord Lieutenant of West Sussex|West Sussex]] and Sussex lost its status as a ceremonial county. 

سسڪس (Sussex) ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي (انتظامي علائقو) رهيو آهي. اڄڪلهه جون ’سيريمونيل ڪائونٽيون‘ (رسمي انتظامي علائقا) يعني ايسٽ سسڪس (East Sussex) ۽ ويسٽ سسڪس (West Sussex)، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون سرحدون اتر ۾ سرِي (Surrey)، اتر-اوڀر ۾ ڪينٽ (Kent)، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (English Channel) ۽ اولهه ۾ هيمپشائر (Hampshire) سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (Brighton and Hove) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، ’سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ‘ (South Downs National Park) جو ڪجهه حصو، ’هاءِ ويلڊ‘ (High Weald) جو قدرتي منظرنامو، ۽ ’چيچسٽر هاربر‘ (Chichester Harbour) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي 137 ميل (220 ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.  

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ ’ريگني‘ (Regni) قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً 827ع ۾، ’ايلنڊن جي جنگ‘ (Battle of Ellendun) کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (Wessex) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. 860ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي، ۽ 927ع ۾ اهو ’ڪنگڊم آف انگلينڊ‘ (انگلينڊ جي بادشاهت) جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي ’ريپس‘ (rapes) چيو ويندو هو؛ اهي ’ريپس‘ وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي ’هنڊريڊس‘ (hundreds) سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ’ريپس‘ ۽ اولهه وارن ٽن ’ريپس‘ کي ’ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ‘ (عدالتي گڏجاڻين) جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن 1889ع ۾ ’ايسٽ سسڪس‘ ۽ ’ويسٽ سسڪس‘ نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. 1974ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي ’لارڊ ليوٽيننٽ‘ (بادشاهي نمائندو) ۽ ’شيرف‘ (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کان پوءِ ايسٽ سسڪس ۽ ويسٽ سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد ’سيريمونيل ڪائونٽي‘ واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. 2007ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ ’سسڪس ڊي‘ (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;    اوڀر. اولهه.  

== حوالا ==

== ٻاهرين لنڪس ==
Sussex is widely regarded as a single unified entity for some purposes, including provision of some public services, food and drink and [[Sport in Sussex|sport]]. In 2007, [[Sussex Day]] was created to celebrate the county's [[Culture of Sussex|culture]] and [[History of Sussex|history]]. In February 2025, the UK Government approved plans to devolve powers to a new [[Sussex and Brighton Combined Authority|combined county authority]] for East Sussex, West Sussex, and Brighton and Hove, to be headed by a [[Directly elected mayors in England|directly elected mayor]].


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>bkvsepom2sgr7th5u3k5tblp8g9bq7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422155</id>
      <parentid>422149</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:46:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7187" sha1="7q05aaof16vrwqkw3s9prw247acpvyg" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (Sussex)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} from the {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (Brighton and Hove) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، ’سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ‘ (South Downs National Park) جو ڪجهه حصو، ’هاءِ ويلڊ‘ (High Weald) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (Chichester Harbour) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

== حوالا ==

== ٻاهرين لنڪس ==
Sussex is widely regarded as a single unified entity for some purposes, including provision of some public services, food and drink and [[Sport in Sussex|sport]]. In 2007, [[Sussex Day]] was created to celebrate the county's [[Culture of Sussex|culture]] and [[History of Sussex|history]]. In February 2025, the UK Government approved plans to devolve powers to a new [[Sussex and Brighton Combined Authority|combined county authority]] for East Sussex, West Sussex, and Brighton and Hove, to be headed by a [[Directly elected mayors in England|directly elected mayor]].


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>7q05aaof16vrwqkw3s9prw247acpvyg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422156</id>
      <parentid>422155</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7299" sha1="s6n7swc74c6ln4lyip0e2u9c8866s03" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

== حوالا ==

== ٻاهرين لنڪس ==
Sussex is widely regarded as a single unified entity for some purposes, including provision of some public services, food and drink and [[Sport in Sussex|sport]]. In 2007, [[Sussex Day]] was created to celebrate the county's [[Culture of Sussex|culture]] and [[History of Sussex|history]]. In February 2025, the UK Government approved plans to devolve powers to a new [[Sussex and Brighton Combined Authority|combined county authority]] for East Sussex, West Sussex, and Brighton and Hove, to be headed by a [[Directly elected mayors in England|directly elected mayor]].


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>s6n7swc74c6ln4lyip0e2u9c8866s03</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422157</id>
      <parentid>422156</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين لنڪس */</comment>
      <origin>422157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6725" sha1="ov6djywtqezljn18n9r835gtzwmrtzt" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

== حوالا ==

== ٻاهرين لنڪس ==
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ov6djywtqezljn18n9r835gtzwmrtzt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422158</id>
      <parentid>422157</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>422158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6738" sha1="ghvebjkzgmk0hl3if4ks08kdlldf350" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

== ٻاهرين لنڪس ==
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ghvebjkzgmk0hl3if4ks08kdlldf350</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422159</id>
      <parentid>422158</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:51:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين لنڪس */</comment>
      <origin>422159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7020" sha1="mogql7u3y5w326otniokjhsf7axa30s" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{Sussex}}
{{England counties/1889}}

{{authority control}}

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>mogql7u3y5w326otniokjhsf7axa30s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422160</id>
      <parentid>422159</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7310" sha1="5hkwhhmicfrzqoomq8empir6ob7q6fl" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}
[[زمرو سسيڪس|*]] 
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:قديم زماني ۾ قائم ٿي انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون اهي ڪائونٽيون جيڪي 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>5hkwhhmicfrzqoomq8empir6ob7q6fl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422161</id>
      <parentid>422160</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7308" sha1="7as2j9qwihf888qh6m29m6ulalpa7wd" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}
[[زمرو سسيڪس]] 
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:قديم زماني ۾ قائم ٿي انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون اهي ڪائونٽيون جيڪي 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>7as2j9qwihf888qh6m29m6ulalpa7wd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422162</id>
      <parentid>422161</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7309" sha1="2z87pl1r14nu9jclf2ivn1ndh3yng0m" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو سسيڪس]] 
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:قديم زماني ۾ قائم ٿي انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون اهي ڪائونٽيون جيڪي 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>2z87pl1r14nu9jclf2ivn1ndh3yng0m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422163</id>
      <parentid>422162</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:57:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7309" sha1="i6d3znfxf15mphvjg6mhd33t3o7g2yh" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]] 
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:قديم زماني ۾ قائم ٿي انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون اهي ڪائونٽيون جيڪي 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>i6d3znfxf15mphvjg6mhd33t3o7g2yh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422164</id>
      <parentid>422163</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7338" sha1="c96ryr63xmci3hqm4atrbj13o8es6jv" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]] 
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:علائقا]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>c96ryr63xmci3hqm4atrbj13o8es6jv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422165</id>
      <parentid>422164</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهرين لنڪس */</comment>
      <origin>422165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7218" sha1="lbm7wphzvoq1oh4zw7g2a0jw3t2mw0e" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]] 
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>lbm7wphzvoq1oh4zw7g2a0jw3t2mw0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422170</id>
      <parentid>422165</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:04:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7262" sha1="5obu9lmufjv2feyue42m0avcevfe88s" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = [[historic counties of England|Historic county]]
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>5obu9lmufjv2feyue42m0avcevfe88s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422174</id>
      <parentid>422170</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7810" sha1="r7f29yd5mlwkmbzw5fjgkdf24q9x8rw" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = Country
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
|name=Sussex|official_name=Sussex|native_name=Sussex|settlement_type=Cultural region|type=[[historic counties of England|Historic county]]|image_skyline={{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}|image_map=[[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]|subdivision_name={{flag|UK}}|subdivision_name1=England|subdivision_name2=Eastern West England|subdivision_type1=Part Country|subdivision_type2=Region}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>r7f29yd5mlwkmbzw5fjgkdf24q9x8rw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422190</id>
      <parentid>422174</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7863" sha1="05ip2ykty8qxv09v3bwz203edwxlbiv" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = Country
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
|name=Sussex|official_name=Sussex|native_name=Sussex|settlement_type=Cultural region|type=[[historic counties of England|Historic county]]|image_skyline={{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}|image_map=[[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]|subdivision_name={{flag|UK}}|subdivision_name1=England|subdivision_name2=Eastern West England|subdivision_type1=Part Country|subdivision_type2=Region}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]
[[زمرو:يورپ جا ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>05ip2ykty8qxv09v3bwz203edwxlbiv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422191</id>
      <parentid>422190</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7930" sha1="ghz5zp72g33vmlw2svy88j1vmcygnmt" xml:space="preserve">{{short description|Cultural and historic region of England}}
{{About|the historic county in England|the administrative counties into which Sussex is divided|East Sussex|and|West Sussex|other uses|Sussex (disambiguation)}}
{{Infobox settlement
| Name                   = Sussex
| subdivision_type       = Country
| image                  = {{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}
| image_caption          = A view from [[Devil's Dyke, Sussex|Devil's Dyke]];&lt;br/&gt; [[Chichester]]; and [[Eastbourne Pier]]
| image_flag             = Flag of Sussex.svg
| flag_caption           = [[Flag of Sussex|Flag]]
| image_coat             = 
| symbol_type            = Six yellow [[martlet]]s
| HQ                     = [[County town|Various]] 
| Government      = 
| Origin                 = [[Sub-Roman Britain]]
| Status                 = [[Historic counties of England|Historic county]]
| Start                  = [[Kingdom of Sussex|5th century]] (traditionally 477)
| End                    = 
| Code                   = SSX
| CodeName               = [[Chapman code]]
| Motto                  = ''&quot;[[We wunt be druv]]&quot;''
| membership_title1     = Ceremonial counties
| membership1           = [[East Sussex]] • [[West Sussex]]
| Divisions              = [[Rape (county subdivision)|Rapes]] (largest &amp; most notable of differing former subdivisions)
| DivisionsMap           = [[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]
| DivisionsNames         = {{ubl|[[Rape of Chichester|1 Chichester]]|[[Rape of Arundel|2 Arundel]]|[[Rape of Bramber|3 Bramber]]|[[Rape of Lewes|4 Lewes]]|[[Rape of Pevensey|5 Pevensey]]|[[Rape of Hastings|6 Hastings]]}}
| Map                    = {{Switcher
| [[File:Sussex - British Isles.svg|250px|Location of Sussex in the British Isles]]
| Show location in the British Isles
| [[File:England Historic Counties Sussex map.svg|250px|Location within England]]
| Show location in England
}}
| coordinates            = {{coord|51|0|format=dms|type:landmark|display=title,inline}}
| Arms                   = 
| Civic                  = 
|name=Sussex|official_name=Sussex|native_name=Sussex|settlement_type=Cultural region|type=[[historic counties of England|Historic county]]|image_skyline={{multiple images
|image1= View from Devil's Dyke towards Poynings.jpg
|image2= Chichester Cross - geograph.org.uk - 6217492.jpg
|image3= Eastbourne Pier (geograph 6773225).jpg
|border=infobox |perrow=1/2 |total_width=250px}}|image_map=[[File:Rapes of Sussex.svg|250px|Rapes of Sussex]]|subdivision_name={{flag|UK}}|subdivision_name1=England|subdivision_name2=Eastern West England|subdivision_type1=Part Country|subdivision_type2=Region}}
'''سسيڪس''' (&lt;small&gt;Sussex&lt;/small&gt;)  [[Help:IPA/English|/ˈsʌsɪks/]]; {{audio|LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Sussex.wav|}} &lt;small&gt;from the&lt;/small&gt; {{langx|ang|Sūþseaxe||[[South Saxons]]}}) [[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] جو هڪ علائقو آهي، جيڪو تاريخي طور تي هڪ بادشاهت ۽ بعد ۾ هڪ ڪائونٽي رهيو آهي. اڄڪلهه جون رسمي ڪائونٽيون يعني اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس، تقريباً ساڳئي علائقي تي مشتمل آهن. انهن ٻنهي ڪائونٽين جون حدون اتر ۾ [[سري|سرِي]] (&lt;small&gt;Surrey&lt;/small&gt;)، اتر-اوڀر ۾ [[ڪينٽ]]، ڏکڻ ۾ انگلينڊ چينل (&lt;small&gt;English Channel&lt;/small&gt;) ۽ اولهه ۾ [[هيمپشائر]] سان ملن ٿيون. سسڪس ۾ ’برائيٽن اينڊ هوو‘ (&lt;small&gt;Brighton&lt;/small&gt; &lt;small&gt;and&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Hove&lt;/small&gt;) شهر ۽ ان سان لاڳاپيل وسيع شهري علائقو، &quot;سائوٿ ڊائونز نيشنل پارڪ&quot; (&lt;small&gt;South Downs National Park&lt;/small&gt;) جو ڪجهه حصو، &quot;هاءِ ويلڊ&quot; (&lt;small&gt;High Weald&lt;/small&gt;) جو قدرتي منظرنامو ۽ ’چيسٽر هاربر‘ (&lt;small&gt;Chichester Harbour&lt;/small&gt;) شامل آهن. ان جي سامونڊي پٽي &lt;small&gt;137&lt;/small&gt; ميل (&lt;small&gt;220&lt;/small&gt; ڪلوميٽر) ڊگهي آهي.

سسڪس جي بادشاهت پنجين صديءَ ۾ ان علائقي ۾ وجود ۾ آئي، جتي رومن-برٽش دور ۾ &quot;ريگني&quot; قبيلي جا ماڻهو رهندا هئا. تقريباً &lt;small&gt;827&lt;/small&gt;ع ۾، &quot;ايلنڊن جي جنگ&quot; کان ٿورو عرصو پوءِ، ويسڪس (&lt;small&gt;Wessex&lt;/small&gt;) سسڪس کي فتح ڪري ورتو. &lt;small&gt;860&lt;/small&gt;ع کان وٺي هتي ويسڪس جي بادشاهن جي حڪمراني رهي ۽ &lt;small&gt;927&lt;/small&gt;ع ۾ اهو &quot;انگلينڊ جي بادشاهت&quot; جو حصو بڻجي ويو. نارمن دور تائين، سسڪس کي ڇهن انتظامي ضلعن ۾ ورهايو ويو هو، جن کي &quot;ريپس&quot; (&lt;small&gt;rapes&lt;/small&gt;) چيو ويندو هو؛ اهي ريپس وري ننڍن حصن ۾ ورهايل هئا جن کي &quot;هنڊريڊس&quot; سڏيو ويندو هو. سورهين صديءَ تائين، اوڀر وارن ٽن ريپس ۽ اولهه وارن ٽن ريپس کي &quot;ڪوارٽر سيشنز ڪورٽ&quot; جي اڪثر موقعن لاءِ گڏ ڪيو ويو هو. اها ورهاست ان وقت وڌيڪ پختي ٿي وئي جڏهن &lt;small&gt;1889&lt;/small&gt;ع ۾  اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس نالي انتظامي ڪائونٽيون قائم ڪيون ويون. بعد ۾ مقامي حڪومت جي سڌارن ۾ به اوڀر ۽ اولهه واري اها ورهاست برقرار رهي. &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع تائين هن علائقي لاءِ هڪ ئي &quot;لارڊ ليوٽيننٽ&quot; (بادشاهي نمائندو) ۽ &quot;شيرف&quot; (انتظامي عهديدار) مقرر هوندو هو، پر ان سال کانپوءِ اوڀر سسڪس ۽ اولهه سسڪس لاءِ الڳ الڳ عهدا ٺاهيا ويا، جنهن سان سسڪس جي هڪ واحد رسمي ڪائونٽي واري حيثيت ختم ٿي وئي.  

سسڪس کي ڪجهه معاملن ۾ اڃا به هڪ متحد علائقو يا وحدت سمجهيو ويندو آهي، جن ۾ عوامي خدمتن جي فراهمي، کاڌي پيتي جا معاملا ۽ رانديون شامل آهن. &lt;small&gt;2007&lt;/small&gt;ع ۾، هن علائقي جي ثقافت ۽ تاريخ کي ملهائڻ لاءِ &quot;سسڪس ڊي&quot; (Sussex Day) جي شروعات ڪئي وئي. فيبروري 2025 ۾، برطانيا جي حڪومت ايسٽ سسڪس (East Sussex)، ويسٽ سسڪس (West Sussex) ۽ برائيٽن اينڊ هوو (Brighton and Hove) لاءِ هڪ نئين گڏيل ڪائونٽي اٿارٽي کي اختيار منتقل ڪرڻ جي منصوبن جي منظوري ڏني، جنهن جي سربراهي سڌي سنئين چونڊيل ميئر ڪندو.&lt;ref&gt;{{cite web |date=17 February 2025 |title=Sussex and Brighton devolution consultation |url=https://www.gov.uk/government/consultations/sussex-and-brighton-devolution/sussex-and-brighton-devolution-consultation |accessdate=2 March 2025 |publisher=Ministry for Housing, Communities and Local Government}}&lt;/ref&gt;      

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهرين لنڪس==
{{Sister project links|commonscat = yes|wikt = Sussex|collapsible = |voy = Sussex (England)|display=Sussex|1=Sussex|b=no|v=no}}
*[https://www.genuki.org.uk/big/eng/SSX Further historical information and sources on GENUKI]

{{authority control}}

[[زمرو:سسيڪس]] 
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]
[[زمرو:يورپ جا ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>ghz5zp72g33vmlw2svy88j1vmcygnmt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽائين ۽ ويئر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104128</id>
    <revision>
      <id>422245</id>
      <parentid>421177</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3705" sha1="999gzxhl6ev6ipz3rfgfebsq3qd3ttr" xml:space="preserve">{{short description|County in England}}
{{Infobox English county
| official_name = Tyne and Wear
| image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=270px
 | image1 = Angel of the North 2-10-14.png
 | image2 = Souter Lighthouse - geograph.org.uk - 2859840.jpg
 | image3 = Newcastle upon Tyne - Tyne Bridge.jpg
 }}
| image_caption = The [[Angel of the North]], [[Souter Lighthouse]] in [[Whitburn, Tyne and Wear|Whitburn]], and the [[River Tyne]] between [[Gateshead]] and [[Newcastle upon Tyne]].
| flag_image = 
| flag_link = 
| arms_image = 
| arms_link = 
| locator_map = Tyne and Wear UK locator map 2010.svg
| map_caption = Tyne and Wear within England
| coordinates = 
| region = [[North East England|North East]]
| established_date = 1974
| established_by = [[Local Government Act 1972]]
| preceded_by = {{plainlist|
* Parts of [[County Durham]]
* Parts of [[Northumberland]]
 }}
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Tyne and Wear
| lord_lieutenant_name = [[Lucy Winskell]]
| high_sheriff_office = High Sheriff
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = 
| area_council_km2 = 
| area_council_rank = 
| iso_code = 
| gss_code = E11000007
| nuts_code = TLC22/23
| districts_map = [[File:Tyne and Wear numbered districts.svg|200px]]
| districts_key = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list = # [[Metropolitan Borough of Gateshead|Gateshead]]
# [[Newcastle upon Tyne]]
# [[North Tyneside]]
# [[South Tyneside]]
# [[City of Sunderland|Sunderland]]
| police = [[Northumbria Police]]
| largest_city = [[Newcastle upon Tyne]]
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Tyne and Wear|11 MPs]]
}}
'''ٽائين ۽ ويئر''' (Tyne and Wear) [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي، جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي.


'''Tyne and Wear''' ({{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|n|_|...|_|ˈ|w|ɪər}}) is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[North East England]]. It borders [[Northumberland]] to the north and [[County Durham]] to the south, and the largest settlement is the city of [[Newcastle upon Tyne]].

The county is largely urbanised, with an area of {{Convert|{{English cerem counties|ARE=Tyne and Wear}}|km2|sqmi}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Tyne and Wear}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Newcastle is on the north bank of the [[River Tyne]] in the centre of the county, and [[Gateshead]] opposite on the south bank. [[South Shields]] lies in the east at the river's mouth, and the city of [[Sunderland]] in the south-east at the mouth of the [[River Wear]]. Nearly all of the county's settlements belong to the [[Tyneside]] or [[Wearside]] conurbations, the latter of which extends into County Durham. For [[Local government in England|local government]] purposes Tyne and Wear comprises five [[metropolitan borough]]s: [[Metropolitan Borough of Gateshead|Gateshead]], Newcastle upon Tyne, Sunderland, [[North Tyneside]] and [[South Tyneside]]. The borough councils collaborate through the [[North East Combined Authority]], which also includes [[Durham County Council]] and [[Northumberland County Council]]. The county was created in 1974 from south-east Northumberland and north-east County Durham.

The most notable geographic features of the county are the [[River Tyne]] and [[River Wear]], after which it is named and along which its major settlements developed. The county is also notable for its coastline to the [[North Sea]] in the east, which is characterised by tall [[Magnesian Limestone|limestone]] cliffs and wide beaches.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>999gzxhl6ev6ipz3rfgfebsq3qd3ttr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422314</id>
      <parentid>422245</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اتر اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="nrddbgau2yw5xluvk537qtfxbku667v" xml:space="preserve">{{short description|County in England}}
{{Infobox English county
| official_name = Tyne and Wear
| image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=270px
 | image1 = Angel of the North 2-10-14.png
 | image2 = Souter Lighthouse - geograph.org.uk - 2859840.jpg
 | image3 = Newcastle upon Tyne - Tyne Bridge.jpg
 }}
| image_caption = The [[Angel of the North]], [[Souter Lighthouse]] in [[Whitburn, Tyne and Wear|Whitburn]], and the [[River Tyne]] between [[Gateshead]] and [[Newcastle upon Tyne]].
| flag_image = 
| flag_link = 
| arms_image = 
| arms_link = 
| locator_map = Tyne and Wear UK locator map 2010.svg
| map_caption = Tyne and Wear within England
| coordinates = 
| region = [[North East England|North East]]
| established_date = 1974
| established_by = [[Local Government Act 1972]]
| preceded_by = {{plainlist|
* Parts of [[County Durham]]
* Parts of [[Northumberland]]
 }}
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Tyne and Wear
| lord_lieutenant_name = [[Lucy Winskell]]
| high_sheriff_office = High Sheriff
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = 
| area_council_km2 = 
| area_council_rank = 
| iso_code = 
| gss_code = E11000007
| nuts_code = TLC22/23
| districts_map = [[File:Tyne and Wear numbered districts.svg|200px]]
| districts_key = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list = # [[Metropolitan Borough of Gateshead|Gateshead]]
# [[Newcastle upon Tyne]]
# [[North Tyneside]]
# [[South Tyneside]]
# [[City of Sunderland|Sunderland]]
| police = [[Northumbria Police]]
| largest_city = [[Newcastle upon Tyne]]
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Tyne and Wear|11 MPs]]
}}
'''ٽائين ۽ ويئر''' (Tyne and Wear) [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي، جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي.


'''Tyne and Wear''' ({{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|n|_|...|_|ˈ|w|ɪər}}) is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[North East England]]. It borders [[Northumberland]] to the north and [[County Durham]] to the south, and the largest settlement is the city of [[Newcastle upon Tyne]].

The county is largely urbanised, with an area of {{Convert|{{English cerem counties|ARE=Tyne and Wear}}|km2|sqmi}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Tyne and Wear}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Newcastle is on the north bank of the [[River Tyne]] in the centre of the county, and [[Gateshead]] opposite on the south bank. [[South Shields]] lies in the east at the river's mouth, and the city of [[Sunderland]] in the south-east at the mouth of the [[River Wear]]. Nearly all of the county's settlements belong to the [[Tyneside]] or [[Wearside]] conurbations, the latter of which extends into County Durham. For [[Local government in England|local government]] purposes Tyne and Wear comprises five [[metropolitan borough]]s: [[Metropolitan Borough of Gateshead|Gateshead]], Newcastle upon Tyne, Sunderland, [[North Tyneside]] and [[South Tyneside]]. The borough councils collaborate through the [[North East Combined Authority]], which also includes [[Durham County Council]] and [[Northumberland County Council]]. The county was created in 1974 from south-east Northumberland and north-east County Durham.

The most notable geographic features of the county are the [[River Tyne]] and [[River Wear]], after which it is named and along which its major settlements developed. The county is also notable for its coastline to the [[North Sea]] in the east, which is characterised by tall [[Magnesian Limestone|limestone]] cliffs and wide beaches.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>nrddbgau2yw5xluvk537qtfxbku667v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422315</id>
      <parentid>422314</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:04:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3885" sha1="1e3mag42r5brj1qk6ahmrpb81d2z58i" xml:space="preserve">{{short description|County in England}}
{{Infobox English county
| official_name = Tyne and Wear
| image_main = {{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=270px
 | image1 = Angel of the North 2-10-14.png
 | image2 = Souter Lighthouse - geograph.org.uk - 2859840.jpg
 | image3 = Newcastle upon Tyne - Tyne Bridge.jpg
 }}
| image_caption = The [[Angel of the North]], [[Souter Lighthouse]] in [[Whitburn, Tyne and Wear|Whitburn]], and the [[River Tyne]] between [[Gateshead]] and [[Newcastle upon Tyne]].
| flag_image = 
| flag_link = 
| arms_image = 
| arms_link = 
| locator_map = Tyne and Wear UK locator map 2010.svg
| map_caption = Tyne and Wear within England
| coordinates = 
| region = [[North East England|North East]]
| established_date = 1974
| established_by = [[Local Government Act 1972]]
| preceded_by = {{plainlist|
* Parts of [[County Durham]]
* Parts of [[Northumberland]]
 }}
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Tyne and Wear
| lord_lieutenant_name = [[Lucy Winskell]]
| high_sheriff_office = High Sheriff
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = 
| area_council_km2 = 
| area_council_rank = 
| iso_code = 
| gss_code = E11000007
| nuts_code = TLC22/23
| districts_map = [[File:Tyne and Wear numbered districts.svg|200px]]
| districts_key = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list = # [[Metropolitan Borough of Gateshead|Gateshead]]
# [[Newcastle upon Tyne]]
# [[North Tyneside]]
# [[South Tyneside]]
# [[City of Sunderland|Sunderland]]
| police = [[Northumbria Police]]
| largest_city = [[Newcastle upon Tyne]]
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Tyne and Wear|11 MPs]]
}}
'''ٽائين ۽ ويئر''' (Tyne and Wear) [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي، جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي.


'''Tyne and Wear''' ({{IPAc-en|ˌ|t|aɪ|n|_|...|_|ˈ|w|ɪər}}) is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in [[North East England]]. It borders [[Northumberland]] to the north and [[County Durham]] to the south, and the largest settlement is the city of [[Newcastle upon Tyne]].

The county is largely urbanised, with an area of {{Convert|{{English cerem counties|ARE=Tyne and Wear}}|km2|sqmi}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=Tyne and Wear}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Newcastle is on the north bank of the [[River Tyne]] in the centre of the county, and [[Gateshead]] opposite on the south bank. [[South Shields]] lies in the east at the river's mouth, and the city of [[Sunderland]] in the south-east at the mouth of the [[River Wear]]. Nearly all of the county's settlements belong to the [[Tyneside]] or [[Wearside]] conurbations, the latter of which extends into County Durham. For [[Local government in England|local government]] purposes Tyne and Wear comprises five [[metropolitan borough]]s: [[Metropolitan Borough of Gateshead|Gateshead]], Newcastle upon Tyne, Sunderland, [[North Tyneside]] and [[South Tyneside]]. The borough councils collaborate through the [[North East Combined Authority]], which also includes [[Durham County Council]] and [[Northumberland County Council]]. The county was created in 1974 from south-east Northumberland and north-east County Durham.

The most notable geographic features of the county are the [[River Tyne]] and [[River Wear]], after which it is named and along which its major settlements developed. The county is also notable for its coastline to the [[North Sea]] in the east, which is characterised by tall [[Magnesian Limestone|limestone]] cliffs and wide beaches.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٽائين ۽ ويئر]]
[[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>1e3mag42r5brj1qk6ahmrpb81d2z58i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سفوڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104129</id>
    <revision>
      <id>422425</id>
      <parentid>421179</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:12:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جو اوڀر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1690" sha1="3re12738vhlibrpxd3ecbopvl8qpvno" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=سفوڪ
&lt;br/&gt;Suffolk|flag_image=[[تصویر:Flag of Suffolk County Council, UK.svg|100px]]|flag_link=Flag of Suffolk|arms_image=[[تصویر:Arms of Suffolk.svg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Suffolk|motto=&quot;Guide Our Endeavour&quot;|locator_map=[[تصویر:Suffolk UK locator map 2010.svg|200px|Suffolk within England]]|coordinates={{coord|52|10|N|1|00|E|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀر انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Timothy Tollemache|high_sheriff_name=Edward Greenwell|area_total_km2=3798|area_total_rank=آٹھواں|ethnicity=97.2% سفید فام|county_council=[[سافک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[اپسوئچ]]|area_council_km2=3798|area_council_rank=7th|iso_code=GB-SFK|ons_code=42|gss_code=E10000029|nuts_code=UKH14|districts_map=[[تصویر:Suffolk numbered districts (2019-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#[[اپسوئچ]]
#[[سافک ساحلی]]
#[[ویونے]]
#[[مڈ سافک]]
#[[بےبر]]
#{{بلا لف|[[سینٹ ایڈمنڈسبری]]}}
#[[فارسٹ ہیتھ]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[سافک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.suffolk.gov.uk}}}}
'''سفوڪ''' (Suffolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|f|ə|k}}) [[انگلينڊ]] جي هڪ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي، جيڪا انگلينڊ جي اوڀر علائقي ۾ واقع آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]</text>
      <sha1>3re12738vhlibrpxd3ecbopvl8qpvno</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422426</id>
      <parentid>422425</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1753" sha1="i8mixkkybtxlf4bwf6uh9dd5yk9pl5a" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=سفوڪ
&lt;br/&gt;Suffolk|flag_image=[[تصویر:Flag of Suffolk County Council, UK.svg|100px]]|flag_link=Flag of Suffolk|arms_image=[[تصویر:Arms of Suffolk.svg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Suffolk|motto=&quot;Guide Our Endeavour&quot;|locator_map=[[تصویر:Suffolk UK locator map 2010.svg|200px|Suffolk within England]]|coordinates={{coord|52|10|N|1|00|E|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀر انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Timothy Tollemache|high_sheriff_name=Edward Greenwell|area_total_km2=3798|area_total_rank=آٹھواں|ethnicity=97.2% سفید فام|county_council=[[سافک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[اپسوئچ]]|area_council_km2=3798|area_council_rank=7th|iso_code=GB-SFK|ons_code=42|gss_code=E10000029|nuts_code=UKH14|districts_map=[[تصویر:Suffolk numbered districts (2019-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#[[اپسوئچ]]
#[[سافک ساحلی]]
#[[ویونے]]
#[[مڈ سافک]]
#[[بےبر]]
#{{بلا لف|[[سینٹ ایڈمنڈسبری]]}}
#[[فارسٹ ہیتھ]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[سافک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.suffolk.gov.uk}}}}
'''سفوڪ''' (Suffolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|f|ə|k}}) [[انگلينڊ]] جي هڪ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي، جيڪا انگلينڊ جي اوڀر علائقي ۾ واقع آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>i8mixkkybtxlf4bwf6uh9dd5yk9pl5a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422427</id>
      <parentid>422426</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1805" sha1="hx3n7ylxjok671jzfd2ve4cclwruilj" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=سفوڪ
&lt;br/&gt;Suffolk|flag_image=[[تصویر:Flag of Suffolk County Council, UK.svg|100px]]|flag_link=Flag of Suffolk|arms_image=[[تصویر:Arms of Suffolk.svg|75px]]|arms_link=Coat of arms of Suffolk|motto=&quot;Guide Our Endeavour&quot;|locator_map=[[تصویر:Suffolk UK locator map 2010.svg|200px|Suffolk within England]]|coordinates={{coord|52|10|N|1|00|E|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=اوڀر انگلينڊ|established_date=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=Timothy Tollemache|high_sheriff_name=Edward Greenwell|area_total_km2=3798|area_total_rank=آٹھواں|ethnicity=97.2% سفید فام|county_council=[[سافک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[اپسوئچ]]|area_council_km2=3798|area_council_rank=7th|iso_code=GB-SFK|ons_code=42|gss_code=E10000029|nuts_code=UKH14|districts_map=[[تصویر:Suffolk numbered districts (2019-2028).svg|200px]]|districts_key={{Colorsample|#FEFE77}} وحدانی {{Colorsample|#FEC1E9}} کاؤنٹی کونسل علاقہ|districts_list=#[[اپسوئچ]]
#[[سافک ساحلی]]
#[[ویونے]]
#[[مڈ سافک]]
#[[بےبر]]
#{{بلا لف|[[سینٹ ایڈمنڈسبری]]}}
#[[فارسٹ ہیتھ]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[سافک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.suffolk.gov.uk}}}}
'''سفوڪ''' (Suffolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|s|ʌ|f|ə|k}}) [[انگلينڊ]] جي هڪ غير ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي، جيڪا انگلينڊ جي اوڀر علائقي ۾ واقع آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سفوڪ]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>hx3n7ylxjok671jzfd2ve4cclwruilj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڏکڻ يارڪشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104131</id>
    <revision>
      <id>422299</id>
      <parentid>421183</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4287" sha1="82bk7dsfoykjzqqp8wko1n2hqq7yj6y" xml:space="preserve">'''ڏکڻ يارڪشائر''' (&lt;small&gt;South Yorkshire&lt;/small&gt;) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي.

{{Short description|County of England}}
{{For|similarly named units|Yorkshire South (disambiguation)}}
{{Use British English|date=December 2022}}
{{Use dmy dates|date=January 2023}}
{{infobox English county
| official_name = South Yorkshire
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;| image_main = {{multiple image
 | border                   = infobox
 | perrow            = 1/2/1
 | total_width       = 300
 | image1 = SheffieldCitySkyline.jpg
 | image2 = Doncaster Minster (40828449383).jpg
 | image3 = Damflask Reservoir - geograph.org.uk - 7938254.jpg
}}
| locator_map = [[File:South Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|South Yorkshire within England]]
| coordinates = {{Coord|53|30|N|1|20|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}
| region = [[Yorkshire and the Humber]]
| established_date = 1 April 1974
| established_by = [[Local Government Act 1972]]
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of South Yorkshire
| lord_lieutenant_name = Andrew Coombe
| high_sheriff_office = High Sheriff of South Yorkshire
| ethnicity = 90.7% White&lt;br /&gt;3.4% S.Asian&lt;br /&gt;2.0% Black&lt;br /&gt;1.5% Mixed&lt;br /&gt;2.5% Other
| government = [[South Yorkshire Mayoral Combined Authority]]
| mayor_office = Mayor of South Yorkshire
| mayor_name = [[Oliver Coppard]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| admin_hq = [[Sheffield]]
| gss_code = {{Unbulleted list
 |E11000003 (county)
 |E47000002 (city region)
 }}
| nuts_code = TLE3
| districts_map = [[File:South Yorkshire numbered districts.svg|200px]]
| districts_key = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list = # [[City of Sheffield|Sheffield]]
# [[Metropolitan Borough of Rotherham|Rotherham]]
# [[City of Doncaster|Doncaster]]
# [[Metropolitan Borough of Barnsley|Barnsley]]
| MPs = [[List of Parliamentary constituencies in South Yorkshire|List of MPs]]
| police = [[South Yorkshire Police]]
| website = {{URL|southyorkshire-ca.gov.uk/}}
| image_caption = Clockwise from top: [[Sheffield]] skyline, [[Damflask Reservoir]] in the [[Peak District]] near [[Low Bradfield]], and  [[Doncaster Minster]]
}}

'''South Yorkshire''' is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in the [[Yorkshire and the Humber]] region of [[Northern England]]. It borders [[North Yorkshire]] and [[West Yorkshire]] to the north, the [[East Riding of Yorkshire]] to the north-east, [[Lincolnshire]] to the east, [[Nottinghamshire]] to the south-east, and [[Derbyshire]] to the south and west. The largest settlement is the city of [[Sheffield]].

The county is largely urban, with an area of {{convert|1552|km2|sqmi|abbr=on}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=South Yorkshire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Sheffield is in the south of the county, and [[Rotherham]] immediately to the north-east. The city of [[Doncaster]] is in the east, and [[Barnsley]] in the north. The far east and the west of the county are predominantly rural. For local government purposes the county comprises four [[metropolitan borough]]s: [[Metropolitan Borough of Barnsley|Barnsley]], [[City of Doncaster|Doncaster]], [[Metropolitan Borough of Rotherham|Rotherham]], and [[City of Sheffield|Sheffield]]. They collaborate through the [[South Yorkshire Mayoral Combined Authority]].

The west of South Yorkshire contains part of the [[Peak District]], an upland area and [[national park]] that is part of the [[Pennines]]. The hills are the source of the [[River Don, Yorkshire|River Don]], which flows east through Sheffield, Rotherham, and Doncaster. The [[South Yorkshire Coalfield|South Yorkshire coalfield]] underlies Barnsley, Doncaster, and part of Sheffield, and its exploitation contributed to the development of their industry. The area between Rotherham and Doncaster is rolling arable farmland underlain by limestone, and beyond in the east of the county are the flat [[Humberhead Levels]].
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڏکڻ يارڪشائر]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>82bk7dsfoykjzqqp8wko1n2hqq7yj6y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422301</id>
      <parentid>422299</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:36:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4188" sha1="9ifwxat7o3aauz13hpxc8qo2869bddx" xml:space="preserve">'''ڏکڻ يارڪشائر''' (&lt;small&gt;South Yorkshire&lt;/small&gt;) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي.

{{Short description|County of England}}
{{Use British English|date=December 2022}}
{{infobox English county
| official_name = South Yorkshire
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;| image_main = {{multiple image
 | border                   = infobox
 | perrow            = 1/2/1
 | total_width       = 300
 | image1 = SheffieldCitySkyline.jpg
 | image2 = Doncaster Minster (40828449383).jpg
 | image3 = Damflask Reservoir - geograph.org.uk - 7938254.jpg
}}
| locator_map = [[File:South Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|South Yorkshire within England]]
| coordinates = {{Coord|53|30|N|1|20|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}
| region = [[Yorkshire and the Humber]]
| established_date = 1 April 1974
| established_by = [[Local Government Act 1972]]
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of South Yorkshire
| lord_lieutenant_name = Andrew Coombe
| high_sheriff_office = High Sheriff of South Yorkshire
| ethnicity = 90.7% White&lt;br /&gt;3.4% S.Asian&lt;br /&gt;2.0% Black&lt;br /&gt;1.5% Mixed&lt;br /&gt;2.5% Other
| government = [[South Yorkshire Mayoral Combined Authority]]
| mayor_office = Mayor of South Yorkshire
| mayor_name = [[Oliver Coppard]] ([[Labour Party (UK)|L]])
| admin_hq = [[Sheffield]]
| gss_code = {{Unbulleted list
 |E11000003 (county)
 |E47000002 (city region)
 }}
| nuts_code = TLE3
| districts_map = [[File:South Yorkshire numbered districts.svg|200px]]
| districts_key = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list = # [[City of Sheffield|Sheffield]]
# [[Metropolitan Borough of Rotherham|Rotherham]]
# [[City of Doncaster|Doncaster]]
# [[Metropolitan Borough of Barnsley|Barnsley]]
| MPs = [[List of Parliamentary constituencies in South Yorkshire|List of MPs]]
| police = [[South Yorkshire Police]]
| website = {{URL|southyorkshire-ca.gov.uk/}}
| image_caption = Clockwise from top: [[Sheffield]] skyline, [[Damflask Reservoir]] in the [[Peak District]] near [[Low Bradfield]], and  [[Doncaster Minster]]
}}

'''South Yorkshire''' is a [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] in the [[Yorkshire and the Humber]] region of [[Northern England]]. It borders [[North Yorkshire]] and [[West Yorkshire]] to the north, the [[East Riding of Yorkshire]] to the north-east, [[Lincolnshire]] to the east, [[Nottinghamshire]] to the south-east, and [[Derbyshire]] to the south and west. The largest settlement is the city of [[Sheffield]].

The county is largely urban, with an area of {{convert|1552|km2|sqmi|abbr=on}} and an estimated population of {{English cerem counties|POP=South Yorkshire}} in {{English cerem counties|TXT=Year}}. Sheffield is in the south of the county, and [[Rotherham]] immediately to the north-east. The city of [[Doncaster]] is in the east, and [[Barnsley]] in the north. The far east and the west of the county are predominantly rural. For local government purposes the county comprises four [[metropolitan borough]]s: [[Metropolitan Borough of Barnsley|Barnsley]], [[City of Doncaster|Doncaster]], [[Metropolitan Borough of Rotherham|Rotherham]], and [[City of Sheffield|Sheffield]]. They collaborate through the [[South Yorkshire Mayoral Combined Authority]].

The west of South Yorkshire contains part of the [[Peak District]], an upland area and [[national park]] that is part of the [[Pennines]]. The hills are the source of the [[River Don, Yorkshire|River Don]], which flows east through Sheffield, Rotherham, and Doncaster. The [[South Yorkshire Coalfield|South Yorkshire coalfield]] underlies Barnsley, Doncaster, and part of Sheffield, and its exploitation contributed to the development of their industry. The area between Rotherham and Doncaster is rolling arable farmland underlain by limestone, and beyond in the east of the county are the flat [[Humberhead Levels]].
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڏکڻ يارڪشائر]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>9ifwxat7o3aauz13hpxc8qo2869bddx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نارٿيمپٽن شائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104132</id>
    <revision>
      <id>422203</id>
      <parentid>421185</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5589" sha1="kud504eyp5adsr6e8g6bycshesil867" xml:space="preserve">'''نارٿيمپٽن شائر''' (Northamptonshire؛ تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}}) انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = Northamptonshire
| other_name = Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}

'''Northamptonshire''' ({{IPAc-en|n|ɔːr|ˈ|θ|æ|m|p|t|ə|n|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}} {{respell|nor|THAMP|tən|shər|,_|-sheer}};&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; abbreviated '''Northants.''') is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. It is bordered by [[Leicestershire]], [[Rutland]] and [[Lincolnshire]] to the north; [[Cambridgeshire]] to the east; [[Bedfordshire]] and [[Buckinghamshire]] to the south; [[Oxfordshire]] to the south west; and [[Warwickshire]] to the west. [[Northampton]] is the largest settlement.

The county has an area of {{cvt|2364|km2|sqmi}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Northamptonshire}} in {{English cerem counties|POP=|TXT=Year}}. Northampton is in the centre of the county, and its other principal towns include [[Corby]] and [[Kettering]] in the north-east and [[Wellingborough]] in the centre. The east and south-west are rural. For local government purposes Northamptonshire comprises two [[Unitary Authority Area|unitary authority areas]], [[North Northamptonshire]] and [[West Northamptonshire]]. The county [[Historic counties of England|historically]] included [[Peterborough]] and its surrounding area, called the [[Soke of Peterborough|Soke]].

The county is characterised by low, undulating hills, particularly to the west. They are the source of several rivers, including the [[River Avon, Warwickshire|Avon]] and [[River Welland|Welland]], which form much of the northern border; the [[River Cherwell|Cherwell]]; and the [[River Great Ouse|Great Ouse]]. The [[River Nene]] is the principal river within the county, having its source in the southwest and flowing northeast past Northampton and Wellingborough. The highest point is [[Arbury Hill]] southwest of [[Daventry]], at {{cvt|225|m|ft}}.

There are [[Iron Age]] and [[Roman Britain|Roman]] remains in the county, and in the seventh century it was settled by the [[Angles (tribe)|Angles]] and [[Saxons]], becoming part of [[Mercia]]. The county likely has its origin in the [[Danelaw]] as the area controlled from Northampton, which was one of the [[Five Boroughs of the Danelaw|Five Boroughs]]. In the later Middle Ages and Early Modern Period the county was relatively settled, although Northampton was the location of engagements, including the [[Battle of Northampton (1264)|1264 Battle of Northampton]] during the Second Barons' War, the [[Battle of Northampton (1460)|1460 Battle of Northampton]] during the Wars of the Roses, and the decisive [[Battle of Naseby]] which destroyed the main Royalist army during the First English Civil War. During the [[Industrial Revolution]] Northamptonshire became known for its footwear, and the contemporary county has a number of small industrial centres which specialise in engineering and food processing.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>kud504eyp5adsr6e8g6bycshesil867</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422204</id>
      <parentid>422203</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5651" sha1="et2def5y93tz08qtuz6ovnkz0zo1osj" xml:space="preserve">'''نارٿيمپٽن شائر''' (&lt;small&gt;Northamptonshire&lt;/small&gt;؛ &lt;small&gt;تلفظ&lt;/small&gt;: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}}) انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = نارٿيمپٽن شائر
| other_name = Northamptonshire&lt;br&gt;
Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}

'''Northamptonshire''' ({{IPAc-en|n|ɔːr|ˈ|θ|æ|m|p|t|ə|n|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}} {{respell|nor|THAMP|tən|shər|,_|-sheer}};&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; abbreviated '''Northants.''') is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. It is bordered by [[Leicestershire]], [[Rutland]] and [[Lincolnshire]] to the north; [[Cambridgeshire]] to the east; [[Bedfordshire]] and [[Buckinghamshire]] to the south; [[Oxfordshire]] to the south west; and [[Warwickshire]] to the west. [[Northampton]] is the largest settlement.

The county has an area of {{cvt|2364|km2|sqmi}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Northamptonshire}} in {{English cerem counties|POP=|TXT=Year}}. Northampton is in the centre of the county, and its other principal towns include [[Corby]] and [[Kettering]] in the north-east and [[Wellingborough]] in the centre. The east and south-west are rural. For local government purposes Northamptonshire comprises two [[Unitary Authority Area|unitary authority areas]], [[North Northamptonshire]] and [[West Northamptonshire]]. The county [[Historic counties of England|historically]] included [[Peterborough]] and its surrounding area, called the [[Soke of Peterborough|Soke]].

The county is characterised by low, undulating hills, particularly to the west. They are the source of several rivers, including the [[River Avon, Warwickshire|Avon]] and [[River Welland|Welland]], which form much of the northern border; the [[River Cherwell|Cherwell]]; and the [[River Great Ouse|Great Ouse]]. The [[River Nene]] is the principal river within the county, having its source in the southwest and flowing northeast past Northampton and Wellingborough. The highest point is [[Arbury Hill]] southwest of [[Daventry]], at {{cvt|225|m|ft}}.

There are [[Iron Age]] and [[Roman Britain|Roman]] remains in the county, and in the seventh century it was settled by the [[Angles (tribe)|Angles]] and [[Saxons]], becoming part of [[Mercia]]. The county likely has its origin in the [[Danelaw]] as the area controlled from Northampton, which was one of the [[Five Boroughs of the Danelaw|Five Boroughs]]. In the later Middle Ages and Early Modern Period the county was relatively settled, although Northampton was the location of engagements, including the [[Battle of Northampton (1264)|1264 Battle of Northampton]] during the Second Barons' War, the [[Battle of Northampton (1460)|1460 Battle of Northampton]] during the Wars of the Roses, and the decisive [[Battle of Naseby]] which destroyed the main Royalist army during the First English Civil War. During the [[Industrial Revolution]] Northamptonshire became known for its footwear, and the contemporary county has a number of small industrial centres which specialise in engineering and food processing.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>et2def5y93tz08qtuz6ovnkz0zo1osj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422205</id>
      <parentid>422204</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:24:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5651" sha1="8rub16adi3djcv1g6m62b6vlqhngia1" xml:space="preserve">'''نارٿيمپٽن شائر''' (&lt;small&gt;Northamptonshire؛&lt;/small&gt; &lt;small&gt;تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}})&lt;/small&gt; انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = نارٿيمپٽن شائر
| other_name = Northamptonshire&lt;br&gt;
Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}

'''Northamptonshire''' ({{IPAc-en|n|ɔːr|ˈ|θ|æ|m|p|t|ə|n|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}} {{respell|nor|THAMP|tən|shər|,_|-sheer}};&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; abbreviated '''Northants.''') is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. It is bordered by [[Leicestershire]], [[Rutland]] and [[Lincolnshire]] to the north; [[Cambridgeshire]] to the east; [[Bedfordshire]] and [[Buckinghamshire]] to the south; [[Oxfordshire]] to the south west; and [[Warwickshire]] to the west. [[Northampton]] is the largest settlement.

The county has an area of {{cvt|2364|km2|sqmi}} and had an estimated population of {{English cerem counties|POP=Northamptonshire}} in {{English cerem counties|POP=|TXT=Year}}. Northampton is in the centre of the county, and its other principal towns include [[Corby]] and [[Kettering]] in the north-east and [[Wellingborough]] in the centre. The east and south-west are rural. For local government purposes Northamptonshire comprises two [[Unitary Authority Area|unitary authority areas]], [[North Northamptonshire]] and [[West Northamptonshire]]. The county [[Historic counties of England|historically]] included [[Peterborough]] and its surrounding area, called the [[Soke of Peterborough|Soke]].

The county is characterised by low, undulating hills, particularly to the west. They are the source of several rivers, including the [[River Avon, Warwickshire|Avon]] and [[River Welland|Welland]], which form much of the northern border; the [[River Cherwell|Cherwell]]; and the [[River Great Ouse|Great Ouse]]. The [[River Nene]] is the principal river within the county, having its source in the southwest and flowing northeast past Northampton and Wellingborough. The highest point is [[Arbury Hill]] southwest of [[Daventry]], at {{cvt|225|m|ft}}.

There are [[Iron Age]] and [[Roman Britain|Roman]] remains in the county, and in the seventh century it was settled by the [[Angles (tribe)|Angles]] and [[Saxons]], becoming part of [[Mercia]]. The county likely has its origin in the [[Danelaw]] as the area controlled from Northampton, which was one of the [[Five Boroughs of the Danelaw|Five Boroughs]]. In the later Middle Ages and Early Modern Period the county was relatively settled, although Northampton was the location of engagements, including the [[Battle of Northampton (1264)|1264 Battle of Northampton]] during the Second Barons' War, the [[Battle of Northampton (1460)|1460 Battle of Northampton]] during the Wars of the Roses, and the decisive [[Battle of Naseby]] which destroyed the main Royalist army during the First English Civil War. During the [[Industrial Revolution]] Northamptonshire became known for its footwear, and the contemporary county has a number of small industrial centres which specialise in engineering and food processing.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>8rub16adi3djcv1g6m62b6vlqhngia1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422225</id>
      <parentid>422205</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7658" sha1="3s5z6u9vuuu9p5nu7d97dhbgnrvc6za" xml:space="preserve">'''نارٿيمپٽن شائر''' (&lt;small&gt;Northamptonshire؛&lt;/small&gt; &lt;small&gt;تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}})&lt;/small&gt; انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = نارٿيمپٽن شائر
| other_name = Northamptonshire&lt;br&gt;
Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}

'''Northamptonshire''' ({{IPAc-en|n|ɔːr|ˈ|θ|æ|m|p|t|ə|n|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}} {{respell|nor|THAMP|tən|shər|,_|-sheer}};&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; abbreviated '''Northants.''') is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. It is bordered by [[Leicestershire]], [[Rutland]] and [[Lincolnshire]] to the north; [[Cambridgeshire]] to the east; [[Bedfordshire]] and [[Buckinghamshire]] to the south; [[Oxfordshire]] to the south west; and [[Warwickshire]] to the west. [[Northampton]] is the largest settlement.

نارٿيمپٽن شائر (Northamptonshire)، جنهن کي مختصر طور تي 'نارٿينٽس' (&lt;small&gt;Northants&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي، [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز|اوڀر]] [[اوڀر مڊلينڊز|مڊلينڊز علائقي]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ [[ليسٽرشائر|ليسٽر شائر]]، [[رٽلينڊ]] ۽ [[لنڪن شائر]]؛ اوڀر ۾ [[ڪيمبرج شائر]]؛ ڏکڻ ۾ [[بيڊفورڊ شائر]] ۽ [[بڪنگهم شائر]]؛ ڏکڻ اولهه ۾ [[آڪسفورڊ شائر]] ۽ اولهه ۾ [[واروڪشائر]] واقع آهن. نارٿيمپٽن (&lt;small&gt;Northampton&lt;/small&gt;) هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز آهي. 

هن ڪائونٽي جو رقبو &lt;small&gt;2,364&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;913&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;7,41,200&lt;/small&gt; لڳايو ويو هو. نارٿيمپٽن شهر هن ڪائونٽي جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ٻين اهم شهرن ۾ اتر-اوڀر طرف ڪوربي (&lt;small&gt;Corby&lt;/small&gt;) ۽ ڪيٽرنگ (&lt;small&gt;Kettering&lt;/small&gt;)، ۽ وچ واري حصي ۾ ويلنگبرو (&lt;small&gt;Wellingborough&lt;/small&gt;) شامل آهن. ڪائونٽي جا اوڀر ۽ ڏکڻ-اولهه وارا حصا ڳوٺاڻا آهن. مقامي انتظامي مقصدن لاءِ، نارٿيمپٽن شائر ٻن خودمختيار انتظامي علائقن: اتر نارٿيمپٽن شائر ۽ اولهه نارٿيمپٽن شائر تي مشتمل آهي.   . تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ پيٽربرو (&lt;small&gt;Peterborough&lt;/small&gt;) ۽ ان جي آس پاس جو علائقو، جنهن کي سوڪ (&lt;small&gt;Soke&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو هو، پڻ شامل هوندو هو.

هن ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ۾، خاص طور تي اولهه واري پاسي گهٽ اوچائي واريون، لهرن جهڙيون ٽڪريون شامل آهن. اهي ٽڪريون ڪيترن ئي دريائن جو سرچشمو آهن، جن ۾ ايون (&lt;small&gt;Avon&lt;/small&gt;) ۽ ويلينڊ (&lt;small&gt;Welland&lt;/small&gt;) شامل آهن (جيڪي اترين حد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا)؛ ان کان علاوه چرويل (&lt;small&gt;Cherwell&lt;/small&gt;) ۽ گريٽ اوز (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ouse&lt;/small&gt;) درياهه پڻ هتان وهن ٿا. &quot;نين درياهه&quot; (&lt;small&gt;Nene&lt;/small&gt;)  هن ڪائونٽي جو مکيه درياهه آهي، جنهن جو وهڪرو ڏکڻ-اولهه کان شروع ٿي اتر-اوڀر طرف وڃي ٿو ۽ نارٿيمپٽن توڙي ويلنگبرو شهرن جي ويجهو گذري ٿو. هتي جو سڀ کان مٿانهون هنڌ &quot;آربري هل&quot; (&lt;small&gt;Arbury Hill&lt;/small&gt;) آهي، جيڪو ڊيوينٽري (&lt;small&gt;Daventry&lt;/small&gt;) جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 225 ميٽر (738 فوٽ) آهي. 

هن ڪائونٽي ۾ [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۽ رومن دور جا آثار موجود آهن. ستين صدي عيسويءَ ۾ هتي اينگلز ۽ سيڪسن قومن اچي رهائش اختيار ڪئي، جنهن کان پوءِ هي علائقو مرسيا بادشاهت جو حصو بڻجي ويو. ممڪن آهي ته هن ڪائونٽي جو بنياد &quot;ڊين لا&quot; واري دور ۾ پيو هجي، جڏهن هي علائقو نارٿيمپٽن مان ڪنٽرول ڪيو ويندو هو؛ نارٿيمپٽن ان وقت جي مشهور &quot;پنج بورو&quot; (&lt;small&gt;Five&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Boroughs&lt;/small&gt;) مان هڪ هو. وچئين دور جي آخري حصي ۽ شروعاتي جديد دور ۾ هي علائقو نسبتاً پرامن رهيو، جيتوڻيڪ نارٿيمپٽن ڪجهه اهم جنگين جو مرڪز رهيو. انهن ۾ سيڪنڊ بير صنعتي انقلاب دوران، نارٿمپٽن شائر پنهنجي جوتن جي پيداوار جي ڪري مشهور ٿيو ۽ اڄڪلهه هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي ننڍا صنعتي مرڪز موجود آهن جيڪا انجنيئرنگ ۽ خوراڪ جي پروسيسنگ جي شعبن ۾ مهارت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>3s5z6u9vuuu9p5nu7d97dhbgnrvc6za</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422226</id>
      <parentid>422225</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:47:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7657" sha1="q13ly9amow6mvpqolvuy4dt33ad8mq6" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = نارٿيمپٽن شائر
| other_name = Northamptonshire&lt;br&gt;
Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}
'''نارٿيمپٽن شائر''' (&lt;small&gt;Northamptonshire؛&lt;/small&gt; &lt;small&gt;تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}})&lt;/small&gt; انگلينڊ جي هڪ ڪائونٽي آهي.

'''Northamptonshire''' ({{IPAc-en|n|ɔːr|ˈ|θ|æ|m|p|t|ə|n|ʃ|ər|,_|-|ʃ|ɪər}} {{respell|nor|THAMP|tən|shər|,_|-sheer}};&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; abbreviated '''Northants.''') is a [[ceremonial county]] in the [[East Midlands]] of England. It is bordered by [[Leicestershire]], [[Rutland]] and [[Lincolnshire]] to the north; [[Cambridgeshire]] to the east; [[Bedfordshire]] and [[Buckinghamshire]] to the south; [[Oxfordshire]] to the south west; and [[Warwickshire]] to the west. [[Northampton]] is the largest settlement.

نارٿيمپٽن شائر (Northamptonshire)، جنهن کي مختصر طور تي 'نارٿينٽس' (&lt;small&gt;Northants&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي، [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز|اوڀر]] [[اوڀر مڊلينڊز|مڊلينڊز علائقي]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ [[ليسٽرشائر|ليسٽر شائر]]، [[رٽلينڊ]] ۽ [[لنڪن شائر]]؛ اوڀر ۾ [[ڪيمبرج شائر]]؛ ڏکڻ ۾ [[بيڊفورڊ شائر]] ۽ [[بڪنگهم شائر]]؛ ڏکڻ اولهه ۾ [[آڪسفورڊ شائر]] ۽ اولهه ۾ [[واروڪشائر]] واقع آهن. نارٿيمپٽن (&lt;small&gt;Northampton&lt;/small&gt;) هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز آهي. 

هن ڪائونٽي جو رقبو &lt;small&gt;2,364&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;913&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;7,41,200&lt;/small&gt; لڳايو ويو هو. نارٿيمپٽن شهر هن ڪائونٽي جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ٻين اهم شهرن ۾ اتر-اوڀر طرف ڪوربي (&lt;small&gt;Corby&lt;/small&gt;) ۽ ڪيٽرنگ (&lt;small&gt;Kettering&lt;/small&gt;)، ۽ وچ واري حصي ۾ ويلنگبرو (&lt;small&gt;Wellingborough&lt;/small&gt;) شامل آهن. ڪائونٽي جا اوڀر ۽ ڏکڻ-اولهه وارا حصا ڳوٺاڻا آهن. مقامي انتظامي مقصدن لاءِ، نارٿيمپٽن شائر ٻن خودمختيار انتظامي علائقن: اتر نارٿيمپٽن شائر ۽ اولهه نارٿيمپٽن شائر تي مشتمل آهي.   . تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ پيٽربرو (&lt;small&gt;Peterborough&lt;/small&gt;) ۽ ان جي آس پاس جو علائقو، جنهن کي سوڪ (&lt;small&gt;Soke&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو هو، پڻ شامل هوندو هو.

هن ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ۾، خاص طور تي اولهه واري پاسي گهٽ اوچائي واريون، لهرن جهڙيون ٽڪريون شامل آهن. اهي ٽڪريون ڪيترن ئي دريائن جو سرچشمو آهن، جن ۾ ايون (&lt;small&gt;Avon&lt;/small&gt;) ۽ ويلينڊ (&lt;small&gt;Welland&lt;/small&gt;) شامل آهن (جيڪي اترين حد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا)؛ ان کان علاوه چرويل (&lt;small&gt;Cherwell&lt;/small&gt;) ۽ گريٽ اوز (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ouse&lt;/small&gt;) درياهه پڻ هتان وهن ٿا. &quot;نين درياهه&quot; (&lt;small&gt;Nene&lt;/small&gt;)  هن ڪائونٽي جو مکيه درياهه آهي، جنهن جو وهڪرو ڏکڻ-اولهه کان شروع ٿي اتر-اوڀر طرف وڃي ٿو ۽ نارٿيمپٽن توڙي ويلنگبرو شهرن جي ويجهو گذري ٿو. هتي جو سڀ کان مٿانهون هنڌ &quot;آربري هل&quot; (&lt;small&gt;Arbury Hill&lt;/small&gt;) آهي، جيڪو ڊيوينٽري (&lt;small&gt;Daventry&lt;/small&gt;) جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 225 ميٽر (738 فوٽ) آهي. 

هن ڪائونٽي ۾ [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۽ رومن دور جا آثار موجود آهن. ستين صدي عيسويءَ ۾ هتي اينگلز ۽ سيڪسن قومن اچي رهائش اختيار ڪئي، جنهن کان پوءِ هي علائقو مرسيا بادشاهت جو حصو بڻجي ويو. ممڪن آهي ته هن ڪائونٽي جو بنياد &quot;ڊين لا&quot; واري دور ۾ پيو هجي، جڏهن هي علائقو نارٿيمپٽن مان ڪنٽرول ڪيو ويندو هو؛ نارٿيمپٽن ان وقت جي مشهور &quot;پنج بورو&quot; (&lt;small&gt;Five&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Boroughs&lt;/small&gt;) مان هڪ هو. وچئين دور جي آخري حصي ۽ شروعاتي جديد دور ۾ هي علائقو نسبتاً پرامن رهيو، جيتوڻيڪ نارٿيمپٽن ڪجهه اهم جنگين جو مرڪز رهيو. انهن ۾ سيڪنڊ بير صنعتي انقلاب دوران، نارٿمپٽن شائر پنهنجي جوتن جي پيداوار جي ڪري مشهور ٿيو ۽ اڄڪلهه هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي ننڍا صنعتي مرڪز موجود آهن جيڪا انجنيئرنگ ۽ خوراڪ جي پروسيسنگ جي شعبن ۾ مهارت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>q13ly9amow6mvpqolvuy4dt33ad8mq6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422227</id>
      <parentid>422226</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7051" sha1="bs80m4hh688xlq4js99x2xo5vxw6hm7" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = نارٿيمپٽن شائر
| other_name = Northamptonshire&lt;br&gt;
Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}
'''نارٿيمپٽن شائر''' (&lt;small&gt;Northamptonshire؛&lt;/small&gt; &lt;small&gt;تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; جنهن کي مختصر طور تي 'نارٿينٽس' (&lt;small&gt;Northants&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي، [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز|اوڀر]] [[اوڀر مڊلينڊز|مڊلينڊز علائقي]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ [[ليسٽرشائر|ليسٽر شائر]]، [[رٽلينڊ]] ۽ [[لنڪن شائر]]؛ اوڀر ۾ [[ڪيمبرج شائر]]؛ ڏکڻ ۾ [[بيڊفورڊ شائر]] ۽ [[بڪنگهم شائر]]؛ ڏکڻ اولهه ۾ [[آڪسفورڊ شائر]] ۽ اولهه ۾ [[واروڪشائر]] واقع آهن. نارٿيمپٽن (&lt;small&gt;Northampton&lt;/small&gt;) هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز آهي.

هن ڪائونٽي جو رقبو &lt;small&gt;2,364&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;913&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;7,41,200&lt;/small&gt; لڳايو ويو هو. نارٿيمپٽن شهر هن ڪائونٽي جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ٻين اهم شهرن ۾ اتر-اوڀر طرف ڪوربي (&lt;small&gt;Corby&lt;/small&gt;) ۽ ڪيٽرنگ (&lt;small&gt;Kettering&lt;/small&gt;)، ۽ وچ واري حصي ۾ ويلنگبرو (&lt;small&gt;Wellingborough&lt;/small&gt;) شامل آهن. ڪائونٽي جا اوڀر ۽ ڏکڻ-اولهه وارا حصا ڳوٺاڻا آهن. مقامي انتظامي مقصدن لاءِ، نارٿيمپٽن شائر ٻن خودمختيار انتظامي علائقن: اتر نارٿيمپٽن شائر ۽ اولهه نارٿيمپٽن شائر تي مشتمل آهي.   . تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ پيٽربرو (&lt;small&gt;Peterborough&lt;/small&gt;) ۽ ان جي آس پاس جو علائقو، جنهن کي سوڪ (&lt;small&gt;Soke&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو هو، پڻ شامل هوندو هو.

هن ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ۾، خاص طور تي اولهه واري پاسي گهٽ اوچائي واريون، لهرن جهڙيون ٽڪريون شامل آهن. اهي ٽڪريون ڪيترن ئي دريائن جو سرچشمو آهن، جن ۾ ايون (&lt;small&gt;Avon&lt;/small&gt;) ۽ ويلينڊ (&lt;small&gt;Welland&lt;/small&gt;) شامل آهن (جيڪي اترين حد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا)؛ ان کان علاوه چرويل (&lt;small&gt;Cherwell&lt;/small&gt;) ۽ گريٽ اوز (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ouse&lt;/small&gt;) درياهه پڻ هتان وهن ٿا. &quot;نين درياهه&quot; (&lt;small&gt;Nene&lt;/small&gt;)  هن ڪائونٽي جو مکيه درياهه آهي، جنهن جو وهڪرو ڏکڻ-اولهه کان شروع ٿي اتر-اوڀر طرف وڃي ٿو ۽ نارٿيمپٽن توڙي ويلنگبرو شهرن جي ويجهو گذري ٿو. هتي جو سڀ کان مٿانهون هنڌ &quot;آربري هل&quot; (&lt;small&gt;Arbury Hill&lt;/small&gt;) آهي، جيڪو ڊيوينٽري (&lt;small&gt;Daventry&lt;/small&gt;) جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 225 ميٽر (738 فوٽ) آهي. 

هن ڪائونٽي ۾ [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۽ رومن دور جا آثار موجود آهن. ستين صدي عيسويءَ ۾ هتي اينگلز ۽ سيڪسن قومن اچي رهائش اختيار ڪئي، جنهن کان پوءِ هي علائقو مرسيا بادشاهت جو حصو بڻجي ويو. ممڪن آهي ته هن ڪائونٽي جو بنياد &quot;ڊين لا&quot; واري دور ۾ پيو هجي، جڏهن هي علائقو نارٿيمپٽن مان ڪنٽرول ڪيو ويندو هو؛ نارٿيمپٽن ان وقت جي مشهور &quot;پنج بورو&quot; (&lt;small&gt;Five&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Boroughs&lt;/small&gt;) مان هڪ هو. وچئين دور جي آخري حصي ۽ شروعاتي جديد دور ۾ هي علائقو نسبتاً پرامن رهيو، جيتوڻيڪ نارٿيمپٽن ڪجهه اهم جنگين جو مرڪز رهيو. انهن ۾ سيڪنڊ بير صنعتي انقلاب دوران، نارٿمپٽن شائر پنهنجي جوتن جي پيداوار جي ڪري مشهور ٿيو ۽ اڄڪلهه هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي ننڍا صنعتي مرڪز موجود آهن جيڪا انجنيئرنگ ۽ خوراڪ جي پروسيسنگ جي شعبن ۾ مهارت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>bs80m4hh688xlq4js99x2xo5vxw6hm7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422228</id>
      <parentid>422227</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7105" sha1="ttpv5hqqndi1xel4wkk043jb590msb5" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = نارٿيمپٽن شائر
| other_name = Northamptonshire&lt;br&gt;
Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}
'''نارٿيمپٽن شائر''' (&lt;small&gt;Northamptonshire؛&lt;/small&gt; &lt;small&gt;تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; جنهن کي مختصر طور تي 'نارٿينٽس' (&lt;small&gt;Northants&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي، [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز|اوڀر]] [[اوڀر مڊلينڊز|مڊلينڊز علائقي]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ [[ليسٽرشائر|ليسٽر شائر]]، [[رٽلينڊ]] ۽ [[لنڪن شائر]]؛ اوڀر ۾ [[ڪيمبرج شائر]]؛ ڏکڻ ۾ [[بيڊفورڊ شائر]] ۽ [[بڪنگهم شائر]]؛ ڏکڻ اولهه ۾ [[آڪسفورڊ شائر]] ۽ اولهه ۾ [[واروڪشائر]] واقع آهن. نارٿيمپٽن (&lt;small&gt;Northampton&lt;/small&gt;) هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز آهي.

هن ڪائونٽي جو رقبو &lt;small&gt;2,364&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;913&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;7,41,200&lt;/small&gt; لڳايو ويو هو. نارٿيمپٽن شهر هن ڪائونٽي جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ٻين اهم شهرن ۾ اتر-اوڀر طرف ڪوربي (&lt;small&gt;Corby&lt;/small&gt;) ۽ ڪيٽرنگ (&lt;small&gt;Kettering&lt;/small&gt;)، ۽ وچ واري حصي ۾ ويلنگبرو (&lt;small&gt;Wellingborough&lt;/small&gt;) شامل آهن. ڪائونٽي جا اوڀر ۽ ڏکڻ-اولهه وارا حصا ڳوٺاڻا آهن. مقامي انتظامي مقصدن لاءِ، نارٿيمپٽن شائر ٻن خودمختيار انتظامي علائقن: اتر نارٿيمپٽن شائر ۽ اولهه نارٿيمپٽن شائر تي مشتمل آهي.   . تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ پيٽربرو (&lt;small&gt;Peterborough&lt;/small&gt;) ۽ ان جي آس پاس جو علائقو، جنهن کي سوڪ (&lt;small&gt;Soke&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو هو، پڻ شامل هوندو هو.

هن ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ۾، خاص طور تي اولهه واري پاسي گهٽ اوچائي واريون، لهرن جهڙيون ٽڪريون شامل آهن. اهي ٽڪريون ڪيترن ئي دريائن جو سرچشمو آهن، جن ۾ ايون (&lt;small&gt;Avon&lt;/small&gt;) ۽ ويلينڊ (&lt;small&gt;Welland&lt;/small&gt;) شامل آهن (جيڪي اترين حد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا)؛ ان کان علاوه چرويل (&lt;small&gt;Cherwell&lt;/small&gt;) ۽ گريٽ اوز (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ouse&lt;/small&gt;) درياهه پڻ هتان وهن ٿا. &quot;نين درياهه&quot; (&lt;small&gt;Nene&lt;/small&gt;)  هن ڪائونٽي جو مکيه درياهه آهي، جنهن جو وهڪرو ڏکڻ-اولهه کان شروع ٿي اتر-اوڀر طرف وڃي ٿو ۽ نارٿيمپٽن توڙي ويلنگبرو شهرن جي ويجهو گذري ٿو. هتي جو سڀ کان مٿانهون هنڌ &quot;آربري هل&quot; (&lt;small&gt;Arbury Hill&lt;/small&gt;) آهي، جيڪو ڊيوينٽري (&lt;small&gt;Daventry&lt;/small&gt;) جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 225 ميٽر (738 فوٽ) آهي. 

هن ڪائونٽي ۾ [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۽ رومن دور جا آثار موجود آهن. ستين صدي عيسويءَ ۾ هتي اينگلز ۽ سيڪسن قومن اچي رهائش اختيار ڪئي، جنهن کان پوءِ هي علائقو مرسيا بادشاهت جو حصو بڻجي ويو. ممڪن آهي ته هن ڪائونٽي جو بنياد &quot;ڊين لا&quot; واري دور ۾ پيو هجي، جڏهن هي علائقو نارٿيمپٽن مان ڪنٽرول ڪيو ويندو هو؛ نارٿيمپٽن ان وقت جي مشهور &quot;پنج بورو&quot; (&lt;small&gt;Five&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Boroughs&lt;/small&gt;) مان هڪ هو. وچئين دور جي آخري حصي ۽ شروعاتي جديد دور ۾ هي علائقو نسبتاً پرامن رهيو، جيتوڻيڪ نارٿيمپٽن ڪجهه اهم جنگين جو مرڪز رهيو. انهن ۾ سيڪنڊ بير صنعتي انقلاب دوران، نارٿمپٽن شائر پنهنجي جوتن جي پيداوار جي ڪري مشهور ٿيو ۽ اڄڪلهه هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي ننڍا صنعتي مرڪز موجود آهن جيڪا انجنيئرنگ ۽ خوراڪ جي پروسيسنگ جي شعبن ۾ مهارت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نارٿيمپٽن شائر]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ttpv5hqqndi1xel4wkk043jb590msb5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422229</id>
      <parentid>422228</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7205" sha1="ck8qnbepkfvpx7s7swpnfilspamdp5y" xml:space="preserve">{{short description|County of England}}
{{Infobox English county
| official_name = نارٿيمپٽن شائر
| other_name = Northamptonshire&lt;br&gt;
Northants
| image_main = {{multiple images|border=infobox|perrow=1 2 1|total_width=270px
 |image1 = Fotheringhay Northamptonshire. Narrow boat on River Nene - panoramio.jpg
 |image2 = Northampton lift tower 8.06.jpg
 |image3 = QueenEleanorCross.JPG
 }}
| image_caption = Clockwise from top: [[Fotheringhay]] on the [[River Nene]], the [[Eleanor Cross]] in [[Hardingstone]], and the [[National Lift Tower]] in [[Northampton]]
| locator_map = [[File:Northamptonshire UK locator map 2010.svg|250px|Northamptonshire within England]]
| coordinates = {{Coord|52|18|N|0|48|W|region:GB-NTT_type:adm1st|display=inline,title}}
| region = [[East Midlands]]
| preceded_by = 
| origin = 
| lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Northamptonshire
| lord_lieutenant_name = James Saunders Watson&lt;ref&gt;{{London Gazette |issue=64463 |page=13894 |date=17 July 2024 }}&lt;/ref&gt;
| high_sheriff_office = High Sheriff of Northamptonshire
| area_total_km2 = 2364
| area_total_rank = 24th
| ethnicity = {{Plain list|
* 85.7% [[White British]]
* 4.7% Other White
* 2.5% [[Asian British]]
* 2.5% [[Black British]]
* 4.6% Other
 }}
| county_council = 
| unitary_council = 
| unitary_council1 = [[West Northamptonshire Council]]
| unitary_council2 = [[North Northamptonshire Council]]
| government = 
| joint_committees = 
| admin_hq = [[Northampton]]
| area_council_km2 = 2364
| area_council_rank = 22nd
| iso_code = GB-NTH
| gss_code = E10000021
| nuts_code = TLF23
| districts_map = [[File:Northamptonshire numbered districts 2021.svg|200px]]
| districts_key = '''{{Colorsample|#FEFE77}} Unitary:'''&lt;br /&gt;
{{ordered list
|list_style=margin-left:0;
|item_style=list-style-position:inside;
|[[West Northamptonshire]]
|[[North Northamptonshire]]}}
| MPs = [[List of parliamentary constituencies in Northamptonshire|7 MPs]]
| police = [[Northamptonshire Police]]
| website = https://westnorthants.gov.uk&lt;br /&gt;https://northnorthants.gov.uk
}}
'''نارٿيمپٽن شائر''' (&lt;small&gt;Northamptonshire؛&lt;/small&gt; &lt;small&gt;تلفظ: {{IPAc-en|n|ɔr|θ|ˈ|h|æ|m|p|t|ən|ʃ|ɪər}})&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/northamptonshire |title=Northamptonshire |publisher=collinsdictionary.com |access-date=30 November 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;{{Merriam-Webster|Northamptonshire }}&lt;/ref&gt; جنهن کي مختصر طور تي 'نارٿينٽس' (&lt;small&gt;Northants&lt;/small&gt;) چيو ويندو آهي، [[انگلينڊ]] جي [[اوڀر مڊلينڊز|اوڀر]] [[اوڀر مڊلينڊز|مڊلينڊز علائقي]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ [[ليسٽرشائر|ليسٽر شائر]]، [[رٽلينڊ]] ۽ [[لنڪن شائر]]؛ اوڀر ۾ [[ڪيمبرج شائر]]؛ ڏکڻ ۾ [[بيڊفورڊ شائر]] ۽ [[بڪنگهم شائر]]؛ ڏکڻ اولهه ۾ [[آڪسفورڊ شائر]] ۽ اولهه ۾ [[واروڪشائر]] واقع آهن. نارٿيمپٽن (&lt;small&gt;Northampton&lt;/small&gt;) هتي جو سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز آهي.

هن ڪائونٽي جو رقبو &lt;small&gt;2,364&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;913&lt;/small&gt; چورس ميل) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي جو اندازو &lt;small&gt;7,41,200&lt;/small&gt; لڳايو ويو هو. نارٿيمپٽن شهر هن ڪائونٽي جي وچ ۾ واقع آهي، جڏهن ته ٻين اهم شهرن ۾ اتر-اوڀر طرف ڪوربي (&lt;small&gt;Corby&lt;/small&gt;) ۽ ڪيٽرنگ (&lt;small&gt;Kettering&lt;/small&gt;)، ۽ وچ واري حصي ۾ ويلنگبرو (&lt;small&gt;Wellingborough&lt;/small&gt;) شامل آهن. ڪائونٽي جا اوڀر ۽ ڏکڻ-اولهه وارا حصا ڳوٺاڻا آهن. مقامي انتظامي مقصدن لاءِ، نارٿيمپٽن شائر ٻن خودمختيار انتظامي علائقن: اتر نارٿيمپٽن شائر ۽ اولهه نارٿيمپٽن شائر تي مشتمل آهي.   . تاريخي طور تي، هن ڪائونٽي ۾ پيٽربرو (&lt;small&gt;Peterborough&lt;/small&gt;) ۽ ان جي آس پاس جو علائقو، جنهن کي سوڪ (&lt;small&gt;Soke&lt;/small&gt;) سڏيو ويندو هو، پڻ شامل هوندو هو.

هن ڪائونٽي جي جاگرافيائي بيهڪ ۾، خاص طور تي اولهه واري پاسي گهٽ اوچائي واريون، لهرن جهڙيون ٽڪريون شامل آهن. اهي ٽڪريون ڪيترن ئي دريائن جو سرچشمو آهن، جن ۾ ايون (&lt;small&gt;Avon&lt;/small&gt;) ۽ ويلينڊ (&lt;small&gt;Welland&lt;/small&gt;) شامل آهن (جيڪي اترين حد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا)؛ ان کان علاوه چرويل (&lt;small&gt;Cherwell&lt;/small&gt;) ۽ گريٽ اوز (&lt;small&gt;Great&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Ouse&lt;/small&gt;) درياهه پڻ هتان وهن ٿا. &quot;نين درياهه&quot; (&lt;small&gt;Nene&lt;/small&gt;)  هن ڪائونٽي جو مکيه درياهه آهي، جنهن جو وهڪرو ڏکڻ-اولهه کان شروع ٿي اتر-اوڀر طرف وڃي ٿو ۽ نارٿيمپٽن توڙي ويلنگبرو شهرن جي ويجهو گذري ٿو. هتي جو سڀ کان مٿانهون هنڌ &quot;آربري هل&quot; (&lt;small&gt;Arbury Hill&lt;/small&gt;) آهي، جيڪو ڊيوينٽري (&lt;small&gt;Daventry&lt;/small&gt;) جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي ۽ ان جي اوچائي 225 ميٽر (738 فوٽ) آهي. 

هن ڪائونٽي ۾ [[لوهه جو دور|لوهه جي دور]] ۽ رومن دور جا آثار موجود آهن. ستين صدي عيسويءَ ۾ هتي اينگلز ۽ سيڪسن قومن اچي رهائش اختيار ڪئي، جنهن کان پوءِ هي علائقو مرسيا بادشاهت جو حصو بڻجي ويو. ممڪن آهي ته هن ڪائونٽي جو بنياد &quot;ڊين لا&quot; واري دور ۾ پيو هجي، جڏهن هي علائقو نارٿيمپٽن مان ڪنٽرول ڪيو ويندو هو؛ نارٿيمپٽن ان وقت جي مشهور &quot;پنج بورو&quot; (&lt;small&gt;Five&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Boroughs&lt;/small&gt;) مان هڪ هو. وچئين دور جي آخري حصي ۽ شروعاتي جديد دور ۾ هي علائقو نسبتاً پرامن رهيو، جيتوڻيڪ نارٿيمپٽن ڪجهه اهم جنگين جو مرڪز رهيو. انهن ۾ سيڪنڊ بير صنعتي انقلاب دوران، نارٿمپٽن شائر پنهنجي جوتن جي پيداوار جي ڪري مشهور ٿيو ۽ اڄڪلهه هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي ننڍا صنعتي مرڪز موجود آهن جيڪا انجنيئرنگ ۽ خوراڪ جي پروسيسنگ جي شعبن ۾ مهارت رکن ٿا.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13 June 2023 |title=Northamptonshire {{!}} England, UK History &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/place/Northamptonshire |access-date=29 June 2023 |website=Britannica |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite EB1911 |wstitle= Northamptonshire |volume = 19 |last= |first= |author-link= |pages=768-770 |short=1 }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نارٿيمپٽن شائر]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ck8qnbepkfvpx7s7swpnfilspamdp5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نارفوڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104133</id>
    <revision>
      <id>422429</id>
      <parentid>421188</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:15:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:انگلينڊ جو اوڀر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2360" sha1="p4gfj052s1pfvgr26p9jc0188zcmooa" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=نارفوڪ
&lt;br/&gt;Norfolk|flag_image=[[فائل:Flag_of_Norfolk.svg|150px]]|flag_link=|arms_image=[[فائل:Arms of Norfolk.svg|100px]]|arms_link=|locator_map=[[فائل:Norfolk UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates=|region=[[اوڀر انگلينڊ]]|established_date=اینگلو سیکسن دور&lt;ref&gt;Recorded in wills of 1043-45: Ekwall, Eilert (1940) ''The Concise Oxford Dictionary of English Place-names''; 2nd ed. Oxford: Clarendon Press; p. 327 citing Whitelock, Dorothy, ed. ''Anglo-Saxon Wills''. Cambridge, 1930&lt;/ref&gt;|lord_lieutenant_name=رچرڈ جیوسن|high_sheriff_name=لیڈی ڈینیٹ|area_total_km2=5371|area_total_rank=پانچواں|ethnicity=|county_council=[[نورفک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[نارویچ]]|area_council_km2=5371|area_council_rank=|iso_code=GB-NFK|ons_code=33|gss_code=|nuts_code=UKH13|districts_map=[[فائل:Norfolk numbered districts 1974-2028.svg|200px]]|districts_key=|districts_list=# [[نارویچ]]
# [[جنوبی نورفک]]
# [[گریٹ یارموتھ (بورو)|گریٹ یارموتھ]]
# [[براڈلینڈ]]
# [[شمالی نورفک]]
# [[کنگز لین اور مغربی نورفک]]
# [[بریکلینڈ (ضلع)|بریکلینڈ]]|MPs=* [[Richard Bacon (politician)|Richard Bacon]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Henry Bellingham (politician)|Henry Bellingham]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[لز تروس]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Chloe Smith]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Norman Lamb]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]
* [[Brandon Lewis]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[George Freeman (politician)|George Freeman]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Keith Simpson (politician)|Keith Simpson]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Simon Wright (politician)|Simon Wright]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]|police=[[نورفک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.norfolk.gov.uk}}}}

'''نارفوڪ''' (Norfolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|n|ɔr|f|ə|k}}) اوڀر انگلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]</text>
      <sha1>p4gfj052s1pfvgr26p9jc0188zcmooa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422430</id>
      <parentid>422429</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2423" sha1="p50lkn8q21j37kco7db5x847of52p6k" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=نارفوڪ
&lt;br/&gt;Norfolk|flag_image=[[فائل:Flag_of_Norfolk.svg|150px]]|flag_link=|arms_image=[[فائل:Arms of Norfolk.svg|100px]]|arms_link=|locator_map=[[فائل:Norfolk UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates=|region=[[اوڀر انگلينڊ]]|established_date=اینگلو سیکسن دور&lt;ref&gt;Recorded in wills of 1043-45: Ekwall, Eilert (1940) ''The Concise Oxford Dictionary of English Place-names''; 2nd ed. Oxford: Clarendon Press; p. 327 citing Whitelock, Dorothy, ed. ''Anglo-Saxon Wills''. Cambridge, 1930&lt;/ref&gt;|lord_lieutenant_name=رچرڈ جیوسن|high_sheriff_name=لیڈی ڈینیٹ|area_total_km2=5371|area_total_rank=پانچواں|ethnicity=|county_council=[[نورفک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[نارویچ]]|area_council_km2=5371|area_council_rank=|iso_code=GB-NFK|ons_code=33|gss_code=|nuts_code=UKH13|districts_map=[[فائل:Norfolk numbered districts 1974-2028.svg|200px]]|districts_key=|districts_list=# [[نارویچ]]
# [[جنوبی نورفک]]
# [[گریٹ یارموتھ (بورو)|گریٹ یارموتھ]]
# [[براڈلینڈ]]
# [[شمالی نورفک]]
# [[کنگز لین اور مغربی نورفک]]
# [[بریکلینڈ (ضلع)|بریکلینڈ]]|MPs=* [[Richard Bacon (politician)|Richard Bacon]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Henry Bellingham (politician)|Henry Bellingham]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[لز تروس]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Chloe Smith]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Norman Lamb]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]
* [[Brandon Lewis]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[George Freeman (politician)|George Freeman]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Keith Simpson (politician)|Keith Simpson]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Simon Wright (politician)|Simon Wright]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]|police=[[نورفک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.norfolk.gov.uk}}}}

'''نارفوڪ''' (Norfolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|n|ɔr|f|ə|k}}) اوڀر انگلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>p50lkn8q21j37kco7db5x847of52p6k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422431</id>
      <parentid>422430</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:16:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2479" sha1="p4viez4udovxi89m9y93zev3f9q29tw" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=نارفوڪ
&lt;br/&gt;Norfolk|flag_image=[[فائل:Flag_of_Norfolk.svg|150px]]|flag_link=|arms_image=[[فائل:Arms of Norfolk.svg|100px]]|arms_link=|locator_map=[[فائل:Norfolk UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates=|region=[[اوڀر انگلينڊ]]|established_date=اینگلو سیکسن دور&lt;ref&gt;Recorded in wills of 1043-45: Ekwall, Eilert (1940) ''The Concise Oxford Dictionary of English Place-names''; 2nd ed. Oxford: Clarendon Press; p. 327 citing Whitelock, Dorothy, ed. ''Anglo-Saxon Wills''. Cambridge, 1930&lt;/ref&gt;|lord_lieutenant_name=رچرڈ جیوسن|high_sheriff_name=لیڈی ڈینیٹ|area_total_km2=5371|area_total_rank=پانچواں|ethnicity=|county_council=[[نورفک کاؤنٹی کونسل]]|admin_hq=[[نارویچ]]|area_council_km2=5371|area_council_rank=|iso_code=GB-NFK|ons_code=33|gss_code=|nuts_code=UKH13|districts_map=[[فائل:Norfolk numbered districts 1974-2028.svg|200px]]|districts_key=|districts_list=# [[نارویچ]]
# [[جنوبی نورفک]]
# [[گریٹ یارموتھ (بورو)|گریٹ یارموتھ]]
# [[براڈلینڈ]]
# [[شمالی نورفک]]
# [[کنگز لین اور مغربی نورفک]]
# [[بریکلینڈ (ضلع)|بریکلینڈ]]|MPs=* [[Richard Bacon (politician)|Richard Bacon]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Henry Bellingham (politician)|Henry Bellingham]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[لز تروس]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Chloe Smith]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Norman Lamb]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]
* [[Brandon Lewis]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[George Freeman (politician)|George Freeman]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Keith Simpson (politician)|Keith Simpson]] [[کنزرویٹو پارٹی (برطانیہ)|(C)]]
* [[Simon Wright (politician)|Simon Wright]] [[لبرل ڈیموکریٹس پارٹی|(LD)]]|police=[[نورفک کانسٹیبلری]]|website={{URL|www.norfolk.gov.uk}}}}

'''نارفوڪ''' (Norfolk؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|n|ɔr|f|ə|k}}) اوڀر انگلينڊ علائقي ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:نارفوڪ]]
[[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>p4viez4udovxi89m9y93zev3f9q29tw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرزيسائيڊ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104134</id>
    <revision>
      <id>422192</id>
      <parentid>421190</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6178" sha1="9rx4wk0itg5cqkw7ume1p9jdkmqrla0" xml:space="preserve">'''مرسي سائيڊ (Merseyside)''' [[انگلينڊ]] ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] آهي جنهن کي شهري ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي.


{{Short description|County of England}}
{{Use dmy dates|date=March 2024}}
{{Use British English|date=July 2014}}
{{infobox English county
| official_name           = Merseyside
| other_name              = 
| image_main              = {{multiple image
| border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 270
| image1 = Pier Head, Liverpool - geograph.org.uk - 3059094.jpg
| image2 = Crosby Beach, Another Place - geograph.org.uk - 4943623 (cropped).jpg
| image3 = Roman pavilion, Birkenhead Park 2019-2.jpg
}}
| image_caption           = Left to right: {{ubl|[[Pier Head]], Liverpool|[[Another Place (sculpture)|''Another Place'']] at [[Crosby Beach]]|Roman pavilion at [[Birkenhead Park]]}}
| flag_image              = 
| flag_link               = 
| arms_image              = 
| arms_link               = 
| motto                   = &lt;!--for non-English motto, use: ''Motto in italics''&lt;br /&gt;(&quot;English translation&quot;)--&gt;
| locator_map             = Merseyside UK locator map 2010.svg
| map_caption             = Location of Merseyside within England
| coordinates             = {{coord|53|25|N|3|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}
| region                  = [[North West England]]
| established_date        = 1 April 1974
| established_by          = [[Local Government Act 1972]]
| preceded_by             = 
| origin                  = 
| MPs                     = [[List of parliamentary constituencies in Merseyside|15 MPs]]
| police                  = [[Merseyside Police]]
| largest_city            = [[Liverpool]]
| largest_town            = &lt;!-- only shown if largest_city is not set --&gt;
&lt;!-- Ceremonial county --&gt;
| lord_lieutenant_office  = Lord Lieutenant of Merseyside
| lord_lieutenant_name    = Mark Blundell
| high_sheriff_office     = High Sheriff of Merseyside
| mayor_office            = 
| mayor_name              = 
| ethnicity               = 
&lt;!-- Metropolitan county --&gt;
| county_council          = &lt;!-- only for counties with county councils --&gt;
| unitary_council         = &lt;!-- only for unitary counties like Northumberland --&gt;
| unitary_council1        = &lt;!-- and unitary_council2 etc. only for hybrid counties *--&gt;
| government              = &lt;!-- for other government such as Greater Manchester Combined Authority --&gt;
| joint_committees        = 
| admin_hq                = 
| area_council_km2        = 
| area_council_rank       = 
| population_council      = 
| density_council         = 
| iso_code                = 
| ons_code                = 
| gss_code                = E11000002
| nuts_code               = 
| website                 = 
&lt;!-- Maps --&gt;
| districts_map           = [[File:Merseyside numbered districts.svg|200px]]
| districts_key           = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list          = 
#[[Liverpool|City of Liverpool]]
#[[Metropolitan Borough of Sefton|Sefton]]
#[[Metropolitan Borough of Knowsley|Knowsley]]
#[[Metropolitan Borough of St Helens|St Helens]]
#[[Metropolitan Borough of Wirral|Wirral]]
}}
'''Merseyside''' ({{IPAc-en|ˈ|m|ɜ|z|i|s|aɪ|d|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Merseyside.wav}} {{respell|MER|zee|syde}}) is a [[ceremonial counties of England|ceremonial]] and [[metropolitan county]] in [[North West England]]. It borders [[Lancashire]] to the north, [[Greater Manchester]] to the east, [[Cheshire]] to the south, the [[Wales|Welsh]] county of [[Flintshire]] across the [[Dee Estuary]] to the southwest, and the [[Irish Sea]] to the west. The largest settlement is the city of [[Liverpool]].

The county is highly urbanised, with an area of {{convert|249|sqmi|km2|0}} and a population of {{English cerem counties|POP=Merseyside}} in {{English cerem counties|POP=|TXT=Year}}. Liverpool is in the centre of the county on the east bank of the [[Mersey Estuary]], and [[Birkenhead]] opposite on the west bank. [[St Helens, Merseyside|St Helens]] is in the east of the county, and [[Southport]] in the north. For [[Local government in England|local government]] purposes the county comprises five [[metropolitan borough]]s: [[Metropolitan Borough of Knowsley|Knowsley]], [[Metropolitan Borough of St Helens|St Helens]], [[Metropolitan Borough of Sefton|Sefton]], [[Metropolitan Borough of Wirral|Wirral]], and Liverpool. The borough councils, together with that of [[Borough of Halton|Halton]] in Cheshire, collaborate through the [[Liverpool City Region Combined Authority]].

What is now Merseyside was a largely rural area until the [[Industrial Revolution]], when Liverpool and Birkenhead's positions on the Mersey Estuary enabled them to expand. Liverpool became a major port, heavily involved in the [[Atlantic slave trade]] and in supplying cotton to the mills of Lancashire, and Birkenhead developed into a centre for shipbuilding. Innovations during this period included the [[Liverpool and Manchester Railway|first inter-city railway]], the first [[Birkenhead Park|publicly-funded civic park]], advances in [[Royal Albert Dock, Liverpool|dock technology]], and a pioneering [[Liverpool Overhead Railway|elevated electrical railway]]. The county was established in 1974, before which the entirety of the [[Wirral Peninsula|Wirral]] was in Cheshire and the remainder of the county was in Lancashire.

Merseyside is notable for its sport, music, and cultural institutions. The [[Merseybeat]] genre developed in what is now the county, which has also produced [[List of bands and artists from Merseyside|many artists and bands]], including [[the Beatles]]. The county contains several football clubs, with [[Everton F.C.|Everton]] and [[Liverpool F.C.|Liverpool]] playing in the [[Premier League]]. The [[Royal Liverpool Golf Club|Royal Liverpool]] and [[Royal Birkdale Golf Club|Royal Birkdale]] golf clubs have hosted [[The Open Championship]] 22 times between them, and the [[Grand National]] is the most valuable jump race in Europe. [[National Museums Liverpool]] comprises nine museums and art galleries.


[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>9rx4wk0itg5cqkw7ume1p9jdkmqrla0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422194</id>
      <parentid>422192</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:08:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7183" sha1="ra64ih7iygd6j4gpqxkydzc5hwc6jaf" xml:space="preserve">
{{Short description|County of England}}
{{infobox English county
| official_name           = مرزيسائيڊ
| other_name              =Merseyside 
| image_main              = {{multiple image
| border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 270
| image1 = Pier Head, Liverpool - geograph.org.uk - 3059094.jpg
| image2 = Crosby Beach, Another Place - geograph.org.uk - 4943623 (cropped).jpg
| image3 = Roman pavilion, Birkenhead Park 2019-2.jpg
}}
| image_caption           = Left to right: {{ubl|[[Pier Head]], Liverpool|[[Another Place (sculpture)|''Another Place'']] at [[Crosby Beach]]|Roman pavilion at [[Birkenhead Park]]}}
| flag_image              = 
| flag_link               = 
| arms_image              = 
| arms_link               = 
| motto                   = &lt;!--for non-English motto, use: ''Motto in italics''&lt;br /&gt;(&quot;English translation&quot;)--&gt;
| locator_map             = Merseyside UK locator map 2010.svg
| map_caption             = Location of Merseyside within England
| coordinates             = {{coord|53|25|N|3|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}
| region                  = [[North West England]]
| established_date        = 1 April 1974
| established_by          = [[Local Government Act 1972]]
| preceded_by             = 
| origin                  = 
| MPs                     = [[List of parliamentary constituencies in Merseyside|15 MPs]]
| police                  = [[Merseyside Police]]
| largest_city            = [[Liverpool]]
| largest_town            = &lt;!-- only shown if largest_city is not set --&gt;
&lt;!-- Ceremonial county --&gt;
| lord_lieutenant_office  = Lord Lieutenant of Merseyside
| lord_lieutenant_name    = Mark Blundell
| high_sheriff_office     = High Sheriff of Merseyside
| mayor_office            = 
| mayor_name              = 
| ethnicity               = 
&lt;!-- Metropolitan county --&gt;
| county_council          = &lt;!-- only for counties with county councils --&gt;
| unitary_council         = &lt;!-- only for unitary counties like Northumberland --&gt;
| unitary_council1        = &lt;!-- and unitary_council2 etc. only for hybrid counties *--&gt;
| government              = &lt;!-- for other government such as Greater Manchester Combined Authority --&gt;
| joint_committees        = 
| admin_hq                = 
| area_council_km2        = 
| area_council_rank       = 
| population_council      = 
| density_council         = 
| iso_code                = 
| ons_code                = 
| gss_code                = E11000002
| nuts_code               = 
| website                 = 
&lt;!-- Maps --&gt;
| districts_map           = [[File:Merseyside numbered districts.svg|200px]]
| districts_key           = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list          = 
#[[Liverpool|City of Liverpool]]
#[[Metropolitan Borough of Sefton|Sefton]]
#[[Metropolitan Borough of Knowsley|Knowsley]]
#[[Metropolitan Borough of St Helens|St Helens]]
#[[Metropolitan Borough of Wirral|Wirral]]
}}

مرزيسائيڊ (&lt;small&gt;Merseyside&lt;/small&gt;) {{IPAc-en|ˈ|m|ɜ|z|i|s|aɪ|d|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Merseyside.wav}}) {{respell|MER|zee|syde}}) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ رسمي ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ لنڪاشائر، اوڀر ۾ گريٽر مانچسٽر، ڏکڻ ۾ چيشائر، ڏکڻ اولهه ۾ &quot;ڊي ايسٽوئر&quot; (&lt;small&gt;Dee&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Estuary&lt;/small&gt;) جي پار ويلش ڪائونٽي &quot;فلنٽ شائر&quot; ۽ اولهه ۾ آئرش سمنڊ واقع آهن. هتي سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز ليورپول شهر آهي. 

هي ڪائونٽي انتهائي شهري آهي، جنهن جي ايراضي &lt;small&gt;249&lt;/small&gt; چورس ميل (&lt;small&gt;645&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي &lt;small&gt;14,16,800&lt;/small&gt; هئي. ليورپول هن ڪائونٽي جي وچ ۾، &quot;مرزي ايسٽوئر&quot; (&lt;small&gt;Mersey Estuary&lt;/small&gt;) جي اوڀر ڪناري تي واقع آهي، جڏهن ته ان جي سامهون اولهه ڪناري تي برڪن هيڊ (&lt;small&gt;Birkenhead&lt;/small&gt;) موجود آهي. سينٽ هيلنس (&lt;small&gt;St&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Helens&lt;/small&gt;) ڪائونٽي جي اوڀر ۾ ۽ سائوٿ پورٽ (&lt;small&gt;Southport&lt;/small&gt;) اتر ۾ واقع آهي. مقامي حڪومتي انتظامن لاءِ، هي ڪائونٽي پنجن ميٽروپوليٽن بوروز (&lt;small&gt;boroughs&lt;/small&gt;): نوزلي (&lt;small&gt;Knowsley&lt;/small&gt;)، سينٽ هيلنس، سيفتن (&lt;small&gt;Sefton&lt;/small&gt;)، وئرل (&lt;small&gt;Wirral&lt;/small&gt;) ۽ ليورپول تي مشتمل آهي. اهي بورو ڪائونسلون، چيشائر جي &quot;هالٽن&quot; (&lt;small&gt;Halton&lt;/small&gt;) سان گڏجي، ’ليورپول سٽي ريجن ڪمبائنڊ اٿارٽي‘ (&lt;small&gt;Liverpool City Region Combined Authority&lt;/small&gt;) ذريعي هڪ ٻئي سان تعاون ڪن ٿيون. 

اڄ جنهن کي مرزي سائيڊ چيو وڃي ٿو، اهو علائقو صنعتي انقلاب (&lt;small&gt;Industrial Revolution&lt;/small&gt;) کان اڳ گهڻو ڪري ڳوٺاڻو هو. ان دور ۾ &quot;مرزي ايسٽوئر&quot; تي ليورپول ۽ برڪن هيڊ جي جاگرافيائي بيهڪ انهن جي توسيع ۾ مددگار ثابت ٿي. ليورپول هڪ وڏي بندرگاهه بڻجي ويو، جيڪو ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار ۽ لنڪاشائر جي ڪارخانن کي ڪپهه جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو، جڏهن ته برڪن هيڊ جهاز سازي جي مرڪز طور ترقي ڪئي. ان دور جي اهم ايجادن ۽ ترقيات ۾ شهرن جي وچ ۾ هلندڙ پهرين ريلوي، عوامي فنڊ سان ٺهيل پهريون شهري پارڪ،  بندرگاهه (&lt;small&gt;Dock&lt;/small&gt;) ٽيڪنالاجي ۾ جدت ۽ هڪ جديد مٿانهين برقي ريلوي جو نظام شامل هئا. هي ڪائونٽي &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ڪئي وئي؛ ان کان اڳ، ’ورل‘ جو سمورو علائقو چيشائر ۾ شامل هو، جڏهن ته ڪائونٽي جو باقي حصو لنڪاشائر جو حصو هو. 

مرزيسائيڊ پنهنجي راندين، موسيقي ۽ ثقافتي ادارن جي ڪري مشهور آهي. موسيقي جي صنف مرزي بيٽ (&lt;small&gt;Mersey&lt;/small&gt; &lt;small&gt;beat&lt;/small&gt;) جو جنم به ان علائقي ۾ ٿيو، جنهن ڪيترائي فنڪار ۽ ميوزڪ بينڊ پيدا ڪيا آهن، جن ۾ مشهور ’دي بيٽلس‘ (&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beatles&lt;/small&gt;) پڻ شامل آهن. هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي فٽبال ڪلب موجود آهن، جن مان ايورٽن ۽ ليورپول پريميئر ليگ ۾ کيڏندا آهن. رائل ليورپول ۽ رائل برڪڊيل گولف ڪلبن &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; ڀيرا اوپن چيمپئن شپ جي ميزباني ڪئي آهي ۽ گرينڊ نيشنل يورپ ۾ سڀ کان قيمتي جمپ ريس آهي. نيشنل ميوزيم ليورپول ۾ نو ميوزيم ۽ آرٽ گيلريون شامل آهن.
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ra64ih7iygd6j4gpqxkydzc5hwc6jaf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422197</id>
      <parentid>422194</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8090" sha1="bg8oud1a0vym1yqhxgduvdokitpbw3m" xml:space="preserve">{{Short description|County of England}}
{{infobox English county
| official_name           = مرزيسائيڊ
| other_name              =Merseyside 
| image_main              = {{multiple image
| border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 270
| image1 = Pier Head, Liverpool - geograph.org.uk - 3059094.jpg
| image2 = Crosby Beach, Another Place - geograph.org.uk - 4943623 (cropped).jpg
| image3 = Roman pavilion, Birkenhead Park 2019-2.jpg
}}
| image_caption           = Left to right: {{ubl|[[Pier Head]], Liverpool|[[Another Place (sculpture)|''Another Place'']] at [[Crosby Beach]]|Roman pavilion at [[Birkenhead Park]]}}
| flag_image              = 
| flag_link               = 
| arms_image              = 
| arms_link               = 
| motto                   = &lt;!--for non-English motto, use: ''Motto in italics''&lt;br /&gt;(&quot;English translation&quot;)--&gt;
| locator_map             = Merseyside UK locator map 2010.svg
| map_caption             = Location of Merseyside within England
| coordinates             = {{coord|53|25|N|3|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}
| region                  = [[North West England]]
| established_date        = 1 April 1974
| established_by          = [[Local Government Act 1972]]
| preceded_by             = 
| origin                  = 
| MPs                     = [[List of parliamentary constituencies in Merseyside|15 MPs]]
| police                  = [[Merseyside Police]]
| largest_city            = [[Liverpool]]
| largest_town            = &lt;!-- only shown if largest_city is not set --&gt;
&lt;!-- Ceremonial county --&gt;
| lord_lieutenant_office  = Lord Lieutenant of Merseyside
| lord_lieutenant_name    = Mark Blundell
| high_sheriff_office     = High Sheriff of Merseyside
| mayor_office            = 
| mayor_name              = 
| ethnicity               = 
&lt;!-- Metropolitan county --&gt;
| county_council          = &lt;!-- only for counties with county councils --&gt;
| unitary_council         = &lt;!-- only for unitary counties like Northumberland --&gt;
| unitary_council1        = &lt;!-- and unitary_council2 etc. only for hybrid counties *--&gt;
| government              = &lt;!-- for other government such as Greater Manchester Combined Authority --&gt;
| joint_committees        = 
| admin_hq                = 
| area_council_km2        = 
| area_council_rank       = 
| population_council      = 
| density_council         = 
| iso_code                = 
| ons_code                = 
| gss_code                = E11000002
| nuts_code               = 
| website                 = 
&lt;!-- Maps --&gt;
| districts_map           = [[File:Merseyside numbered districts.svg|200px]]
| districts_key           = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list          = 
#[[Liverpool|City of Liverpool]]
#[[Metropolitan Borough of Sefton|Sefton]]
#[[Metropolitan Borough of Knowsley|Knowsley]]
#[[Metropolitan Borough of St Helens|St Helens]]
#[[Metropolitan Borough of Wirral|Wirral]]
}}

'''مرزيسائيڊ''' (&lt;small&gt;Merseyside&lt;/small&gt;) {{IPAc-en|ˈ|m|ɜ|z|i|s|aɪ|d|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Merseyside.wav}}) {{respell|MER|zee|syde}}) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ رسمي ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ لنڪاشائر، اوڀر ۾ گريٽر مانچسٽر، ڏکڻ ۾ چيشائر، ڏکڻ اولهه ۾ &quot;ڊي ايسٽوئر&quot; (&lt;small&gt;Dee&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Estuary&lt;/small&gt;) جي پار ويلش ڪائونٽي &quot;فلنٽ شائر&quot; ۽ اولهه ۾ آئرش سمنڊ واقع آهن. هتي سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز ليورپول شهر آهي. 

هي ڪائونٽي انتهائي شهري آهي، جنهن جي ايراضي &lt;small&gt;249&lt;/small&gt; چورس ميل (&lt;small&gt;645&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي &lt;small&gt;14,16,800&lt;/small&gt; هئي. ليورپول هن ڪائونٽي جي وچ ۾، &quot;مرزي ايسٽوئر&quot; (&lt;small&gt;Mersey Estuary&lt;/small&gt;) جي اوڀر ڪناري تي واقع آهي، جڏهن ته ان جي سامهون اولهه ڪناري تي برڪن هيڊ (&lt;small&gt;Birkenhead&lt;/small&gt;) موجود آهي. سينٽ هيلنس (&lt;small&gt;St&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Helens&lt;/small&gt;) ڪائونٽي جي اوڀر ۾ ۽ سائوٿ پورٽ (&lt;small&gt;Southport&lt;/small&gt;) اتر ۾ واقع آهي. مقامي حڪومتي انتظامن لاءِ، هي ڪائونٽي پنجن ميٽروپوليٽن بوروز (&lt;small&gt;boroughs&lt;/small&gt;): نوزلي (&lt;small&gt;Knowsley&lt;/small&gt;)، سينٽ هيلنس، سيفتن (&lt;small&gt;Sefton&lt;/small&gt;)، وئرل (&lt;small&gt;Wirral&lt;/small&gt;) ۽ ليورپول تي مشتمل آهي. اهي بورو ڪائونسلون، چيشائر جي &quot;هالٽن&quot; (&lt;small&gt;Halton&lt;/small&gt;) سان گڏجي، ’ليورپول سٽي ريجن ڪمبائنڊ اٿارٽي‘ (&lt;small&gt;Liverpool City Region Combined Authority&lt;/small&gt;) ذريعي هڪ ٻئي سان تعاون ڪن ٿيون. 

اڄ جنهن کي مرزي سائيڊ چيو وڃي ٿو، اهو علائقو صنعتي انقلاب (&lt;small&gt;Industrial Revolution&lt;/small&gt;) کان اڳ گهڻو ڪري ڳوٺاڻو هو. ان دور ۾ &quot;مرزي ايسٽوئر&quot; تي ليورپول ۽ برڪن هيڊ جي جاگرافيائي بيهڪ انهن جي توسيع ۾ مددگار ثابت ٿي. ليورپول هڪ وڏي بندرگاهه بڻجي ويو، جيڪو ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار ۽ لنڪاشائر جي ڪارخانن کي ڪپهه جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو، جڏهن ته برڪن هيڊ جهاز سازي جي مرڪز طور ترقي ڪئي. ان دور جي اهم ايجادن ۽ ترقيات ۾ شهرن جي وچ ۾ هلندڙ پهرين ريلوي، عوامي فنڊ سان ٺهيل پهريون شهري پارڪ،  بندرگاهه (&lt;small&gt;Dock&lt;/small&gt;) ٽيڪنالاجي ۾ جدت ۽ هڪ جديد مٿانهين برقي ريلوي جو نظام شامل هئا. هي ڪائونٽي &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ڪئي وئي؛ ان کان اڳ، ’ورل‘ جو سمورو علائقو چيشائر ۾ شامل هو، جڏهن ته ڪائونٽي جو باقي حصو لنڪاشائر جو حصو هو. 

مرزيسائيڊ پنهنجي راندين، موسيقي ۽ ثقافتي ادارن جي ڪري مشهور آهي. موسيقي جي صنف مرزي بيٽ (&lt;small&gt;Mersey&lt;/small&gt; &lt;small&gt;beat&lt;/small&gt;) جو جنم به ان علائقي ۾ ٿيو، جنهن ڪيترائي فنڪار ۽ ميوزڪ بينڊ پيدا ڪيا آهن، جن ۾ مشهور ’دي بيٽلس‘ (&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beatles&lt;/small&gt;) پڻ شامل آهن. هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي فٽبال ڪلب موجود آهن، جن مان ايورٽن ۽ ليورپول پريميئر ليگ ۾ کيڏندا آهن. رائل ليورپول ۽ رائل برڪڊيل گولف ڪلبن &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; ڀيرا اوپن چيمپئن شپ جي ميزباني ڪئي آهي ۽ گرينڊ نيشنل يورپ ۾ سڀ کان قيمتي جمپ ريس آهي. نيشنل ميوزيم ليورپول ۾ نو ميوزيم ۽ آرٽ گيلريون شامل آهن.


==External links==
{{Commons category|Merseyside}}
{{Wikivoyage|Merseyside}}
* [http://www.merseytravel.gov.uk/ Merseytravel website]
* [http://www.merseyside.com/ Merseyside.com local guide, A-Z, street index]
* [http://www.merseysidetoday.co.uk/ Merseyside Today – regional guide]
* [http://www.merseyreporter.com/history/ Mersey Reporter History – Merseyside History]
* [http://www.imerseyside.co.uk/ Merseyside Businesses online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208093249/http://www.imerseyside.co.uk/ |date=8 December 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20140209024032/http://www.merseylife.com/ Mersey Life – Community]

{{Adjacent communities
| Centre    = Merseyside
| North     = [[Lancashire]]
| East      = [[Greater Manchester]]
| South     = [[Cheshire]]
| Southwest = [[Flintshire]]&lt;br/&gt; [[Dee Estuary]]
| West      = [[Irish Sea]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>bg8oud1a0vym1yqhxgduvdokitpbw3m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422198</id>
      <parentid>422197</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:15:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>422198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8580" sha1="bc4nqtme1hugfuzgrxr6s1s6hm0g5ph" xml:space="preserve">{{Short description|County of England}}
{{infobox English county
| official_name           = مرزيسائيڊ
| other_name              =Merseyside 
| image_main              = {{multiple image
| border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 270
| image1 = Pier Head, Liverpool - geograph.org.uk - 3059094.jpg
| image2 = Crosby Beach, Another Place - geograph.org.uk - 4943623 (cropped).jpg
| image3 = Roman pavilion, Birkenhead Park 2019-2.jpg
}}
| image_caption           = Left to right: {{ubl|[[Pier Head]], Liverpool|[[Another Place (sculpture)|''Another Place'']] at [[Crosby Beach]]|Roman pavilion at [[Birkenhead Park]]}}
| flag_image              = 
| flag_link               = 
| arms_image              = 
| arms_link               = 
| motto                   = &lt;!--for non-English motto, use: ''Motto in italics''&lt;br /&gt;(&quot;English translation&quot;)--&gt;
| locator_map             = Merseyside UK locator map 2010.svg
| map_caption             = Location of Merseyside within England
| coordinates             = {{coord|53|25|N|3|00|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}
| region                  = [[North West England]]
| established_date        = 1 April 1974
| established_by          = [[Local Government Act 1972]]
| preceded_by             = 
| origin                  = 
| MPs                     = [[List of parliamentary constituencies in Merseyside|15 MPs]]
| police                  = [[Merseyside Police]]
| largest_city            = [[Liverpool]]
| largest_town            = &lt;!-- only shown if largest_city is not set --&gt;
&lt;!-- Ceremonial county --&gt;
| lord_lieutenant_office  = Lord Lieutenant of Merseyside
| lord_lieutenant_name    = Mark Blundell
| high_sheriff_office     = High Sheriff of Merseyside
| mayor_office            = 
| mayor_name              = 
| ethnicity               = 
&lt;!-- Metropolitan county --&gt;
| county_council          = &lt;!-- only for counties with county councils --&gt;
| unitary_council         = &lt;!-- only for unitary counties like Northumberland --&gt;
| unitary_council1        = &lt;!-- and unitary_council2 etc. only for hybrid counties *--&gt;
| government              = &lt;!-- for other government such as Greater Manchester Combined Authority --&gt;
| joint_committees        = 
| admin_hq                = 
| area_council_km2        = 
| area_council_rank       = 
| population_council      = 
| density_council         = 
| iso_code                = 
| ons_code                = 
| gss_code                = E11000002
| nuts_code               = 
| website                 = 
&lt;!-- Maps --&gt;
| districts_map           = [[File:Merseyside numbered districts.svg|200px]]
| districts_key           = {{Colorsample|#FEC1E9}} [[Metropolitan borough|Metropolitan districts]]
| districts_list          = 
#[[Liverpool|City of Liverpool]]
#[[Metropolitan Borough of Sefton|Sefton]]
#[[Metropolitan Borough of Knowsley|Knowsley]]
#[[Metropolitan Borough of St Helens|St Helens]]
#[[Metropolitan Borough of Wirral|Wirral]]
}}

'''مرزيسائيڊ''' (&lt;small&gt;Merseyside&lt;/small&gt;) {{IPAc-en|ˈ|m|ɜ|z|i|s|aɪ|d|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Merseyside.wav}}) {{respell|MER|zee|syde}}) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ رسمي ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ لنڪاشائر، اوڀر ۾ گريٽر مانچسٽر، ڏکڻ ۾ چيشائر، ڏکڻ اولهه ۾ &quot;ڊي ايسٽوئر&quot; (&lt;small&gt;Dee&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Estuary&lt;/small&gt;) جي پار ويلش ڪائونٽي &quot;فلنٽ شائر&quot; ۽ اولهه ۾ آئرش سمنڊ واقع آهن. هتي سڀ کان وڏو آبادي وارو مرڪز ليورپول شهر آهي. 

هي ڪائونٽي انتهائي شهري آهي، جنهن جي ايراضي &lt;small&gt;249&lt;/small&gt; چورس ميل (&lt;small&gt;645&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر) آهي ۽ &lt;small&gt;2022&lt;/small&gt; ۾ هتي جي آبادي &lt;small&gt;14,16,800&lt;/small&gt; هئي. ليورپول هن ڪائونٽي جي وچ ۾، &quot;مرزي ايسٽوئر&quot; (&lt;small&gt;Mersey Estuary&lt;/small&gt;) جي اوڀر ڪناري تي واقع آهي، جڏهن ته ان جي سامهون اولهه ڪناري تي برڪن هيڊ (&lt;small&gt;Birkenhead&lt;/small&gt;) موجود آهي. سينٽ هيلنس (&lt;small&gt;St&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Helens&lt;/small&gt;) ڪائونٽي جي اوڀر ۾ ۽ سائوٿ پورٽ (&lt;small&gt;Southport&lt;/small&gt;) اتر ۾ واقع آهي. مقامي حڪومتي انتظامن لاءِ، هي ڪائونٽي پنجن ميٽروپوليٽن بوروز (&lt;small&gt;boroughs&lt;/small&gt;): نوزلي (&lt;small&gt;Knowsley&lt;/small&gt;)، سينٽ هيلنس، سيفتن (&lt;small&gt;Sefton&lt;/small&gt;)، وئرل (&lt;small&gt;Wirral&lt;/small&gt;) ۽ ليورپول تي مشتمل آهي. اهي بورو ڪائونسلون، چيشائر جي &quot;هالٽن&quot; (&lt;small&gt;Halton&lt;/small&gt;) سان گڏجي، ’ليورپول سٽي ريجن ڪمبائنڊ اٿارٽي‘ (&lt;small&gt;Liverpool City Region Combined Authority&lt;/small&gt;) ذريعي هڪ ٻئي سان تعاون ڪن ٿيون. 

اڄ جنهن کي مرزي سائيڊ چيو وڃي ٿو، اهو علائقو صنعتي انقلاب (&lt;small&gt;Industrial Revolution&lt;/small&gt;) کان اڳ گهڻو ڪري ڳوٺاڻو هو. ان دور ۾ &quot;مرزي ايسٽوئر&quot; تي ليورپول ۽ برڪن هيڊ جي جاگرافيائي بيهڪ انهن جي توسيع ۾ مددگار ثابت ٿي. ليورپول هڪ وڏي بندرگاهه بڻجي ويو، جيڪو ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار ۽ لنڪاشائر جي ڪارخانن کي ڪپهه جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو، جڏهن ته برڪن هيڊ جهاز سازي جي مرڪز طور ترقي ڪئي. ان دور جي اهم ايجادن ۽ ترقيات ۾ شهرن جي وچ ۾ هلندڙ پهرين ريلوي، عوامي فنڊ سان ٺهيل پهريون شهري پارڪ،  بندرگاهه (&lt;small&gt;Dock&lt;/small&gt;) ٽيڪنالاجي ۾ جدت ۽ هڪ جديد مٿانهين برقي ريلوي جو نظام شامل هئا. هي ڪائونٽي &lt;small&gt;1974&lt;/small&gt;ع ۾ قائم ڪئي وئي؛ ان کان اڳ، ’ورل‘ جو سمورو علائقو چيشائر ۾ شامل هو، جڏهن ته ڪائونٽي جو باقي حصو لنڪاشائر جو حصو هو. 

مرزيسائيڊ پنهنجي راندين، موسيقي ۽ ثقافتي ادارن جي ڪري مشهور آهي. موسيقي جي صنف مرزي بيٽ (&lt;small&gt;Mersey&lt;/small&gt; &lt;small&gt;beat&lt;/small&gt;) جو جنم به ان علائقي ۾ ٿيو، جنهن ڪيترائي فنڪار ۽ ميوزڪ بينڊ پيدا ڪيا آهن، جن ۾ مشهور ’دي بيٽلس‘ (&lt;small&gt;The&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Beatles&lt;/small&gt;) پڻ شامل آهن. هن ڪائونٽي ۾ ڪيترائي فٽبال ڪلب موجود آهن، جن مان ايورٽن ۽ ليورپول پريميئر ليگ ۾ کيڏندا آهن. رائل ليورپول ۽ رائل برڪڊيل گولف ڪلبن &lt;small&gt;22&lt;/small&gt; ڀيرا اوپن چيمپئن شپ جي ميزباني ڪئي آهي ۽ گرينڊ نيشنل يورپ ۾ سڀ کان قيمتي جمپ ريس آهي. نيشنل ميوزيم ليورپول ۾ نو ميوزيم ۽ آرٽ گيلريون شامل آهن.


==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهرين لنڪس== 
{{Commons category|Merseyside}}
{{Wikivoyage|Merseyside}}
* [http://www.merseytravel.gov.uk/ Merseytravel website]
* [http://www.merseyside.com/ Merseyside.com local guide, A-Z, street index]
* [http://www.merseysidetoday.co.uk/ Merseyside Today – regional guide]
* [http://www.merseyreporter.com/history/ Mersey Reporter History – Merseyside History]
* [http://www.imerseyside.co.uk/ Merseyside Businesses online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091208093249/http://www.imerseyside.co.uk/ |date=8 December 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20140209024032/http://www.merseylife.com/ Mersey Life – Community]

{{Adjacent communities
| Centre    = Merseyside
| North     = [[Lancashire]]
| East      = [[Greater Manchester]]
| South     = [[Cheshire]]
| Southwest = [[Flintshire]]&lt;br/&gt; [[Dee Estuary]]
| West      = [[Irish Sea]]
}}

{{Authority control}}

[[زمرو:مرزيسائيڊ|مرزيسائيڊ]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] 
[[زمرو:ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:برطانيا جا NUTS 2 شمارياتي علائقا]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪي 1974ع ۾ قائم ٿيون]]</text>
      <sha1>bc4nqtme1hugfuzgrxr6s1s6hm0g5ph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪمبريا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104158</id>
    <revision>
      <id>422306</id>
      <parentid>421283</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1803" sha1="l936gulj6qbw7fwidu254g6s49z1rsm" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=ڪمبريا|flag_image=[[فائل:Flag of Cumbria County Council.svg|100px]]|flag_link=Flag of Cumbria|arms_image=[[فائل:Cumbria County Council coat of arms.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arms of Cumbria|motto=&quot;Ad Montes Oculos Levavi&quot; (&quot;I have lifted up mine eyes unto the hills&quot;)|locator_map=[[فائل:Cumbria UK locator map 2010.svg|200px|Cumbria within England]]|coordinates={{Coord|54|30|N|3|15|W|source:itwiki_region:GB|display=title, inline}}|region=[[اتر اولهه انگلينڊ]]|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|established_by=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=ڪلئر هينسمئن|high_sheriff_name=ڊيانا ميٿيوز|area_total_km2=6768|area_total_rank=3rd|WB=96.5|WI=0.3|WG=0.1|OW=1.7|MWBC=0.2|MWBA=0.1|MWA=0.2|OM=0.1|I=0.2|P=0.1|B=0.1|C=0.2|OA=0.2|BA=0.1|O=0.1|county_council=[[Cumbria County Council]]|admin_hq=[[کارلایل، کامبریا|Carlisle]]|area_council_km2=6768|area_council_rank=2nd|iso_code=GB-CMA|ons_code=16|gss_code=E10000006|nuts_code=UKD11, UKD12|districts_map=[[فائل:CumbriaNumbered.png]]|districts_list=# [[بورو بیرو-ان-فرنیس|Barrow-in-Furness]]
# [[جنوبی لیکلینڈ]]
# [[بورو کوپلینڈ|Copeland]]
# [[الیرڈیل]]
# [[ایڈن ضلع|Eden]]
# [[کارلایل شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Cumbria|List of MPs]]|police=[[Cumbria Constabulary]]|website={{URL|www.cumbria.gov.uk}}}}
'''ڪمبريا''' (Cumbria) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪمبريا]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>l936gulj6qbw7fwidu254g6s49z1rsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>گريٽر مانچسٽر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104161</id>
    <revision>
      <id>422312</id>
      <parentid>421292</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T04:59:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1918" sha1="4d6casm6qi5pi6szypcvzqeoni6fwyc" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=گريٽر مانچسٽر
&lt;br /&gt;Greater Manchester|flag_image=[[فائل:County Flag of Greater Manchester.png|150px]]|flag_link=Flag of Greater Manchester|locator_map=[[فائل:Greater Manchester UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{Coord|53|30|N|2|19|W|region:GB_type:city|display=title, inline}}|region=[[اتر اولهه انگلينڊ]]|established_date=1 اپریل 1974|established_by=|lord_lieutenant_name=وارن جیمز سمتھ|high_sheriff_name=پال گریفتھس|government=[[مانچسٹر عظمی کمبائنڈ اتھارٹی]]|area_total_km2=1276|area_total_rank=39 وان|ethnicity=White British (83.6%)&lt;br /&gt;Asian (7.1%)&lt;br /&gt;Black (1.9%)&lt;br /&gt;Mixed Race (1.8%)&lt;br /&gt;Chinese (0.7%)&lt;br /&gt;Other (4.9%)|ons_code=2A|gss_code=E11000001|nuts_code=UKD3|districts_map=[[فائل:Greater Manchester numbered districts.svg|200px]]|districts_key=میٹروپولیٹن اضلاع|districts_list=# [[مانچسٹر|مانچسٹر شہر]]
# [[میٹروپولیٹن بورو سٹاکپورٹ|سٹاکپورٹ]]
# [[ٹیمسائڈ]]
# [[میٹروپولیٹن بورو اولڈھم|اولڈھم]]
# [[میٹروپولیٹن بورو راچڈیل|راچڈیل]]
# [[میٹروپولیٹن بورو بری|بری]]
# [[میٹروپولیٹن بورو بولٹن|بولٹن]]
# [[میٹروپولیٹن بورو ویگان|ویگان]]
# [[سالفورڈ شہر]]
# [[ٹریفرڈ]]|MPs=|police=[[مانچسٹر عظمی پولیس]]|website={{URL|www.agma.gov.uk}}}}
'''گريٽر''' '''مانچسٽر''' (Greater Manchester) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:گريٽر مانچسٽر]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>4d6casm6qi5pi6szypcvzqeoni6fwyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هيرفورڊشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104162</id>
    <revision>
      <id>422320</id>
      <parentid>421295</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:10:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1717" sha1="hh270iulsj8r0vvk6so20u3pavtwpv8" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=هيرفورڊشائر|other_name=County of Herefordshire|flag_image=[[فائل:Banner of arms of Herefordshire Council.svg|100px|Flag of Herefordshire]]|flag_link=Flag of Herefordshire|arms_image=[[فائل:Herefordshire arms.png|100px|Arms of County of Herefordshire Council]]|arms_link=Coat of arms of Herefordshire|motto=&quot;Pulchra terra Dei donum&quot; (&quot;This fair land is the gift of God&quot;)|locator_map=[[فائل:Herefordshire UK locator map 2010.svg|200px|Herefordshire within England]]|coordinates={{Coord|52|05|N|2|45|W|display=title, inline|region:GB_type:adm1st_source:GNS-enwiki}}|region=[[اولهه مڊلينڊز]]|established_date=پهرين اپريل، 1998ع|established_by=[[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]|preceded_by=[[Hereford and Worcester]]|origin=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=[[Susan Bligh, Countess of Darnley|Susan Bligh]]|high_sheriff_name=Bob Tabor|area_total_km2=2180|area_total_rank=26th|ethnicity=97.1% White, 1.3% Asian, 0.8% Mixed, 0.5% Black, 0.3% Other|unitary_council=[[Herefordshire Council]]|admin_hq=[[Hereford]]|iso_code=GB-HEF|ons_code=00GA|gss_code=E06000019|nuts_code=UKG11|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Herefordshire|List of MPs]]|police=[[West Mercia Police]]|website={{URL|www.herefordshire.gov.uk}}}}
'''هيرفورڊشائر (Herefordshire)''' [[اولهه مڊلينڊز (علائقو)|ويسٽ مڊلينڊز]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

[[زمرو:اولهه مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>hh270iulsj8r0vvk6so20u3pavtwpv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422321</id>
      <parentid>422320</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T05:11:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="ev38dqutk1raebbml2q6ex4d2d7441l" xml:space="preserve">{{Infobox English county|official_name=هيرفورڊشائر|other_name=County of Herefordshire|flag_image=[[فائل:Banner of arms of Herefordshire Council.svg|100px|Flag of Herefordshire]]|flag_link=Flag of Herefordshire|arms_image=[[فائل:Herefordshire arms.png|100px|Arms of County of Herefordshire Council]]|arms_link=Coat of arms of Herefordshire|motto=&quot;Pulchra terra Dei donum&quot; (&quot;This fair land is the gift of God&quot;)|locator_map=[[فائل:Herefordshire UK locator map 2010.svg|200px|Herefordshire within England]]|coordinates={{Coord|52|05|N|2|45|W|display=title, inline|region:GB_type:adm1st_source:GNS-enwiki}}|region=[[اولهه مڊلينڊز]]|established_date=پهرين اپريل، 1998ع|established_by=[[Local Government Commission for England (1992)|Local Government Commission for England]]|preceded_by=[[Hereford and Worcester]]|origin=[[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|قديم]]|lord_lieutenant_name=[[Susan Bligh, Countess of Darnley|Susan Bligh]]|high_sheriff_name=Bob Tabor|area_total_km2=2180|area_total_rank=26th|ethnicity=97.1% White, 1.3% Asian, 0.8% Mixed, 0.5% Black, 0.3% Other|unitary_council=[[Herefordshire Council]]|admin_hq=[[Hereford]]|iso_code=GB-HEF|ons_code=00GA|gss_code=E06000019|nuts_code=UKG11|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Herefordshire|List of MPs]]|police=[[West Mercia Police]]|website={{URL|www.herefordshire.gov.uk}}}}
'''هيرفورڊشائر (Herefordshire)''' [[اولهه مڊلينڊز (علائقو)|ويسٽ مڊلينڊز]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:هيرفورڊشائر]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]
[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ev38dqutk1raebbml2q6ex4d2d7441l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اپھنوتي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104284</id>
    <revision>
      <id>422140</id>
      <timestamp>2026-10-16T12:03:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنسڪرت شعريات جي معنوي صنعت، جنهن ۾ ڪنهن شيءِ جي نفي ڪري ٻي مشابهت رکندڙ شيءِ قائم ڪئي وڃي ٿي}}  '''اپھنوتي''' يا '''اپهنوتي''' (سنسڪرت: {{lang|sa|अपह्नुति}}؛ رومن: ''Apahnuti''؛ انگريزي: ''Poetic concealment'' يا ''Denial and superimposition'') [[سنسڪرت ادب|سنسڪرت شعريات]] ۽ [[علم بلاغت]] جي ه...</comment>
      <origin>422140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17751" sha1="q791em5uy96spe7382mhwiikngw3egu" xml:space="preserve">
{{Short description|سنسڪرت شعريات جي معنوي صنعت، جنهن ۾ ڪنهن شيءِ جي نفي ڪري ٻي مشابهت رکندڙ شيءِ قائم ڪئي وڃي ٿي}}

'''اپھنوتي''' يا '''اپهنوتي''' (سنسڪرت: {{lang|sa|अपह्नुति}}؛ رومن: ''Apahnuti''؛ انگريزي: ''Poetic concealment'' يا ''Denial and superimposition'') [[سنسڪرت ادب|سنسڪرت شعريات]] ۽ [[علم بلاغت]] جي هڪ '''معنوي صنعت''' (''Arthālaṅkāra'') آهي، جنهن ۾ شاعر ڪنهن شيءِ جي اصل سڃاڻپ کي نفي ڪري، ان جي جاءِ تي ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪندو آهي. عام صورت ۾ ٻنهي شين ۾ مشابهت هوندي آهي ۽ شاعر ٻي شيءِ جون خاصيتون پهرين شيءِ تي لاڳو ڪندو آهي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;&gt;{{cite web
 |last=Bhattacharya
 |first=Pratim
 |title=Definition of Apahnuti Alaṃkāra
 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/essay/alamkaras-mentioned-by-vamana/d/doc1143416.html
 |website=Wisdom Library
 |year=2016
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ اپهنوتي کي معنوي صنعت قرار ڏنو آهي، جنهن ۾ هڪ شيءِ کي ٻي مشابهت رکندڙ شيءِ وسيلي لڪايو وڃي ٿو ته جيئن ٻي شيءِ جون خاصيتون پهرين تي لاڳو ٿي سگهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
اپهنوتيءَ ۾ عام تشبيهه وانگر رڳو ٻن شين جي ڀيٽ نه ڪئي ويندي آهي، پر اصل شيءِ جي سڃاڻپ کي انڪار ذريعي هٽائي ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪئي ويندي آهي.

== اصطلاح جي معنيٰ ==

سنسڪرت لفظ ''اپهنوتي'' جي لغوي معنيٰ '''انڪار، نفي، حقيقت کي لڪائڻ يا اصل سڃاڻپ کي پوشيده ڪرڻ''' آهي.
سنسڪرت لغتن ۾ هن لفظ کي ادبي اصطلاح طور اهڙي صنعت لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ ڪنهن شيءِ جي اصل ماهيت جي نفي ڪري ان تي ٻي شيءِ جي ماهيت لاڳو ڪئي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;ApahnutiDictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=Apahnuti: Definitions and Meaning
 |url=https://www.wisdomlib.org/definition/apahnuti
 |website=Wisdom Library
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== بنيادي تصور ==

اپهنوتيءَ جي عام ساخت هيءَ آهي:

:'''هيءَ شيءِ الف نه آهي، پر شيءِ ب آهي.'''

هن ساخت ۾:

* '''اصل شيءِ (اُپميه):''' اها شيءِ، جنهن جو ذڪر ڪيو پيو وڃي.
* '''مشابهت رکندڙ شيءِ (اُپمان):''' اها شيءِ، جنهن جي سڃاڻپ اصل شيءِ تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي.
* '''نفي:''' اصل شيءِ جي سڃاڻپ جو شاعراڻو انڪار.
* '''آروپ:''' ٻي شيءِ جي سڃاڻپ يا خاصيتن کي پهرين شيءِ تي قائم ڪرڻ.

مثال طور:

:''هي تنهنجو چهرو نه آهي، پر چنڊ آهي.''

هتي '''چهرو''' اصل شيءِ آهي، جڏهن ته '''چنڊ''' مشابهت رکندڙ شيءِ آهي. شاعر چهري جي سڃاڻپ جي نفي ڪري ان تي چنڊ جي سڃاڻپ لاڳو ڪري ٿو.

هي مثال اپهنوتيءَ جي وضاحت لاءِ تيار ڪيو ويو آهي؛ اهو ڪنهن تاريخي شاعر جي ڪلام مان ورتل ناهي.

== سنسڪرت شعريات ۾ تاريخ ==

=== ڀامهَه ===

سنسڪرت شعريات جي آڳاٽي نقاد '''ڀامهَه''' (''Bhāmaha'') پنهنجي ڪتاب ''ڪاويا النڪار'' (''Kāvyālaṅkāra'') ۾ اپهنوتيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.
ڀامهَه جي تعريف موجب اپهنوتيءَ ۾ اصل حقيقت کي لڪايو وڃي ٿو ۽ ان ۾ تشبيهه جو عنصر پوشيده هوندو آهي.
سندس ڪتاب جي ٽئين باب جي 21هين شلوڪ ۾ هن صنعت بابت بحث ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;

=== دنڊن ===

'''دنڊن''' (''Daṇḍin'') پنهنجي ڪتاب ''ڪاويا درش'' (''Kāvyādarśa'') ۾ اپهنوتيءَ جي نسبتاً وسيع تعريف ڪئي.
سندس وصف موجب ڪنهن شيءِ جي نفي ڪري ٻي معنيٰ يا حقيقت پيش ڪرڻ اپهنوتي آهي.
دنڊن جي تعريف ۾ ٻنهي شين جي مشابهت لازمي شرط ناهي. انهيءَ لحاظ کان سندس نظريو ڀامهَه ۽ وامن جي تعريفن کان ڪجهه مختلف آهي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNETDandin&quot;&gt;{{cite web
 |title=Kavyadarsha
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/engp11/chapter/kavyadarsha/
 |website=Indian Literary Criticism and Theory
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== وامن ===

'''وامن''' (''Vāmana'') پنهنجي ڪتاب ''ڪاويا النڪار سوتر ورتي'' (''Kāvyālaṅkārasūtravṛtti'') ۾ اپهنوتيءَ جي واضح تعريف ڪئي.

سندس سنسڪرت تعريف آهي:

:{{lang|sa|समेन वस्तुनान्यापलापोऽपह्नुतिः।}}

يعني:

:''هڪ شيءِ کي ٻي مشابهت رکندڙ شيءِ وسيلي لڪائڻ يا انڪار ڪرڻ اپهنوتي آهي.''

هيءَ تعريف ڪتاب جي 4.3.5 واري حصي ۾ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;

وامن موجب اهڙي نفي جو مقصد ٻي شيءِ جي خاصيتن کي پهرين شيءِ تي قائم ڪرڻ آهي.

=== ممٽ ===

'''ممٽ''' (''Mammaṭa'') پنهنجي مشهور ڪتاب ''ڪاويا پرڪاش'' (''Kāvyaprakāśa'') ۾ اپهنوتيءَ تي بحث ڪيو.
هن جي بحث ۾ اصل شيءِ جي نفي ۽ ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪرڻ بنيادي عنصر آهن.&lt;ref name=&quot;ApahnutiDictionary&quot;/&gt;

=== وشوناٿ ڪويراج ===

'''وشوناٿ ڪويراج''' (''Viśvanātha Kavirāja'') پنهنجي ڪتاب ''ساهتيه درپن'' (''Sāhityadarpaṇa'') ۾ اپهنوتيءَ کي شعري صنعتن جي بحث ۾ شامل ڪيو.
سندس تشريح ۾ اصل شيءِ جي سڃاڻپ جي نفي ۽ ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪرڻ کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;

== اپهنوتيءَ جو ادبي مثال ==

وامن پنهنجي ڪتاب ۾ اپهنوتيءَ جو مثال ڏيندي ڪيٽڪي گل جي نوڪدار حصن ۽ وڄ جي چمڪ جو ذڪر ڪيو آهي.
هن مثال ۾ ڪيٽڪي گل جا نوڪدار حصا رڳو گل جا حصا نه، پر پرديس ۾ رهندڙ ماڻهن تي قسمت جي طنزيه مُرڪ طور پيش ڪيا ويا آهن.
ساڳيءَ طرح وڄ جي چمڪ کي محبت جي ديوتا جي روشنيءَ طور پيش ڪيو ويو آهي.
اهڙيءَ طرح اصل شين جي سڃاڻپ کي لڪائي، انهن تي ٻي سڃاڻپ قائم ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;

== اپهنوتيءَ جا قسم ==

سنسڪرت شعريات جي مختلف نقادن اپهنوتيءَ جا جدا جدا قسم بيان ڪيا آهن. انهن جي درجابندي هڪجهڙي ناهي.
دنڊن ٻن بنيادي صورتن جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته پوءِ جي نقادن نفيءَ جي ترتيب، اظهار جي طريقي ۽ معنوي آروپ جي بنياد تي وڌيڪ قسم بيان ڪيا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپهنوتيءَ جون اهم صورتون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سنسڪرت اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | بنيادي خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | لفظي نفيءَ واري اپهنوتي
| ''Śabdī Apahnuti''
| اصل شيءِ جي نفي واضح لفظن سان ڪئي وڃي
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | معنوي نفيءَ واري اپهنوتي
| ''Ārthī Apahnuti''
| نفي سڌيءَ طرح نه، پر فريب، بهاني يا ٻئي اشارتي اظهار سان ظاهر ٿئي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | نفيءَ کان پوءِ آروپ
| ''Apahnavapūrvaka Āropa''
| پهرين اصل شيءِ جي نفي، پوءِ ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | آروپ کان پوءِ نفي
| ''Āropapūrvaka Apahnava''
| پهرين ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪرڻ، پوءِ اصل شيءِ جي نفي ڪرڻ
|}

هي صورتون مختلف سنسڪرت نقادن جي درجابندين مان ورتل آهن ۽ ڪنهن هڪ نقاد جي مڪمل فهرست ناهن.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;

=== اپيه ديڪشت جي ڇهن قسمن واري درجابندي ===

سنسڪرت شعريات جي نقاد '''اپيه ديڪشت''' (''Appayya Dīkṣita'') اپهنوتيءَ جا ڇهه قسم بيان ڪيا:

# '''شدڌ اپهنوتي''' (''Śuddha'')
# '''هيتو اپهنوتي''' (''Hetu'')
# '''پرياست اپهنوتي''' (''Paryāsta'')
# '''ڀرانت اپهنوتي''' (''Bhrānta'')
# '''ڇيڪ اپهنوتي''' (''Cheka'')
# '''ڪيتو اپهنوتي''' (''Kaitava'')

هيءَ درجابندي اپهنوتيءَ جي مختلف فني صورتن کي بيان ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;

== سنڌي ٻوليءَ ۾ تشريحي مثال ==

هيٺيان مثال اپهنوتيءَ جو تصور واضح ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويا آهن. اهي ڪنهن تاريخي سنڌي شاعر ڏانهن منسوب ناهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | سنڌي ٻوليءَ ۾ اپهنوتيءَ جا تشريحي مثال
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | مثال
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | اصل شيءِ
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | قائم ڪيل شيءِ
|-
| '''هي چهرو ناهي، پر چنڊ آهي.'''
| چهرو
| چنڊ
|-
| '''اهي اکين جا لڙڪ ناهن، پر موتي آهن.'''
| لڙڪ
| موتي
|-
| '''هيءَ وارن جي لٽ ناهي، پر ڪاري رات آهي.'''
| وارن جي لٽ
| رات
|-
| '''هي آواز ناهي، پر ڪوئل جي ڪوڪ آهي.'''
| آواز
| ڪوئل جي ڪوڪ
|-
| '''هي گل ناهي، پر محبوب جي مُرڪ آهي.'''
| گل
| محبوب جي مُرڪ
|}

انهن مثالن ۾ شاعرانه اظهار ذريعي هڪ شيءِ جي اصل سڃاڻپ کي رد ڪري ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪئي وئي آهي.

== اپهنوتي ۽ ٻين معنوي صنعتن ۾ فرق ==

اپهنوتيءَ جو [[تشبيهه]]، [[استعارو]] ۽ ٻين معنوي صنعتن سان لاڳاپو آهي، پر ان جي خاص سڃاڻپ '''اصل شيءِ جي نفي''' آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپهنوتي ۽ لاڳاپيل صنعتن جو تقابلي جائزو
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | صنعت
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | بنيادي خصوصيت
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | تشريحي مثال
|-
| '''تشبيهه''' (''Upamā'')
| ٻن شين ۾ مشابهت ظاهر ڪرڻ
| تنهنجو چهرو چنڊ جهڙو آهي.
|-
| '''روپڪ''' (''Rūpaka'')
| هڪ شيءِ تي ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ڪرڻ، پر اصل شيءِ جي واضح نفي کان سواءِ
| تنهنجو چهرو چنڊ آهي.
|-
| '''اپهنوتي''' (''Apahnuti'')
| اصل شيءِ جي نفي ڪري ٻي شيءِ قائم ڪرڻ
| هي چهرو ناهي، پر چنڊ آهي.
|-
| '''اتشيوڪتي''' (''Atiśayokti'')
| ڳالهه کي حقيقت کان وڌائي پيش ڪرڻ
| تنهنجي مُرڪ سان سڄو جهان روشن ٿي ويو.
|-
| '''اُتپريڪشا''' (''Utprekṣā'')
| ڪنهن شيءِ ۾ ٻي شيءِ جي امڪاني يا تخيلي صورت تصور ڪرڻ
| ڄڻ تنهنجو چهرو چنڊ هجي.
|}

سنسڪرت شعريات جي نقادن اپهنوتي ۽ روپڪ جي فرق تي خاص بحث ڪيو آهي. ٻنهي ۾ هڪ شيءِ تي ٻي شيءِ جي سڃاڻپ قائم ٿي سگهي ٿي، پر اپهنوتيءَ ۾ اصل شيءِ جي نفي اهم سڃاڻپ آهي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RupakaStudy&quot;&gt;{{cite web
 |last=Bhattacharya
 |first=Pratim
 |title=Definition of Rūpaka Alaṃkāra
 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/essay/alamkaras-mentioned-by-vamana/d/doc1143417.html
 |website=Wisdom Library
 |year=2016
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي اهميت ==

اپهنوتي شاعر کي اهو موقعو ڏئي ٿي ته هو ڪنهن شيءِ کي عام حقيقت کان مختلف انداز ۾ پيش ڪري.
هن صنعت ۾ نفي ۽ آروپ جي گڏيل استعمال سان:

* شاعراڻي تصوير وڌيڪ اثرائتي بڻجي سگهي ٿي.
* ڪنهن شيءِ جي حسن يا اهميت کي نمايان ڪري سگهجي ٿو.
* پڙهندڙ جي ذهن ۾ غيرمتوقع تشبيهي لاڳاپو پيدا ٿي سگهي ٿو.
* عام بيان کي تخيلي ۽ جمالياتي اظهار ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو.

سنسڪرت شعريات ۾ اپهنوتي کي معنوي صنعتن جي اهم قسمن مان شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VamanaApahnuti&quot;/&gt;

== جديد علمي تحقيق ==

جديد هندستاني ادبي مطالعي ۾ پڻ اپهنوتيءَ تي بحث جاري آهي.

''Cracow Indological Studies'' ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مطالعي ۾ هندي شعري روايت جي شاعر ڀوشن جي ڪلام جي حوالي سان اپهنوتيءَ جي فني استعمال جو جائزو ورتو ويو آهي.
ان مطالعي ۾ سنسڪرت شعريات جي محقق ايڊون گيرو (Edwin Gerow) جي وضاحتن جو حوالو ڏئي اپهنوتيءَ جي نفي، مشابهت ۽ معنوي آروپ وارن پهلوئن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CracowApahnuti&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Cracow Indological Studies: Study of Bhushan's Poetry and Figures of Speech
 |url=https://journals.akademicka.pl/cis/article/view/2169/2140
 |journal=Cracow Indological Studies
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ادبي اصطلاحن ۾ ذڪر ==

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''apahnuti'' جي داخلا هيٺ هن اصطلاح کي معنوي صنعت طور بيان ڪيو آهي.
سندس وصف موجب اپهنوتيءَ ۾ هڪ شيءِ کي ٻي مشابهت رکندڙ شيءِ وسيلي لڪايو وڃي ٿو، جنهن جو مقصد ٻي شيءِ جون خاصيتون پهرين تي لاڳو ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح هي اصطلاح سنڌي ادب جي تقابلي شعرياتي مطالعي ۾ پڻ اهميت رکي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[علم بلاغت]]
* [[معنوي صنعت]]
* [[النڪار]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعارو]]
* [[اتشيوڪتي]]
* [[سنسڪرت ادب]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=Bhāmaha
 |title=Kāvyālaṅkāra
 |language=sa
}}

* {{cite book
 |author=Daṇḍin
 |title=Kāvyādarśa
 |language=sa
}}

* {{cite book
 |author=Vāmana
 |title=Kāvyālaṅkārasūtravṛtti
 |language=sa
}}

* {{cite book
 |author=Mammaṭa
 |title=Kāvyaprakāśa
 |language=sa
}}

* {{cite book
 |author=Viśvanātha Kavirāja
 |title=Sāhityadarpaṇa
 |language=sa
}}

* {{cite book
 |last=Gerow
 |first=Edwin
 |title=A Glossary of Indian Figures of Speech
 |publisher=Mouton
 |year=1971
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.wisdomlib.org/hinduism/essay/alamkaras-mentioned-by-vamana/d/doc1143416.html وامن جي شعريات ۾ اپهنوتيءَ جي تعريف]
* [https://www.wisdomlib.org/definition/apahnuti سنسڪرت لغتن ۾ اپهنوتي]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/engp11/chapter/kavyadarsha/ دنڊن جي ڪاويا درش بابت علمي جائزو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kavyaprakasha-_Alankara_Sandarbha_(IA_dli.granth.72111).pdf ڪاويا پرڪاش جو تاريخي ڇاپو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Sahitya_Darpana;_or,_Mirror_of_Composition-_A_Treatise_on_Literary_Criticism-_Bibliotheca_Indica-_Collection_of_Oriental_Works_(IA_dli.granth.70899).pdf ساهتيه درپن جو تاريخي ڇاپو]

{{شريط بوابات|ادب|ٻولي|فلسفو}}

[[زمرو:ادبي صنعتون]]
[[زمرو:معنوي صنعتون]]
[[زمرو:علم بلاغت]]
[[زمرو:شعريات]]
[[زمرو:سنسڪرت ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>q791em5uy96spe7382mhwiikngw3egu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اپراجيتا (ڪھاڻيون)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104285</id>
    <revision>
      <id>422144</id>
      <timestamp>2026-10-16T12:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|گنو سامتاڻيءَ جو سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو، جنهن تي 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو}}  {{Infobox book | name = اپراجيتا | title_orig = Aparajita | author = [[گنو سامتاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ڪهاڻي]]، افسانوي ادب | subject = محبت، انساني رشتا، مرد ۽ عورت جي نفسيات، اجنب...</comment>
      <origin>422144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15156" sha1="nlmx6lw1vg7oj808nco2s0ikyyensqc" xml:space="preserve">
{{Short description|گنو سامتاڻيءَ جو سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو، جنهن تي 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام مليو}}

{{Infobox book
| name = اپراجيتا
| title_orig = Aparajita
| author = [[گنو سامتاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ڪهاڻي]]، افسانوي ادب
| subject = محبت، انساني رشتا، مرد ۽ عورت جي نفسيات، اجنبيت
| pub_date = 1970ع
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1972ع)
}}

'''اپراجيتا''' (انگريزي: ''Aparajita''؛ رومن سنڌي: ''Aparaajitaa''؛ معنيٰ: اڻهارايل يا ناقابلِ شڪست) سنڌي ڪهاڻيڪار '''[[گنو سامتاڻي]]''' جو ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1970ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي تي ليکڪ کي '''1972ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]''' مليو. ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ ڪتاب جو نالو ''Aparajita''، ليکڪ جو نالو ''Guno Samtaney'' ۽ ادبي صنف ''Short stories'' درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''اپراجيتا'' کي جديد دور جي هلچل ۽ افراتفريءَ کان نسبتاً پري انساني رشتن جي دنيا پيش ڪندڙ ڪهاڻين جو مجموعو قرار ڏنو آهي. سندس ادبي جائزي موجب گنو سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جو مرڪزي موضوع مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه، جذباتي لاڳاپن ۽ انساني نفسيات جي جستجو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== اشاعت ۽ ڪتابياتي تاريخ ==

''اپراجيتا'' جي اشاعت جي سال بابت دستياب ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري لغت ۾ ڪتاب جو سال 1970ع درج آهي. ''گجراتي وشوڪوش'' جي سنڌي ٻولي ۽ ادب بابت مضمون ۾ پڻ ''اپراجيتا'' کي 1970ع جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiSindhiLiterature&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=સિંધી ભાષા અને સાહિત્ય
 |url=https://gujarativishwakosh.org/112633-2/
 |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh
 |language=gu
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
البت، ساڳئي ''گجراتي وشوڪوش'' جي ''اپراجيتا'' بابت مخصوص داخلا ۾ 1972ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;GujaratiAparajita&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=અપરાજિતા (2)
 |url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B7%E0%AA%AF/aparajita-a-collection-of-stories-written-by-guno-samtani/
 |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh
 |language=gu
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
ان ڪري عام طور 1970ع کي اشاعت جو سال ڄاڻايو وڃي ٿو، پر اصل ڇاپي جي سرورق يا اشاعتي صفحي جي تصديق ٿيڻ تائين 1972ع واري ڪتابياتي اختلاف کي پڻ ذهن ۾ رکڻ گهرجي.

== ليکڪ ==

'''گنو سامتاڻي''' (14 جولاءِ 1933ع – آگسٽ 1997ع) سنڌي ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگار هو. سندس جنم [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد، سنڌ]] ۾ ٿيو. هن بي اي آنرز تائين تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ڀارت ۾ سرڪاري ملازمت اختيار ڪئي.
هو مهاراشٽر حڪومت ۾ جوائنٽ سيڪريٽريءَ جي عهدي تان رٽائر ٿيو. هن مهاراشٽر راجيه سنڌي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سيڪريٽريءَ ۽ اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جي جنرل سيڪريٽريءَ طور پڻ خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Shri Guno Samtaney
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
گنو سامتاڻيءَ کي ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي ادب جي اهم ڪهاڻيڪارن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ٻين ڪتابن ۾ ''واپس'' ۽ ''ابهمان'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== مجموعي جو مواد ==

''گجراتي وشوڪوش'' موجب ''اپراجيتا'' ۾ '''ڇهه ڪهاڻيون''' شامل آهن، جيڪي 1950ع کان 1968ع جي وچ ۾ لکيون ويون هيون.&lt;ref name=&quot;GujaratiAparajita&quot;/&gt;
انهن ڪهاڻين جا ماحول ۽ ڪردار مختلف آهن، پر انهن جو بنيادي لاڙو محبت، انساني رشتن ۽ فرد جي اندروني احساسن ڏانهن آهي.
''دي سنڌو ورلڊ'' جي ادبي سوانح موجب، مجموعي جون ڇهه ڪهاڻيون سچي محبت جي تلاش واري گڏيل موضوع سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Guno Samtaney
 |url=https://thesindhuworld.com/guno-samtaney/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== عنوان واري ڪهاڻي: اپراجيتا ==

''اپراجيتا'' مجموعي ۾ شامل ساڳئي نالي واري ڪهاڻي پڻ آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، هن ڪهاڻيءَ جا اهم ڪردار '''شنڪر''' ۽ '''هيما''' آهن. شنڪر ۽ هيما جي وچ ۾ ويجهو دوستانه لاڳاپو هوندو آهي.
شنڪر اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃي ٿو. اتان موٽڻ کان پوءِ سندس رويي ۾ تبديلي اچي ٿي ۽ هو هيما کان پاڻ کي الڳ ڪري ٿو. سندس اندر پيدا ٿيل اجنبيت جو احساس ٻنهي جي اڳوڻي ويجهڙائپ کي متاثر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪهاڻيءَ ۾ شنڪر جي شخصيت جي تبديلي، جذباتي دوري ۽ انساني لاڳاپن جي نازڪ نوعيت کي نمايان ڪيو ويو آهي.

== ادبي موضوع ==

=== محبت ۽ انساني رشتا ===

''اپراجيتا'' ۾ محبت رڳو رومانوي احساس تائين محدود ناهي، پر انساني لاڳاپن جي نفسياتي ۽ جذباتي پيچيدگين سان پڻ لاڳاپيل آهي.
''گجراتي وشوڪوش'' موجب، مجموعي جون ڪهاڻيون مختلف ماحولن ۾ ترتيب ڏنل آهن، پر انهن جو گڏيل مرڪز فاني انساني زندگيءَ ۾ محبت جي دائمي تصور جي جستجو آهي.&lt;ref name=&quot;GujaratiAparajita&quot;/&gt;

=== مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ===

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي موجب گنو سامتاڻي پنهنجي ڪهاڻين ۾ مرد جي نظر ۾ عورت ۽ عورت جي نظر ۾ مرد جي شخصيت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
سندس ڪهاڻين ۾ انساني روين ۽ لاڳاپن جي وضاحت نسبتاً پرسڪون ۽ مشاهدي تي ٻڌل انداز ۾ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== اجنبيت ۽ جذباتي فاصلو ===

عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ شنڪر ۽ هيما جو لاڳاپو اجنبيت ۽ جذباتي فاصلي جي موضوع کي ظاهر ڪري ٿو.
شنڪر جي انگلينڊ مان موٽڻ کان پوءِ پيدا ٿيل تبديليءَ کي ڪهاڻيءَ جي بنيادي نفسياتي رخن مان هڪ سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اسلوب ۽ ادبي جائزو ==

موتي لال جوتواڻيءَ گنو سامتاڻيءَ کي سنڌي ادب ۾ نئين ڪلاسيڪي لاڙي (''Neo-classicism'') سان وابسته ڪهاڻيڪار طور بيان ڪيو آهي.
جوتواڻيءَ موجب، سامتاڻيءَ جون ڪهاڻيون جديد زندگيءَ جي شور ۽ بيچينيءَ بدران انساني شخصيت ۽ رشتن جي نسبتاً پرسڪون مطالعي کي اهميت ڏين ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;.
''سنڌي سنگت'' جي سوانحي جائزي ۾ پڻ سامتاڻيءَ جي لکڻين جي تعداد کان وڌيڪ سندن ادبي معيار، ٻوليءَ ۽ انفرادي اسلوب کي اهميت ڏني وئي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== ادبي خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جون اهم ادبي خصوصيتون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ڪهاڻين جو تعداد
| ڇهه
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | لکڻ جو عرصو
| 1950ع کان 1968ع
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| محبت ۽ انساني رشتا
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | نفسياتي پهلو
| مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه، اجنبيت ۽ جذباتي فاصلو
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ادبي لاڙو
| جوتواڻيءَ موجب نئون ڪلاسيڪي انداز
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | اهم اعزاز
| 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام
|}

== ساهتيه اڪيڊمي انعام ==

''اپراجيتا'' تي گنو سامتاڻيءَ کي '''1972ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪيڊمي انعام''' ڏنو ويو.

ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ 1972ع لاءِ هيٺيان تفصيل درج آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#237A57;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | انعام جو سال
| 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | ڪتاب
| ''Aparajita''
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | ليکڪ
| گنو سامتاڻي (''Guno Samtaney'')
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | صنف
| ڪهاڻيون (''Short stories'')
|-
! style=&quot;background:#DCEFE4;&quot; | انعام ڏيندڙ ادارو
| [[ساهتيه اڪيڊمي]]
|}

انعام جي تصديق 28 جولاءِ 1992ع تي ڀارت جي لوڪ سڀا ۾ پيش ڪيل سرڪاري جواب مان پڻ ٿئي ٿي. ان جواب ۾ 1972ع جي سنڌي انعام لاءِ ''Aparajita'' ۽ گنو سامتاڻيءَ جو نالو ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;LokSabha1992&quot;&gt;{{cite report
 |title=Written Answers, Lok Sabha, 28 July 1992
 |url=https://eparlib.sansad.in/bitstream/123456789/2351591/1/10_IV_28-07-1992_p99_p179_u3036.pdf
 |publisher=Lok Sabha Secretariat
 |date=1992-07-28
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

''اپراجيتا'' ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ لکجندڙ سنڌي ڪهاڻيءَ جي اهم تصنيفن مان هڪ آهي.
هن مجموعي ۾ انساني رشتن جي نفسياتي جستجو، محبت جي معنويت ۽ مرد ۽ عورت جي باهمي لاڳاپن کي ادبي موضوع بڻايو ويو آهي.
1972ع ۾ ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ سان هن ڪتاب کي هندستاني ٻولين جي قومي ادبي سطح تي مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | اپراجيتا: ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ڪتاب جو نالو
| اپراجيتا
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | انگريزي نالو
| ''Aparajita''
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ليکڪ
| گنو سامتاڻي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | صنف
| ڪهاڻيون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | اشاعت جو سال
| 1970ع؛ هڪ ماخذ موجب 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ڪهاڻين جو تعداد
| ڇهه
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | انعام
| ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1972ع
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ناشر
| تصديق ٿيل معلومات دستياب ناهي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | صفحا
| تصديق ٿيل معلومات دستياب ناهي
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ISBN
| تصديق ٿيل معلومات دستياب ناهي
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[گنو سامتاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[موهن ڪلپنا]]
* [[لال پشپ]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}

* {{cite encyclopedia
 |title=અપરાજિતા (2)
 |url=https://gujarativishwakosh.org/%E0%AA%B5%E0%AA%BF%E0%AA%B7%E0%AA%AF/aparajita-a-collection-of-stories-written-by-guno-samtani/
 |encyclopedia=Gujarati Vishwakosh
 |language=gu
}}

* {{cite web
 |title=(Late) Shri Guno Samtaney
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام يافتن جي سرڪاري فهرست]
* [https://gujarativishwakosh.org/112633-2/ گجراتي وشوڪوش: سنڌي ٻولي ۽ ادب]
* [https://sindhisangat.com/promoters/guno-samtaney/ سنڌي سنگت: گنو سامتاڻي]
* [https://thesindhuworld.com/guno-samtaney/ دي سنڌو ورلڊ: گنو سامتاڻي]

{{شريط بوابات|سنڌي ٻولي|ادب|ڀارت}}

[[زمرو:1970ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>nlmx6lw1vg7oj808nco2s0ikyyensqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اپراجيتا (ڪهاڻي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104286</id>
    <revision>
      <id>422145</id>
      <timestamp>2026-10-16T12:13:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|گنو سامتاڻيءَ جي مشهور سنڌي ڪهاڻي، جنهن جا مرڪزي ڪردار شنڪر ۽ هيما آهن}}  {{Infobox short story | name = اپراجيتا | title_orig = Aparaajitaa | author = [[گنو سامتاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = نفسياتي ۽ سماجي ڪهاڻي | published_in = [[کنڊهر (ڪهاڻين جو مجموعو)|کنڊهر]]؛ اپراجيتا (ڪه...</comment>
      <origin>422145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11476" sha1="k7tjrk8h04n48kwys2v1yhgfloztcyb" xml:space="preserve">
{{Short description|گنو سامتاڻيءَ جي مشهور سنڌي ڪهاڻي، جنهن جا مرڪزي ڪردار شنڪر ۽ هيما آهن}}

{{Infobox short story
| name = اپراجيتا
| title_orig = Aparaajitaa
| author = [[گنو سامتاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = نفسياتي ۽ سماجي ڪهاڻي
| published_in = [[کنڊهر (ڪهاڻين جو مجموعو)|کنڊهر]]؛ [[اپراجيتا (ڪهاڻين جو مجموعو)|اپراجيتا]]
| pub_date = 1968ع ۽ 1970ع جي مجموعن ۾ ذڪر
}}

'''اپراجيتا''' (رومن سنڌي: ''Aparaajitaa''؛ انگريزي: ''Aparajita'') سنڌي ڪهاڻيڪار '''[[گنو سامتاڻي]]''' جي مشهور ڪهاڻي آهي، جيڪا سندس ڪهاڻين جي مجموعن ''کنڊهر'' (1968ع) ۽ ''اپراجيتا'' (1970ع) سان لاڳاپيل آهي. ڪهاڻيءَ جا مرڪزي ڪردار '''شنڪر''' ۽ '''هيما''' آهن. هن ڪهاڻيءَ ۾ انگلينڊ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ شنڪر جي شخصيت ۾ پيدا ٿيل اجنبيت ۽ هيما سان سندس اڳوڻي دوستيءَ جي ٽٽڻ کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ڪهاڻيءَ جو بنيادي موضوع انساني رشتن ۾ جذباتي فاصلو، شخصيت جي تبديلي ۽ اجنبيت آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪهاڻيءَ کي گنو سامتاڻيءَ جي مشهور ڪهاڻين مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي پسمنظر ==

گنو سامتاڻي سنڌي ڪهاڻيءَ جو اهم ليکڪ هو. سندس افسانوي ادب ۾ انساني لاڳاپن، مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ۽ فرد جي اندروني احساسن کي خاص اهميت حاصل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعي ''اپراجيتا'' بابت لکيو آهي ته ليکڪ جديد دور جي هنگامي ۽ افراتفريءَ کان نسبتاً پري انساني رشتن جي مطالعي ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو. جوتواڻيءَ سامتاڻيءَ کي سنڌي ادب جي نئين ڪلاسيڪي لاڙي سان پڻ وابسته ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻيءَ جو خلاصو ==

=== شنڪر ۽ هيما جي دوستي ===

ڪهاڻيءَ جا ٻه اهم ڪردار شنڪر ۽ هيما آهن. شنڪر جي انگلينڊ وڃڻ کان اڳ ٻنهي ۾ ويجهي دوستي هوندي آهي.
انهن جا لاڳاپا باهمي قربت ۽ دوستاڻي اعتماد تي ٻڌل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شنڪر جو انگلينڊ وڃڻ ===

شنڪر اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ انگلينڊ روانو ٿئي ٿو.
پرڏيهه ۾ رهڻ کان پوءِ سندس شخصيت ۽ ٻين سان تعلق رکڻ واري رويي ۾ تبديلي اچي ٿي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شنڪر پنهنجي اندر اجنبيت جو احساس کڻي موٽي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== هيما کان لاتعلقي ===

انگلينڊ مان موٽڻ کان پوءِ شنڪر هيما سان اڳوڻي ويجهڙائپ برقرار نٿو رکي.
هو هيما کان پاڻ کي ڌار ڪري ٿو ۽ سندس لاءِ پنهنجا در بند ڪري ڇڏي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻنهي جي اڳوڻي دوستي جذباتي فاصلي ۽ لاتعلقيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== مرڪزي ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جا مرڪزي ڪردار
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | حيثيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | شنڪر
| مرڪزي مرد ڪردار
| اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃي ٿو؛ واپسيءَ کان پوءِ هيما سان اڳوڻو لاڳاپو ختم ڪري ٿو
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | هيما
| مرڪزي عورت ڪردار
| شنڪر جي ويجهي دوست، جنهن کان هو واپسيءَ کان پوءِ لاتعلقي اختيار ڪري ٿو
|}

== ڪهاڻيءَ جا موضوع ==

=== اجنبيت ===

''اپراجيتا'' جو اهم موضوع '''اجنبيت''' (''Alienation'') آهي.
شنڪر جي انگلينڊ مان واپسيءَ کان پوءِ سندس شخصيت ۾ پيدا ٿيل فاصلو ۽ هيما کان لاتعلقي انهيءَ موضوع کي نمايان ڪن ٿا.
جوتواڻيءَ شنڪر جي انهيءَ تبديليءَ کي سندس اندر پيدا ٿيل اجنبيت جي احساس سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== انساني رشتن ۾ تبديلي ===

ڪهاڻي ڏيکاري ٿي ته وقت، فاصلي ۽ شخصيت جي تبديليءَ سان اڳوڻا انساني لاڳاپا متاثر ٿي سگهن ٿا.
شنڪر ۽ هيما جي دوستيءَ ۾ پيدا ٿيل تبديلي ڪهاڻيءَ جي بنيادي واقعي کي جنم ڏئي ٿي.

=== مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ===

گنو سامتاڻيءَ جي مجموعي ''اپراجيتا'' بابت جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي ۾ مرد ۽ عورت جي باهمي سڃاڻپ ۽ سمجهه کي اهم موضوع قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ شنڪر ۽ هيما جي لاڳاپي کي انهيءَ وسيع موضوع جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو.

== ادبي جائزو ==

''اپراجيتا'' ۾ ڪهاڻيءَ جو مرڪزي تڪرار ڪنهن ظاهري حادثي بدران ڪردارن جي باهمي لاڳاپي ۾ پيدا ٿيل تبديلي آهي.
شنڪر جي پرڏيهه مان واپسيءَ کان پوءِ هيما سان سندس رويي ۾ پيدا ٿيل فاصلو ڪهاڻيءَ کي نفسياتي نوعيت ڏئي ٿو.
جوتواڻيءَ جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪهاڻيءَ ۾ پرڏيهه جي تجربي کان پوءِ پيدا ٿيل اجنبيت هڪ اهم فڪري عنصر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻيءَ جون ادبي خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جو موضوعاتي ۽ ادبي جائزو
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| سنڌي ڪهاڻي
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| گنو سامتاڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي ڪردار
| شنڪر ۽ هيما
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | اهم واقعي جو پسمنظر
| شنڪر جو اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | بنيادي تڪرار
| شنڪر جي واپسيءَ کان پوءِ هيما کان لاتعلقي
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| اجنبيت ۽ انساني رشتن ۾ جذباتي فاصلو
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | لاڳاپيل مجموعا
| ''کنڊهر'' (1968ع) ۽ ''اپراجيتا'' (1970ع)
|}

== مجموعن سان تعلق ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''اپراجيتا'' ڪهاڻيءَ کي گنو سامتاڻيءَ جي ٻن مجموعن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل مجموعا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | مجموعو
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | وضاحت
|-
| '''کنڊهر''' (''Khandhar'')
| 1968ع
| جوتواڻيءَ جي لغت موجب ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل مجموعو
|-
| '''اپراجيتا''' (''Aparajita'')
| 1970ع
| ساڳئي نالي وارو ڪهاڻين جو مجموعو؛ 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي انعام سان تعلق ==

گنو سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعي ''اپراجيتا'' کي 1972ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.
ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست موجب، انعام يافته تصنيف ''Aparajita'' آهي ۽ ان جي صنف ڪهاڻين جو مجموعو (''Short Stories'') درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi1972&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
انعام سڄي مجموعي کي ڏنو ويو هو، نه ڪي عنوان واري ڪهاڻيءَ کي الڳ ڪتاب طور.

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

''اپراجيتا'' سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ انساني لاڳاپن ۽ اجنبيت جي موضوع سان لاڳاپيل هڪ ادبي مثال آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب جي لغت ۾ هن ڪهاڻيءَ جي الڳ داخلا ڏئي، ان جي مرڪزي ڪردارن ۽ موضوع کي بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[گنو سامتاڻي]]
* [[اپراجيتا (ڪهاڻين جو مجموعو)]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[اجنبيت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام يافتن جي سرڪاري فهرست]

{{شريط بوابات|سنڌي ٻولي|ادب}}

[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي افسانوي ادب]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>k7tjrk8h04n48kwys2v1yhgfloztcyb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422146</id>
      <parentid>422145</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11470" sha1="j3l7g2auiec2cbmy2ilho9nnhe3u76r" xml:space="preserve">
{{Short description|گنو سامتاڻيءَ جي مشهور سنڌي ڪهاڻي، جنهن جا مرڪزي ڪردار شنڪر ۽ هيما آهن}}

{{Infobox book 
| name = اپراجيتا
| title_orig = Aparaajitaa
| author = [[گنو سامتاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = نفسياتي ۽ سماجي ڪهاڻي
| published_in = [[کنڊهر (ڪهاڻين جو مجموعو)|کنڊهر]]؛ [[اپراجيتا (ڪهاڻين جو مجموعو)|اپراجيتا]]
| pub_date = 1968ع ۽ 1970ع جي مجموعن ۾ ذڪر
}}

'''اپراجيتا''' (رومن سنڌي: ''Aparaajitaa''؛ انگريزي: ''Aparajita'') سنڌي ڪهاڻيڪار '''[[گنو سامتاڻي]]''' جي مشهور ڪهاڻي آهي، جيڪا سندس ڪهاڻين جي مجموعن ''کنڊهر'' (1968ع) ۽ ''اپراجيتا'' (1970ع) سان لاڳاپيل آهي. ڪهاڻيءَ جا مرڪزي ڪردار '''شنڪر''' ۽ '''هيما''' آهن. هن ڪهاڻيءَ ۾ انگلينڊ ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ کان پوءِ شنڪر جي شخصيت ۾ پيدا ٿيل اجنبيت ۽ هيما سان سندس اڳوڻي دوستيءَ جي ٽٽڻ کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ڪهاڻيءَ جو بنيادي موضوع انساني رشتن ۾ جذباتي فاصلو، شخصيت جي تبديلي ۽ اجنبيت آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ڪهاڻيءَ کي گنو سامتاڻيءَ جي مشهور ڪهاڻين مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي پسمنظر ==

گنو سامتاڻي سنڌي ڪهاڻيءَ جو اهم ليکڪ هو. سندس افسانوي ادب ۾ انساني لاڳاپن، مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ۽ فرد جي اندروني احساسن کي خاص اهميت حاصل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعي ''اپراجيتا'' بابت لکيو آهي ته ليکڪ جديد دور جي هنگامي ۽ افراتفريءَ کان نسبتاً پري انساني رشتن جي مطالعي ڏانهن ڌيان ڏئي ٿو. جوتواڻيءَ سامتاڻيءَ کي سنڌي ادب جي نئين ڪلاسيڪي لاڙي سان پڻ وابسته ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻيءَ جو خلاصو ==

=== شنڪر ۽ هيما جي دوستي ===

ڪهاڻيءَ جا ٻه اهم ڪردار شنڪر ۽ هيما آهن. شنڪر جي انگلينڊ وڃڻ کان اڳ ٻنهي ۾ ويجهي دوستي هوندي آهي.
انهن جا لاڳاپا باهمي قربت ۽ دوستاڻي اعتماد تي ٻڌل هوندا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== شنڪر جو انگلينڊ وڃڻ ===

شنڪر اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ انگلينڊ روانو ٿئي ٿو.
پرڏيهه ۾ رهڻ کان پوءِ سندس شخصيت ۽ ٻين سان تعلق رکڻ واري رويي ۾ تبديلي اچي ٿي. جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شنڪر پنهنجي اندر اجنبيت جو احساس کڻي موٽي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== هيما کان لاتعلقي ===

انگلينڊ مان موٽڻ کان پوءِ شنڪر هيما سان اڳوڻي ويجهڙائپ برقرار نٿو رکي.
هو هيما کان پاڻ کي ڌار ڪري ٿو ۽ سندس لاءِ پنهنجا در بند ڪري ڇڏي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻنهي جي اڳوڻي دوستي جذباتي فاصلي ۽ لاتعلقيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== مرڪزي ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جا مرڪزي ڪردار
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | حيثيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | شنڪر
| مرڪزي مرد ڪردار
| اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃي ٿو؛ واپسيءَ کان پوءِ هيما سان اڳوڻو لاڳاپو ختم ڪري ٿو
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | هيما
| مرڪزي عورت ڪردار
| شنڪر جي ويجهي دوست، جنهن کان هو واپسيءَ کان پوءِ لاتعلقي اختيار ڪري ٿو
|}

== ڪهاڻيءَ جا موضوع ==

=== اجنبيت ===

''اپراجيتا'' جو اهم موضوع '''اجنبيت''' (''Alienation'') آهي.
شنڪر جي انگلينڊ مان واپسيءَ کان پوءِ سندس شخصيت ۾ پيدا ٿيل فاصلو ۽ هيما کان لاتعلقي انهيءَ موضوع کي نمايان ڪن ٿا.
جوتواڻيءَ شنڪر جي انهيءَ تبديليءَ کي سندس اندر پيدا ٿيل اجنبيت جي احساس سان ڳنڍيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== انساني رشتن ۾ تبديلي ===

ڪهاڻي ڏيکاري ٿي ته وقت، فاصلي ۽ شخصيت جي تبديليءَ سان اڳوڻا انساني لاڳاپا متاثر ٿي سگهن ٿا.
شنڪر ۽ هيما جي دوستيءَ ۾ پيدا ٿيل تبديلي ڪهاڻيءَ جي بنيادي واقعي کي جنم ڏئي ٿي.

=== مرد ۽ عورت جي باهمي سمجهه ===

گنو سامتاڻيءَ جي مجموعي ''اپراجيتا'' بابت جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي ۾ مرد ۽ عورت جي باهمي سڃاڻپ ۽ سمجهه کي اهم موضوع قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
عنوان واري ڪهاڻيءَ ۾ شنڪر ۽ هيما جي لاڳاپي کي انهيءَ وسيع موضوع جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو.

== ادبي جائزو ==

''اپراجيتا'' ۾ ڪهاڻيءَ جو مرڪزي تڪرار ڪنهن ظاهري حادثي بدران ڪردارن جي باهمي لاڳاپي ۾ پيدا ٿيل تبديلي آهي.
شنڪر جي پرڏيهه مان واپسيءَ کان پوءِ هيما سان سندس رويي ۾ پيدا ٿيل فاصلو ڪهاڻيءَ کي نفسياتي نوعيت ڏئي ٿو.
جوتواڻيءَ جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪهاڻيءَ ۾ پرڏيهه جي تجربي کان پوءِ پيدا ٿيل اجنبيت هڪ اهم فڪري عنصر آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻيءَ جون ادبي خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | اپراجيتا جو موضوعاتي ۽ ادبي جائزو
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| سنڌي ڪهاڻي
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| گنو سامتاڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي ڪردار
| شنڪر ۽ هيما
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | اهم واقعي جو پسمنظر
| شنڪر جو اعليٰ تعليم لاءِ انگلينڊ وڃڻ
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | بنيادي تڪرار
| شنڪر جي واپسيءَ کان پوءِ هيما کان لاتعلقي
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| اجنبيت ۽ انساني رشتن ۾ جذباتي فاصلو
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | لاڳاپيل مجموعا
| ''کنڊهر'' (1968ع) ۽ ''اپراجيتا'' (1970ع)
|}

== مجموعن سان تعلق ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''اپراجيتا'' ڪهاڻيءَ کي گنو سامتاڻيءَ جي ٻن مجموعن سان لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل مجموعا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | مجموعو
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | وضاحت
|-
| '''کنڊهر''' (''Khandhar'')
| 1968ع
| جوتواڻيءَ جي لغت موجب ڪهاڻيءَ سان لاڳاپيل مجموعو
|-
| '''اپراجيتا''' (''Aparajita'')
| 1970ع
| ساڳئي نالي وارو ڪهاڻين جو مجموعو؛ 1972ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي انعام سان تعلق ==

گنو سامتاڻيءَ جي ڪهاڻين جي مجموعي ''اپراجيتا'' کي 1972ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.
ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست موجب، انعام يافته تصنيف ''Aparajita'' آهي ۽ ان جي صنف ڪهاڻين جو مجموعو (''Short Stories'') درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi1972&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
انعام سڄي مجموعي کي ڏنو ويو هو، نه ڪي عنوان واري ڪهاڻيءَ کي الڳ ڪتاب طور.

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

''اپراجيتا'' سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ انساني لاڳاپن ۽ اجنبيت جي موضوع سان لاڳاپيل هڪ ادبي مثال آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي سنڌي ادب جي لغت ۾ هن ڪهاڻيءَ جي الڳ داخلا ڏئي، ان جي مرڪزي ڪردارن ۽ موضوع کي بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[گنو سامتاڻي]]
* [[اپراجيتا (ڪهاڻين جو مجموعو)]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[اجنبيت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعام يافتن جي سرڪاري فهرست]

{{شريط بوابات|سنڌي ٻولي|ادب}}

[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي افسانوي ادب]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>j3l7g2auiec2cbmy2ilho9nnhe3u76r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عقل جو ويو اختيار (بيدل جي ڪافي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104287</id>
    <revision>
      <id>422147</id>
      <timestamp>2026-10-16T12:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|صوفي شاعر قادر بخش بيدل جي عشق ۽ عقل جي موضوع تي سنڌي ڪافي}}  {{Infobox poem | name = عقل جو ويو اختيار | author = [[قادر بخش بيدل]] | original_title = عقل جو ويو اختيار | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، صوفيانه شاعري | subject = عشقِ حقيقي، عقل، وحدت الوجود | published_in = ''سنڌي...</comment>
      <origin>422147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12528" sha1="ttqfdish02kj031l5vn5ngj9wum6vov" xml:space="preserve">
{{Short description|صوفي شاعر قادر بخش بيدل جي عشق ۽ عقل جي موضوع تي سنڌي ڪافي}}

{{Infobox poem
| name = عقل جو ويو اختيار
| author = [[قادر بخش بيدل]]
| original_title = عقل جو ويو اختيار
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، صوفيانه شاعري
| subject = عشقِ حقيقي، عقل، وحدت الوجود
| published_in = ''سنڌي شعر جو انتخاب''
| publication_date = 1976ع (چونڊ ۾ اشاعت)
}}

'''عقل جو ويو اختيار''' (رومن سنڌي: ''Aqula jo Viyo Ikhtiyaar'') سنڌ جي مشهور صوفي شاعر '''[[قادر بخش بيدل|فقير قادر بخش بيدل]]''' جي هڪ سنڌي '''ڪافي''' آهي، جنهن ۾ عشقِ حقيقي ۽ عقل جي وچ ۾ تصادم ۽ عشق جي فتح جو اظهار ڪيو ويو آهي. هيءَ ڪافي [[رام پنجواڻي]] جي ترتيب ڏنل شعري چونڊ ''سنڌي شعر جو انتخاب'' (1976ع) ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪافيءَ ۾ شاعر چوي ٿو ته سندس عقل تان اختيار ختم ٿي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اندر عشق ۽ عقل جي جنگ ۾ عشق فتح حاصل ڪئي آهي. ڪافيءَ ۾ '''اناالحق''' جي صوفيانه اظهار ذريعي [[وحدت الوجود]] جو تصور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JaliMunhinjiJaag&quot;&gt;{{cite web
 |title=سروري خاندان ۾ ڪافيءَ جي روايت
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/636/read/34100
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |work=جلي منهنجي جاڳ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== شاعر جو تعارف ==

[[فائل:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|thumb|260px|[[روهڙي]] ۾ صوفي شاعر قادر بخش بيدل جي مزار.]]

'''فقير قادر بخش بيدل''' (1815ع–1873ع) سنڌ جي شهر [[روهڙي]] سان تعلق رکندڙ صوفي شاعر ۽ عالم هو. سندس اصل نالو عبدالقادر هو، جڏهن ته شاعريءَ ۾ '''بيدل''' تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufinamaBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=Profile of Qadir Bakhsh Bedil
 |url=https://sufinama.org/poets/qadir-bakhsh-bedil/profile
 |website=Sufinama
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

بيدل سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ عشقِ حقيقي، وحدت الوجود، انسان دوستي، امن ۽ روحاني معرفت جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;&gt;{{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== اشاعت جو پسمنظر ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''عقل جو ويو اختيار'' کي بيدل جي ڪافي قرار ڏنو آهي.

جوتواڻيءَ موجب اها ڪافي رام پنجواڻيءَ جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''سنڌي شعر جو انتخاب'' (''Sindhi Sh'ir jo Intikhaab'') ۾ شامل آهي، جيڪو 1976ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

1976ع هن چونڊ جي اشاعت جو سال آهي، جڏهن ته بيدل فقير جي زندگي اڻويهين صديءَ سان تعلق رکي ٿي. تنهنڪري 1976ع کي ڪافيءَ جي تصنيف جو سال سمجهڻ درست ناهي.

== ڪافيءَ جو موضوع ==

=== عشق ۽ عقل جي جنگ ===

هن ڪافيءَ ۾ شاعر عقل ۽ عشق کي ٻن مقابلي ڪندڙ قوتن طور پيش ڪري ٿو.

شاعر موجب سندس اندر ٻنهي جي وچ ۾ جنگ لڳي ٿي، جنهن ۾ عقل شڪست کائي ٿو ۽ عشق فتح حاصل ڪري ٿو.

ڪافيءَ جون مشهور سٽون هي آهن:

&lt;poem&gt;
عقل جو ويو اختيار، عشق اَنَاالۡحَق جو دم ماريو!
عشق عقل جي لڳي لڙائي، عشق کٽي، جنگ عقل هارائي،
هيڪل هڪ هسوار، ڪيڏي ڪٽڪ کي برهه ڀڄايو آ.
&lt;/poem&gt;

اهي سٽون ''جلي منهنجي جاڳ'' جي مضمون «سروري خاندان ۾ ڪافيءَ جي روايت» ۾ ''ديوان بيدل'' جي حوالي سان ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;JaliMunhinjiJaag&quot;/&gt;

شاعر عشق کي اهڙي طاقت طور پيش ڪري ٿو، جيڪا عقل جي سموري فوج تي غالب اچي ٿي.

=== عشقِ حقيقي ===

ڪافيءَ ۾ عشق مان مراد عام رومانوي محبت بدران '''عشقِ حقيقي'''، يعني خدا سان روحاني محبت آهي.

صوفيانه شاعريءَ ۾ عقل ۽ عشق جي مقابلي جو مقصد اڪثر اها ڳالهه ظاهر ڪرڻ هوندو آهي ته روحاني معرفت کي رڳو منطقي دليلن سان مڪمل طور حاصل نٿو ڪري سگهجي.

بيدل جي شاعريءَ ۾ عشقِ حقيقي ۽ معرفت جا موضوع خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;/&gt;

=== اناالحق ۽ وحدت الوجود ===

ڪافيءَ ۾ '''اناالحق''' جو اظهار ملي ٿو.

''انا الحق'' عربي اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «آءٌ حق آهيان» آهي. تصوف جي تاريخ ۾ هي اظهار خاص طور [[منصور حلاج]] سان لاڳاپيل آهي.

بيدل جي ڪافيءَ ۾ ان کي صوفيانه روحاني تجربي ۽ وحدت الوجود جي فڪري پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو.

موتي لال جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شاعر عشق جي غلبي کان پوءِ پاڻ کي خدا سان هڪجهڙائيءَ جي احساس ۾ ڏسي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙو لفظي اظهار روايتي اسلامي عقيدي ۾ خدا ۽ مخلوق جي فرق بابت تعليم سان اختلاف رکي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هيءَ شاعر جي صوفيانه اظهار جي ادبي تشريح آهي؛ ان کي سڀني مسلمانن جي گڏيل عقيدي طور پيش نٿو ڪري سگهجي.

== شعري صنف: ڪافي ==

''عقل جو ويو اختيار'' سنڌي شاعريءَ جي '''ڪافي''' صنف سان تعلق رکي ٿي.

ڪافي سنڌي صوفيانه شاعريءَ جي اهم صنفن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عشق، معرفت، روحاني جستجو ۽ انساني احساسن کي موسيقيت سان پيش ڪيو ويندو آهي.

ڊاڪٽر احسان دانش پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ بيدل جي شاعريءَ جي فني صورتن ۾ غزل، بيت ۽ ڪافيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;/&gt;

== ادبي ۽ فڪري خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | عقل جو ويو اختيار: ادبي ۽ فڪري جائزو
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | شاعر
| قادر بخش بيدل
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | شعري صنف
| ڪافي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| عقل ۽ عشق جو مقابلو
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | فڪري نتيجو
| عقل تي عشقِ حقيقي جي فتح
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | صوفيانه تصور
| وحدت الوجود ۽ اناالحق
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنعت
| جنگ، هسوار ۽ ڪٽڪ جي تمثيل
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | چونڊ ۾ اشاعت
| ''سنڌي شعر جو انتخاب''، 1976ع
|}

== شعري تمثيل ۽ ٻولي ==

ڪافيءَ ۾ عشق ۽ عقل جي وچ ۾ جنگ جو تصور هڪ اهم شعري تمثيل آهي.

'''جنگ'''، '''هسوار''' ۽ '''ڪٽڪ''' جهڙا لفظ استعمال ڪري شاعر روحاني ۽ نفسياتي ڪشمڪش کي جنگ جي منظر ۾ پيش ڪري ٿو.

ڪافيءَ ۾ عشق کي فاتح ۽ عقل کي شڪست کاڌل قوت طور پيش ڪرڻ سان شاعر جي صوفيانه فڪر کي وڌيڪ تاثير ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;JaliMunhinjiJaag&quot;/&gt;

== سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ اهميت ==

بيدل جي شاعريءَ ۾ وحدت الوجود، عشقِ حقيقي، انسان دوستي ۽ روحاني معرفت جا موضوع بار بار ملن ٿا.

ڊاڪٽر احسان دانش جي تحقيقي مطالعي موجب، بيدل پنهنجي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر سان گڏ امن، ڀائيچاري ۽ انساني محبت کي پڻ نمايان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;/&gt;

''عقل جو ويو اختيار'' انهيءَ فڪري روايت جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿي، جنهن ۾ عشق کي روحاني معرفت جو اهم ذريعو سمجهيو ويو آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ڪافيءَ جا ڪتابياتي تفصيل
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
| عقل جو ويو اختيار
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | رومن عنوان
| ''Aqula jo Viyo Ikhtiyaar''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | شاعر
| قادر بخش بيدل
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | صنف
| ڪافي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | لاڳاپيل ڪتاب
| ''سنڌي شعر جو انتخاب''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | مرتب
| رام پنجواڻي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | چونڊ جي اشاعت
| 1976ع
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | اهم ادبي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[قادر بخش بيدل]]
* [[رام پنجواڻي]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[عشق حقيقي]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[منصور حلاج]]
* [[روهڙي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |editor-last=Panjwani
 |editor-first=Ram
 |title=Sindhi Sh'ir jo Intikhaab
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1976
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/636/read/34100 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: بيدل جي ڪافيءَ جا حوالا]
* [https://sufinama.org/poets/qadir-bakhsh-bedil/profile صوفي نامو: قادر بخش بيدل]
* [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry بيدل بابت تحقيقي مقالو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Hazrat_Qadir_Bux_Bedil وڪيميڊيا ڪامنز: بيدل فقير جي مزار]

{{Commons category|Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil}}

[[زمرو:سنڌي ڪافيون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:قادر بخش بيدل]]</text>
      <sha1>ttqfdish02kj031l5vn5ngj9wum6vov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422150</id>
      <parentid>422147</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T12:28:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12511" sha1="jlarsljz1sr9dlf9tac1ze9mcokf5po" xml:space="preserve">
{{Short description|صوفي شاعر قادر بخش بيدل جي عشق ۽ عقل جي موضوع تي سنڌي ڪافي}}

{{Infobox poem
| name = عقل جو ويو اختيار
| author = [[قادر بخش بيدل]]
| original_title = عقل جو ويو اختيار
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ڪافي (شاعري)|ڪافي]]، صوفيانه شاعري
| subject = عشقِ حقيقي، عقل، وحدت الوجود
| published_in = ''سنڌي شعر جو انتخاب''
| publication_date = 1976ع (چونڊ ۾ اشاعت)
}}

'''عقل جو ويو اختيار''' (رومن سنڌي: ''Aqula jo Viyo Ikhtiyaar'') سنڌ جي مشهور صوفي شاعر '''[[قادر بخش بيدل|فقير قادر بخش بيدل]]''' جي هڪ سنڌي '''ڪافي''' آهي، جنهن ۾ عشقِ حقيقي ۽ عقل جي وچ ۾ تصادم ۽ عشق جي فتح جو اظهار ڪيو ويو آهي. هيءَ ڪافي [[رام پنجواڻي]] جي ترتيب ڏنل شعري چونڊ ''سنڌي شعر جو انتخاب'' (1976ع) ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

ڪافيءَ ۾ شاعر چوي ٿو ته سندس عقل تان اختيار ختم ٿي ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اندر عشق ۽ عقل جي جنگ ۾ عشق فتح حاصل ڪئي آهي. ڪافيءَ ۾ '''اناالحق''' جي صوفيانه اظهار ذريعي [[وحدت الوجود]] جو تصور پڻ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JaliMunhinjiJaag&quot;&gt;{{cite web
 |title=سروري خاندان ۾ ڪافيءَ جي روايت
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/636/read/34100
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |work=جلي منهنجي جاڳ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== شاعر جو تعارف ==

[[فائل:Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil.JPG|thumb|260px|[[روهڙي]] ۾ صوفي شاعر قادر بخش بيدل جي مزار.]]

'''فقير قادر بخش بيدل''' (1815ع–1873ع) سنڌ جي شهر [[روهڙي]] سان تعلق رکندڙ صوفي شاعر ۽ عالم هو. سندس اصل نالو عبدالقادر هو، جڏهن ته شاعريءَ ۾ '''بيدل''' تخلص اختيار ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SufinamaBedil&quot;&gt;{{cite web
 |title=Profile of Qadir Bakhsh Bedil
 |url=https://sufinama.org/poets/qadir-bakhsh-bedil/profile
 |website=Sufinama
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
بيدل سنڌي، سرائڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ شاعري ڪئي. سندس شاعريءَ ۾ عشقِ حقيقي، وحدت الوجود، انسان دوستي، امن ۽ روحاني معرفت جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;&gt;{{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}&lt;/ref&gt;

== اشاعت جو پسمنظر ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''عقل جو ويو اختيار'' کي بيدل جي ڪافي قرار ڏنو آهي.
جوتواڻيءَ موجب اها ڪافي رام پنجواڻيءَ جي ترتيب ڏنل ڪتاب ''سنڌي شعر جو انتخاب'' (''Sindhi Sh'ir jo Intikhaab'') ۾ شامل آهي، جيڪو 1976ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
1976ع هن چونڊ جي اشاعت جو سال آهي، جڏهن ته بيدل فقير جي زندگي اڻويهين صديءَ سان تعلق رکي ٿي. تنهنڪري 1976ع کي ڪافيءَ جي تصنيف جو سال سمجهڻ درست ناهي.

== ڪافيءَ جو موضوع ==

=== عشق ۽ عقل جي جنگ ===

هن ڪافيءَ ۾ شاعر عقل ۽ عشق کي ٻن مقابلي ڪندڙ قوتن طور پيش ڪري ٿو.
شاعر موجب سندس اندر ٻنهي جي وچ ۾ جنگ لڳي ٿي، جنهن ۾ عقل شڪست کائي ٿو ۽ عشق فتح حاصل ڪري ٿو.
ڪافيءَ جون مشهور سٽون هي آهن:

&lt;poem&gt;
عقل جو ويو اختيار، عشق اَنَاالۡحَق جو دم ماريو!
عشق عقل جي لڳي لڙائي، عشق کٽي، جنگ عقل هارائي،
هيڪل هڪ هسوار، ڪيڏي ڪٽڪ کي برهه ڀڄايو آ.
&lt;/poem&gt;

اهي سٽون ''جلي منهنجي جاڳ'' جي مضمون «سروري خاندان ۾ ڪافيءَ جي روايت» ۾ ''ديوان بيدل'' جي حوالي سان ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;JaliMunhinjiJaag&quot;/&gt;
شاعر عشق کي اهڙي طاقت طور پيش ڪري ٿو، جيڪا عقل جي سموري فوج تي غالب اچي ٿي.

=== عشقِ حقيقي ===

ڪافيءَ ۾ عشق مان مراد عام رومانوي محبت بدران '''عشقِ حقيقي'''، يعني خدا سان روحاني محبت آهي.
صوفيانه شاعريءَ ۾ عقل ۽ عشق جي مقابلي جو مقصد اڪثر اها ڳالهه ظاهر ڪرڻ هوندو آهي ته روحاني معرفت کي رڳو منطقي دليلن سان مڪمل طور حاصل نٿو ڪري سگهجي.
بيدل جي شاعريءَ ۾ عشقِ حقيقي ۽ معرفت جا موضوع خاص اهميت رکن ٿا.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;/&gt;

=== اناالحق ۽ وحدت الوجود ===

ڪافيءَ ۾ '''اناالحق''' جو اظهار ملي ٿو.
''انا الحق'' عربي اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «آءٌ حق آهيان» آهي. تصوف جي تاريخ ۾ هي اظهار خاص طور [[منصور حلاج]] سان لاڳاپيل آهي.
بيدل جي ڪافيءَ ۾ ان کي صوفيانه روحاني تجربي ۽ وحدت الوجود جي فڪري پسمنظر ۾ سمجهيو وڃي ٿو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي تشريح موجب، شاعر عشق جي غلبي کان پوءِ پاڻ کي خدا سان هڪجهڙائيءَ جي احساس ۾ ڏسي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙو لفظي اظهار روايتي اسلامي عقيدي ۾ خدا ۽ مخلوق جي فرق بابت تعليم سان اختلاف رکي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هيءَ شاعر جي صوفيانه اظهار جي ادبي تشريح آهي؛ ان کي سڀني مسلمانن جي گڏيل عقيدي طور پيش نٿو ڪري سگهجي.

== شعري صنف: ڪافي ==

''عقل جو ويو اختيار'' سنڌي شاعريءَ جي '''ڪافي''' صنف سان تعلق رکي ٿي.
ڪافي سنڌي صوفيانه شاعريءَ جي اهم صنفن مان هڪ آهي، جنهن ۾ عشق، معرفت، روحاني جستجو ۽ انساني احساسن کي موسيقيت سان پيش ڪيو ويندو آهي.
ڊاڪٽر احسان دانش پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ بيدل جي شاعريءَ جي فني صورتن ۾ غزل، بيت ۽ ڪافيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;/&gt;

== ادبي ۽ فڪري خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | عقل جو ويو اختيار: ادبي ۽ فڪري جائزو
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | شاعر
| قادر بخش بيدل
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | شعري صنف
| ڪافي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| عقل ۽ عشق جو مقابلو
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | فڪري نتيجو
| عقل تي عشقِ حقيقي جي فتح
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | صوفيانه تصور
| وحدت الوجود ۽ اناالحق
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنعت
| جنگ، هسوار ۽ ڪٽڪ جي تمثيل
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | چونڊ ۾ اشاعت
| ''سنڌي شعر جو انتخاب''، 1976ع
|}

== شعري تمثيل ۽ ٻولي ==

ڪافيءَ ۾ عشق ۽ عقل جي وچ ۾ جنگ جو تصور هڪ اهم شعري تمثيل آهي.

'''جنگ'''، '''هسوار''' ۽ '''ڪٽڪ''' جهڙا لفظ استعمال ڪري شاعر روحاني ۽ نفسياتي ڪشمڪش کي جنگ جي منظر ۾ پيش ڪري ٿو.
ڪافيءَ ۾ عشق کي فاتح ۽ عقل کي شڪست کاڌل قوت طور پيش ڪرڻ سان شاعر جي صوفيانه فڪر کي وڌيڪ تاثير ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;JaliMunhinjiJaag&quot;/&gt;

== سنڌي صوفيانه شاعريءَ ۾ اهميت ==

بيدل جي شاعريءَ ۾ وحدت الوجود، عشقِ حقيقي، انسان دوستي ۽ روحاني معرفت جا موضوع بار بار ملن ٿا.
ڊاڪٽر احسان دانش جي تحقيقي مطالعي موجب، بيدل پنهنجي شاعريءَ ۾ صوفيانه فڪر سان گڏ امن، ڀائيچاري ۽ انساني محبت کي پڻ نمايان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;EhsanDanish&quot;/&gt;
''عقل جو ويو اختيار'' انهيءَ فڪري روايت جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿي، جنهن ۾ عشق کي روحاني معرفت جو اهم ذريعو سمجهيو ويو آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ڪافيءَ جا ڪتابياتي تفصيل
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
| عقل جو ويو اختيار
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | رومن عنوان
| ''Aqula jo Viyo Ikhtiyaar''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | شاعر
| قادر بخش بيدل
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | صنف
| ڪافي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | لاڳاپيل ڪتاب
| ''سنڌي شعر جو انتخاب''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | مرتب
| رام پنجواڻي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | چونڊ جي اشاعت
| 1976ع
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | اهم ادبي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[قادر بخش بيدل]]
* [[رام پنجواڻي]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[عشق حقيقي]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[منصور حلاج]]
* [[روهڙي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |editor-last=Panjwani
 |editor-first=Ram
 |title=Sindhi Sh'ir jo Intikhaab
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1976
 |language=sd
}}

* {{cite journal
 |last=دانش
 |first=احسان
 |title=سنڌي ڪلاسيڪل شاعريءَ جو هڪ اهم شاعر: فقير قادر بخش بيدل
 |url=https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://books.sindhsalamat.com/book/636/read/34100 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: بيدل جي ڪافيءَ جا حوالا]
* [https://sufinama.org/poets/qadir-bakhsh-bedil/profile صوفي نامو: قادر بخش بيدل]
* [https://www.sindhila.org/sindhi_boli_journal/sindhi/article-59-faqir-qadir-bakhsh-bedil-prominent-poet-of-sindhi-classical-poetry بيدل بابت تحقيقي مقالو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Hazrat_Qadir_Bux_Bedil وڪيميڊيا ڪامنز: بيدل فقير جي مزار]

{{Commons category|Tomb of Hazrat Qadir Bux Bedil}}

[[زمرو:سنڌي ڪافيون]]
[[زمرو:سنڌي صوفي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:قادر بخش بيدل]]</text>
      <sha1>jlarsljz1sr9dlf9tac1ze9mcokf5po</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اَرچنا رچنا (1977ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104288</id>
    <revision>
      <id>422151</id>
      <timestamp>2026-10-16T12:32:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هري همٿاڻيءَ جو 1977ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}}  {{Infobox book | name = ارچنا رچنا | title_orig = Arachanaa Rachanaa | author = [[هري همٿاڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ڪهاڻي]]، افسانوي ادب | subject = سنڌي سماج، [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جو ورهاڱو]]، ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ ج...</comment>
      <origin>422151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10611" sha1="dempgjcn2b9kgmc2j9dhrv2qcp2kn4p" xml:space="preserve">
{{Short description|هري همٿاڻيءَ جو 1977ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪهاڻين جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = ارچنا رچنا
| title_orig = Arachanaa Rachanaa
| author = [[هري همٿاڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ڪهاڻي]]، افسانوي ادب
| subject = سنڌي سماج، [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جو ورهاڱو]]، ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگي
| pub_date = 1977ع
}}

'''ارچنا رچنا''' (رومن سنڌي: ''Arachanaa Rachanaa'') سنڌي اديب '''[[هري همٿاڻي]]''' جو [[ڪهاڻي|ڪهاڻين جو مجموعو]] آهي، جيڪو 1977ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي جون ڪهاڻيون عام ڳالهه ٻولهه واري سنڌي ٻوليءَ ۾ لکيل آهن ۽ انهن ۾ 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي|هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ کي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''ارچنا رچنا'' جو ذڪر ڪندي ان جي ٻوليءَ ۽ ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسيءَ کي اهم خصوصيتن طور بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

'''هري همٿاڻي''' (انگريزي: ''Hari Himthani''؛ ڄم: 1933ع) سنڌي افسانوي ادب جو ليکڪ آهي. موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ کيس مشهور افسانوي ليکڪ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، سندس تصنيفن ۾ ناول ۽ ڪهاڻين جا مجموعا شامل آهن.

=== اهم تصنيفون ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | هري همٿاڻيءَ جون چونڊ تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEBFA;&quot; | ادبي صنف
|-
| style=&quot;background:#F1F6FC;&quot; | ''پيار روئي ڏنو'' (''Pyaar Roee D'ino'')
| 1960ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#EAF5ED;&quot; | ''ڀنگ جا رنگ'' (''Bhanga jaa Ranga'')
| 1968ع
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#FFF1DE;&quot; | ''ڏنگيون ڦڏيون لڪيرون'' (''D'ingyoon Phid'iyoon Lakeeroon'')
| 1972ع
| ناول
|-
| style=&quot;background:#F1EAF8;&quot; | '''ارچنا رچنا''' (''Arachanaa Rachanaa'')
| '''1977ع'''
| '''ڪهاڻين جو مجموعو'''
|}

انهن تصنيفن جا نالا، سال ۽ صنفون جوتواڻيءَ جي لغت ۾ هري همٿاڻيءَ بابت ڏنل معلومات تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي پسمنظر ==

=== هندستان جي ورهاڱي کان اڳ جي سنڌي زندگي ===

1947ع کان اڳ سنڌي سماج جي هڪ وڏي حصي جي رهائش، ثقافتي سرگرمين، واپار، ٻوليءَ ۽ ادبي زندگيءَ جو مرڪز [[سنڌ]] هو.
''ارچنا رچنا'' ۾ ورهاڱي کان اڳ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسي ڪئي وئي آهي، جيئن جوتواڻيءَ جي ڪتاب ۾ بيان ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
البت، مجموعي جي اصل ڪهاڻين جو متن دستياب نه هئڻ سبب انهن ۾ بيان ڪيل مخصوص شهرن، خاندانن يا واقعن بابت تفصيل جي تصديق نه ٿي سگهي آهي.

=== ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي زندگي ===

1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ ڪيترائي سنڌي هندو خاندان سنڌ ڇڏي ڀارت جي مختلف علائقن ڏانهن لڏي ويا. انهيءَ لڏپلاڻ سنڌي سماج جي آباديءَ، رهڻي ڪهڻي ۽ ادبي ماحول تي اثر وڌو.
''ارچنا رچنا'' جي ڪهاڻين ۾ ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي زندگي پڻ پيش ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن مجموعي کي ورهاڱي جي ٻنهي دورن جي سنڌي زندگيءَ بابت افسانوي اظهار طور ڏسي سگهجي ٿو، پر مخصوص ڪهاڻين جي تفصيلي تشريح لاءِ اصل متن جو مطالعو ضروري آهي.

== ٻولي ۽ اسلوب ==

''ارچنا رچنا'' جي هڪ اهم خصوصيت '''عام ڳالهه ٻولهه واري سنڌي ٻوليءَ''' جو استعمال آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب، مجموعي جون ڪهاڻيون رواجي يا روزمره ڳالهائجندڙ سنڌيءَ ۾ لکيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
عام ڳالهه ٻولهه واري ٻولي افسانوي ادب ۾ ڪردارن جي گفتگو ۽ روزمره زندگيءَ جي اظهار لاءِ استعمال ٿيندي آهي. ان لحاظ کان مجموعي جي ٻوليءَ کي ان جي سماجي موضوع سان لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو.
بهرحال، ڪهاڻين جا اصل اقتباس دستياب نه هئڻ سبب مخصوص لساني خصوصيتن، محاورن يا مڪالمن جا مثال هتي شامل نه ڪيا ويا آهن.

== موضوعاتي جائزو ==

=== سنڌي سماج جي زندگي ===

مجموعي جو اهم موضوع سنڌي سماج جي زندگي آهي.
جوتواڻيءَ جي مختصر تعارف موجب، ڪهاڻيون ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسي ڪن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== تاريخي تبديلي ===

ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي دورن کي گڏ پيش ڪرڻ سان مجموعي جو موضوع تاريخي تبديليءَ سان پڻ لاڳاپيل ٿئي ٿو.
اهو پهلو سنڌي سماج جي ٻن مختلف تاريخي حالتن کي افسانوي ادب جي تناظر ۾ سمجهڻ لاءِ اهم آهي.

=== سماجي يادگيري ===

ورهاڱي کان اڳ واري زندگيءَ جي ادبي تصويرڪشيءَ کي اجتماعي يادگيريءَ جي مطالعي سان پڻ ڳنڍي سگهجي ٿو.
هي مجموعي جي موضوع مان نڪرندڙ هڪ ادبي تشريح آهي؛ جوتواڻيءَ جي داخلا ۾ ان کي الڳ نظرياتي اصطلاح طور بيان نه ڪيو ويو آهي.

== ادبي خصوصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | ارچنا رچنا جون اهم خصوصيتون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ڪتاب
| ارچنا رچنا
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| هري همٿاڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | اشاعت
| 1977ع
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | صنف
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | ٻولي
| عام ڳالهه ٻولهه واري سنڌي
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | تاريخي پسمنظر
| 1947ع جي ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي موضوع
| سنڌي سماج جي زندگي
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | اهم ڪتابياتي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== سنڌي ادب ۾ حيثيت ==

''ارچنا رچنا'' سنڌي افسانوي ادب جي اهڙن مجموعن مان هڪ آهي، جنهن بابت دستياب ادبي لغت ۾ ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ جي سنڌي زندگيءَ جي عڪاسيءَ جو ذڪر ملي ٿو.
مجموعي جي عام ڳالهه ٻولهه واري ٻولي ۽ ٻن تاريخي دورن سان لاڳاپيل موضوعن سبب ان کي سنڌي سماجي زندگيءَ جي ادبي مطالعي جي تناظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | ارچنا رچنا: ڪتابياتي ڄاڻ
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
| ارچنا رچنا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | رومن عنوان
| ''Arachanaa Rachanaa''
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ليکڪ
| هري همٿاڻي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ادبي صنف
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | اشاعت
| 1977ع
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ناشر
| اڃا تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | صفحن جو تعداد
| اڃا تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | ڪهاڻين جو تعداد
| اڃا تصديق طلب
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | اصل سرورق
| اڃا تصديق طلب
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[هري همٿاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[سنڌي هندو]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي ٻولي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي (1996ع)]

{{شريط بوابات|سنڌي ٻولي|ادب}}

[[زمرو:1977ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻين جا مجموعا]]
[[زمرو:ڀارتي سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>dempgjcn2b9kgmc2j9dhrv2qcp2kn4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ارٿالنڪار</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104289</id>
    <revision>
      <id>422153</id>
      <timestamp>2026-10-16T12:40:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنسڪرت شعريات ۾ معنيٰ ۽ خيال تي ٻڌل ادبي صنعتن جو مجموعو}}  {{Infobox | name = ارٿالنڪار | title = ارٿالنڪار | above = ارٿالنڪار | subheader = معنوي صنعتون | image =  | headerstyle = background:#245487;color:#FFFFFF; | labelstyle = background:#E5F1FB;color:#245487; | datastyle = background:#FFFFFF; | label1 = سنسڪرت نالو | data1 = अर्थालङ्क...</comment>
      <origin>422153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18433" sha1="44mz06y5g5xv9zu3rm5akf94wit6hq6" xml:space="preserve">
{{Short description|سنسڪرت شعريات ۾ معنيٰ ۽ خيال تي ٻڌل ادبي صنعتن جو مجموعو}}

{{Infobox
| name = ارٿالنڪار
| title = ارٿالنڪار
| above = ارٿالنڪار
| subheader = معنوي صنعتون
| image = 
| headerstyle = background:#245487;color:#FFFFFF;
| labelstyle = background:#E5F1FB;color:#245487;
| datastyle = background:#FFFFFF;
| label1 = سنسڪرت نالو
| data1 = अर्थालङ्कार
| label2 = رومن صورت
| data2 = Arthālaṅkāra
| label3 = لغوي معنيٰ
| data3 = معنيٰ جو سينگار
| label4 = علمي شعبو
| data4 = [[سنسڪرت شعريات]]، [[علم بلاغت]]
| label5 = مکيه قسم
| data5 = معنوي صنعتون
| label6 = اهم مثال
| data6 = [[اپما]]، [[روپڪ]]، [[اتشيوڪتي]]، [[اتپريڪشا]]
| label7 = لاڳاپيل اصطلاح
| data7 = [[شبدالنڪار]]
}}

'''ارٿالنڪار''' (سنسڪرت: '''अर्थालङ्कार'''؛ رومن: ''Arthālaṅkāra'') [[سنسڪرت شعريات]] ۽ هندستاني [[علم بلاغت]] جو اصطلاح آهي، جنهن مان مراد اهڙيون ادبي صنعتون آهن، جن ۾ شاعريءَ يا نثر جو حسن بنيادي طور '''معنيٰ، خيال، تصور يا فڪري ترتيب''' مان پيدا ٿئي ٿو، نه رڳو لفظن جي آواز يا ورجاءَ مان. ارٿالنڪار کي سنڌيءَ ۾ '''معنوي صنعتون''' يا '''معنيٰ جا سينگار''' چئي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;INFLIBNETHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=History and Development of Poetics-1
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp04/chapter/history-and-development-of-poetics-1/
 |website=Indian Aesthetics and Fine Arts
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

ارٿالنڪار جي اهم صورتن ۾ '''اپما''' (تشبيهه)، '''روپڪ''' (استعارو)، '''اتشيَوڪتي''' (مبالغو)، '''اتپريڪشا''' (تخيلي امڪان)، '''درشٽانت''' (تمثيلي مثال) ۽ ٻيون صنعتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETHistory&quot;/&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ارٿالنڪار کي خيال يا معنيٰ تي ٻڌل صنعتن جو مجموعو قرار ڏئي ٿو. سندس تشريح ۾ مشابهت، قياس ۽ تمثيل کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== لغوي معنيٰ ==

لفظ '''ارٿالنڪار''' ٻن سنسڪرت جزن مان ٺهيل آهي:

* '''ارٿ''' (अर्थ، ''artha''): معنيٰ، مفهوم، مقصد يا خيال.
* '''النڪار''' (अलङ्कार، ''alaṅkāra''): سينگار، آرائش يا ادبي صنعت.

اهڙيءَ طرح ارٿالنڪار جي لغوي معنيٰ '''معنيٰ جو سينگار''' آهي.

== النڪار جي درجابندي ==

سنسڪرت شعريات ۾ النڪار جون ٻه مشهور بنيادي درجابنديون آهن:

# '''شبدالنڪار''' (''Śabdālaṅkāra''): لفظ، آواز، ورجاءَ يا صوتي ترتيب تي ٻڌل صنعتون.
# '''ارٿالنڪار''' (''Arthālaṅkāra''): معنيٰ، تصور يا خيال جي فني ترتيب تي ٻڌل صنعتون.

ڪن درجابندين ۾ '''اُڀَيالنڪار''' (''Ubhayālaṅkāra'')، يعني لفظ ۽ معنيٰ ٻنهي سان لاڳاپيل صنعتون، پڻ الڳ ڄاڻايون وڃن ٿيون.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETHistory&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SanskritSyllabus&quot;&gt;{{cite web
 |title=BA Sanskrit Sahithya Syllabus
 |url=https://ssus.ac.in/files/159/BA-SYLLABUS/528/BA-Sanskrit-Sahithya-Latest-Syllabus-2015-Regulation.pdf
 |publisher=Sree Sankaracharya University of Sanskrit
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | النڪار جي بنيادي قسمن جو تقابلي جائزو
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | قسم
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | بنياد
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | مثال
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | شبدالنڪار
| لفظ ۽ آواز
| انوپراس، يمڪ
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | ارٿالنڪار
| معنيٰ ۽ خيال
| اپما، روپڪ، اتشيوڪتي
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | اُڀَيالنڪار
| لفظ ۽ معنيٰ جو گڏيل اثر
| مختلف نظرياتي درجابندين موجب گڏيل صنعتون
|}

== تاريخي پسمنظر ==

=== ڀرت مني ۽ ناٽيه شاستر ===

هندستاني شعريات جي ابتدائي روايت ۾ [[ڀرت مني]] جي تصنيف ''[[ناٽيه شاستر]]'' کي اهم مقام حاصل آهي. هن متن ۾ شاعراڻي اظهار ۽ ادبي صنعتن بابت شروعاتي بحث ملي ٿو.

بعد ۾ سنسڪرت عالمن النڪار جي وصفن، قسمن ۽ مثالن کي وڌيڪ منظم ڪيو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETHistory&quot;/&gt;

=== ڀامهه ===

[[ڀامهه]] (''Bhāmaha'') سنسڪرت شعريات جو اهم نظريه دان هو. سندس ڪتاب ''ڪاوِيالنڪار'' (''Kāvyālaṅkāra'') ۾ ادبي صنعتن جو تفصيلي بحث ملي ٿو.
ڀامهه لفظي ۽ معنوي صنعتن جي فرق کي تسليم ڪيو. سندس متن ۾ ارٿالنڪار جا ڪيترائي قسم بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BhamahaResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Bhāmaha's Figures of Sense (Arthālaṃkāra): With Special Reference to the Second Chapter of Kāvyālaṃkāra
 |url=https://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART002376720
 |website=Korea Citation Index
 |language=ko
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
ڀامهه جي معنوي صنعتن ۾ اپما، روپڪ، ديپڪ، آڪشيپ، ارٿانتَرنياس، ويتيريڪ، وبهاونا، سماسوڪتي ۽ اتشيوڪتي جهڙا قسم شامل آهن.&lt;ref name=&quot;BhamahaResearch&quot;/&gt;

=== ڊنڊي ===

[[ڊنڊي]] (''Daṇḍin'') پنهنجي تصنيف ''ڪاوِيادَرش'' (''Kāvyādarśa'') ۾ شاعريءَ جي حسن ۽ ادبي صنعتن تي بحث ڪيو.
سندس نظريي ۾ مبالغي ۽ اظهار جي غيرمعمولي انداز کي خاص اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETSchools&quot;&gt;{{cite web
 |title=Schools of Poetry
 |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp04/chapter/schools-of-poetry/
 |website=Indian Aesthetics and Fine Arts
 |publisher=INFLIBNET Centre
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== ممٽ ۽ بعد واري شعريات ===

[[ممٽ]] (''Mammaṭa'') جو ڪتاب ''ڪاوِيَه پرڪاش'' (''Kāvyaprakāśa'') سنسڪرت شعريات جي اهم تصنيفن مان هڪ آهي.
هن روايت ۾ النڪار سان گڏ رس، ڌوني ۽ ٻين شعري تصورن تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.
[[وڪيميڊيا ڪامنز]] تي ''ڪاوِيَه پرڪاش'' جو هڪ قديم ديوناگري نسخو موجود آهي، جنهن سان مانيڪيه چندر جي شرح لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;KavyaprakashaCommons&quot;&gt;{{cite web
 |title=काव्यप्रकाश of मम्मट with सङे्क़त (IA dli.granth.15592).pdf
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:काव्यप्रकाश_of_मम्मट_with_सङे्क़त_(IA_dli.granth.15592).pdf
 |website=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ارٿالنڪار جا اهم قسم ==

=== اپما (تشبيهه) ===

'''اپما''' (''Upamā'') اهڙي معنوي صنعت آهي، جنهن ۾ ٻن شين، شخصن يا تصورن جي ڪنهن گڏيل خاصيت جي بنياد تي ڀيٽ ڪئي وڃي ٿي.
سنڌي علمِ بلاغت ۾ اها [[تشبيهه]] سان ملندڙ صنعت آهي.

مثال:

&lt;blockquote&gt;
سندس چهرو چنڊ جهڙو روشن آهي.
&lt;/blockquote&gt;

هن مثال ۾ چهري کي چنڊ سان روشنيءَ جي نسبت سان ڀيٽيو ويو آهي.

=== روپڪ (استعارو) ===

'''روپڪ''' (''Rūpaka'') ۾ ٻن شين جي وچ ۾ مشابهت کي سڌي سڃاڻپ جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو.

مثال:

&lt;blockquote&gt;
هو ميدان جو شينهن آهي.
&lt;/blockquote&gt;

هتي شخص کي شينهن سان سڌي طرح تشبيهه ڏني وئي آهي، جنهن سان سندس بهادريءَ جو تصور پيدا ٿئي ٿو.
روپڪ جو تعلق سنڌي ۽ عربي-فارسي بلاغت جي [[استعارو|استعاري]] سان ويجهو آهي، جيتوڻيڪ ٻنهي روايتن جون فني درجابنديون مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن.

=== اتشيوڪتي (مبالغو) ===

'''اتشيوڪتي''' (''Atiśayokti'') اهڙي صنعت آهي، جنهن ۾ ڪنهن خاصيت يا حالت کي غيرمعمولي وڌاءَ سان پيش ڪيو وڃي ٿو.

مثال:

&lt;blockquote&gt;
هن جي هڪ دانهن سڄي جهان کي لوڏي ڇڏيو.
&lt;/blockquote&gt;

هن جملي ۾ اثر کي حقيقت کان وڌائي پيش ڪيو ويو آهي.

=== اتپريڪشا (تخيلي امڪان) ===

'''اتپريڪشا''' (''Utprekṣā'') ۾ شاعر ڪنهن شيءِ بابت تخيلي امڪان يا تصور پيش ڪري ٿو.

مثال:

&lt;blockquote&gt;
ڄڻ آسمان زمين جي ڏک ۾ روئي رهيو هجي.
&lt;/blockquote&gt;

هتي آسمان جي روئڻ جو تصور تخيل وسيلي پيدا ڪيو ويو آهي.

=== درشٽانت (تمثيلي مثال) ===

'''درشٽانت''' (''Dṛṣṭānta'') ۾ ڪنهن خيال کي ٻئي مثال يا مشابهت وسيلي واضح ڪيو ويندو آهي.

مثال:

&lt;blockquote&gt;
جيئن ڏيئو اونداهيءَ کي دور ڪري ٿو، تيئن علم جهالت کي دور ڪري ٿو.
&lt;/blockquote&gt;

هن مثال ۾ ڏيئي ۽ علم جي عملن جي وچ ۾ تمثيلي مشابهت قائم ڪئي وئي آهي.

=== ويتيريڪ (امتيازي ڀيٽ) ===

'''ويتيريڪ''' (''Vyatireka'') ۾ ٻن شين جي ڀيٽ ڪندي هڪ کي ڪنهن خاصيت ۾ ٻيءَ کان وڌيڪ يا نمايان ڏيکاريو وڃي ٿو.

مثال:

&lt;blockquote&gt;
چنڊ به سندس چهري جي روشنيءَ اڳيان جهڪو لڳي ٿو.
&lt;/blockquote&gt;

هن مثال ۾ ڀيٽ سان گڏ امتياز ۽ برتريءَ جو اظهار موجود آهي.

=== اپهنوتي (انڪار ذريعي بيان) ===

'''اپهنوتي''' (''Apahnuti'') اهڙي صنعت آهي، جنهن ۾ ڪنهن شيءِ جي ظاهري سڃاڻپ جو انڪار ڪري ان جي جاءِ تي ٻي تخيلي سڃاڻپ پيش ڪئي وڃي ٿي.

مثال:

&lt;blockquote&gt;
هي گل ناهي، صبح جي مرڪ آهي.
&lt;/blockquote&gt;

هتي گل جي سڃاڻپ جو انڪار ڪري ان کي صبح جي مرڪ قرار ڏنو ويو آهي.

=== وڪروڪتي (انوکو اظهار) ===

'''وڪروڪتي''' (''Vakrokti'') جو تعلق عام يا سڌي اظهار بدران غيرمعمولي، فنڪارانه ۽ نرالي انداز سان آهي.
سنسڪرت شعريات ۾ وڪروڪتيءَ جي حيثيت بابت مختلف رايا ملن ٿا. ڪن نقادن ان کي مخصوص صنعت طور ڏٺو، جڏهن ته [[ڪنتڪ]] (''Kuntaka'') ان کي شاعراڻي اظهار جي وسيع نظريي طور پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETSchools&quot;/&gt;

== معنوي صنعتن جو تقابلي جدول ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | ارٿالنڪار جون چونڊ صنعتون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سنسڪرت اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سنڌي وضاحت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | بنيادي خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | اپما
| تشبيهه
| ٻن شين جي واضح ڀيٽ
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | روپڪ
| استعارو
| مشابهت وسيلي سڌي سڃاڻپ
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | اتشيوڪتي
| مبالغو
| خاصيت جو وڌاءُ
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | اتپريڪشا
| تخيلي امڪان
| تصوراتي مشابهت
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | درشٽانت
| تمثيلي مثال
| هڪ خيال جي ٻئي مثال سان وضاحت
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | ويتيريڪ
| امتيازي ڀيٽ
| ڀيٽ ۾ هڪ شيءِ جي برتري
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | اپهنوتي
| انڪار ذريعي بيان
| هڪ سڃاڻپ جي نفي ۽ ٻيءَ جو اظهار
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | وڪروڪتي
| انوکو اظهار
| غيرمعمولي ۽ فنڪارانه بيان
|}

== مشابهت ۽ تمثيل جو ڪردار ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي تشريح ۾ '''مشابهت''' ۽ '''قياس''' کي ارٿالنڪار جي بنيادي فڪري عملن مان شمار ڪيو ويو آهي.

سندس بيان موجب:

* اپما ۾ ٻن شين جي مشابهت واضح ڪئي وڃي ٿي.
* روپڪ ۾ مشابهت کي وڌيڪ سڌي سڃاڻپ جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو.
* پرتيڪ (''Pratīka'') يا علامت ڪنهن مقرر شيءِ جي وسيلي وڌيڪ وسيع احساس يا تصور ڏانهن اشارو ڪري ٿي.
* تمثيلي بيان (''Allegory'') ۾ هڪ موضوع کي ٻئي مشابهتي موضوع جي صورت ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو.
جوتواڻيءَ جو اهو جائزو ارٿالنڪار جي ادبي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
البت، سنسڪرت شعريات جي سڀني معنوي صنعتن کي رڳو تشبيهه جي قسمن تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي. انڪار، تضاد، مبالغو، سبب جي تخيلي ترتيب ۽ ٻين معنوي عملن تي ٻڌل صنعتون پڻ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;BhamahaResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SanskritSyllabus&quot;/&gt;

== ارٿالنڪار ۽ شبدالنڪار ۾ فرق ==

ارٿالنڪار ۾ اصل اهميت خيال جي فني ترتيب کي هوندي آهي، جڏهن ته شبدالنڪار ۾ لفظن جي آواز يا بناوت جو ڪردار وڌيڪ نمايان هوندو آهي.

مثال طور:

&lt;blockquote&gt;
هو شينهن آهي.
&lt;/blockquote&gt;

هن جملي ۾ بهادريءَ جو استعاري وارو مفهوم اهم آهي؛ تنهنڪري اهو معنوي صنعت جو مثال آهي.
ان جي ابتڙ، اهڙي عبارت جنهن ۾ ساڳئي آواز يا اکر جي ورجاءَ سان حسن پيدا ٿئي، لفظي صنعت سان تعلق رکي ٿي.
هي فرق سنسڪرت شعريات جي عام درجابنديءَ سان مطابقت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETHistory&quot;/&gt;

== سنڌي ادب سان تعلق ==

سنڌي شاعريءَ ۽ نثر ۾ تشبيهه، استعارو، مبالغو، تمثيل ۽ علامت جهڙا ادبي وسيلا عام آهن.
انهن صنعتن جو مطالعو سنڌي علمِ بلاغت ۽ سنسڪرت شعريات جي تقابلي اڀياس لاءِ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو.
سنڌي ادبي تنقيد ۾ ارٿالنڪار جي اصطلاح کي استعمال ڪندي اهو ڌيان ۾ رکڻ گهرجي ته سنسڪرت، عربي-فارسي ۽ جديد مغربي شعريات جون اصطلاحي درجابنديون هر هنڌ هڪٻئي سان مڪمل مطابقت نٿيون رکن.

== علمي اهميت ==

ارٿالنڪار جو تصور شاعريءَ جي انهيءَ پهلو کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، جنهن ۾ لفظن جي ظاهري ترتيب کان وڌيڪ انهن جي معنوي لاڳاپن، تخيلي تصويرن ۽ فڪري اثرن کي اهميت حاصل هوندي آهي.
ڀامهه، ڊنڊي، ممٽ ۽ ٻين سنسڪرت نقادن جي ڪم سان معنوي صنعتن جي مطالعي کي منظم نظرياتي بنياد مليو.&lt;ref name=&quot;INFLIBNETSchools&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BhamahaResearch&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[النڪار]]
* [[شبدالنڪار]]
* [[اپما]]
* [[روپڪ]]
* [[اپهنوتي]]
* [[اتشيوڪتي]]
* [[وڪروڪتي]]
* [[تشبيهه]]
* [[استعارو]]
* [[مبالغو]]
* [[علم بلاغت]]
* [[سنسڪرت ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |author=Bhāmaha
 |title=Kāvyālaṅkāra
 |language=sa
}}

* {{cite book
 |author=Daṇḍin
 |title=Kāvyādarśa
 |language=sa
}}

* {{cite book
 |author=Mammaṭa
 |title=Kāvyaprakāśa
 |language=sa
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp04/chapter/history-and-development-of-poetics-1/ INFLIBNET: سنسڪرت شعريات جي تاريخ]
* [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp04/chapter/schools-of-poetry/ INFLIBNET: شاعريءَ جا نظرياتي مڪتب]
* [https://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART002376720 ڀامهه جي معنوي صنعتن بابت تحقيقي مقالو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:काव्यप्रकाश_of_मम्मट_with_सङे्क़त_(IA_dli.granth.15592).pdf ڪاوِيَه پرڪاش جو قديم نسخو — وڪيميڊيا ڪامنز]

{{شريط بوابات|ادب|ٻولي}}

[[زمرو:علم بلاغت]]
[[زمرو:ادبي صنعتون]]
[[زمرو:سنسڪرت ادب]]
[[زمرو:هندستاني شعريات]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]</text>
      <sha1>44mz06y5g5xv9zu3rm5akf94wit6hq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آريا من موهن (1917ع–1994ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104290</id>
    <revision>
      <id>422154</id>
      <timestamp>2026-10-16T12:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي صحافي ۽ دهلي سنڌي ڊائريڪٽريءَ جو مرتب (1917ع–1994ع)}}  {{Infobox person | name = آريا من موهن | native_name = آريا من موهن | birth_date = 1917ع | death_date = 1994ع | occupation = [[صحافي]]، مرتب | known_for = ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' (1990ع، 1992ع) | notable_works = ''Delhi Sindhi Directory'' | language = [[سنڌي ٻولي]] }}  '''آريا من موهن'...</comment>
      <origin>422154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10525" sha1="k43onwvdu9xkaj10egyonkc4yy38mmy" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي صحافي ۽ دهلي سنڌي ڊائريڪٽريءَ جو مرتب (1917ع–1994ع)}}

{{Infobox person
| name = آريا من موهن
| native_name = آريا من موهن
| birth_date = 1917ع
| death_date = 1994ع
| occupation = [[صحافي]]، مرتب
| known_for = ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' (1990ع، 1992ع)
| notable_works = ''Delhi Sindhi Directory''
| language = [[سنڌي ٻولي]]
}}

'''آريا من موهن''' (انگريزي: ''Aryamanmohan''؛ 1917ع–1994ع) سنڌي صحافي ۽ مرتب هو. هن [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ سنڌي روزاني اخبار '''[[قرباني (اخبار)|قرباني]]''' ۾ ڪم ڪيو ۽ ورهاڱي کان پوءِ به مختلف دورن ۾ صحافت سان وابسته رهيو. سندس اهم مرتب ڪيل تصنيف '''''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري''''' (''Delhi Sindhi Directory'') هئي، جنهن جا 1990ع ۽ 1992ع جا ڇاپا ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ صحافتي سرگرميون ==

آريا من موهن جي جنم جو سال 1917ع ۽ وفات جو سال 1994ع هو. سندس زندگيءَ بابت دستياب بنيادي سوانحي ماخذ موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب، آريا من موهن ورهاڱي کان اڳ روزاني ''قرباني'' ۾ ڪم ڪيو. 1947ع کان پوءِ پڻ هو مختلف وقتن تي صحافتي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس تعليم، جنم هنڌ، صحافتي عهدن ۽ ٻين اخبارن سان وابستگيءَ بابت وڌيڪ تصديق ٿيل تفصيل دستياب نه آهن.

== روزاني قربانيءَ سان وابستگي ==

=== اخبار جو پسمنظر ===

''قرباني'' سنڌي ٻوليءَ جي هڪ روزاني اخبار هئي، جنهن جي اشاعت 1932ع ۾ [[شڪارپور]] مان شروع ٿي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي رسالي ۾ شايع ٿيل محمد علي لغاري ۽ نصرالله ڪابوري جي مقالي موجب، اخبار جو ابتدائي ايڊيٽر رامچند ولد ويرومل بيگراج هو.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=لغاري
 |first1=محمد علي
 |last2=ڪابورو
 |first2=نصرالله
 |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
1945ع ۾ [[جي ايم سيد]]، [[آل انڊيا مسلم ليگ]] جي قيادت سان اختلافن کان پوءِ، ''قرباني'' اخبار ۽ ان جي ڇاپخاني کي خريد ڪري [[ڪراچي]] منتقل ڪيو.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;/&gt;
ان دور ۾ اخبار جي انتظام ۽ ادارت سان [[پير علي محمد راشدي]] ۽ [[پير حسام الدين راشدي]] پڻ وابسته رهيا. پير حسام الدين راشدي 1945ع جي آخر کان 1946ع تائين اخبار جي ادارت سنڀالي.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;/&gt;
تحقيقي مقالي موجب، اخبار 1947ع ۾ بند ٿي وئي.&lt;ref name=&quot;QurbaniHistory&quot;/&gt;

=== آريا من موهن جو ڪردار ===

موتي لال جوتواڻيءَ موجب، آريا من موهن ورهاڱي کان اڳ روزاني ''قرباني'' ۾ ڪم ڪندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ سندس مخصوص صحافتي عهدو يا اخبار سان وابستگيءَ جا صحيح سال بيان نه ڪيا آهن. تنهنڪري کيس اخبار جو ايڊيٽر، مالڪ يا باني قرار ڏيڻ لاءِ الڳ دستاويزي ثبوت گهربل آهي.

== ورهاڱي کان پوءِ صحافت ==

1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي صحافت جي ادارياتي ۽ جاگرافيائي صورتحال ۾ تبديليون آيون.
سنڌ مان ڪيترائي سنڌي اديب ۽ صحافي ڀارت لڏي ويا، جتي سنڌي ٻوليءَ جي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جاري رهي. سنڌي صحافت جي تاريخ بابت شيخ عزيز جي مطالعي ۾ پڻ ورهاڱي کان پوءِ صحافين جي لڏپلاڻ ۽ اخبارن جي صورتحال جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnSindhiPress&quot;&gt;{{cite news
 |last=Aziz
 |first=Shaikh
 |title=The struggle of Sindhi newspapers
 |url=https://www.dawn.com/news/1365055
 |work=Dawn
 |date=2017-10-20
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
جوتواڻيءَ موجب، آريا من موهن پڻ ورهاڱي کان پوءِ مختلف وقتن تي صحافت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== دهلي سنڌي ڊائريڪٽري ==

آريا من موهن جي مرتب ڪيل اهم تصنيف '''''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري''''' (''Delhi Sindhi Directory'') هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت موجب، هن ڊائريڪٽريءَ جا 1990ع ۽ 1992ع جا ڇاپا ترتيب ڏنا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڊائريڪٽريءَ جو اصل عنواني صفحو، ناشر، صفحن جو تعداد ۽ داخلاَن جو مڪمل تفصيل اڃا تصديق طلب آهن.

=== ڪتابياتي ڄاڻ ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | دهلي سنڌي ڊائريڪٽري
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | ڪتاب جو نالو
| دهلي سنڌي ڊائريڪٽري
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | انگريزي عنوان
| ''Delhi Sindhi Directory''
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | مرتب
| آريا من موهن
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | ڄاڻايل ڇاپا
| 1990ع ۽ 1992ع
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | ناشر
| اڃا تصديق طلب
|-
| style=&quot;background:#FCE5EE;font-weight:bold;&quot; | صفحن جو تعداد
| اڃا تصديق طلب
|-
| style=&quot;background:#E4EFFB;font-weight:bold;&quot; | ڪتابياتي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، 1996ع
|}

== صحافتي ۽ ڪتابياتي خدمتن جو جائزو ==

آريا من موهن بابت دستياب معلومات مان سندس سرگرمين جا ٻه بنيادي پهلو سامهون اچن ٿا:

# '''صحافت:''' ورهاڱي کان اڳ روزاني ''قرباني'' ۾ ڪم ۽ پوءِ مختلف دورن ۾ صحافتي وابستگي.
# '''ترتيب ۽ تدوين:''' 1990ع ۽ 1992ع ۾ ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' جي ترتيب.

اهي ٻئي پهلو موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت ۾ درج آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== زندگيءَ جا اهم واقعا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | آريا من موهن جي زندگيءَ جو مختصر خاڪو
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | واقعو
|-
| 1917ع
| جنم
|-
| 1947ع کان اڳ
| روزاني ''قرباني'' ۾ صحافتي ڪم
|-
| 1947ع کان پوءِ
| مختلف دورن ۾ صحافتي سرگرميون
|-
| 1990ع
| ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' جي ترتيب
|-
| 1992ع
| ''دهلي سنڌي ڊائريڪٽري'' جو ٻيو ڄاڻايل ڇاپو
|-
| 1994ع
| وفات
|}

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي صحافت جي تاريخ ۾ جڳهه ==

آريا من موهن جو نالو سنڌي صحافت جي انهيءَ نسل سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي سرگرمين جو سلسلو 1947ع جي ورهاڱي کان اڳ ۽ پوءِ ٻنهي دورن تائين پکڙيل هو.
سندس صحافتي وابستگي ۽ ڊائريڪٽريءَ جي ترتيب بابت بنيادي شاهدي جوتواڻيءَ جي لغت ۾ محفوظ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[قرباني (اخبار)]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[سنڌي اخبارون]]
* [[پير علي محمد راشدي]]
* [[پير حسام الدين راشدي]]
* [[جي ايم سيد]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[دهلي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite journal
 |last1=لغاري
 |first1=محمد علي
 |last2=ڪابورو
 |first2=نصرالله
 |title=پير حسام الدين شاهه راشديءَ جون صحافتي خدمتون
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-8-journalistic-contribution-of-pir-hussam-u-din-rashdi سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو: قرباني اخبار جي تاريخ]
* [https://www.dawn.com/news/1365055 Dawn: سنڌي اخبارن جي تاريخ]

{{شريط بوابات|سنڌ|صحافت}}

[[زمرو:1917ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1994ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي صحافي]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ڪتابن جا مرتب]]</text>
      <sha1>k43onwvdu9xkaj10egyonkc4yy38mmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي سلطان آساڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104291</id>
    <revision>
      <id>422166</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:01:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، هارورڊ جو پروفيسر ۽ سنڌي عقيدتي ادب جو محقق}}  {{Infobox academic | name = علي سلطان آساڻي | native_name = علي سلطان آساڻي | birth_name = Ali Sultaan Asani | birth_place = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] | nationality = آمريڪي | occupation = تعليمي ماهر، محقق، پروفيسر | discipline = اسلامي اڀي...</comment>
      <origin>422166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17197" sha1="ibl58h1m7dlzngyoxobvwrn6t1koapc" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، هارورڊ جو پروفيسر ۽ سنڌي عقيدتي ادب جو محقق}}

{{Infobox academic
| name = علي سلطان آساڻي
| native_name = علي سلطان آساڻي
| birth_name = Ali Sultaan Asani
| birth_place = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]]
| nationality = آمريڪي
| occupation = تعليمي ماهر، محقق، پروفيسر
| discipline = اسلامي اڀياس، هند-مسلم ثقافت، تقابلي مذهب
| sub_discipline = سنڌي ادب، اسماعيلي گنان، صوفي ادب، اسلامي عقيدتي شاعري
| workplaces = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| alma_mater = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| education = بي اي (1977ع)، پي ايڇ ڊي (1984ع)
| thesis_title = The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions
| thesis_year = 1984
| notable_works = ''The Bujh Niranjan''؛ ''Ecstasy and Enlightenment''؛ ''Celebrating Muhammad''
| awards = Harvard Foundation Medal (2002ع)
}}

'''علي سلطان آساڻي''' (انگريزي: ''Ali Sultaan Asani''؛ علمي نالو: ''Ali S. Asani'') ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، اسلامي مطالعي جو محقق ۽ [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ وچ اوڀر جي مطالعي ۽ هند-مسلم مذهبي ثقافتن جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو مرڪزي ميدان ڏکڻ ايشيا جون اسلامي، اسماعيلي ۽ صوفي عقيدتي روايتون، خاص طور [[گنان]]، [[سنڌي صوفي شاعري]]، [[مولود]] ۽ [[خوجڪي رسم الخط]] آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Center for Middle Eastern Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://africa.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Harvard University Center for African Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ آساڻيءَ جو ذڪر سنڌي عقيدتي ادب، اسماعيلي گنان ۽ [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن بابت سندس تحقيق جي حوالي سان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

علي سلطان آساڻي [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس ابتدائي تعليم ٿي. ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو اعليٰ تعليم لاءِ آمريڪا ويو.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
هن 1977ع ۾ هارورڊ ڪاليج مان تقابلي مذهبي مطالعي (''Comparative Study of Religion'') ۾ اعليٰ امتيازي درجي ''summa cum laude'' سان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن هارورڊ جي ''ويجهي اوڀر جي ٻولين ۽ تهذيبن جو شعبو'' ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي ۽ 1984ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;

=== ڊاڪٽريٽ جو موضوع ===

آساڻيءَ جي 1984ع واري ڊاڪٽريٽ جو عنوان هو: «ٻُجھ نرنجن: وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ صوفيانه نظم جو تنقيدي تدوين ڪيل متن، خوجڪي ۽ گجراتي نسخن سميت» (''The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions'')
هن تحقيق ۾ وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل صوفيانه ۽ عقيدتي نظم ''ٻُجھ نرنجن'' جي خوجڪي ۽ گجراتي نسخن جو تنقيدي مطالعو ۽ متن جي تدوين ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;&gt;{{cite web
 |title=Theses and Dissertations
 |url=https://sites.usask.ca/ginans/theses/
 |website=Ginan Studies
 |publisher=University of Saskatchewan
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي خدمتون ==

آساڻي 1983ع کان هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريس سان وابسته رهيو آهي. هن اردو، هندي، سنڌي، گجراتي ۽ سواحيلي ٻولين ۽ انهن جي ادبي روايتن سان گڏ اسلامي تصوف، اسماعيلي تاريخ، اسلامي ثقافت ۽ ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ادب بابت ڪورس پڙهايا آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
هو هارورڊ ۾ ''Murray A. Albertson Professor of Middle Eastern Studies'' ۽ ''Professor of Indo-Muslim and Islamic Religion and Cultures'' جي عهدن تي فائز آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
2010ع کان 2016ع تائين هن ''پرنس الوليد بن طلال اسلامڪ اسٽڊيز پروگرام'' ( شهزادي الوليد بن طلال جو اسلامي اڀياس وارو پروگرام) جي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;HarvardTimeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani Named Director of Alwaleed Islamic Studies Program
 |url=https://timeline.islamicstudies.harvard.edu/ali-asani
 |website=History of Islamic Studies at Harvard
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيقي ميدان ==

=== اسماعيلي گنان جو مطالعو ===

'''گنان''' ڏکڻ ايشيا جي [[نزاري اسماعيلي]] برادرين جي عقيدتي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي. اهي نظم سنڌي، گجراتي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ ملن ٿا ۽ انهن ۾ مذهبي تعليم، روحاني معرفت، اخلاقي نصيحت ۽ عقيدتي موضوع بيان ڪيا ويندا آهن.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ گنانن جي تاريخ، ٻولي، شاعراڻي بناوت، مذهبي استعمال ۽ متن جي روايتن جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
 |url=https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻُجھ نرنجن ===

''ٻُجھ نرنجن'' (''Bujh Niranjan'') هڪ صوفيانه ۽ تعليمي نظم آهي، جنهن جو تعلق ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت سان آهي.
آساڻيءَ پنهنجي ڊاڪٽريٽ ۾ هن نظم جي مختلف قلمي روايتن ۽ متنن جو تقابلي ۽ تنقيدي مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;/&gt;
سندس تحقيق بعد ۾ ڪتاب'''ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم''' (هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم) جي صورت ۾ پڻ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani
 |url=https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Association for Global Political Thought
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي مولودن تي تحقيق ===

آساڻيءَ جي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع سنڌي ٻوليءَ جي اسلامي عقيدتي شاعري آهي، خاص طور '''مولود'''، جن ۾ حضرت [[محمد ﷺ]] جي ولادت، سيرت، فضيلتن ۽ محبت جو اظهار ڪيو ويندو آهي.
هن سنڌي شاعر [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن جو مطالعو پڻ ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪم جو خاص ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
آساڻيءَ جو مضمون '''اِن پريز آف محمد: سنڌي پوئمز''' (حضرت محمد ﷺ جي ساراهه ۾: سنڌي نظم) سنڌي عقيدتي شاعريءَ ۾ پيغمبر اسلام جي مدح، محبت ۽ شاعراڻي اظهار جي مختلف صورتن جو جائزو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;AsaniSindhiPoems&quot;&gt;{{cite web
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=In Praise of Muhammad [II]: Sindhi Poems
 |url=https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf
 |publisher=University of Texas at Austin
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي صوفي شاعري ===

آساڻيءَ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفي شاعريءَ ۾ مقامي ثقافت، لوڪ داستانن ۽ روحاني محبت جي علامتن جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.

سندس مقالو '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
 سن 1988ع ۾ علمي رسالي '''رليجن اينڊ لٽريچر''' (مذهب ۽ ادب) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani — Curriculum Vitae
 |url=https://projects.iq.harvard.edu/files/aaastest/files/ali_s._asani_cv1.pdf
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== خوجڪي رسم الخط ===

[[خوجڪي رسم الخط]] ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي برادرين جي مذهبي ۽ ادبي متنن سان لاڳاپيل هڪ تاريخي رسم الخط آهي.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ خوجڪي رسم الخط جي ادبي ۽ مذهبي اهميت تي پڻ لکيو آهي.
سندس مقالو '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
 سن 1987ع ۾ '''[[جرنل آف دي آمريڪن اورينٽل سوسائٽي]]''' (آمريڪي مشرقي اڀياس واري سوسائٽيءَ جو تحقيقي رسالو)
 ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== اهم ڪتاب ۽ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | علي سلطان آساڻيءَ جون اهم تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| ''The Bujh Niranjan: An Ismaili Mystical Poem''
| اسماعيلي صوفيانه نظم جو تنقيدي مطالعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | 1992ع
| ''The Harvard Collection of Ismaili Literature in Indic Languages: A Descriptive Catalog and Finding Aid''
| اسماعيلي ادبي متنن جي ڪتابياتي فهرست
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | 1995ع
| ''Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry''
| اسلامي عقيدتي شاعري؛ ڪمال عبدالملڪ سان گڏيل تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | 2002ع
| '''ايڪسٽسي اينڊ اِنلائٽنمينٽ: دي اسماعيلي ڊيووشنل لٽريچر آف سائوٿ ايشيا''' (وجد ۽ روحاني روشني: ڏکڻ ايشيا جو اسماعيلي عقيدتي ادب)
| ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | 2008ع
| '''ليٽس اسٽڊي اردو''' (اچو ته اردو پڙهون)
| اردو ٻوليءَ جي تعليم
|}

&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;

== چونڊ تحقيقي مقالا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | چونڊ علمي مقالا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | موضوع
|-
| 1987ع
| '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
| خوجڪي رسم الخط
|-
| 1988ع
| '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
| صوفي شاعري ۽ لوڪ روايتون
|-
| 1991ع
| '''دي گنان لٽريچر آف دي اسماعيليز آف انڊو-پاڪستان: اِٽس اوريجنز، ڪيريڪٽرسٽڪس اينڊ ٿيمز''' (هندستان ۽ پاڪستان جي اسماعيلين جو گنان ادب: ان جي ابتدا، خصوصيتون ۽ موضوع)
| گنان ادب جي تاريخ ۽ خصوصيتون
|-
| 1993ع
| '''فوڪ رومانس اِن صوفي پوئٽري فرام سنڌ''' (سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ عشقيه داستان)
| سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ داستان
|}

&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== سنڌي ادب جي مطالعي ۾ اهميت ==

علي سلطان آساڻيءَ جي تحقيق سنڌي ادب جي انهن پهلوئن کي عالمي علمي بحث سان ڳنڍي ٿي، جيڪي عقيدتي شاعري، صوفي روايتن، مقامي ٻولين ۽ مذهبي ثقافت سان لاڳاپيل آهن.
سندس ڪم ۾ سنڌي ادب کي رڳو هڪ علائقائي ادبي روايت طور نه، پر ڏکڻ ايشيا جي وسيع مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جي حصي طور پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;
گنان، مولود، خوجڪي قلمي نسخن ۽ سنڌي صوفي شاعريءَ بابت سندس تحقيق سنڌي ادبي تاريخ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم ماخذ فراهم ڪري ٿي.

== تعليمي خدمتون ۽ اعزاز ==

آساڻيءَ اسلامي ثقافت ۽ مذهبي تنوع بابت تعليمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. هن استادن لاءِ ورڪشاپون منعقد ڪيون ۽ مختلف علمي فورمن تي اسلام ۽ مسلم سماجن بابت خطاب ڪيا.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
2002ع ۾ کيس ثقافتي ۽ نسلي هم آهنگيءَ جي واڌاري لاءِ '''[[ھارورڊ فائونڊيشن ميڊل]]''' سان نوازيو ويو.
2020ع ۾ کيس '''هارورڊ فائونڊيشن فيڪلٽي آف دي ييئر''' (هارورڊ فائونڊيشن پاران سال جو بهترين استاد)
 جو اعزاز مليو.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[گنان]]
* [[خوجڪي رسم الخط]]
* [[اسماعيلي]]
* [[مولود]]
* [[عبدالرئوف ڀٽي]]
* [[هارورڊ يونيورسٽي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last1=Asani
 |first1=Ali S.
 |last2=Abdel-Malek
 |first2=Kamal
 |title=Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry
 |publisher=University of South Carolina Press
 |year=1995
 |isbn=9781570030505
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ يونيورسٽي: علي آساڻي جو تعارف]
* [https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ: علي سلطان آساڻي جون علمي خدمتون]
* [https://sites.usask.ca/ginans/theses/ گنان مطالعي جي تحقيقي مقالن ۽ ڊاڪٽريٽن جي فهرست]
* [https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf In Praise of Muhammad: Sindhi Poems]
* [https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/ Ecstasy and Enlightenment — ناشر جو ڪتابياتي رڪارڊ]

[[زمرو:آمريڪي تعليمي ماهر]]
[[زمرو:اسلامي مطالعي جا محقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب جا محقق]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:اسماعيلي ادب]]
[[زمرو:صوفي ادب جا محقق]]</text>
      <sha1>ibl58h1m7dlzngyoxobvwrn6t1koapc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422168</id>
      <parentid>422166</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي خدمتون */</comment>
      <origin>422168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17464" sha1="5vndwsphr5qilbk4bw1mxnv5traooc0" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، هارورڊ جو پروفيسر ۽ سنڌي عقيدتي ادب جو محقق}}

{{Infobox academic
| name = علي سلطان آساڻي
| native_name = علي سلطان آساڻي
| birth_name = Ali Sultaan Asani
| birth_place = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]]
| nationality = آمريڪي
| occupation = تعليمي ماهر، محقق، پروفيسر
| discipline = اسلامي اڀياس، هند-مسلم ثقافت، تقابلي مذهب
| sub_discipline = سنڌي ادب، اسماعيلي گنان، صوفي ادب، اسلامي عقيدتي شاعري
| workplaces = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| alma_mater = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| education = بي اي (1977ع)، پي ايڇ ڊي (1984ع)
| thesis_title = The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions
| thesis_year = 1984
| notable_works = ''The Bujh Niranjan''؛ ''Ecstasy and Enlightenment''؛ ''Celebrating Muhammad''
| awards = Harvard Foundation Medal (2002ع)
}}

'''علي سلطان آساڻي''' (انگريزي: ''Ali Sultaan Asani''؛ علمي نالو: ''Ali S. Asani'') ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، اسلامي مطالعي جو محقق ۽ [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ وچ اوڀر جي مطالعي ۽ هند-مسلم مذهبي ثقافتن جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو مرڪزي ميدان ڏکڻ ايشيا جون اسلامي، اسماعيلي ۽ صوفي عقيدتي روايتون، خاص طور [[گنان]]، [[سنڌي صوفي شاعري]]، [[مولود]] ۽ [[خوجڪي رسم الخط]] آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Center for Middle Eastern Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://africa.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Harvard University Center for African Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ آساڻيءَ جو ذڪر سنڌي عقيدتي ادب، اسماعيلي گنان ۽ [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن بابت سندس تحقيق جي حوالي سان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

علي سلطان آساڻي [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس ابتدائي تعليم ٿي. ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو اعليٰ تعليم لاءِ آمريڪا ويو.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
هن 1977ع ۾ هارورڊ ڪاليج مان تقابلي مذهبي مطالعي (''Comparative Study of Religion'') ۾ اعليٰ امتيازي درجي ''summa cum laude'' سان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن هارورڊ جي ''ويجهي اوڀر جي ٻولين ۽ تهذيبن جو شعبو'' ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي ۽ 1984ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;

=== ڊاڪٽريٽ جو موضوع ===

آساڻيءَ جي 1984ع واري ڊاڪٽريٽ جو عنوان هو: «ٻُجھ نرنجن: وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ صوفيانه نظم جو تنقيدي تدوين ڪيل متن، خوجڪي ۽ گجراتي نسخن سميت» (''The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions'')
هن تحقيق ۾ وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل صوفيانه ۽ عقيدتي نظم ''ٻُجھ نرنجن'' جي خوجڪي ۽ گجراتي نسخن جو تنقيدي مطالعو ۽ متن جي تدوين ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;&gt;{{cite web
 |title=Theses and Dissertations
 |url=https://sites.usask.ca/ginans/theses/
 |website=Ginan Studies
 |publisher=University of Saskatchewan
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي خدمتون ==

آساڻي 1983ع کان هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريس سان وابسته رهيو آهي. هن اردو، هندي، سنڌي، گجراتي ۽ سواحيلي ٻولين ۽ انهن جي ادبي روايتن سان گڏ اسلامي تصوف، اسماعيلي تاريخ، اسلامي ثقافت ۽ ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ادب بابت ڪورس پڙهايا آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
هو هارورڊ ۾ '''مري اي. البرٽسن پروفيسر آف مڊل ايسٽرن اسٽڊيز''' (مري اي. البرٽسن جي نالي سان منسوب وچ اوڀر جي اڀياس جو پروفيسر) ۽ '''پروفيسر آف انڊو-مسلم اينڊ اسلامڪ رليجن اينڊ ڪلچرز''' (هندستاني مسلمانن، اسلامي مذهب ۽ ثقافتن جو پروفيسر)
جي عهدن تي فائز آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
2010ع کان 2016ع تائين هن ''پرنس الوليد بن طلال اسلامڪ اسٽڊيز پروگرام'' ( شهزادي الوليد بن طلال جو اسلامي اڀياس وارو پروگرام) جي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;HarvardTimeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani Named Director of Alwaleed Islamic Studies Program
 |url=https://timeline.islamicstudies.harvard.edu/ali-asani
 |website=History of Islamic Studies at Harvard
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيقي ميدان ==

=== اسماعيلي گنان جو مطالعو ===

'''گنان''' ڏکڻ ايشيا جي [[نزاري اسماعيلي]] برادرين جي عقيدتي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي. اهي نظم سنڌي، گجراتي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ ملن ٿا ۽ انهن ۾ مذهبي تعليم، روحاني معرفت، اخلاقي نصيحت ۽ عقيدتي موضوع بيان ڪيا ويندا آهن.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ گنانن جي تاريخ، ٻولي، شاعراڻي بناوت، مذهبي استعمال ۽ متن جي روايتن جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
 |url=https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻُجھ نرنجن ===

''ٻُجھ نرنجن'' (''Bujh Niranjan'') هڪ صوفيانه ۽ تعليمي نظم آهي، جنهن جو تعلق ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت سان آهي.
آساڻيءَ پنهنجي ڊاڪٽريٽ ۾ هن نظم جي مختلف قلمي روايتن ۽ متنن جو تقابلي ۽ تنقيدي مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;/&gt;
سندس تحقيق بعد ۾ ڪتاب'''ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم''' (هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم) جي صورت ۾ پڻ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani
 |url=https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Association for Global Political Thought
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي مولودن تي تحقيق ===

آساڻيءَ جي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع سنڌي ٻوليءَ جي اسلامي عقيدتي شاعري آهي، خاص طور '''مولود'''، جن ۾ حضرت [[محمد ﷺ]] جي ولادت، سيرت، فضيلتن ۽ محبت جو اظهار ڪيو ويندو آهي.
هن سنڌي شاعر [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن جو مطالعو پڻ ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪم جو خاص ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
آساڻيءَ جو مضمون '''اِن پريز آف محمد: سنڌي پوئمز''' (حضرت محمد ﷺ جي ساراهه ۾: سنڌي نظم) سنڌي عقيدتي شاعريءَ ۾ پيغمبر اسلام جي مدح، محبت ۽ شاعراڻي اظهار جي مختلف صورتن جو جائزو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;AsaniSindhiPoems&quot;&gt;{{cite web
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=In Praise of Muhammad [II]: Sindhi Poems
 |url=https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf
 |publisher=University of Texas at Austin
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي صوفي شاعري ===

آساڻيءَ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفي شاعريءَ ۾ مقامي ثقافت، لوڪ داستانن ۽ روحاني محبت جي علامتن جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.

سندس مقالو '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
 سن 1988ع ۾ علمي رسالي '''رليجن اينڊ لٽريچر''' (مذهب ۽ ادب) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani — Curriculum Vitae
 |url=https://projects.iq.harvard.edu/files/aaastest/files/ali_s._asani_cv1.pdf
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== خوجڪي رسم الخط ===

[[خوجڪي رسم الخط]] ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي برادرين جي مذهبي ۽ ادبي متنن سان لاڳاپيل هڪ تاريخي رسم الخط آهي.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ خوجڪي رسم الخط جي ادبي ۽ مذهبي اهميت تي پڻ لکيو آهي.
سندس مقالو '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
 سن 1987ع ۾ '''[[جرنل آف دي آمريڪن اورينٽل سوسائٽي]]''' (آمريڪي مشرقي اڀياس واري سوسائٽيءَ جو تحقيقي رسالو)
 ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== اهم ڪتاب ۽ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | علي سلطان آساڻيءَ جون اهم تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| ''The Bujh Niranjan: An Ismaili Mystical Poem''
| اسماعيلي صوفيانه نظم جو تنقيدي مطالعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | 1992ع
| ''The Harvard Collection of Ismaili Literature in Indic Languages: A Descriptive Catalog and Finding Aid''
| اسماعيلي ادبي متنن جي ڪتابياتي فهرست
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | 1995ع
| ''Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry''
| اسلامي عقيدتي شاعري؛ ڪمال عبدالملڪ سان گڏيل تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | 2002ع
| '''ايڪسٽسي اينڊ اِنلائٽنمينٽ: دي اسماعيلي ڊيووشنل لٽريچر آف سائوٿ ايشيا''' (وجد ۽ روحاني روشني: ڏکڻ ايشيا جو اسماعيلي عقيدتي ادب)
| ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | 2008ع
| '''ليٽس اسٽڊي اردو''' (اچو ته اردو پڙهون)
| اردو ٻوليءَ جي تعليم
|}

&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;

== چونڊ تحقيقي مقالا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | چونڊ علمي مقالا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | موضوع
|-
| 1987ع
| '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
| خوجڪي رسم الخط
|-
| 1988ع
| '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
| صوفي شاعري ۽ لوڪ روايتون
|-
| 1991ع
| '''دي گنان لٽريچر آف دي اسماعيليز آف انڊو-پاڪستان: اِٽس اوريجنز، ڪيريڪٽرسٽڪس اينڊ ٿيمز''' (هندستان ۽ پاڪستان جي اسماعيلين جو گنان ادب: ان جي ابتدا، خصوصيتون ۽ موضوع)
| گنان ادب جي تاريخ ۽ خصوصيتون
|-
| 1993ع
| '''فوڪ رومانس اِن صوفي پوئٽري فرام سنڌ''' (سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ عشقيه داستان)
| سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ داستان
|}

&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== سنڌي ادب جي مطالعي ۾ اهميت ==

علي سلطان آساڻيءَ جي تحقيق سنڌي ادب جي انهن پهلوئن کي عالمي علمي بحث سان ڳنڍي ٿي، جيڪي عقيدتي شاعري، صوفي روايتن، مقامي ٻولين ۽ مذهبي ثقافت سان لاڳاپيل آهن.
سندس ڪم ۾ سنڌي ادب کي رڳو هڪ علائقائي ادبي روايت طور نه، پر ڏکڻ ايشيا جي وسيع مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جي حصي طور پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;
گنان، مولود، خوجڪي قلمي نسخن ۽ سنڌي صوفي شاعريءَ بابت سندس تحقيق سنڌي ادبي تاريخ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم ماخذ فراهم ڪري ٿي.

== تعليمي خدمتون ۽ اعزاز ==

آساڻيءَ اسلامي ثقافت ۽ مذهبي تنوع بابت تعليمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. هن استادن لاءِ ورڪشاپون منعقد ڪيون ۽ مختلف علمي فورمن تي اسلام ۽ مسلم سماجن بابت خطاب ڪيا.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
2002ع ۾ کيس ثقافتي ۽ نسلي هم آهنگيءَ جي واڌاري لاءِ '''[[ھارورڊ فائونڊيشن ميڊل]]''' سان نوازيو ويو.
2020ع ۾ کيس '''هارورڊ فائونڊيشن فيڪلٽي آف دي ييئر''' (هارورڊ فائونڊيشن پاران سال جو بهترين استاد)
 جو اعزاز مليو.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[گنان]]
* [[خوجڪي رسم الخط]]
* [[اسماعيلي]]
* [[مولود]]
* [[عبدالرئوف ڀٽي]]
* [[هارورڊ يونيورسٽي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last1=Asani
 |first1=Ali S.
 |last2=Abdel-Malek
 |first2=Kamal
 |title=Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry
 |publisher=University of South Carolina Press
 |year=1995
 |isbn=9781570030505
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ يونيورسٽي: علي آساڻي جو تعارف]
* [https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ: علي سلطان آساڻي جون علمي خدمتون]
* [https://sites.usask.ca/ginans/theses/ گنان مطالعي جي تحقيقي مقالن ۽ ڊاڪٽريٽن جي فهرست]
* [https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf In Praise of Muhammad: Sindhi Poems]
* [https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/ Ecstasy and Enlightenment — ناشر جو ڪتابياتي رڪارڊ]

[[زمرو:آمريڪي تعليمي ماهر]]
[[زمرو:اسلامي مطالعي جا محقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب جا محقق]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:اسماعيلي ادب]]
[[زمرو:صوفي ادب جا محقق]]</text>
      <sha1>5vndwsphr5qilbk4bw1mxnv5traooc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422169</id>
      <parentid>422168</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* سنڌي صوفي شاعري */</comment>
      <origin>422169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17461" sha1="0juuyploqplwzw25eyt10qdsyofo81z" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، هارورڊ جو پروفيسر ۽ سنڌي عقيدتي ادب جو محقق}}

{{Infobox academic
| name = علي سلطان آساڻي
| native_name = علي سلطان آساڻي
| birth_name = Ali Sultaan Asani
| birth_place = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]]
| nationality = آمريڪي
| occupation = تعليمي ماهر، محقق، پروفيسر
| discipline = اسلامي اڀياس، هند-مسلم ثقافت، تقابلي مذهب
| sub_discipline = سنڌي ادب، اسماعيلي گنان، صوفي ادب، اسلامي عقيدتي شاعري
| workplaces = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| alma_mater = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| education = بي اي (1977ع)، پي ايڇ ڊي (1984ع)
| thesis_title = The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions
| thesis_year = 1984
| notable_works = ''The Bujh Niranjan''؛ ''Ecstasy and Enlightenment''؛ ''Celebrating Muhammad''
| awards = Harvard Foundation Medal (2002ع)
}}

'''علي سلطان آساڻي''' (انگريزي: ''Ali Sultaan Asani''؛ علمي نالو: ''Ali S. Asani'') ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، اسلامي مطالعي جو محقق ۽ [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ وچ اوڀر جي مطالعي ۽ هند-مسلم مذهبي ثقافتن جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو مرڪزي ميدان ڏکڻ ايشيا جون اسلامي، اسماعيلي ۽ صوفي عقيدتي روايتون، خاص طور [[گنان]]، [[سنڌي صوفي شاعري]]، [[مولود]] ۽ [[خوجڪي رسم الخط]] آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Center for Middle Eastern Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://africa.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Harvard University Center for African Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ آساڻيءَ جو ذڪر سنڌي عقيدتي ادب، اسماعيلي گنان ۽ [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن بابت سندس تحقيق جي حوالي سان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

علي سلطان آساڻي [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس ابتدائي تعليم ٿي. ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو اعليٰ تعليم لاءِ آمريڪا ويو.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
هن 1977ع ۾ هارورڊ ڪاليج مان تقابلي مذهبي مطالعي (''Comparative Study of Religion'') ۾ اعليٰ امتيازي درجي ''summa cum laude'' سان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن هارورڊ جي ''ويجهي اوڀر جي ٻولين ۽ تهذيبن جو شعبو'' ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي ۽ 1984ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;

=== ڊاڪٽريٽ جو موضوع ===

آساڻيءَ جي 1984ع واري ڊاڪٽريٽ جو عنوان هو: «ٻُجھ نرنجن: وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ صوفيانه نظم جو تنقيدي تدوين ڪيل متن، خوجڪي ۽ گجراتي نسخن سميت» (''The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions'')
هن تحقيق ۾ وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل صوفيانه ۽ عقيدتي نظم ''ٻُجھ نرنجن'' جي خوجڪي ۽ گجراتي نسخن جو تنقيدي مطالعو ۽ متن جي تدوين ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;&gt;{{cite web
 |title=Theses and Dissertations
 |url=https://sites.usask.ca/ginans/theses/
 |website=Ginan Studies
 |publisher=University of Saskatchewan
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي خدمتون ==

آساڻي 1983ع کان هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريس سان وابسته رهيو آهي. هن اردو، هندي، سنڌي، گجراتي ۽ سواحيلي ٻولين ۽ انهن جي ادبي روايتن سان گڏ اسلامي تصوف، اسماعيلي تاريخ، اسلامي ثقافت ۽ ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ادب بابت ڪورس پڙهايا آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
هو هارورڊ ۾ '''مري اي. البرٽسن پروفيسر آف مڊل ايسٽرن اسٽڊيز''' (مري اي. البرٽسن جي نالي سان منسوب وچ اوڀر جي اڀياس جو پروفيسر) ۽ '''پروفيسر آف انڊو-مسلم اينڊ اسلامڪ رليجن اينڊ ڪلچرز''' (هندستاني مسلمانن، اسلامي مذهب ۽ ثقافتن جو پروفيسر)
جي عهدن تي فائز آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
2010ع کان 2016ع تائين هن ''پرنس الوليد بن طلال اسلامڪ اسٽڊيز پروگرام'' ( شهزادي الوليد بن طلال جو اسلامي اڀياس وارو پروگرام) جي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;HarvardTimeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani Named Director of Alwaleed Islamic Studies Program
 |url=https://timeline.islamicstudies.harvard.edu/ali-asani
 |website=History of Islamic Studies at Harvard
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيقي ميدان ==

=== اسماعيلي گنان جو مطالعو ===

'''گنان''' ڏکڻ ايشيا جي [[نزاري اسماعيلي]] برادرين جي عقيدتي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي. اهي نظم سنڌي، گجراتي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ ملن ٿا ۽ انهن ۾ مذهبي تعليم، روحاني معرفت، اخلاقي نصيحت ۽ عقيدتي موضوع بيان ڪيا ويندا آهن.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ گنانن جي تاريخ، ٻولي، شاعراڻي بناوت، مذهبي استعمال ۽ متن جي روايتن جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
 |url=https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻُجھ نرنجن ===

''ٻُجھ نرنجن'' (''Bujh Niranjan'') هڪ صوفيانه ۽ تعليمي نظم آهي، جنهن جو تعلق ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت سان آهي.
آساڻيءَ پنهنجي ڊاڪٽريٽ ۾ هن نظم جي مختلف قلمي روايتن ۽ متنن جو تقابلي ۽ تنقيدي مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;/&gt;
سندس تحقيق بعد ۾ ڪتاب'''ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم''' (هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم) جي صورت ۾ پڻ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani
 |url=https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Association for Global Political Thought
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي مولودن تي تحقيق ===

آساڻيءَ جي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع سنڌي ٻوليءَ جي اسلامي عقيدتي شاعري آهي، خاص طور '''مولود'''، جن ۾ حضرت [[محمد ﷺ]] جي ولادت، سيرت، فضيلتن ۽ محبت جو اظهار ڪيو ويندو آهي.
هن سنڌي شاعر [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن جو مطالعو پڻ ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪم جو خاص ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
آساڻيءَ جو مضمون '''اِن پريز آف محمد: سنڌي پوئمز''' (حضرت محمد ﷺ جي ساراهه ۾: سنڌي نظم) سنڌي عقيدتي شاعريءَ ۾ پيغمبر اسلام جي مدح، محبت ۽ شاعراڻي اظهار جي مختلف صورتن جو جائزو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;AsaniSindhiPoems&quot;&gt;{{cite web
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=In Praise of Muhammad [II]: Sindhi Poems
 |url=https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf
 |publisher=University of Texas at Austin
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي صوفي شاعري ===

آساڻيءَ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفي شاعريءَ ۾ مقامي ثقافت، لوڪ داستانن ۽ روحاني محبت جي علامتن جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.
سندس مقالو '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
سن 1988ع ۾ علمي رسالي '''رليجن اينڊ لٽريچر''' (مذهب ۽ ادب) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani — Curriculum Vitae
|url=https://projects.iq.harvard.edu/files/aaastest/files/ali_s._asani_cv1.pdf
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== خوجڪي رسم الخط ===

[[خوجڪي رسم الخط]] ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي برادرين جي مذهبي ۽ ادبي متنن سان لاڳاپيل هڪ تاريخي رسم الخط آهي.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ خوجڪي رسم الخط جي ادبي ۽ مذهبي اهميت تي پڻ لکيو آهي.
سندس مقالو '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
 سن 1987ع ۾ '''[[جرنل آف دي آمريڪن اورينٽل سوسائٽي]]''' (آمريڪي مشرقي اڀياس واري سوسائٽيءَ جو تحقيقي رسالو)
 ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== اهم ڪتاب ۽ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | علي سلطان آساڻيءَ جون اهم تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| ''The Bujh Niranjan: An Ismaili Mystical Poem''
| اسماعيلي صوفيانه نظم جو تنقيدي مطالعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | 1992ع
| ''The Harvard Collection of Ismaili Literature in Indic Languages: A Descriptive Catalog and Finding Aid''
| اسماعيلي ادبي متنن جي ڪتابياتي فهرست
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | 1995ع
| ''Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry''
| اسلامي عقيدتي شاعري؛ ڪمال عبدالملڪ سان گڏيل تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | 2002ع
| '''ايڪسٽسي اينڊ اِنلائٽنمينٽ: دي اسماعيلي ڊيووشنل لٽريچر آف سائوٿ ايشيا''' (وجد ۽ روحاني روشني: ڏکڻ ايشيا جو اسماعيلي عقيدتي ادب)
| ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | 2008ع
| '''ليٽس اسٽڊي اردو''' (اچو ته اردو پڙهون)
| اردو ٻوليءَ جي تعليم
|}

&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;

== چونڊ تحقيقي مقالا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | چونڊ علمي مقالا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | موضوع
|-
| 1987ع
| '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
| خوجڪي رسم الخط
|-
| 1988ع
| '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
| صوفي شاعري ۽ لوڪ روايتون
|-
| 1991ع
| '''دي گنان لٽريچر آف دي اسماعيليز آف انڊو-پاڪستان: اِٽس اوريجنز، ڪيريڪٽرسٽڪس اينڊ ٿيمز''' (هندستان ۽ پاڪستان جي اسماعيلين جو گنان ادب: ان جي ابتدا، خصوصيتون ۽ موضوع)
| گنان ادب جي تاريخ ۽ خصوصيتون
|-
| 1993ع
| '''فوڪ رومانس اِن صوفي پوئٽري فرام سنڌ''' (سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ عشقيه داستان)
| سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ داستان
|}

&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== سنڌي ادب جي مطالعي ۾ اهميت ==

علي سلطان آساڻيءَ جي تحقيق سنڌي ادب جي انهن پهلوئن کي عالمي علمي بحث سان ڳنڍي ٿي، جيڪي عقيدتي شاعري، صوفي روايتن، مقامي ٻولين ۽ مذهبي ثقافت سان لاڳاپيل آهن.
سندس ڪم ۾ سنڌي ادب کي رڳو هڪ علائقائي ادبي روايت طور نه، پر ڏکڻ ايشيا جي وسيع مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جي حصي طور پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;
گنان، مولود، خوجڪي قلمي نسخن ۽ سنڌي صوفي شاعريءَ بابت سندس تحقيق سنڌي ادبي تاريخ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم ماخذ فراهم ڪري ٿي.

== تعليمي خدمتون ۽ اعزاز ==

آساڻيءَ اسلامي ثقافت ۽ مذهبي تنوع بابت تعليمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. هن استادن لاءِ ورڪشاپون منعقد ڪيون ۽ مختلف علمي فورمن تي اسلام ۽ مسلم سماجن بابت خطاب ڪيا.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
2002ع ۾ کيس ثقافتي ۽ نسلي هم آهنگيءَ جي واڌاري لاءِ '''[[ھارورڊ فائونڊيشن ميڊل]]''' سان نوازيو ويو.
2020ع ۾ کيس '''هارورڊ فائونڊيشن فيڪلٽي آف دي ييئر''' (هارورڊ فائونڊيشن پاران سال جو بهترين استاد)
 جو اعزاز مليو.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[گنان]]
* [[خوجڪي رسم الخط]]
* [[اسماعيلي]]
* [[مولود]]
* [[عبدالرئوف ڀٽي]]
* [[هارورڊ يونيورسٽي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last1=Asani
 |first1=Ali S.
 |last2=Abdel-Malek
 |first2=Kamal
 |title=Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry
 |publisher=University of South Carolina Press
 |year=1995
 |isbn=9781570030505
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ يونيورسٽي: علي آساڻي جو تعارف]
* [https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ: علي سلطان آساڻي جون علمي خدمتون]
* [https://sites.usask.ca/ginans/theses/ گنان مطالعي جي تحقيقي مقالن ۽ ڊاڪٽريٽن جي فهرست]
* [https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf In Praise of Muhammad: Sindhi Poems]
* [https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/ Ecstasy and Enlightenment — ناشر جو ڪتابياتي رڪارڊ]

[[زمرو:آمريڪي تعليمي ماهر]]
[[زمرو:اسلامي مطالعي جا محقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب جا محقق]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:اسماعيلي ادب]]
[[زمرو:صوفي ادب جا محقق]]</text>
      <sha1>0juuyploqplwzw25eyt10qdsyofo81z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422172</id>
      <parentid>422169</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:08:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17947" sha1="5swbqj8yhg1oujmqaeaoe86x6imano5" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، هارورڊ جو پروفيسر ۽ سنڌي عقيدتي ادب جو محقق}}

{{Infobox academic
| name = علي سلطان آساڻي
| native_name = علي سلطان آساڻي
| birth_name = Ali Sultaan Asani
| birth_place = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]]
| nationality = آمريڪي
| occupation = تعليمي ماهر، محقق، پروفيسر
| discipline = اسلامي اڀياس، هند-مسلم ثقافت، تقابلي مذهب
| sub_discipline = سنڌي ادب، اسماعيلي گنان، صوفي ادب، اسلامي عقيدتي شاعري
| workplaces = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| alma_mater = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| education = بي اي (1977ع)، پي ايڇ ڊي (1984ع)
| thesis_title = The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions
| thesis_year = 1984
| notable_works = ''The Bujh Niranjan''؛ ''Ecstasy and Enlightenment''؛ ''Celebrating Muhammad''
| awards = Harvard Foundation Medal (2002ع)
}}

'''علي سلطان آساڻي''' (انگريزي: ''Ali Sultaan Asani''؛ علمي نالو: ''Ali S. Asani'') ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، اسلامي مطالعي جو محقق ۽ [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ وچ اوڀر جي مطالعي ۽ هند-مسلم مذهبي ثقافتن جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو مرڪزي ميدان ڏکڻ ايشيا جون اسلامي، اسماعيلي ۽ صوفي عقيدتي روايتون، خاص طور [[گنان]]، [[سنڌي صوفي شاعري]]، [[مولود]] ۽ [[خوجڪي رسم الخط]] آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Center for Middle Eastern Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://africa.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Harvard University Center for African Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ آساڻيءَ جو ذڪر سنڌي عقيدتي ادب، اسماعيلي گنان ۽ [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن بابت سندس تحقيق جي حوالي سان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

علي سلطان آساڻي [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس ابتدائي تعليم ٿي. ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو اعليٰ تعليم لاءِ آمريڪا ويو.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
هن 1977ع ۾ هارورڊ ڪاليج مان تقابلي مذهبي مطالعي (''Comparative Study of Religion'') ۾ اعليٰ امتيازي درجي ''summa cum laude'' سان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن هارورڊ جي ''ويجهي اوڀر جي ٻولين ۽ تهذيبن جو شعبو'' ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي ۽ 1984ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;

=== ڊاڪٽريٽ جو موضوع ===

آساڻيءَ جي 1984ع واري ڊاڪٽريٽ جو عنوان هو: «ٻُجھ نرنجن: وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ صوفيانه نظم جو تنقيدي تدوين ڪيل متن، خوجڪي ۽ گجراتي نسخن سميت» (''The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions'')
هن تحقيق ۾ وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل صوفيانه ۽ عقيدتي نظم ''ٻُجھ نرنجن'' جي خوجڪي ۽ گجراتي نسخن جو تنقيدي مطالعو ۽ متن جي تدوين ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;&gt;{{cite web
 |title=Theses and Dissertations
 |url=https://sites.usask.ca/ginans/theses/
 |website=Ginan Studies
 |publisher=University of Saskatchewan
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي خدمتون ==

آساڻي 1983ع کان هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريس سان وابسته رهيو آهي. هن اردو، هندي، سنڌي، گجراتي ۽ سواحيلي ٻولين ۽ انهن جي ادبي روايتن سان گڏ اسلامي تصوف، اسماعيلي تاريخ، اسلامي ثقافت ۽ ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ادب بابت ڪورس پڙهايا آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
هو هارورڊ ۾ '''مري اي. البرٽسن پروفيسر آف مڊل ايسٽرن اسٽڊيز''' (مري اي. البرٽسن جي نالي سان منسوب وچ اوڀر جي اڀياس جو پروفيسر) ۽ '''پروفيسر آف انڊو-مسلم اينڊ اسلامڪ رليجن اينڊ ڪلچرز''' (هندستاني مسلمانن، اسلامي مذهب ۽ ثقافتن جو پروفيسر)
جي عهدن تي فائز آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
2010ع کان 2016ع تائين هن ''پرنس الوليد بن طلال اسلامڪ اسٽڊيز پروگرام'' ( شهزادي الوليد بن طلال جو اسلامي اڀياس وارو پروگرام) جي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;HarvardTimeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani Named Director of Alwaleed Islamic Studies Program
 |url=https://timeline.islamicstudies.harvard.edu/ali-asani
 |website=History of Islamic Studies at Harvard
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيقي ميدان ==

=== اسماعيلي گنان جو مطالعو ===

'''گنان''' ڏکڻ ايشيا جي [[نزاري اسماعيلي]] برادرين جي عقيدتي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي. اهي نظم سنڌي، گجراتي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ ملن ٿا ۽ انهن ۾ مذهبي تعليم، روحاني معرفت، اخلاقي نصيحت ۽ عقيدتي موضوع بيان ڪيا ويندا آهن.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ گنانن جي تاريخ، ٻولي، شاعراڻي بناوت، مذهبي استعمال ۽ متن جي روايتن جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
 |url=https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻُجھ نرنجن ===

''ٻُجھ نرنجن'' (''Bujh Niranjan'') هڪ صوفيانه ۽ تعليمي نظم آهي، جنهن جو تعلق ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت سان آهي.
آساڻيءَ پنهنجي ڊاڪٽريٽ ۾ هن نظم جي مختلف قلمي روايتن ۽ متنن جو تقابلي ۽ تنقيدي مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;/&gt;
سندس تحقيق بعد ۾ ڪتاب'''ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم''' (هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم) جي صورت ۾ پڻ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani
 |url=https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Association for Global Political Thought
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي مولودن تي تحقيق ===

آساڻيءَ جي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع سنڌي ٻوليءَ جي اسلامي عقيدتي شاعري آهي، خاص طور '''مولود'''، جن ۾ حضرت [[محمد ﷺ]] جي ولادت، سيرت، فضيلتن ۽ محبت جو اظهار ڪيو ويندو آهي.
هن سنڌي شاعر [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن جو مطالعو پڻ ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪم جو خاص ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
آساڻيءَ جو مضمون '''اِن پريز آف محمد: سنڌي پوئمز''' (حضرت محمد ﷺ جي ساراهه ۾: سنڌي نظم) سنڌي عقيدتي شاعريءَ ۾ پيغمبر اسلام جي مدح، محبت ۽ شاعراڻي اظهار جي مختلف صورتن جو جائزو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;AsaniSindhiPoems&quot;&gt;{{cite web
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=In Praise of Muhammad [II]: Sindhi Poems
 |url=https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf
 |publisher=University of Texas at Austin
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي صوفي شاعري ===

آساڻيءَ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفي شاعريءَ ۾ مقامي ثقافت، لوڪ داستانن ۽ روحاني محبت جي علامتن جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.
سندس مقالو '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
سن 1988ع ۾ علمي رسالي '''رليجن اينڊ لٽريچر''' (مذهب ۽ ادب) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani — Curriculum Vitae
|url=https://projects.iq.harvard.edu/files/aaastest/files/ali_s._asani_cv1.pdf
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== خوجڪي رسم الخط ===

[[خوجڪي رسم الخط]] ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي برادرين جي مذهبي ۽ ادبي متنن سان لاڳاپيل هڪ تاريخي رسم الخط آهي.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ خوجڪي رسم الخط جي ادبي ۽ مذهبي اهميت تي پڻ لکيو آهي.
سندس مقالو '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
 سن 1987ع ۾ '''[[جرنل آف دي آمريڪن اورينٽل سوسائٽي]]''' (آمريڪي مشرقي اڀياس واري سوسائٽيءَ جو تحقيقي رسالو)
 ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== اهم ڪتاب ۽ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | علي سلطان آساڻيءَ جون اهم تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| ''دي ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم'' (ٻُجھ نرنجن: هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم)

| اسماعيلي صوفيانه نظم جو تنقيدي مطالعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | 1992ع
| '''دي هارورڊ ڪليڪشن آف اسماعيلي لٽريچر اِن اِنڊڪ لينگويجز: اَ ڊسڪرپٽو ڪيٽلاگ اينڊ فائنڊنگ ايڊ''' (هندستاني ٻولين ۾ اسماعيلي ادب جو هارورڊ مجموعو: وضاحتي فهرست ۽ مواد ڳولڻ لاءِ رهنما)
| اسماعيلي ادبي متنن جي ڪتابياتي فهرست
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | 1995ع
| '''سيليبريٽنگ محمد: اِميجز آف دي پروفيٽ اِن پاپيولر مسلم پوئٽري''' (حضرت محمد ﷺ جي شان ۾ جشن: مسلمانن جي مقبول شاعريءَ ۾ پيغمبر ﷺ جو تصور)
| اسلامي عقيدتي شاعري؛ ڪمال عبدالملڪ سان گڏيل تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | 2002ع
| '''ايڪسٽسي اينڊ اِنلائٽنمينٽ: دي اسماعيلي ڊيووشنل لٽريچر آف سائوٿ ايشيا''' (وجد ۽ روحاني روشني: ڏکڻ ايشيا جو اسماعيلي عقيدتي ادب)
| ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | 2008ع
| '''ليٽس اسٽڊي اردو''' (اچو ته اردو پڙهون)
| اردو ٻوليءَ جي تعليم
|}

&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;

== چونڊ تحقيقي مقالا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | چونڊ علمي مقالا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | موضوع
|-
| 1987ع
| '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
| خوجڪي رسم الخط
|-
| 1988ع
| '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
| صوفي شاعري ۽ لوڪ روايتون
|-
| 1991ع
| '''دي گنان لٽريچر آف دي اسماعيليز آف انڊو-پاڪستان: اِٽس اوريجنز، ڪيريڪٽرسٽڪس اينڊ ٿيمز''' (هندستان ۽ پاڪستان جي اسماعيلين جو گنان ادب: ان جي ابتدا، خصوصيتون ۽ موضوع)
| گنان ادب جي تاريخ ۽ خصوصيتون
|-
| 1993ع
| '''فوڪ رومانس اِن صوفي پوئٽري فرام سنڌ''' (سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ عشقيه داستان)
| سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ داستان
|}

&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== سنڌي ادب جي مطالعي ۾ اهميت ==

علي سلطان آساڻيءَ جي تحقيق سنڌي ادب جي انهن پهلوئن کي عالمي علمي بحث سان ڳنڍي ٿي، جيڪي عقيدتي شاعري، صوفي روايتن، مقامي ٻولين ۽ مذهبي ثقافت سان لاڳاپيل آهن.
سندس ڪم ۾ سنڌي ادب کي رڳو هڪ علائقائي ادبي روايت طور نه، پر ڏکڻ ايشيا جي وسيع مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جي حصي طور پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;
گنان، مولود، خوجڪي قلمي نسخن ۽ سنڌي صوفي شاعريءَ بابت سندس تحقيق سنڌي ادبي تاريخ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم ماخذ فراهم ڪري ٿي.

== تعليمي خدمتون ۽ اعزاز ==

آساڻيءَ اسلامي ثقافت ۽ مذهبي تنوع بابت تعليمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. هن استادن لاءِ ورڪشاپون منعقد ڪيون ۽ مختلف علمي فورمن تي اسلام ۽ مسلم سماجن بابت خطاب ڪيا.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
2002ع ۾ کيس ثقافتي ۽ نسلي هم آهنگيءَ جي واڌاري لاءِ '''[[ھارورڊ فائونڊيشن ميڊل]]''' سان نوازيو ويو.
2020ع ۾ کيس '''هارورڊ فائونڊيشن فيڪلٽي آف دي ييئر''' (هارورڊ فائونڊيشن پاران سال جو بهترين استاد)
 جو اعزاز مليو.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[گنان]]
* [[خوجڪي رسم الخط]]
* [[اسماعيلي]]
* [[مولود]]
* [[عبدالرئوف ڀٽي]]
* [[هارورڊ يونيورسٽي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last1=Asani
 |first1=Ali S.
 |last2=Abdel-Malek
 |first2=Kamal
 |title=Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry
 |publisher=University of South Carolina Press
 |year=1995
 |isbn=9781570030505
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ يونيورسٽي: علي آساڻي جو تعارف]
* [https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ: علي سلطان آساڻي جون علمي خدمتون]
* [https://sites.usask.ca/ginans/theses/ گنان مطالعي جي تحقيقي مقالن ۽ ڊاڪٽريٽن جي فهرست]
* [https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf In Praise of Muhammad: Sindhi Poems]
* [https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/ Ecstasy and Enlightenment — ناشر جو ڪتابياتي رڪارڊ]

[[زمرو:آمريڪي تعليمي ماهر]]
[[زمرو:اسلامي مطالعي جا محقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب جا محقق]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:اسماعيلي ادب]]
[[زمرو:صوفي ادب جا محقق]]</text>
      <sha1>5swbqj8yhg1oujmqaeaoe86x6imano5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422173</id>
      <parentid>422172</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17946" sha1="9tupfy4wqablwnvnnmcwgcqm8haqshc" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، هارورڊ جو پروفيسر ۽ سنڌي عقيدتي ادب جو محقق}}

{{Infobox academic
| name = علي سلطان آساڻي
| native_name = علي سلطان آساڻي
| birth_name = Ali Sultaan Asani
| birth_place = [[نيروبي]]، [[ڪينيا]]
| nationality = آمريڪي
| occupation = تعليمي ماهر، محقق، پروفيسر
| discipline = اسلامي اڀياس، هند-مسلم ثقافت، تقابلي مذهب
| sub_discipline = سنڌي ادب، اسماعيلي گنان، صوفي ادب، اسلامي عقيدتي شاعري
| workplaces = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| alma_mater = [[هارورڊ يونيورسٽي]]
| education = بي اي (1977ع)، پي ايڇ ڊي (1984ع)
| thesis_title = The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions
| thesis_year = 1984
| notable_works = ''The Bujh Niranjan''؛ ''Ecstasy and Enlightenment''؛ ''Celebrating Muhammad''
| awards = Harvard Foundation Medal (2002ع)
}}

'''علي سلطان آساڻي''' (انگريزي: ''Ali Sultaan Asani''؛ علمي نالو: ''Ali S. Asani'') ڪينيا ۾ ڄاول آمريڪي تعليمي ماهر، اسلامي مطالعي جو محقق ۽ [[هارورڊ يونيورسٽي]] ۾ وچ اوڀر جي مطالعي ۽ هند-مسلم مذهبي ثقافتن جو پروفيسر آهي. سندس تحقيق جو مرڪزي ميدان ڏکڻ ايشيا جون اسلامي، اسماعيلي ۽ صوفي عقيدتي روايتون، خاص طور [[گنان]]، [[سنڌي صوفي شاعري]]، [[مولود]] ۽ [[خوجڪي رسم الخط]] آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Center for Middle Eastern Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani
 |url=https://africa.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Harvard University Center for African Studies
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ آساڻيءَ جو ذڪر سنڌي عقيدتي ادب، اسماعيلي گنان ۽ [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن بابت سندس تحقيق جي حوالي سان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==

علي سلطان آساڻي [[نيروبي]]، [[ڪينيا]] ۾ ڄائو ۽ اتي ئي سندس ابتدائي تعليم ٿي. ثانوي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هو اعليٰ تعليم لاءِ آمريڪا ويو.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
هن 1977ع ۾ هارورڊ ڪاليج مان تقابلي مذهبي مطالعي (''Comparative Study of Religion'') ۾ اعليٰ امتيازي درجي ''summa cum laude'' سان گريجوئيشن ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
ان کان پوءِ هن هارورڊ جي ''ويجهي اوڀر جي ٻولين ۽ تهذيبن جو شعبو'' ۾ اعليٰ تعليم جاري رکي ۽ 1984ع ۾ پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;

=== ڊاڪٽريٽ جو موضوع ===

آساڻيءَ جي 1984ع واري ڊاڪٽريٽ جو عنوان هو: «ٻُجھ نرنجن: وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل هڪ صوفيانه نظم جو تنقيدي تدوين ڪيل متن، خوجڪي ۽ گجراتي نسخن سميت» (''The Bujh Niranjan: A Critical Edition of a Mystical Poem in Medieval Hindustani with its Khojki and Gujarati Recensions'')
هن تحقيق ۾ وچئين دور جي هندستاني ٻوليءَ ۾ لکيل صوفيانه ۽ عقيدتي نظم ''ٻُجھ نرنجن'' جي خوجڪي ۽ گجراتي نسخن جو تنقيدي مطالعو ۽ متن جي تدوين ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;&gt;{{cite web
 |title=Theses and Dissertations
 |url=https://sites.usask.ca/ginans/theses/
 |website=Ginan Studies
 |publisher=University of Saskatchewan
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريسي خدمتون ==

آساڻي 1983ع کان هارورڊ يونيورسٽيءَ ۾ تدريس سان وابسته رهيو آهي. هن اردو، هندي، سنڌي، گجراتي ۽ سواحيلي ٻولين ۽ انهن جي ادبي روايتن سان گڏ اسلامي تصوف، اسماعيلي تاريخ، اسلامي ثقافت ۽ ڏکڻ ايشيا جي مذهبي ادب بابت ڪورس پڙهايا آهن.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
هو هارورڊ ۾ '''مري اي. البرٽسن پروفيسر آف مڊل ايسٽرن اسٽڊيز''' (مري اي. البرٽسن جي نالي سان منسوب وچ اوڀر جي اڀياس جو پروفيسر) ۽ '''پروفيسر آف انڊو-مسلم اينڊ اسلامڪ رليجن اينڊ ڪلچرز''' (هندستاني مسلمانن، اسلامي مذهب ۽ ثقافتن جو پروفيسر)
جي عهدن تي فائز آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardAfrica&quot;/&gt;
2010ع کان 2016ع تائين هن ''پرنس الوليد بن طلال اسلامڪ اسٽڊيز پروگرام'' ( شهزادي الوليد بن طلال جو اسلامي اڀياس وارو پروگرام) جي ڊائريڪٽر طور خدمتون انجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;HarvardTimeline&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali Asani Named Director of Alwaleed Islamic Studies Program
 |url=https://timeline.islamicstudies.harvard.edu/ali-asani
 |website=History of Islamic Studies at Harvard
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== تحقيقي ميدان ==

=== اسماعيلي گنان جو مطالعو ===

'''گنان''' ڏکڻ ايشيا جي [[نزاري اسماعيلي]] برادرين جي عقيدتي شاعريءَ جو هڪ اهم مجموعو آهي. اهي نظم سنڌي، گجراتي ۽ ٻين علائقائي ٻولين ۾ ملن ٿا ۽ انهن ۾ مذهبي تعليم، روحاني معرفت، اخلاقي نصيحت ۽ عقيدتي موضوع بيان ڪيا ويندا آهن.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ گنانن جي تاريخ، ٻولي، شاعراڻي بناوت، مذهبي استعمال ۽ متن جي روايتن جو مطالعو ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;&gt;{{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
 |url=https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/
}}&lt;/ref&gt;

=== ٻُجھ نرنجن ===

''ٻُجھ نرنجن'' (''Bujh Niranjan'') هڪ صوفيانه ۽ تعليمي نظم آهي، جنهن جو تعلق ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت سان آهي.
آساڻيءَ پنهنجي ڊاڪٽريٽ ۾ هن نظم جي مختلف قلمي روايتن ۽ متنن جو تقابلي ۽ تنقيدي مطالعو ڪيو.&lt;ref name=&quot;GinanTheses&quot;/&gt;
سندس تحقيق بعد ۾ ڪتاب'''ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم''' (هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم) جي صورت ۾ پڻ شايع ٿي.&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani
 |url=https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani
 |website=Association for Global Political Thought
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي مولودن تي تحقيق ===

آساڻيءَ جي تحقيق جو ٻيو اهم موضوع سنڌي ٻوليءَ جي اسلامي عقيدتي شاعري آهي، خاص طور '''مولود'''، جن ۾ حضرت [[محمد ﷺ]] جي ولادت، سيرت، فضيلتن ۽ محبت جو اظهار ڪيو ويندو آهي.
هن سنڌي شاعر [[عبدالرئوف ڀٽي]] جي مولودن جو مطالعو پڻ ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ هن ڪم جو خاص ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
آساڻيءَ جو مضمون '''اِن پريز آف محمد: سنڌي پوئمز''' (حضرت محمد ﷺ جي ساراهه ۾: سنڌي نظم) سنڌي عقيدتي شاعريءَ ۾ پيغمبر اسلام جي مدح، محبت ۽ شاعراڻي اظهار جي مختلف صورتن جو جائزو پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;AsaniSindhiPoems&quot;&gt;{{cite web
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=In Praise of Muhammad [II]: Sindhi Poems
 |url=https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf
 |publisher=University of Texas at Austin
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي صوفي شاعري ===

آساڻيءَ سنڌي ۽ ڏکڻ ايشيا جي صوفي شاعريءَ ۾ مقامي ثقافت، لوڪ داستانن ۽ روحاني محبت جي علامتن جو پڻ مطالعو ڪيو آهي.
سندس مقالو '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
سن 1988ع ۾ علمي رسالي '''رليجن اينڊ لٽريچر''' (مذهب ۽ ادب) ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ali S. Asani — Curriculum Vitae
|url=https://projects.iq.harvard.edu/files/aaastest/files/ali_s._asani_cv1.pdf
 |publisher=Harvard University
 |language=en
 |format=PDF
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== خوجڪي رسم الخط ===

[[خوجڪي رسم الخط]] ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي برادرين جي مذهبي ۽ ادبي متنن سان لاڳاپيل هڪ تاريخي رسم الخط آهي.
آساڻيءَ پنهنجي تحقيق ۾ خوجڪي رسم الخط جي ادبي ۽ مذهبي اهميت تي پڻ لکيو آهي.
سندس مقالو '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
 سن 1987ع ۾ '''[[جرنل آف دي آمريڪن اورينٽل سوسائٽي]]''' (آمريڪي مشرقي اڀياس واري سوسائٽيءَ جو تحقيقي رسالو)
 ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== اهم ڪتاب ۽ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:12px;font-size:115%;&quot; | علي سلطان آساڻيءَ جون اهم تصنيفون
|-
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#DCEBFA;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| ''دي ٻُجھ نرنجن: اين اسماعيلي مسٽيڪل پوئم'' (ٻُجھ نرنجن: هڪ اسماعيلي صوفيانه نظم)

| اسماعيلي صوفيانه نظم جو تنقيدي مطالعو
|-
| style=&quot;background:#E5F4E9;font-weight:bold;&quot; | 1992ع
| '''دي هارورڊ ڪليڪشن آف اسماعيلي لٽريچر اِن اِنڊڪ لينگويجز: اَ ڊسڪرپٽو ڪيٽلاگ اينڊ فائنڊنگ ايڊ''' (هندستاني ٻولين ۾ اسماعيلي ادب جو هارورڊ مجموعو: وضاحتي فهرست ۽ مواد ڳولڻ لاءِ رهنما)
| اسماعيلي ادبي متنن جي ڪتابياتي فهرست
|-
| style=&quot;background:#FFF0DA;font-weight:bold;&quot; | 1995ع
| '''سيليبريٽنگ محمد: اِميجز آف دي پروفيٽ اِن پاپيولر مسلم پوئٽري''' (حضرت محمد ﷺ جي شان ۾ جشن: مسلمانن جي مقبول شاعريءَ ۾ پيغمبر ﷺ جو تصور)
| اسلامي عقيدتي شاعري؛ ڪمال عبدالملڪ سان گڏيل تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F0E6FA;font-weight:bold;&quot; | 2002ع
| '''ايڪسٽسي اينڊ اِنلائٽنمينٽ: دي اسماعيلي ڊيووشنل لٽريچر آف سائوٿ ايشيا''' (وجد ۽ روحاني روشني: ڏکڻ ايشيا جو اسماعيلي عقيدتي ادب)
| ڏکڻ ايشيا جي اسماعيلي گنان روايت
|-
| style=&quot;background:#E5F2F5;font-weight:bold;&quot; | 2008ع
| '''ليٽس اسٽڊي اردو''' (اچو ته اردو پڙهون)
| اردو ٻوليءَ جي تعليم
|}

&lt;ref name=&quot;HarvardPoliticalThought&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;

== چونڊ تحقيقي مقالا ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:2px solid #A7B8CA;line-height:1.7;&quot;
|+ style=&quot;background:#70469B;color:#FFFFFF;padding:12px;&quot; | چونڊ علمي مقالا
|-
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E9DDF8;&quot; | موضوع
|-
| 1987ع
| '''دي خوجڪي اسڪرپٽ: اَ ليگيسي آف اسماعيلي اسلام اِن دي انڊو-پاڪستان سب ڪانٽيننٽ''' (خوجڪي رسم الخط: هندستان ۽ پاڪستان جي ننڍي کنڊ ۾ اسماعيلي اسلام جو ورثو)
| خوجڪي رسم الخط
|-
| 1988ع
| '''صوفي پوئٽري اِن دي فوڪ ٽريڊيشن آف انڊو-پاڪستان''' (هندستان ۽ پاڪستان جي لوڪ روايتن ۾ صوفي شاعري)
| صوفي شاعري ۽ لوڪ روايتون
|-
| 1991ع
| '''دي گنان لٽريچر آف دي اسماعيليز آف انڊو-پاڪستان: اِٽس اوريجنز، ڪيريڪٽرسٽڪس اينڊ ٿيمز''' (هندستان ۽ پاڪستان جي اسماعيلين جو گنان ادب: ان جي ابتدا، خصوصيتون ۽ موضوع)
| گنان ادب جي تاريخ ۽ خصوصيتون
|-
| 1993ع
| '''فوڪ رومانس اِن صوفي پوئٽري فرام سنڌ''' (سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ عشقيه داستان)
| سنڌ جي صوفي شاعريءَ ۾ لوڪ داستان
|}

&lt;ref name=&quot;AsaniCV&quot;/&gt;

== سنڌي ادب جي مطالعي ۾ اهميت ==

علي سلطان آساڻيءَ جي تحقيق سنڌي ادب جي انهن پهلوئن کي عالمي علمي بحث سان ڳنڍي ٿي، جيڪي عقيدتي شاعري، صوفي روايتن، مقامي ٻولين ۽ مذهبي ثقافت سان لاڳاپيل آهن.
سندس ڪم ۾ سنڌي ادب کي رڳو هڪ علائقائي ادبي روايت طور نه، پر ڏکڻ ايشيا جي وسيع مذهبي ۽ ثقافتي تاريخ جي حصي طور پڻ ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ecstasy2002&quot;/&gt;
گنان، مولود، خوجڪي قلمي نسخن ۽ سنڌي صوفي شاعريءَ بابت سندس تحقيق سنڌي ادبي تاريخ جي تقابلي مطالعي لاءِ اهم ماخذ فراهم ڪري ٿي.

== تعليمي خدمتون ۽ اعزاز ==

آساڻيءَ اسلامي ثقافت ۽ مذهبي تنوع بابت تعليمي سرگرمين ۾ پڻ حصو ورتو آهي. هن استادن لاءِ ورڪشاپون منعقد ڪيون ۽ مختلف علمي فورمن تي اسلام ۽ مسلم سماجن بابت خطاب ڪيا.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;
2002ع ۾ کيس ثقافتي ۽ نسلي هم آهنگيءَ جي واڌاري لاءِ '''[[ھارورڊ فائونڊيشن ميڊل]]''' سان نوازيو ويو.
2020ع ۾ کيس '''هارورڊ فائونڊيشن فيڪلٽي آف دي ييئر''' (هارورڊ فائونڊيشن پاران سال جو بهترين استاد)
جو اعزاز مليو.&lt;ref name=&quot;HarvardCMES&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[گنان]]
* [[خوجڪي رسم الخط]]
* [[اسماعيلي]]
* [[مولود]]
* [[عبدالرئوف ڀٽي]]
* [[هارورڊ يونيورسٽي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last=Asani
 |first=Ali S.
 |title=Ecstasy and Enlightenment: The Ismaili Devotional Literature of South Asia
 |publisher=I.B. Tauris
 |year=2002
 |isbn=9781860648281
 |language=en
}}

* {{cite book
 |last1=Asani
 |first1=Ali S.
 |last2=Abdel-Malek
 |first2=Kamal
 |title=Celebrating Muhammad: Images of the Prophet in Popular Muslim Poetry
 |publisher=University of South Carolina Press
 |year=1995
 |isbn=9781570030505
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://cmes.fas.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ يونيورسٽي: علي آساڻي جو تعارف]
* [https://globalpoliticalthought.hsites.harvard.edu/people/ali-asani هارورڊ: علي سلطان آساڻي جون علمي خدمتون]
* [https://sites.usask.ca/ginans/theses/ گنان مطالعي جي تحقيقي مقالن ۽ ڊاڪٽريٽن جي فهرست]
* [https://sites.la.utexas.edu/mhc/files/2009/10/asani_poems_sindhi.pdf In Praise of Muhammad: Sindhi Poems]
* [https://www.bloomsbury.com/uk/ecstasy-and-enlightenment-9781860648281/ Ecstasy and Enlightenment — ناشر جو ڪتابياتي رڪارڊ]

[[زمرو:آمريڪي تعليمي ماهر]]
[[زمرو:اسلامي مطالعي جا محقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب جا محقق]]
[[زمرو:هارورڊ يونيورسٽي جا استاد]]
[[زمرو:اسماعيلي ادب]]
[[زمرو:صوفي ادب جا محقق]]</text>
      <sha1>9tupfy4wqablwnvnnmcwgcqm8haqshc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون جيڪا 1974ع ۾ ختم ڪيون ويون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104292</id>
    <revision>
      <id>422167</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:02:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="0wk23csqkqjpyme62j90kr08cq88sto" xml:space="preserve">
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>0wk23csqkqjpyme62j90kr08cq88sto</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422175</id>
      <parentid>422167</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:13:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="ox1675fnmgycjjgwqap9cs1uy92ubqp" xml:space="preserve">[[زمرو:1974ع]]
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ox1675fnmgycjjgwqap9cs1uy92ubqp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سسيڪس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104293</id>
    <revision>
      <id>422171</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="166" sha1="f2m6u9okk7gihraalkfwzfpn97s387y" xml:space="preserve">[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>f2m6u9okk7gihraalkfwzfpn97s387y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422189</id>
      <parentid>422171</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>422189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181" sha1="pit7nif7z75l3eneq6f7lqhv3qj2ywh" xml:space="preserve">
[[زمرو:هوم ڪائونٽيون]]
[[زمرو:يورپ جا ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>pit7nif7z75l3eneq6f7lqhv3qj2ywh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104294</id>
    <revision>
      <id>422176</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر، ٻيو پير پاڳارو ۽ راشدي خاندان جو روحاني پيشوا (1816ع–1847ع)}}  {{Infobox religious biography | name = پير سيد علي گوهر شاهه اول | honorific_prefix = پير | honorific_suffix = اصغر، بنگلي ڌڻي | native_name = سيد علي گوهر شاھ راشدي | religion = [[اسلام]] | denomination = [[سني اسلام]] | order = قادري سلسل...</comment>
      <origin>422176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14447" sha1="fqf4y2iy4be0aygiveu58hq3a0je4ms" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر، ٻيو پير پاڳارو ۽ راشدي خاندان جو روحاني پيشوا (1816ع–1847ع)}}

{{Infobox religious biography
| name = پير سيد علي گوهر شاهه اول
| honorific_prefix = پير
| honorific_suffix = اصغر، بنگلي ڌڻي
| native_name = سيد علي گوهر شاھ راشدي
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| order = [[قادري سلسلو]]
| birth_date = 1816ع (1231هه)
| birth_place = ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو، خيرپور، [[سنڌ]]
| death_date = 11 جمادي الاول 1263هه (1847ع)
| death_place = [[سنڌ]]
| father = [[پير صبغت الله شاهه اول]]
| children = [[پير حزب الله شاهه]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر، روحاني پيشوا
| known_for = سنڌي صوفي شاعري، ڪافي، اصغر سائين جو ڪلام
| title = ٻيو [[پير پاڳارو]]
| predecessor = [[پير صبغت الله شاهه اول]]
| successor = [[پير حزب الله شاهه]]
| period = 1831ع–1847ع
| notable_works = ''اصغر سائين جو ڪلام''
}}

'''پير سيد علي گوهر شاهه اول''' (1816ع–1847ع)، مشهور '''پير پاڳارو ٻيو'''، '''بنگلي ڌڻي''' ۽ ادبي تخلص '''اصغر'''، سنڌ جو صوفي شاعر، عالم، قادري سلسلي جو روحاني پيشوا ۽ راشدي خاندان جو ٻيو پير پاڳارو هو. سندس تعلق سنڌ جي مشهور راشدي روحاني خاندان سان هو. هن پنهنجي والد [[پير صبغت الله شاهه اول]] جي وفات کان پوءِ 1831ع ۾ سجاده نشيني سنڀالي. هو سنڌي ۽ فارسي شاعريءَ سان گڏ علم، ادب ۽ روحاني تعليم جي سرپرستيءَ جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=پير پاڳارا خاندان
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (سنڌي ادب جي لغت) ۾ کيس صوفي روايت جو شاعر ۽ [[خليفي گل محمد گل]] جو مرشد ڄاڻايو آهي. جوتواڻي موجب سندس شاعري سريلي ۽ درد ڀريل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=HeVjAAAAMAAJ
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==

پير علي گوهر شاهه اول جي ولادت 1231هه/1816ع ۾ ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ڄمڻ جو هنڌ خيرپور تعلقي جو ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو هو. سندس والد پير سيد صبغت الله شاهه اول، پهريون پير پاڳارو، ۽ ڏاڏو پير سيد محمد راشد شاهه، مشهور روضي ڌڻي، هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سندس ڄمڻ جي هجري تاريخ مختلف ماخذن ۾ 4 رجب ۽ 14 رجب 1231هه ملي ٿي. تنهنڪري صحيح ڏينهن جي تعين لاءِ وڌيڪ تقابلي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌي صوفي ڪافيءَ جي موسيقياتي جوڙجڪ بابت تحقيقي مقالو
 |journal=سنڌي ٻولي تحقيق جرنل
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |year=2016
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1518498975_PDF_BoliJournal2016-06-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==

پير علي گوهر شاهه جي ابتدائي تعليم ۽ تربيت سندس والد جي نگرانيءَ ۾ ٿي. کيس سنڌي، فارسي ۽ عربي ٻولين جي تعليم ملي. فارسي ادب سان سندس خاص دلچسپي هئي ۽ هو سنڌيءَ ۾ پڻ قادرالڪلام شاعر بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' مان نقل ڪيل سوانحي احوال موجب هو عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو قدر ڪندو هو. سندس روحاني تربيت قادري سلسلي جي روايتن مطابق ٿي. کيس سماع ۽ صوفيانه ڪلام سان پڻ دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير سيد علي گوهر شاهه اول
 |website=Sindhi Saints
 |date=2014-03
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2014/03/pir-syed-ali-gohar-shah-awal.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
 |quote=ڪتاب مقالات قاسمي مان نقل ڪيل سوانحي احوال
}}&lt;/ref&gt;

== ٻئي پير پاڳاري طور سجاده نشيني ==

پير صبغت الله شاهه اول جي وفات 1246هه/1831ع ۾ ٿي. سندس وفات کان پوءِ پير علي گوهر شاهه اول کي راشدي خاندان جي روحاني مسند تي ويهاريو ويو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي. هن ٻئي پير پاڳاري جي حيثيت سان پنهنجي جماعت جي روحاني ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== پير ڳوٺ جي آبادڪاري ===

مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' موجب 1834ع ۾ سنڌو درياهه جي ٻوڏ سبب پراڻي آباديءَ ۽ راشدي بزرگن جي مزارن کي خطرو پيدا ٿيو. ان صورتحال ۾ پير علي گوهر شاهه نئين آبادي قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي بزرگن جي مزارن جي حفاظت لاءِ قدم کنيا. اها آبادي اڳتي هلي پير جو ڳوٺ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |chapter=سيد علي گوهر شاهه اصغر (بنگلي ڌڻي) ٻيون پاڳارو
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343
}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي ۽ سماجي ڪردار ===

پير علي گوهر شاهه جو زمانو ٽالپر حڪمرانن جي آخري دور ۽ سنڌ ۾ برطانوي اقتدار جي شروعات سان لاڳاپيل هو.
''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته 1834ع ۾ شاهه شجاع جي سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ وقت پير علي گوهر شاهه پنهنجي جماعت کي مزاحمت لاءِ تيار ڪيو. ساڳئي ماخذ ۾ ٽالپر حڪمرانن جي اندروني اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ سندس ٽياڪڙيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن واقعن جي مڪمل تاريخي تصديق لاءِ همعصر سياسي دستاويزن سان تقابل ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== شاعري ۽ تخلص ===

پير علي گوهر شاهه شاعريءَ ۾ '''اصغر''' تخلص اختيار ڪيو. سندس شاعريءَ جو بنيادي تعلق سنڌي صوفي روايت سان آهي. هن ڪافي، غزل ۽ ٻين روايتي صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس ڪلام ۾ محبت، روحاني وابستگي، وڇوڙي، درد ۽ تصوف جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سنڌ جي ادبي تاريخ بابت ڪتاب ''[[ڪلچرل ھيريٽيج آف پاڪستان]]'' ۾ پير علي گوهر شاهه راشدي «اصغر» جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي سنڌي شاعرن ۾ ڪيو ويو آهي. هن کي خليفي گل محمد، سيد خير شاهه ۽ ٻين شاعرن جي ادبي دور سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cultural Heritage of Pakistan
 |chapter=Regional Literatures
 |page=159
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/cultural-heritage-pakistan/cultural-heritage-pakistan.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪافيءَ جي صنف ۾ مقام ===

سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ ڪافي هڪ اهم موسيقياتي ۽ ادبي صنف آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي ۾ پير علي گوهر شاهه «اصغر» کي [[سچل سرمست]]، فقير نانڪ يوسف، درياهه خان ۽ خوش خير محمد هيسباڻيءَ سان لاڳاپيل ڪافيءَ جي فني روايت ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;
ان مطالعي موجب اصغر جي ڪافين ۾ اڳ موجود موسيقياتي ۽ شعري جوڙجڪن جو استعمال ملي ٿو، پر سندس نالي سان ڪنهن نئين سُر جي ايجاد منسوب نه ڪئي وئي آهي. اهو سندس شاعريءَ جي موسيقياتي روايت سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;

=== شاعريءَ جي ٻولي ۽ محاورا ===

اصغر جي شاعريءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جا محاورا، اصطلاح ۽ روايتي اظهار پڻ ملن ٿا. جيئڻ خان ڪيرئي پنهنجي تحقيقي مقالي ''سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال'' ۾ سندس ڪلام جي انهيءَ لساني پهلوءَ جو مطالعو ڪيو آهي. اهو مقالو ''ڪلاچي'' تحقيقي جرنل جي جولاءِ–ڊسمبر 2014ع واري شماري ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html
}}&lt;/ref&gt;

=== اصغر سائين جو ڪلام ===

پير علي گوهر شاهه جي شاعريءَ جو مجموعو '''''اصغر سائين جو ڪلام''''' جي نالي سان شايع ٿيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب پروفيسر محمد فاضل شيخ سندس ڪلام ترتيب ڏنو ۽ ان جو ڇاپو 1999ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
ڪيرئي جي مقالي ۾ 1999ع جي چوٿين ڇاپي جو حوالو موجود آهي، جنهن جو ناشر جميعت علماءِ سڪندريه، جامعه راشديه، درگاهه پير صاحب پاڳارو، پير جو ڳوٺ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== شاگرد ۽ روحاني اثر ==

موتي لال جوتواڻي موجب مشهور سنڌي شاعر [[خليفي گل محمد گل]] جو پير علي گوهر شاهه «اصغر» سان مرشد ۽ شاگرد وارو تعلق هو. خليفي گل محمد گل سنڌي غزل جي ابتدائي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' جي نقل ڪيل احوال ۾ آخوند احمد سانوڻي هالائيءَ جو ذڪر پڻ پير علي گوهر شاهه جي مريدن مان ڪيو ويو آهي. آخوند احمد علم، نظم ۽ نثر سان لاڳاپيل شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;

== وفات ۽ جانشيني ==

پير علي گوهر شاهه اول 11 جمادي الاول 1263هه، مطابق 1847ع ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 31 سال هئي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزند [[پير حزب الله شاهه]]، مشهور «مسڪين» ۽ «تخت ڌڻي»، ٽيون پير پاڳارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ۾ سندس وفات کي هڪ سياسي سازش ۽ زهر ڏيڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر انهيءَ الزام جي آزاد ۽ همعصر تاريخي ثابتي هن ماخذ مان واضح نٿي ٿئي؛ تنهنڪري ان کي قطعي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

پير علي گوهر شاهه «اصغر» سنڌي صوفي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن اڻويهين صديءَ ۾ ڪافيءَ جي روايت کي جاري رکيو. سندس ڪلام جي سريلي لهجي، دردناڪ اظهار ۽ صوفيانه موضوعن کي ادبي تاريخدانن نمايان ڪيو آهي. سندس شاعري سنڌي ٻوليءَ جي محاوراتي ۽ موسيقياتي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[پير پاڳارو]]
* [[پير صبغت الله شاهه اول]]
* [[پير حزب الله شاهه]]
* [[خليفي گل محمد گل]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[راشدي خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: پير پاڳارا خاندان]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343 سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر: سيد علي گوهر شاهه اصغر]
* [https://sufinama.org/ebooks/a-dictionary-of-sindhi-literature-motilal-jotwani-ebooks/ A Dictionary of Sindhi Literature — Sufinama]

[[زمرو:1816ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1847ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>fqf4y2iy4be0aygiveu58hq3a0je4ms</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422179</id>
      <parentid>422176</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14470" sha1="1janj6hw5llwhzu39vuyk2hnfb3weq2" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر، ٻيو پير پاڳارو ۽ راشدي خاندان جو روحاني پيشوا (1816ع–1847ع)}}

{{Infobox religious biography
| name = پير سيد علي گوهر شاهه اول
| honorific_prefix = پير پاڳارو ٻيون 
| honorific_suffix = اصغر، بنگلي ڌڻي
| native_name = سيد علي گوهر شاھ راشدي
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| order = [[قادري سلسلو]]
| birth_date = 1816ع (1231هه)
| birth_place = ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو، خيرپور، [[سنڌ]]
| death_date = 11 جمادي الاول 1263هه (1847ع)
| death_place = [[سنڌ]]
| father = [[پير صبغت الله شاهه اول]]
| children = [[پير حزب الله شاهه]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر، روحاني پيشوا
| known_for = سنڌي صوفي شاعري، ڪافي، اصغر سائين جو ڪلام
| title = ٻيو [[پير پاڳارو]]
| predecessor = [[پير صبغت الله شاهه اول]]
| successor = [[پير حزب الله شاهه]]
| period = 1831ع–1847ع
| notable_works = ''اصغر سائين جو ڪلام''
}}

'''پير سيد علي گوهر شاهه اول''' (1816ع–1847ع)، مشهور '''پير پاڳارو ٻيو'''، '''بنگلي ڌڻي''' ۽ ادبي تخلص '''اصغر'''، سنڌ جو صوفي شاعر، عالم، قادري سلسلي جو روحاني پيشوا ۽ راشدي خاندان جو ٻيو پير پاڳارو هو. سندس تعلق سنڌ جي مشهور راشدي روحاني خاندان سان هو. هن پنهنجي والد [[پير صبغت الله شاهه اول]] جي وفات کان پوءِ 1831ع ۾ سجاده نشيني سنڀالي. هو سنڌي ۽ فارسي شاعريءَ سان گڏ علم، ادب ۽ روحاني تعليم جي سرپرستيءَ جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=پير پاڳارا خاندان
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (سنڌي ادب جي لغت) ۾ کيس صوفي روايت جو شاعر ۽ [[خليفي گل محمد گل]] جو مرشد ڄاڻايو آهي. جوتواڻي موجب سندس شاعري سريلي ۽ درد ڀريل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=HeVjAAAAMAAJ
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==

پير علي گوهر شاهه اول جي ولادت 1231هه/1816ع ۾ ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ڄمڻ جو هنڌ خيرپور تعلقي جو ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو هو. سندس والد پير سيد صبغت الله شاهه اول، پهريون پير پاڳارو، ۽ ڏاڏو پير سيد محمد راشد شاهه، مشهور روضي ڌڻي، هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سندس ڄمڻ جي هجري تاريخ مختلف ماخذن ۾ 4 رجب ۽ 14 رجب 1231هه ملي ٿي. تنهنڪري صحيح ڏينهن جي تعين لاءِ وڌيڪ تقابلي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌي صوفي ڪافيءَ جي موسيقياتي جوڙجڪ بابت تحقيقي مقالو
 |journal=سنڌي ٻولي تحقيق جرنل
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |year=2016
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1518498975_PDF_BoliJournal2016-06-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==

پير علي گوهر شاهه جي ابتدائي تعليم ۽ تربيت سندس والد جي نگرانيءَ ۾ ٿي. کيس سنڌي، فارسي ۽ عربي ٻولين جي تعليم ملي. فارسي ادب سان سندس خاص دلچسپي هئي ۽ هو سنڌيءَ ۾ پڻ قادرالڪلام شاعر بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' مان نقل ڪيل سوانحي احوال موجب هو عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو قدر ڪندو هو. سندس روحاني تربيت قادري سلسلي جي روايتن مطابق ٿي. کيس سماع ۽ صوفيانه ڪلام سان پڻ دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير سيد علي گوهر شاهه اول
 |website=Sindhi Saints
 |date=2014-03
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2014/03/pir-syed-ali-gohar-shah-awal.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
 |quote=ڪتاب مقالات قاسمي مان نقل ڪيل سوانحي احوال
}}&lt;/ref&gt;

== ٻئي پير پاڳاري طور سجاده نشيني ==

پير صبغت الله شاهه اول جي وفات 1246هه/1831ع ۾ ٿي. سندس وفات کان پوءِ پير علي گوهر شاهه اول کي راشدي خاندان جي روحاني مسند تي ويهاريو ويو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي. هن ٻئي پير پاڳاري جي حيثيت سان پنهنجي جماعت جي روحاني ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== پير ڳوٺ جي آبادڪاري ===

مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' موجب 1834ع ۾ سنڌو درياهه جي ٻوڏ سبب پراڻي آباديءَ ۽ راشدي بزرگن جي مزارن کي خطرو پيدا ٿيو. ان صورتحال ۾ پير علي گوهر شاهه نئين آبادي قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي بزرگن جي مزارن جي حفاظت لاءِ قدم کنيا. اها آبادي اڳتي هلي پير جو ڳوٺ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |chapter=سيد علي گوهر شاهه اصغر (بنگلي ڌڻي) ٻيون پاڳارو
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343
}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي ۽ سماجي ڪردار ===

پير علي گوهر شاهه جو زمانو ٽالپر حڪمرانن جي آخري دور ۽ سنڌ ۾ برطانوي اقتدار جي شروعات سان لاڳاپيل هو.
''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته 1834ع ۾ شاهه شجاع جي سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ وقت پير علي گوهر شاهه پنهنجي جماعت کي مزاحمت لاءِ تيار ڪيو. ساڳئي ماخذ ۾ ٽالپر حڪمرانن جي اندروني اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ سندس ٽياڪڙيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن واقعن جي مڪمل تاريخي تصديق لاءِ همعصر سياسي دستاويزن سان تقابل ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== شاعري ۽ تخلص ===

پير علي گوهر شاهه شاعريءَ ۾ '''اصغر''' تخلص اختيار ڪيو. سندس شاعريءَ جو بنيادي تعلق سنڌي صوفي روايت سان آهي. هن ڪافي، غزل ۽ ٻين روايتي صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس ڪلام ۾ محبت، روحاني وابستگي، وڇوڙي، درد ۽ تصوف جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سنڌ جي ادبي تاريخ بابت ڪتاب ''[[ڪلچرل ھيريٽيج آف پاڪستان]]'' ۾ پير علي گوهر شاهه راشدي «اصغر» جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي سنڌي شاعرن ۾ ڪيو ويو آهي. هن کي خليفي گل محمد، سيد خير شاهه ۽ ٻين شاعرن جي ادبي دور سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cultural Heritage of Pakistan
 |chapter=Regional Literatures
 |page=159
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/cultural-heritage-pakistan/cultural-heritage-pakistan.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪافيءَ جي صنف ۾ مقام ===

سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ ڪافي هڪ اهم موسيقياتي ۽ ادبي صنف آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي ۾ پير علي گوهر شاهه «اصغر» کي [[سچل سرمست]]، فقير نانڪ يوسف، درياهه خان ۽ خوش خير محمد هيسباڻيءَ سان لاڳاپيل ڪافيءَ جي فني روايت ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;
ان مطالعي موجب اصغر جي ڪافين ۾ اڳ موجود موسيقياتي ۽ شعري جوڙجڪن جو استعمال ملي ٿو، پر سندس نالي سان ڪنهن نئين سُر جي ايجاد منسوب نه ڪئي وئي آهي. اهو سندس شاعريءَ جي موسيقياتي روايت سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;

=== شاعريءَ جي ٻولي ۽ محاورا ===

اصغر جي شاعريءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جا محاورا، اصطلاح ۽ روايتي اظهار پڻ ملن ٿا. جيئڻ خان ڪيرئي پنهنجي تحقيقي مقالي ''سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال'' ۾ سندس ڪلام جي انهيءَ لساني پهلوءَ جو مطالعو ڪيو آهي. اهو مقالو ''ڪلاچي'' تحقيقي جرنل جي جولاءِ–ڊسمبر 2014ع واري شماري ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html
}}&lt;/ref&gt;

=== اصغر سائين جو ڪلام ===

پير علي گوهر شاهه جي شاعريءَ جو مجموعو '''''اصغر سائين جو ڪلام''''' جي نالي سان شايع ٿيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب پروفيسر محمد فاضل شيخ سندس ڪلام ترتيب ڏنو ۽ ان جو ڇاپو 1999ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
ڪيرئي جي مقالي ۾ 1999ع جي چوٿين ڇاپي جو حوالو موجود آهي، جنهن جو ناشر جميعت علماءِ سڪندريه، جامعه راشديه، درگاهه پير صاحب پاڳارو، پير جو ڳوٺ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== شاگرد ۽ روحاني اثر ==

موتي لال جوتواڻي موجب مشهور سنڌي شاعر [[خليفي گل محمد گل]] جو پير علي گوهر شاهه «اصغر» سان مرشد ۽ شاگرد وارو تعلق هو. خليفي گل محمد گل سنڌي غزل جي ابتدائي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' جي نقل ڪيل احوال ۾ آخوند احمد سانوڻي هالائيءَ جو ذڪر پڻ پير علي گوهر شاهه جي مريدن مان ڪيو ويو آهي. آخوند احمد علم، نظم ۽ نثر سان لاڳاپيل شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;

== وفات ۽ جانشيني ==

پير علي گوهر شاهه اول 11 جمادي الاول 1263هه، مطابق 1847ع ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 31 سال هئي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزند [[پير حزب الله شاهه]]، مشهور «مسڪين» ۽ «تخت ڌڻي»، ٽيون پير پاڳارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ۾ سندس وفات کي هڪ سياسي سازش ۽ زهر ڏيڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر انهيءَ الزام جي آزاد ۽ همعصر تاريخي ثابتي هن ماخذ مان واضح نٿي ٿئي؛ تنهنڪري ان کي قطعي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

پير علي گوهر شاهه «اصغر» سنڌي صوفي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن اڻويهين صديءَ ۾ ڪافيءَ جي روايت کي جاري رکيو. سندس ڪلام جي سريلي لهجي، دردناڪ اظهار ۽ صوفيانه موضوعن کي ادبي تاريخدانن نمايان ڪيو آهي. سندس شاعري سنڌي ٻوليءَ جي محاوراتي ۽ موسيقياتي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[پير پاڳارو]]
* [[پير صبغت الله شاهه اول]]
* [[پير حزب الله شاهه]]
* [[خليفي گل محمد گل]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[راشدي خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: پير پاڳارا خاندان]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343 سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر: سيد علي گوهر شاهه اصغر]
* [https://sufinama.org/ebooks/a-dictionary-of-sindhi-literature-motilal-jotwani-ebooks/ A Dictionary of Sindhi Literature — Sufinama]

[[زمرو:1816ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1847ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>1janj6hw5llwhzu39vuyk2hnfb3weq2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422182</id>
      <parentid>422179</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14579" sha1="29kbl7cq7ru5rrbsogbv465ngpmmclg" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر، ٻيو پير پاڳارو ۽ راشدي خاندان جو روحاني پيشوا (1816ع–1847ع)}}

{{Infobox religious biography
| name = پير سيد علي گوهر شاھ اول
| honorific_prefix = پير پاڳارو ٻيون 
| honorific_suffix = اصغر، ''بنگلي ڌڻي'''
| native_name = سيد علي گوهر شاھ راشدي پھريون 
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| order = [[قادري سلسلو]]
| birth_date = 1816ع (1231هه)
| birth_place = ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو، خيرپور، [[سنڌ]]
| death_date = 11 جمادي الاول 1263هه (1847ع)
| death_place = [[سنڌ]]
| father = [[پير صبغت الله شاھ پھريون]]
| children = [[پير حزب الله شاھ پھريون]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر، روحاني پيشوا
| known_for = سنڌي صوفي شاعري، ڪافي، اصغر سائين جو ڪلام
| title = ٻيون [[پير پاڳارو]]
| predecessor = [[پير صبغت الله شاھ پھريون]]
| successor = [[پير حزب الله شاھ پھريون]]
| period = 1831ع–1847ع
| notable_works = ''اصغر سائين جو ڪلام''
}}

'''پير سيد علي گوهر شاھ اول''' يا '''پير سيد علي گوهر شاھ پھريون'''(1816ع–1847ع)، مشهور '''پير پاڳارو ٻيون'''، '''بنگلي ڌڻي''' ۽ ادبي تخلص '''اصغر'''، سنڌ جو صوفي شاعر، عالم، قادري سلسلي جو روحاني پيشوا ۽ راشدي خاندان جو ٻيو پير پاڳارو هو. سندس تعلق سنڌ جي مشهور راشدي روحاني خاندان سان هو. هن پنهنجي والد [[پير صبغت الله شاهه اول]] جي وفات کان پوءِ 1831ع ۾ سجاده نشيني سنڀالي. هو سنڌي ۽ فارسي شاعريءَ سان گڏ علم، ادب ۽ روحاني تعليم جي سرپرستيءَ جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=پير پاڳارا خاندان
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (سنڌي ادب جي لغت) ۾ کيس صوفي روايت جو شاعر ۽ [[خليفي گل محمد گل]] جو مرشد ڄاڻايو آهي. جوتواڻي موجب سندس شاعري سريلي ۽ درد ڀريل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=HeVjAAAAMAAJ
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==

پير علي گوهر شاهه اول جي ولادت 1231هه/1816ع ۾ ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ڄمڻ جو هنڌ خيرپور تعلقي جو ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو هو. سندس والد پير سيد صبغت الله شاهه اول، پهريون پير پاڳارو، ۽ ڏاڏو پير سيد محمد راشد شاهه، مشهور روضي ڌڻي، هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سندس ڄمڻ جي هجري تاريخ مختلف ماخذن ۾ 4 رجب ۽ 14 رجب 1231هه ملي ٿي. تنهنڪري صحيح ڏينهن جي تعين لاءِ وڌيڪ تقابلي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌي صوفي ڪافيءَ جي موسيقياتي جوڙجڪ بابت تحقيقي مقالو
 |journal=سنڌي ٻولي تحقيق جرنل
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |year=2016
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1518498975_PDF_BoliJournal2016-06-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==

پير علي گوهر شاهه جي ابتدائي تعليم ۽ تربيت سندس والد جي نگرانيءَ ۾ ٿي. کيس سنڌي، فارسي ۽ عربي ٻولين جي تعليم ملي. فارسي ادب سان سندس خاص دلچسپي هئي ۽ هو سنڌيءَ ۾ پڻ قادرالڪلام شاعر بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' مان نقل ڪيل سوانحي احوال موجب هو عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو قدر ڪندو هو. سندس روحاني تربيت قادري سلسلي جي روايتن مطابق ٿي. کيس سماع ۽ صوفيانه ڪلام سان پڻ دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير سيد علي گوهر شاهه اول
 |website=Sindhi Saints
 |date=2014-03
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2014/03/pir-syed-ali-gohar-shah-awal.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
 |quote=ڪتاب مقالات قاسمي مان نقل ڪيل سوانحي احوال
}}&lt;/ref&gt;

== ٻئي پير پاڳاري طور سجاده نشيني ==

پير صبغت الله شاهه اول جي وفات 1246هه/1831ع ۾ ٿي. سندس وفات کان پوءِ پير علي گوهر شاهه اول کي راشدي خاندان جي روحاني مسند تي ويهاريو ويو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي. هن ٻئي پير پاڳاري جي حيثيت سان پنهنجي جماعت جي روحاني ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== پير ڳوٺ جي آبادڪاري ===

مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' موجب 1834ع ۾ سنڌو درياهه جي ٻوڏ سبب پراڻي آباديءَ ۽ راشدي بزرگن جي مزارن کي خطرو پيدا ٿيو. ان صورتحال ۾ پير علي گوهر شاهه نئين آبادي قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي بزرگن جي مزارن جي حفاظت لاءِ قدم کنيا. اها آبادي اڳتي هلي پير جو ڳوٺ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |chapter=سيد علي گوهر شاهه اصغر (بنگلي ڌڻي) ٻيون پاڳارو
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343
}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي ۽ سماجي ڪردار ===

پير علي گوهر شاهه جو زمانو ٽالپر حڪمرانن جي آخري دور ۽ سنڌ ۾ برطانوي اقتدار جي شروعات سان لاڳاپيل هو.
''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته 1834ع ۾ شاهه شجاع جي سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ وقت پير علي گوهر شاهه پنهنجي جماعت کي مزاحمت لاءِ تيار ڪيو. ساڳئي ماخذ ۾ ٽالپر حڪمرانن جي اندروني اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ سندس ٽياڪڙيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن واقعن جي مڪمل تاريخي تصديق لاءِ همعصر سياسي دستاويزن سان تقابل ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== شاعري ۽ تخلص ===

پير علي گوهر شاهه شاعريءَ ۾ '''اصغر''' تخلص اختيار ڪيو. سندس شاعريءَ جو بنيادي تعلق سنڌي صوفي روايت سان آهي. هن ڪافي، غزل ۽ ٻين روايتي صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس ڪلام ۾ محبت، روحاني وابستگي، وڇوڙي، درد ۽ تصوف جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سنڌ جي ادبي تاريخ بابت ڪتاب ''[[ڪلچرل ھيريٽيج آف پاڪستان]]'' ۾ پير علي گوهر شاهه راشدي «اصغر» جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي سنڌي شاعرن ۾ ڪيو ويو آهي. هن کي خليفي گل محمد، سيد خير شاهه ۽ ٻين شاعرن جي ادبي دور سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cultural Heritage of Pakistan
 |chapter=Regional Literatures
 |page=159
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/cultural-heritage-pakistan/cultural-heritage-pakistan.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪافيءَ جي صنف ۾ مقام ===

سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ ڪافي هڪ اهم موسيقياتي ۽ ادبي صنف آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي ۾ پير علي گوهر شاهه «اصغر» کي [[سچل سرمست]]، فقير نانڪ يوسف، درياهه خان ۽ خوش خير محمد هيسباڻيءَ سان لاڳاپيل ڪافيءَ جي فني روايت ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;
ان مطالعي موجب اصغر جي ڪافين ۾ اڳ موجود موسيقياتي ۽ شعري جوڙجڪن جو استعمال ملي ٿو، پر سندس نالي سان ڪنهن نئين سُر جي ايجاد منسوب نه ڪئي وئي آهي. اهو سندس شاعريءَ جي موسيقياتي روايت سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;

=== شاعريءَ جي ٻولي ۽ محاورا ===

اصغر جي شاعريءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جا محاورا، اصطلاح ۽ روايتي اظهار پڻ ملن ٿا. جيئڻ خان ڪيرئي پنهنجي تحقيقي مقالي ''سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال'' ۾ سندس ڪلام جي انهيءَ لساني پهلوءَ جو مطالعو ڪيو آهي. اهو مقالو ''ڪلاچي'' تحقيقي جرنل جي جولاءِ–ڊسمبر 2014ع واري شماري ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html
}}&lt;/ref&gt;

=== اصغر سائين جو ڪلام ===

پير علي گوهر شاهه جي شاعريءَ جو مجموعو '''''اصغر سائين جو ڪلام''''' جي نالي سان شايع ٿيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب پروفيسر محمد فاضل شيخ سندس ڪلام ترتيب ڏنو ۽ ان جو ڇاپو 1999ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
ڪيرئي جي مقالي ۾ 1999ع جي چوٿين ڇاپي جو حوالو موجود آهي، جنهن جو ناشر جميعت علماءِ سڪندريه، جامعه راشديه، درگاهه پير صاحب پاڳارو، پير جو ڳوٺ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== شاگرد ۽ روحاني اثر ==

موتي لال جوتواڻي موجب مشهور سنڌي شاعر [[خليفي گل محمد گل]] جو پير علي گوهر شاهه «اصغر» سان مرشد ۽ شاگرد وارو تعلق هو. خليفي گل محمد گل سنڌي غزل جي ابتدائي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' جي نقل ڪيل احوال ۾ آخوند احمد سانوڻي هالائيءَ جو ذڪر پڻ پير علي گوهر شاهه جي مريدن مان ڪيو ويو آهي. آخوند احمد علم، نظم ۽ نثر سان لاڳاپيل شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;

== وفات ۽ جانشيني ==

پير علي گوهر شاهه اول 11 جمادي الاول 1263هه، مطابق 1847ع ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 31 سال هئي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزند [[پير حزب الله شاهه]]، مشهور «مسڪين» ۽ «تخت ڌڻي»، ٽيون پير پاڳارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ۾ سندس وفات کي هڪ سياسي سازش ۽ زهر ڏيڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر انهيءَ الزام جي آزاد ۽ همعصر تاريخي ثابتي هن ماخذ مان واضح نٿي ٿئي؛ تنهنڪري ان کي قطعي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

پير علي گوهر شاهه «اصغر» سنڌي صوفي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن اڻويهين صديءَ ۾ ڪافيءَ جي روايت کي جاري رکيو. سندس ڪلام جي سريلي لهجي، دردناڪ اظهار ۽ صوفيانه موضوعن کي ادبي تاريخدانن نمايان ڪيو آهي. سندس شاعري سنڌي ٻوليءَ جي محاوراتي ۽ موسيقياتي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[پير پاڳارو]]
* [[پير صبغت الله شاهه اول]]
* [[پير حزب الله شاهه]]
* [[خليفي گل محمد گل]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[راشدي خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: پير پاڳارا خاندان]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343 سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر: سيد علي گوهر شاهه اصغر]
* [https://sufinama.org/ebooks/a-dictionary-of-sindhi-literature-motilal-jotwani-ebooks/ A Dictionary of Sindhi Literature — Sufinama]

[[زمرو:1816ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1847ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>29kbl7cq7ru5rrbsogbv465ngpmmclg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422184</id>
      <parentid>422182</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14592" sha1="ruyyjjeq6h7dn011zho306rm8jmx6qu" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر، ٻيو پير پاڳارو ۽ راشدي خاندان جو روحاني پيشوا (1816ع–1847ع)}}

{{Infobox religious biography
| name = پير سيد علي گوهر شاھ اول
| honorific_prefix = '''پير پاڳارو ٻيون''' 
| honorific_suffix = '''اصغر'''، '''بنگلي ڌڻي'''
| native_name = سيد علي گوهر شاھ راشدي پھريون 
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| order = [[قادري سلسلو]]
| birth_date = 1816ع (1231هه)
| birth_place = ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو، خيرپور، [[سنڌ]]
| death_date = 11 جمادي الاول 1263هه (1847ع)
| death_place = [[سنڌ]]
| father = [[پير صبغت الله شاھ پھريون]]
| children = [[پير حزب الله شاھ پھريون]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر، روحاني پيشوا
| known_for = سنڌي صوفي شاعري، ڪافي، اصغر سائين جو ڪلام
| title = ٻيون [[پير پاڳارو]]
| predecessor = [[پير صبغت الله شاھ پھريون]]
| successor = [[پير حزب الله شاھ پھريون]]
| period = 1831ع–1847ع
| notable_works = ''اصغر سائين جو ڪلام''
}}

'''پير سيد علي گوهر شاھ اول''' يا '''پير سيد علي گوهر شاھ پھريون'''(1816ع–1847ع)، مشهور '''پير پاڳارو ٻيون'''، '''بنگلي ڌڻي''' ۽ ادبي تخلص '''اصغر'''، سنڌ جو صوفي شاعر، عالم، قادري سلسلي جو روحاني پيشوا ۽ راشدي خاندان جو ٻيو پير پاڳارو هو. سندس تعلق سنڌ جي مشهور راشدي روحاني خاندان سان هو. هن پنهنجي والد [[پير صبغت الله شاهه اول]] جي وفات کان پوءِ 1831ع ۾ سجاده نشيني سنڀالي. هو سنڌي ۽ فارسي شاعريءَ سان گڏ علم، ادب ۽ روحاني تعليم جي سرپرستيءَ جي حوالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=پير پاڳارا خاندان
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻي پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (سنڌي ادب جي لغت) ۾ کيس صوفي روايت جو شاعر ۽ [[خليفي گل محمد گل]] جو مرشد ڄاڻايو آهي. جوتواڻي موجب سندس شاعري سريلي ۽ درد ڀريل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=HeVjAAAAMAAJ
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خاندان ==

پير علي گوهر شاهه اول جي ولادت 1231هه/1816ع ۾ ٿي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس ڄمڻ جو هنڌ خيرپور تعلقي جو ڳوٺ رحمت الله ڪلهوڙو هو. سندس والد پير سيد صبغت الله شاهه اول، پهريون پير پاڳارو، ۽ ڏاڏو پير سيد محمد راشد شاهه، مشهور روضي ڌڻي، هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سندس ڄمڻ جي هجري تاريخ مختلف ماخذن ۾ 4 رجب ۽ 14 رجب 1231هه ملي ٿي. تنهنڪري صحيح ڏينهن جي تعين لاءِ وڌيڪ تقابلي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌي صوفي ڪافيءَ جي موسيقياتي جوڙجڪ بابت تحقيقي مقالو
 |journal=سنڌي ٻولي تحقيق جرنل
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |year=2016
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1518498975_PDF_BoliJournal2016-06-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==

پير علي گوهر شاهه جي ابتدائي تعليم ۽ تربيت سندس والد جي نگرانيءَ ۾ ٿي. کيس سنڌي، فارسي ۽ عربي ٻولين جي تعليم ملي. فارسي ادب سان سندس خاص دلچسپي هئي ۽ هو سنڌيءَ ۾ پڻ قادرالڪلام شاعر بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' مان نقل ڪيل سوانحي احوال موجب هو عالمن، اديبن ۽ شاعرن جو قدر ڪندو هو. سندس روحاني تربيت قادري سلسلي جي روايتن مطابق ٿي. کيس سماع ۽ صوفيانه ڪلام سان پڻ دلچسپي هئي.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير سيد علي گوهر شاهه اول
 |website=Sindhi Saints
 |date=2014-03
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2014/03/pir-syed-ali-gohar-shah-awal.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
 |quote=ڪتاب مقالات قاسمي مان نقل ڪيل سوانحي احوال
}}&lt;/ref&gt;

== ٻئي پير پاڳاري طور سجاده نشيني ==

پير صبغت الله شاهه اول جي وفات 1246هه/1831ع ۾ ٿي. سندس وفات کان پوءِ پير علي گوهر شاهه اول کي راشدي خاندان جي روحاني مسند تي ويهاريو ويو. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي. هن ٻئي پير پاڳاري جي حيثيت سان پنهنجي جماعت جي روحاني ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== پير ڳوٺ جي آبادڪاري ===

مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' موجب 1834ع ۾ سنڌو درياهه جي ٻوڏ سبب پراڻي آباديءَ ۽ راشدي بزرگن جي مزارن کي خطرو پيدا ٿيو. ان صورتحال ۾ پير علي گوهر شاهه نئين آبادي قائم ڪرڻ ۽ پنهنجي بزرگن جي مزارن جي حفاظت لاءِ قدم کنيا. اها آبادي اڳتي هلي پير جو ڳوٺ جي نالي سان مشهور ٿي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |chapter=سيد علي گوهر شاهه اصغر (بنگلي ڌڻي) ٻيون پاڳارو
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343
}}&lt;/ref&gt;

=== سياسي ۽ سماجي ڪردار ===

پير علي گوهر شاهه جو زمانو ٽالپر حڪمرانن جي آخري دور ۽ سنڌ ۾ برطانوي اقتدار جي شروعات سان لاڳاپيل هو.
''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته 1834ع ۾ شاهه شجاع جي سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ وقت پير علي گوهر شاهه پنهنجي جماعت کي مزاحمت لاءِ تيار ڪيو. ساڳئي ماخذ ۾ ٽالپر حڪمرانن جي اندروني اختلافن کي ختم ڪرڻ لاءِ سندس ٽياڪڙيءَ جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن واقعن جي مڪمل تاريخي تصديق لاءِ همعصر سياسي دستاويزن سان تقابل ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== شاعري ۽ تخلص ===

پير علي گوهر شاهه شاعريءَ ۾ '''اصغر''' تخلص اختيار ڪيو. سندس شاعريءَ جو بنيادي تعلق سنڌي صوفي روايت سان آهي. هن ڪافي، غزل ۽ ٻين روايتي صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس ڪلام ۾ محبت، روحاني وابستگي، وڇوڙي، درد ۽ تصوف جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سنڌ جي ادبي تاريخ بابت ڪتاب ''[[ڪلچرل ھيريٽيج آف پاڪستان]]'' ۾ پير علي گوهر شاهه راشدي «اصغر» جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي سنڌي شاعرن ۾ ڪيو ويو آهي. هن کي خليفي گل محمد، سيد خير شاهه ۽ ٻين شاعرن جي ادبي دور سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cultural Heritage of Pakistan
 |chapter=Regional Literatures
 |page=159
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/cultural-heritage-pakistan/cultural-heritage-pakistan.pdf
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪافيءَ جي صنف ۾ مقام ===

سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ ڪافي هڪ اهم موسيقياتي ۽ ادبي صنف آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي جرنل ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي ۾ پير علي گوهر شاهه «اصغر» کي [[سچل سرمست]]، فقير نانڪ يوسف، درياهه خان ۽ خوش خير محمد هيسباڻيءَ سان لاڳاپيل ڪافيءَ جي فني روايت ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;
ان مطالعي موجب اصغر جي ڪافين ۾ اڳ موجود موسيقياتي ۽ شعري جوڙجڪن جو استعمال ملي ٿو، پر سندس نالي سان ڪنهن نئين سُر جي ايجاد منسوب نه ڪئي وئي آهي. اهو سندس شاعريءَ جي موسيقياتي روايت سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;

=== شاعريءَ جي ٻولي ۽ محاورا ===

اصغر جي شاعريءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ جا محاورا، اصطلاح ۽ روايتي اظهار پڻ ملن ٿا. جيئڻ خان ڪيرئي پنهنجي تحقيقي مقالي ''سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال'' ۾ سندس ڪلام جي انهيءَ لساني پهلوءَ جو مطالعو ڪيو آهي. اهو مقالو ''ڪلاچي'' تحقيقي جرنل جي جولاءِ–ڊسمبر 2014ع واري شماري ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html
}}&lt;/ref&gt;

=== اصغر سائين جو ڪلام ===

پير علي گوهر شاهه جي شاعريءَ جو مجموعو '''''اصغر سائين جو ڪلام''''' جي نالي سان شايع ٿيل آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب پروفيسر محمد فاضل شيخ سندس ڪلام ترتيب ڏنو ۽ ان جو ڇاپو 1999ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
ڪيرئي جي مقالي ۾ 1999ع جي چوٿين ڇاپي جو حوالو موجود آهي، جنهن جو ناشر جميعت علماءِ سڪندريه، جامعه راشديه، درگاهه پير صاحب پاڳارو، پير جو ڳوٺ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== شاگرد ۽ روحاني اثر ==

موتي لال جوتواڻي موجب مشهور سنڌي شاعر [[خليفي گل محمد گل]] جو پير علي گوهر شاهه «اصغر» سان مرشد ۽ شاگرد وارو تعلق هو. خليفي گل محمد گل سنڌي غزل جي ابتدائي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;/&gt;
''مقالات قاسمي'' جي نقل ڪيل احوال ۾ آخوند احمد سانوڻي هالائيءَ جو ذڪر پڻ پير علي گوهر شاهه جي مريدن مان ڪيو ويو آهي. آخوند احمد علم، نظم ۽ نثر سان لاڳاپيل شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;

== وفات ۽ جانشيني ==

پير علي گوهر شاهه اول 11 جمادي الاول 1263هه، مطابق 1847ع ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 31 سال هئي. سندس وفات کان پوءِ سندس فرزند [[پير حزب الله شاهه]]، مشهور «مسڪين» ۽ «تخت ڌڻي»، ٽيون پير پاڳارو ٿيو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مشڪور ڦلڪاري جي ڪتاب ۾ سندس وفات کي هڪ سياسي سازش ۽ زهر ڏيڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر انهيءَ الزام جي آزاد ۽ همعصر تاريخي ثابتي هن ماخذ مان واضح نٿي ٿئي؛ تنهنڪري ان کي قطعي تاريخي حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

پير علي گوهر شاهه «اصغر» سنڌي صوفي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن اڻويهين صديءَ ۾ ڪافيءَ جي روايت کي جاري رکيو. سندس ڪلام جي سريلي لهجي، دردناڪ اظهار ۽ صوفيانه موضوعن کي ادبي تاريخدانن نمايان ڪيو آهي. سندس شاعري سنڌي ٻوليءَ جي محاوراتي ۽ موسيقياتي مطالعي لاءِ پڻ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[پير پاڳارو]]
* [[پير صبغت الله شاهه اول]]
* [[پير حزب الله شاهه]]
* [[خليفي گل محمد گل]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[راشدي خاندان]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير%20پاڳارا%20خاندان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: پير پاڳارا خاندان]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343 سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر: سيد علي گوهر شاهه اصغر]
* [https://sufinama.org/ebooks/a-dictionary-of-sindhi-literature-motilal-jotwani-ebooks/ A Dictionary of Sindhi Literature — Sufinama]

[[زمرو:1816ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1847ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>ruyyjjeq6h7dn011zho306rm8jmx6qu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422193</id>
      <parentid>422184</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T13:49:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33871" sha1="ckvhhb8qm0dllmi1bg5l6j1deelbaoy" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر، عالم، ٻيو پير پاڳارو ۽ راشدي خاندان جو روحاني پيشوا (1816ع–1847ع)}}

{{Infobox religious biography
| name = پير سيد علي گوهر شاهه اول
| honorific_prefix = پير پاڳارو ٻيون
| honorific_suffix = اصغر، بنگلي ڌڻي
| native_name = سيد علي گوهر شاهه راشدي
| image =
| caption =
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school = [[تصوف]]
| order = [[قادري سلسلو]]، [[نقشبندي سلسلو]]
| birth_date = 4 رجب 1231هه (1816ع)
| birth_place = رحيم ڏنو ڪلهوڙو، خيرپور، [[سنڌ]]
| death_date = 11 جمادي الاول 1263هه (1847ع)
| death_place = [[سنڌ]]
| resting_place = [[پير جو ڳوٺ]]، ضلعو خيرپور
| father = [[پير صبغت الله شاهه اول]]
| relatives = [[پير محمد راشد شاهه]] (ڏاڏو)
| children = [[پير حزب الله شاهه]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر، عالم، روحاني پيشوا
| known_for = سنڌي صوفي شاعري، ڪافي، ديني ۽ ادبي تحقيق جي سرپرستي
| title = ٻيو [[پير پاڳارو]]
| predecessor = [[پير صبغت الله شاهه اول]]
| successor = [[پير حزب الله شاهه]]
| period = 1831ع–1847ع
| notable_works = ''خزانة المعرفة''، ''خزانة الاسرار''، ''اصغر سائين جو ڪلام''
}}

'''پير سيد علي گوهر شاهه اول''' (4 رجب 1231هه/1816ع – 11 جمادي الاول 1263هه/1847ع)، مشهور '''پير پاڳارو ٻيون'''، '''بنگلي ڌڻي''' ۽ ادبي تخلص '''اصغر'''، اڻويهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، عالم، ديني ۽ ادبي سرگرمين جو سرپرست ۽ [[راشدي خاندان]] جو روحاني پيشوا هو. هو [[پير صبغت الله شاهه اول]]، مشهور تجر ڌڻيءَ، جو ٽيون فرزند ۽ [[پير محمد راشد شاهه]]، مشهور روضي ڌڻيءَ، جو پوٽو هو. هن 1831ع ۾ پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ پير پاڳاري جي سجاده نشيني سنڀالي ۽ 1847ع تائين انهيءَ منصب تي رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=پير پاڳارا خاندان
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+پاڳارا+خاندان
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

اصغر سائين سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ پنهنجي ڪافين، درد ڀري اظهار، روحاني موضوعن ۽ موسيقياتي لهجي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هندستاني سنڌي اديب [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر؛ سنڌي ادب جي لغت) ۾ کيس صوفي روايت جو شاعر ۽ [[خليفي گل محمد گل]] جو مرشد ڄاڻايو آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس شاعري سريلي ۽ درد سان ڀرپور آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=HeVjAAAAMAAJ
}}&lt;/ref&gt;

سندس روحاني پيشوائيءَ جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ سياسي تبديلين، ٽالپر حڪمرانن جي آخري زماني ۽ 1843ع ۾ برطانوي قبضي سان لاڳاپيل هو. هن پنهنجي دور ۾ پير ڳوٺ جي نئين درگاهه جي تعمير، جماعت جي تنظيم، بزرگن جي ملفوظات جي تدوين ۽ سنڌي ادبي روايت جي سرپرستيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |chapter=سيد علي گوهر شاهه اصغر (بنگلي ڌڻي) ٻيون پاڳارو
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خانداني پسمنظر ==

پير سيد علي گوهر شاهه جي ولادت 4 رجب 1231هه، مطابق 1816ع ۾ خيرپور تعلقي جي ڳوٺ رحيم ڏني ڪلهوڙي ۾ ٿي. ان زماني ۾ سندس والد پير صبغت الله شاهه اول جي رهائش انهيءَ ڳوٺ ۾ هئي. هو ستن ڀائرن مان ٽيون نمبر فرزند هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

سندس خاندان جو تعلق سنڌ جي مشهور راشدي سادات سان هو. سندس ڏاڏو پير سيد محمد راشد شاهه، روضي ڌڻي، سنڌ جي روحاني تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. پير محمد راشد جي روحاني روايت مان پير پاڳارا ۽ جهنڊي وارا پيرن جا سلسلا اڳتي وڌيا. سندس والد پير صبغت الله شاهه اول، مشهور تجر ڌڻي، پير پاڳارن جي سلسلي جو پهريون سجاده نشين هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

راشدي خاندان جي روحاني روايت ۾ قادري ۽ نقشبندي سلسلن جو اثر نمايان رهيو. اصغر سائين جي تعليم، تربيت ۽ روحاني فڪر تي پڻ انهن ٻنهي سلسلن جي روايتن جو اثر هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==

اصغر سائين جي ابتدائي تعليم سندس والد جي نگرانيءَ ۾ ٿي. کيس عربي، فارسي ۽ ديني علمن جي تعليم تجربيڪار استادن کان ڏياري وئي. ننڍپڻ کان ئي علم، ادب ۽ روحاني معاملن سان دلچسپي رکندو هو. فارسي ٻوليءَ تي سندس خاص عبور هو ۽ سنڌي ٻوليءَ جي لغت ۽ ادبي اظهار سان پڻ گهري واقفيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

پنهنجي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجي والد جي هٿ تي بيعت ڪئي ۽ تصوف جي تعليم ۽ عملي تربيت حاصل ڪئي. سندس شخصيت ۾ علمي مطالعي ۽ روحاني تربيت جو گڏيل اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بعد ۾ سندس ادبي ۽ علمي سرپرستيءَ ۾ انهيءَ روايت جو تسلسل نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

== سجاده نشيني ۽ ٻئي پير پاڳاري طور دور ==

پير صبغت الله شاهه اول 5 رمضان 1246هه، مطابق 17 فيبروري 1831ع تي وفات ڪئي. انهيءَ وقت علي گوهر شاهه جي عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي. جيتوڻيڪ سندس ٻه وڏا ڀائر موجود هئا، پر خانداني فيصلي موجب علي گوهر شاهه کي سجاده نشينيءَ لاءِ چونڊيو ويو. اهڙيءَ طرح هو پير پاڳارن جي سلسلي جو ٻيو سجاده نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

سجاده نشينيءَ جي شروعاتي دور ۾ هن جماعت جي انتظام، ديني تربيت ۽ درگاهه جي معاملن ڏانهن ڌيان ڏنو. سندس اڳواڻيءَ ۾ راشدي جماعت جي روحاني سرگرمين سان گڏ علمي ۽ ادبي ڪم پڻ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== پير ڳوٺ جي نئين درگاهه ===

[[فائل:Masjid and Dargah Rozay Dhani, Pir Jo Goth, Sindh.jpg|thumb|260px|خيرپور ضلعي جي پير ڳوٺ ۾ روضي ڌڻيءَ جي مسجد ۽ درگاهه، راشدي خاندان جو تاريخي روحاني مرڪز.]]

1834ع ۾ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ درياهي پائڻ سبب پراڻي آباديءَ ۽ راشدي بزرگن جي مزارن کي خطرو پيدا ٿيو. ان صورتحال ۾ اصغر سائين نئين هنڌ درگاهه ۽ آبادي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. آڪٽوبر 1834ع ۾ درگاهه جي منتقلي موجوده پير ڳوٺ واري ماڳ ڏانهن ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

انهيءَ منتقليءَ دوران سندس ڏاڏي پير محمد راشد شاهه ۽ والد پير صبغت الله شاهه اول جون قبرون پراڻي ماڳ تان منتقل ڪري نئين درگاهه ۾ قائم ڪيون ويون. نئين ماڳ تي روضي، تجر، رهائشي عمارتن، حويلين ۽ حفاظتي ڪوٽ جي تعمير جو ڪم ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

درگاهه جي نئين تعمير سان گڏ رهائش لاءِ هڪ بنگلو پڻ ٺهرايو ويو. انهيءَ سبب اصغر سائين جماعت ۾ '''بنگلي ڌڻي''' جي لقب سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

[[فائل:Shahi Gate of Dargah Pir Jo Goth, Khairpur Mir's.jpg|thumb|260px|پير ڳوٺ جي درگاهه جو شاهي دروازو، جيڪو راشدي خاندان جي تاريخي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.]]

=== جماعت سان رابطا ۽ سفر ===

درگاهه جي تعمير ۽ انتظامي معاملن کان پوءِ اصغر سائين پنهنجي جماعت سان رابطن ۽ روحاني سرگرمين کي وڌائڻ ڏانهن ڌيان ڏنو. سوانحي روايتن موجب هن سنڌ کان ٻاهر ڪڇ، پوربندر، احمد آباد ۽ سورت جو سفر ڪيو. ڪجهه احوالن ۾ سندس بمبئيءَ تائين وڃڻ جو امڪان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

انهن سفرن جو مقصد جماعت سان ملاقاتون، روحاني رهنمائي ۽ راشدي سلسلي سان لاڳاپيل ماڻهن سان رابطا قائم رکڻ ڄاڻايو ويو آهي. سوانحي احوال موجب هو 1836ع ڌاري سنڌ واپس موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

== علمي ۽ ادبي سرپرستي ==

=== 1836ع کان 1842ع وارو دور ===

1836ع کان 1842ع تائين وارو عرصو اصغر سائين جي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي حوالي سان اهم سمجهيو وڃي ٿو. هن درگاهه جي تعمير ۽ جماعت جي انتظام سان گڏ ديني ڪتابن جي تدوين، روحاني ملفوظات جي جمع آوري ۽ عالمن جي سرپرستيءَ ڏانهن ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

سندس علمي سرگرمين ۾ راشدي خاندان جي اڳين بزرگن جي تعليمات کي محفوظ ڪرڻ اهم مقصد هو. هن پنهنجي ڏاڏي پير محمد راشد شاهه ۽ والد پير صبغت الله شاهه اول جي خليفن ۽ مريدن سان صلاح مشورا ڪيا. انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ خليفو محمود نظاماڻي، فقير عبدالله ڪاتيار، خليفو نبي بخش لغاري ۽ خليفو گل محمد هالائي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== خليفو محمود نظاماڻي ۽ المحبوبية المحمودية ===

راشدي سلسلي جي علمي روايت ۾ خليفي محمود نظاماڻيءَ جو نالو اهم آهي. هن قادري ۽ نقشبندي سلسلن جي روحاني تعليمات ۽ انهن جي باهمي تعلق بابت ''المحبوبية المحمودية'' نالي ڪتاب لکيو. سوانحي احوال موجب هيءُ ڪتاب اصغر سائين جي هدايت تي تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

هن تصنيف جي اهميت انهيءَ ڳالهه ۾ آهي ته اها راشدي سلسلي جي فڪري ۽ روحاني تعليمات کي تحريري صورت ۾ محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش هئي.

=== خزانة المعرفة جي تدوين ===

اصغر سائين جي علمي سرپرستيءَ ۾ سندس والد پير صبغت الله شاهه اول جي ملفوظات کي گڏ ڪرڻ جو ڪم پڻ ٿيو. انهن ملفوظات کي '''خزانة المعرفة''' جي نالي سان مرتب ڪيو ويو. هن ڪم ۾ فقير عبدالله ڪاتيار ۽ خليفي نبي بخش لغاريءَ جو سهڪار شامل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

ملفوظات گڏ ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن جي مريدن ۽ خليفن وٽ محفوظ روايتون حاصل ڪيون ويون. انهن علائقن ۾ لاڙ، ڪڇ ۽ ڪاٺياواڙ شامل هئا. 1255هه/1839ع ۾ مجموعي جي ترتيب مڪمل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. اصغر سائين پاڻ انهيءَ مجموعي جو مهاڳ لکيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

هيءُ ڪم سنڌ جي صوفي سلسلن ۾ زباني روايتن کي تحريري صورت ۾ محفوظ ڪرڻ جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو.

=== خزانة الاسرار ===

اصغر سائين سان منسوب ٻيو اهم علمي مجموعو '''خزانة الاسرار''' آهي، جنهن ۾ سندس والد پير صبغت الله شاهه اول جا يارهن خطبا گڏ ڪيل ڄاڻايا وڃن ٿا. انهيءَ مجموعي جو ذڪر اصغر سائين جي علمي ۽ تدويني خدمتن ۾ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

هن مجموعي جي اصل قلمي نسخي، اشاعتي تاريخ ۽ مڪمل متن بابت وڌيڪ تحقيقي تصديق جي ضرورت آهي.

== سياسي ۽ سماجي ڪردار ==

=== ٽالپر دور جون حالتون ===

اصغر سائين جو زمانو سنڌ ۾ [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ جي آخري دور سان تعلق رکي ٿو. انهيءَ زماني ۾ سنڌ جي سياسي حالتن تي افغانستان جي حڪمرانن، برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ مقامي حڪمران خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ لاڳاپن جو اثر پئجي رهيو هو.

مشڪور ڦلڪاري پنهنجي ڪتاب ''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' ۾ ڄاڻايو آهي ته 1834ع ۾ شاهه شجاع جي سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ دوران اصغر سائين پنهنجي جماعت کي مزاحمت لاءِ تيار ڪيو. ساڳئي ماخذ ۾ ٽالپر حڪمرانن جي اندروني اختلافن کي ختم ڪرائڻ لاءِ سندس ڪوششن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

انهن بيانن جي وڌيڪ تصديق لاءِ همعصر سياسي دستاويزن ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان تقابلي اڀياس ضروري آهي.

=== 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضو ===

فيبروري 1843ع ۾ برطانوي فوج سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ تي برطانوي اقتدار قائم ٿيو. ان تبديليءَ سان سنڌ جي سياسي ۽ سماجي ادارن سان گڏ روحاني مرڪزن جي حالتن تي پڻ اثر پيو.

''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب برطانوي اقتدار جي شروعاتي دور ۾ پير ڳوٺ جي درگاهه کي سياسي طور اهم مرڪز سمجهيو ويو. خيرپور رياست جي حڪمران مير علي مراد جي ذريعي اصغر سائين جي سرگرمين تي نگراني رکڻ جا احوال پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== لاڙڪاڻي ڏانهن عارضي منتقلي ===

سوانحي احوال موجب اصغر سائين کي جڏهن سياسي ڇڪتاڻ ۽ ممڪن خونريزيءَ جو انديشو ٿيو، تڏهن هن درگاهه مان عارضي طور لڏي سنڌو درياهه جي ٻئي ڀر لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ رهائش اختيار ڪئي. انهن روايتن ۾ مير علي مراد طرفان معافي گهرڻ لاءِ خط لکڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

هن واقعي جي تفصيلي تصديق لاءِ همعصر خطن، سرڪاري رڪارڊ ۽ تاريخي دستاويزن جي وڌيڪ جاچ گهربل آهي.

== شاعري ۽ ادبي خدمتون ==

=== شاعراڻو تخلص ۽ فڪري موضوع ===

پير علي گوهر شاهه شاعريءَ ۾ '''اصغر''' تخلص اختيار ڪيو. سندس ڪلام جو تعلق سنڌي صوفي شاعريءَ جي روايت سان آهي. هن ڪافيءَ جي صنف ۾ خاص شهرت حاصل ڪئي ۽ سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، فراق، وصال، انساني جذبن، درد ۽ صوفيانه فڪر جو اظهار ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

سندس ڪلام ۾ تشبيهن، تلميحن، محاورن ۽ عام فهم سنڌي ٻوليءَ جو استعمال نمايان آهي. سنڌي صوفي شاعرن جي روايت موجب هن روحاني موضوعن کي انساني محبت جي علامتن وسيلي بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪافيءَ جي صنف ۾ مقام ===

سنڌي ڪافي هڪ اهڙي شعري صنف آهي، جنهن جو صوفيانه فڪر، موسيقي ۽ عوامي اظهار سان گهرو تعلق آهي. اصغر سائين انهيءَ روايت جو اڻويهين صديءَ جو اهم شاعر هو.

سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي جرنل ۾ شايع ٿيل مطالعي ۾ اصغر سائين کي [[سچل سرمست]]، فقير نانڪ يوسف، درياهه خان ۽ خوش خير محمد هيسباڻيءَ سان لاڳاپيل ڪافيءَ جي موسيقياتي روايت ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌي صوفي ڪافيءَ جي موسيقياتي جوڙجڪ بابت تحقيقي مقالو
 |journal=سنڌي ٻولي تحقيق جرنل
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |year=2016
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1518498975_PDF_BoliJournal2016-06-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

موسيقياتي مطالعي جي حوالي سان سندس ڪلام ۾ ڪافيءَ جي اڳ ۾ موجود فني ۽ شعري جوڙجڪن جو استعمال ملي ٿو. سندس شاعريءَ جي سريلي انداز ۽ درد ڀري لهجي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پڻ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪافين ۾ محاورن جو استعمال ===

جيئڻ خان ڪيرئي پنهنجي تحقيقي مقالي ''سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال'' ۾ اصغر سائين جي شاعريءَ جي لساني خصوصيتن جو جائزو ورتو آهي. اهو مقالو ''ڪلاچي'' تحقيقي جرنل جي جولاءِ–ڊسمبر 2014ع واري شماري ۾ صفحن 85 کان 95 تائين شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

ڪيرئي جي مطالعي موجب اصغر سائين عام ماڻهن جي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ محاورن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ فني انداز سان استعمال ڪيو. سندس ڪلام ۾ سڪ، وڇوڙو، جاڳ، اوڙو پاڙو ۽ ٻين روزمره جي اظهار وسيلي روحاني ۽ انساني احساسن کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

مثال طور سندس ڪلام ۾ هيٺيون سٽون ملن ٿيون:

&lt;poem&gt;
اٿ جاڳ جاني، ننڊ ٿي نهوڙي،
سانجهي يا سڀاڻي، ايندو هوت حقاني.
&lt;/poem&gt;

اهڙيءَ طرح سندس شاعريءَ ۾ محبت ۽ محبوب جي اهميت کي بيان ڪندڙ هيءَ سٽ پڻ ملي ٿي:

&lt;poem&gt;
مشڪ کٿوريءَ کان وڌ ڀانيان،
پرينءَ منهنجي جو پگهر.
&lt;/poem&gt;

اهي مثال سندس ڪلام ۾ عام سنڌي ٻوليءَ جي لفظن ۽ صوفيانه معنائن جي گڏيل استعمال کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

=== سنڌي غزل ۽ فارسي ادب سان تعلق ===

اصغر سائين جي دور ۾ سنڌي غزل ۽ فارسي شاعريءَ جي روايت پڻ ترقي ڪري رهي هئي. سندس روحاني ۽ ادبي ماحول سان لاڳاپيل شاعرن ۾ خليفو گل محمد هالائي ۽ خليفو نبي بخش لغاري نمايان هئا.

''Cultural Heritage of Pakistan'' (ڪلچرل هيريٽيج آف پاڪستان؛ پاڪستان جو ثقافتي ورثو) ۾ اصغر سائين جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي سنڌي ادبي روايت جي اهم شخصيتن ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cultural Heritage of Pakistan
 |chapter=Regional Literatures
 |page=159
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/cultural-heritage-pakistan/cultural-heritage-pakistan.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ۽ تاليفون ==

اصغر سائين سان منسوب تصنيفن، تدويني ڪمن ۽ سندس ڪلام جي ڇپيل مجموعن ۾ هيٺيان ڪتاب اهم آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A6B8CC; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487; color:white; padding:10px;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487; color:white; padding:10px;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#245487; color:white; padding:10px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | ''خزانة المعرفة''
| ملفوظات جي تدوين
| پير صبغت الله شاهه اول جي ملفوظات جو مجموعو؛ 1255هه/1839ع ۾ ترتيب مڪمل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. مهاڳ اصغر سائين لکيو.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | ''خزانة الاسرار''
| خطبن جو مجموعو
| پير صبغت الله شاهه اول جا يارهن خطبا؛ اصغر سائين جي علمي خدمتن سان منسوب.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | ''اصغر جون ڪافيون''
| سنڌي صوفي شاعري
| اصغر سائين جون ڪافيون ۽ صوفيانه ڪلام.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | ''اصغر سائين جو ڪلام''
| مرتب ڪيل شعري مجموعو
| پروفيسر محمد فاضل شيخ جي ترتيب ڏنل مجموعي جو 1999ع وارو چوٿون ڇاپو حوالن ۾ موجود آهي.
|}

=== اصغر سائين جو ڪلام ===

اصغر سائين جي شاعريءَ کي بعد ۾ مختلف قلمي ۽ تحريري نسخن جي ڀيٽ سان مرتب ڪيو ويو. پروفيسر محمد فاضل شيخ سندس ڪلام کي ''اصغر سائين جو ڪلام'' جي نالي سان ترتيب ڏنو.

1999ع ۾ انهيءَ ڪتاب جو چوٿون ڇاپو جميعت علماءِ سڪندريه، جامعه راشديه، درگاهه پير صاحب پاڳارو، پير ڳوٺ طرفان شايع ٿيڻ جو حوالو ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== همعصر عالم، شاعر ۽ روحاني وابستگان ==

اصغر سائين جي دور ۾ ڪيترائي عالم، شاعر ۽ روحاني شخصيتون راشدي جماعت سان لاڳاپيل هيون. انهن ۾ خليفو محمود نظاماڻي، فقير عبدالله ڪاتيار، خليفو نبي بخش لغاري ۽ خليفو گل محمد هالائي خاص طور قابل ذڪر آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== خليفو گل محمد هالائي ===

[[خليفي گل محمد گل]] کي سنڌي غزل جي اوائلي ۽ اهم شاعرن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ادبي ۽ روحاني تعلق اصغر سائين سان هو. موتي لال جوتواڻي پنهنجي ادبي لغت ۾ اصغر سائين کي خليفي گل محمد گل جو مرشد ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

خليفي گل محمد جي شاعريءَ ۾ فارسي غزل جي فني روايت جو اثر نمايان آهي. اصغر سائين ۽ خليفي گل محمد جو تعلق سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري صوفيانه ۽ ادبي ماحول جي هڪ اهم ڪڙي آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;/&gt;

=== خليفو نبي بخش لغاري ===

خليفو نبي بخش لغاري اصغر سائين جي دور جو شاعر ۽ روحاني شخصيت هو. هن پير صبغت الله شاهه اول جي ملفوظات گڏ ڪرڻ ۾ سهڪار ڪيو. سندس ادبي خدمتن ۾ سسئي پنهون جي داستان کي سرائيڪي مثنويءَ جي صورت ۾ پيش ڪرڻ پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== آخوند احمد سانوڻي هالائي ===

''مقالات قاسمي'' مان نقل ڪيل سوانحي احوال ۾ آخوند احمد سانوڻي هالائيءَ جو ذڪر پڻ اصغر سائين جي روحاني وابستگان ۾ ملي ٿو. آخوند احمد علمي ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير سيد علي گوهر شاهه اول
 |website=Sindhi Saints
 |date=2014-03
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2014/03/pir-syed-ali-gohar-shah-awal.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==

پير سيد علي گوهر شاهه اول 11 جمادي الاول 1263هه، مطابق 1847ع ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 31 سال هئي. سنڌيانا ۽ ٻين سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جو سال 1847ع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سنڌ جي مشهور صوفي شاعر [[بيدل فقير]] سندس وفات تي فارسيءَ ۾ هڪ منظوم تاريخ لکي. انهيءَ منظوم تاريخ ۾ سندس نالو ۽ وفات جو هجري سال 1263هه درج ٿيل آهي. ان مان ٻه سٽون هيٺ ڏجن ٿيون:

&lt;poem&gt;
جناب پير علي گوهر آن ڪريم و رشيد
چو بوده ره طلب رب قريب رب برسيد
&lt;/poem&gt;

=== وفات بابت روايتون ===

مشڪور ڦلڪاري پنهنجي ڪتاب ''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' ۾ اصغر سائين جي وفات بابت سياسي سازش ۽ زهر ڏيڻ جي روايت بيان ڪئي آهي. تنهن هوندي به انهيءَ دعويٰ جي آزاد ۽ همعصر تاريخي تصديق واضح نه هجڻ سبب ان کي ثابت ٿيل حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== جانشيني ==

اصغر سائين جي وفات کان پوءِ سندس فرزند [[پير حزب الله شاهه]]، مشهور '''مسڪين''' ۽ '''تخت ڌڻي'''، پير پاڳارن جي سلسلي جو ٽيون سجاده نشين ٿيو. پير حزب الله شاهه پڻ علم، ادب ۽ فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندڙ شخصيت هو.

''Persian Poets of Sindh'' (پرشن پوئٽس آف سنڌ؛ سنڌ جا فارسي شاعر) ۾ پير حزب الله شاهه جي سوانح ۾ سندس والد جو نالو پير علي گوهر شاهه «اصغر» ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي ماخذ موجب پير حزب الله شاهه ننڍپڻ ۾ ئي پير پاڳاري جي مسند تي ويٺو ۽ بعد ۾ فارسي شاعريءَ جي سرپرستي ڪيائين.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;&gt;{{cite book
 |title=Persian Poets of Sindh
 |page=272
 |language=en
 |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/6466.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي واقعن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; border:1px solid #A6B8CC; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1231هه / 1816ع
| پير علي گوهر شاهه «اصغر» جي ولادت.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1246هه / 1831ع
| والد جي وفات کان پوءِ ٻئي پير پاڳاري طور سجاده نشيني.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1834ع
| نئين درگاهه ۽ پير ڳوٺ جي آبادڪاري؛ بزرگن جي مزارن جي منتقلي.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1836ع
| جماعت سان رابطن ۽ سفرن کان پوءِ سنڌ ڏانهن واپسيءَ جو احوال.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1836ع–1842ع
| ديني، ادبي ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جو اهم دور.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1255هه / 1839ع
| ''خزانة المعرفة'' جي تدوين مڪمل ٿيڻ جو احوال.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ درگاهه سان لاڳاپيل سياسي ڇڪتاڻ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1263هه / 1847ع
| وفات ۽ پير حزب الله شاهه جي جانشيني.
|}

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

پير علي گوهر شاهه «اصغر» جي شخصيت سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي روحاني، ادبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. سندس اهميت رڳو ٻئي پير پاڳاري جي حيثيت تائين محدود نه هئي، پر هو سنڌي صوفي شاعريءَ، ڪافيءَ جي روايت، علمي ڪتابن جي تدوين ۽ روحاني تعليم جي سرپرستيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس دور ۾ راشدي خاندان جي اڳين بزرگن جي تعليمات کي تحريري صورت ۾ محفوظ ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. ''خزانة المعرفة'' جهڙا مجموعا انهيءَ روايت جي تسلسل کي ظاهر ڪن ٿا.

ادبي حوالي سان سندس ڪافيون سنڌي ٻوليءَ جي محاوراتي، موسيقياتي ۽ صوفيانه اظهار جي مطالعي لاءِ اهم آهن. جيئڻ خان ڪيرئي جو تحقيقي مقالو انهيءَ ڳالهه جو مثال آهي ته سندس ڪلام جديد لسانياتي ۽ ادبي تحقيق جو پڻ موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[پير پاڳارو]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[پير محمد راشد شاهه]]
* [[پير صبغت الله شاهه اول]]
* [[پير حزب الله شاهه]]
* [[خليفي گل محمد گل]]
* [[خليفو نبي بخش لغاري]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[پير جو ڳوٺ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=شيخ
 |first=محمد فاضل
 |title=اصغر سائين جو ڪلام
 |edition=چوٿون
 |publisher=جميعت علماءِ سڪندريه، جامعه راشديه
 |location=پير جو ڳوٺ، سنڌ
 |year=1999
 |language=sd
}}
* {{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+پاڳارا+خاندان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: پير پاڳارا خاندان]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343 سنڌسلامت ڪتاب گهر: سيد علي گوهر شاهه اصغر]
* [https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال]
* [https://sufinama.org/ebooks/a-dictionary-of-sindhi-literature-motilal-jotwani-ebooks/ A Dictionary of Sindhi Literature]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pir_Jo_Goth وڪيميڊيا ڪامنز تي پير جو ڳوٺ بابت تصويرون]

[[زمرو:1816ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1847ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>ckvhhb8qm0dllmi1bg5l6j1deelbaoy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422195</id>
      <parentid>422193</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:09:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34021" sha1="bm91q9x3wzjw36uvrk83upqknatxqo0" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو صوفي شاعر، عالم، ٻيو پير پاڳارو ۽ راشدي خاندان جو روحاني پيشوا (1816ع–1847ع)}}

{{Infobox religious biography
| name = پير سيد علي گوهر شاھ اول
| honorific_prefix = '''پير پاڳارو ٻيون'''
| honorific_suffix = '''اصغر'''، '''بنگلي ڌڻي'''
| native_name = سيد علي گوهر شاھ راشدي 
| image =
| caption =
| religion = [[اسلام]]
| denomination = [[سني اسلام]]
| school = [[تصوف]]
| order = [[قادري سلسلو]]، [[نقشبندي سلسلو]]
| birth_date = 4 رجب 1231هه (1816ع)
| birth_place = رحيم ڏنو ڪلهوڙو، خيرپور، [[سنڌ]]
| death_date = 11 جمادي الاول 1263هه (1847ع)
| death_place = [[سنڌ]]
| resting_place = [[پير جو ڳوٺ]]، ضلعو خيرپور
| father = [[پير صبغت الله شاھ پھريون]]
| relatives = [[پير محمد راشد شاھ]] (ڏاڏو)
| children = [[پير حزب الله شاھ پھريون]]
| occupation = صوفي بزرگ، شاعر، عالم، روحاني پيشوا
| known_for = سنڌي صوفي شاعري، ڪافي، ديني ۽ ادبي تحقيق جي سرپرستي
| title = ٻيون [[پير پاڳارو]]
| predecessor = [[پير صبغت الله شاھ پھريون]]
| successor = [[پير حزب الله شاھ پھريون]]
| period = 1831ع–1847ع
| notable_works = ''خزانة المعرفة''، ''خزانة الاسرار''، ''اصغر سائين جو ڪلام''
}}

'''پير سيد علي گوهر شاهه اول'''  يا '''پير سيد علي گوهر شاهه پھريون'''(4 رجب 1231هه/1816ع – 11 جمادي الاول 1263هه/1847ع)، مشهور '''پير پاڳارو ٻيون'''، '''بنگلي ڌڻي''' ۽ ادبي تخلص '''اصغر'''، اڻويهين صديءَ جو سنڌي صوفي شاعر، عالم، ديني ۽ ادبي سرگرمين جو سرپرست ۽ [[راشدي خاندان]] جو روحاني پيشوا هو. هو [[پير صبغت الله شاھ اول]]، مشهور تجر ڌڻيءَ، جو ٽيون فرزند ۽ [[پير محمد راشد شاھ]]، مشهور روضي ڌڻيءَ، جو پوٽو هو. هن 1831ع ۾ پنهنجي والد جي وفات کان پوءِ پير پاڳاري جي سجاده نشيني سنڀالي ۽ 1847ع تائين انهيءَ منصب تي رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=پير پاڳارا خاندان
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+پاڳارا+خاندان
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

اصغر سائين سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ پنهنجي ڪافين، درد ڀري اظهار، روحاني موضوعن ۽ موسيقياتي لهجي سبب سڃاتو وڃي ٿو. هندستاني سنڌي اديب [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر''؛ (سنڌي ادب جي لغت) ۾ کيس صوفي روايت جو شاعر ۽ [[خليفو گل محمد گل]] جو مرشد ڄاڻايو آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس شاعري سريلي ۽ درد سان ڀرپور آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://books.google.com/books?id=HeVjAAAAMAAJ
}}&lt;/ref&gt;
سندس روحاني پيشوائيءَ جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ سياسي تبديلين، ٽالپر حڪمرانن جي آخري زماني ۽ 1843ع ۾ برطانوي قبضي سان لاڳاپيل هو. هن پنهنجي دور ۾ پير ڳوٺ جي نئين درگاهه جي تعمير، جماعت جي تنظيم، بزرگن جي ملفوظات جي تدوين ۽ سنڌي ادبي روايت جي سرپرستيءَ ۾ ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;&gt;{{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |chapter=سيد علي گوهر شاهه اصغر (بنگلي ڌڻي) ٻيون پاڳارو
 |language=sd
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== پيدائش ۽ خانداني پسمنظر ==

پير سيد علي گوهر شاھ جي ولادت 4 رجب 1231هه، مطابق 1816ع ۾ خيرپور تعلقي جي [[ڳوٺ رحيم ڏنو ڪلهوڙو]] ۾ ٿي. ان زماني ۾ سندس والد پير صبغت الله شاھ پھريون جي رهائش انهيءَ ڳوٺ ۾ هئي. هو ستن ڀائرن مان ٽيون نمبر فرزند هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;
سندس خاندان جو تعلق سنڌ جي مشهور راشدي سادات سان هو. سندس ڏاڏو پير سيد محمد راشد شاھ، روضي ڌڻي، سنڌ جي روحاني تاريخ جي اهم شخصيتن مان هو. پير محمد راشد جي روحاني روايت مان پير پاڳارا ۽ جهنڊي وارا پيرن جا سلسلا اڳتي وڌيا. سندس والد پير صبغت الله شاهه اول، مشهور تجر ڌڻي، پير پاڳارن جي سلسلي جو پهريون سجاده نشين هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
راشدي خاندان جي روحاني روايت ۾ قادري ۽ نقشبندي سلسلن جو اثر نمايان رهيو. اصغر سائين جي تعليم، تربيت ۽ روحاني فڪر تي پڻ انهن ٻنهي سلسلن جي روايتن جو اثر هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

== تعليم ۽ روحاني تربيت ==

اصغر سائين جي ابتدائي تعليم سندس والد جي نگرانيءَ ۾ ٿي. کيس عربي، فارسي ۽ ديني علمن جي تعليم تجربيڪار استادن کان ڏياري وئي. ننڍپڻ کان ئي علم، ادب ۽ روحاني معاملن سان دلچسپي رکندو هو. فارسي ٻوليءَ تي سندس خاص عبور هو ۽ سنڌي ٻوليءَ جي لغت ۽ ادبي اظهار سان پڻ گهري واقفيت رکندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
پنهنجي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن پنهنجي والد جي هٿ تي بيعت ڪئي ۽ تصوف جي تعليم ۽ عملي تربيت حاصل ڪئي. سندس شخصيت ۾ علمي مطالعي ۽ روحاني تربيت جو گڏيل اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو. بعد ۾ سندس ادبي ۽ علمي سرپرستيءَ ۾ انهيءَ روايت جو تسلسل نمايان ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

== سجاده نشيني ۽ ٻئي پير پاڳاري طور دور ==

پير صبغت الله شاهه اول 5 رمضان 1246هه، مطابق 17 فيبروري 1831ع تي وفات ڪئي. انهيءَ وقت علي گوهر شاهه جي عمر لڳ ڀڳ پندرهن سال هئي. جيتوڻيڪ سندس ٻه وڏا ڀائر موجود هئا، پر خانداني فيصلي موجب علي گوهر شاهه کي سجاده نشينيءَ لاءِ چونڊيو ويو. اهڙيءَ طرح هو پير پاڳارن جي سلسلي جو ٻيو سجاده نشين ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سجاده نشينيءَ جي شروعاتي دور ۾ هن جماعت جي انتظام، ديني تربيت ۽ درگاهه جي معاملن ڏانهن ڌيان ڏنو. سندس اڳواڻيءَ ۾ راشدي جماعت جي روحاني سرگرمين سان گڏ علمي ۽ ادبي ڪم پڻ جاري رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== پير ڳوٺ جي نئين درگاهه ===

[[فائل:Masjid and Dargah Rozay Dhani, Pir Jo Goth, Sindh.jpg|thumb|260px|خيرپور ضلعي جي پير ڳوٺ ۾ روضي ڌڻيءَ جي مسجد ۽ درگاهه، راشدي خاندان جو تاريخي روحاني مرڪز.]]

1834ع ۾ سنڌو درياهه جي پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ درياهي پائڻ سبب پراڻي آباديءَ ۽ راشدي بزرگن جي مزارن کي خطرو پيدا ٿيو. ان صورتحال ۾ اصغر سائين نئين هنڌ درگاھ ۽ آبادي قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. آڪٽوبر 1834ع ۾ درگاھ جي منتقلي موجوده پير ڳوٺ واري ماڳ ڏانهن ڪئي وئي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;
انهيءَ منتقليءَ دوران سندس ڏاڏي پير محمد راشد شاهه ۽ والد پير صبغت الله شاهه اول جون قبرون پراڻي ماڳ تان منتقل ڪري نئين درگاهه ۾ قائم ڪيون ويون. نئين ماڳ تي روضي، تجر، رهائشي عمارتن، حويلين ۽ حفاظتي ڪوٽ جي تعمير جو ڪم ڪرايو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;
درگاهه جي نئين تعمير سان گڏ رهائش لاءِ هڪ بنگلو پڻ ٺهرايو ويو. انهيءَ سبب اصغر سائين جماعت ۾ '''بنگلي ڌڻي''' جي لقب سان مشهور ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

[[فائل:Shahi Gate of Dargah Pir Jo Goth, Khairpur Mir's.jpg|thumb|260px|پير ڳوٺ جي درگاهه جو شاهي دروازو، جيڪو راشدي خاندان جي تاريخي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.]]

=== جماعت سان رابطا ۽ سفر ===

درگاهه جي تعمير ۽ انتظامي معاملن کان پوءِ اصغر سائين پنهنجي جماعت سان رابطن ۽ روحاني سرگرمين کي وڌائڻ ڏانهن ڌيان ڏنو. سوانحي روايتن موجب هن سنڌ کان ٻاهر ڪڇ، پوربندر، احمد آباد ۽ سورت جو سفر ڪيو. ڪجهه احوالن ۾ سندس بمبئيءَ تائين وڃڻ جو امڪان پڻ ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
انهن سفرن جو مقصد جماعت سان ملاقاتون، روحاني رهنمائي ۽ راشدي سلسلي سان لاڳاپيل ماڻهن سان رابطا قائم رکڻ ڄاڻايو ويو آهي. سوانحي احوال موجب هو 1836ع ڌاري سنڌ واپس موٽيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

== علمي ۽ ادبي سرپرستي ==

=== 1836ع کان 1842ع وارو دور ===

1836ع کان 1842ع تائين وارو عرصو اصغر سائين جي علمي ۽ ادبي سرگرمين جي حوالي سان اهم سمجهيو وڃي ٿو. هن درگاهه جي تعمير ۽ جماعت جي انتظام سان گڏ ديني ڪتابن جي تدوين، روحاني ملفوظات جي جمع آوري ۽ عالمن جي سرپرستيءَ ڏانهن ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سندس علمي سرگرمين ۾ راشدي خاندان جي اڳين بزرگن جي تعليمات کي محفوظ ڪرڻ اهم مقصد هو. هن پنهنجي ڏاڏي پير محمد راشد شاهه ۽ والد پير صبغت الله شاهه اول جي خليفن ۽ مريدن سان صلاح مشورا ڪيا. انهيءَ علمي ماحول سان لاڳاپيل شخصيتن ۾ خليفو محمود نظاماڻي، فقير عبدالله ڪاتيار، خليفو نبي بخش لغاري ۽ خليفو گل محمد هالائي شامل هئا.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== خليفو محمود نظاماڻي ۽ المحبوبية المحمودية ===

راشدي سلسلي جي علمي روايت ۾ خليفي محمود نظاماڻيءَ جو نالو اهم آهي. هن قادري ۽ نقشبندي سلسلن جي روحاني تعليمات ۽ انهن جي باهمي تعلق بابت ''المحبوبية المحمودية'' نالي ڪتاب لکيو. سوانحي احوال موجب هيءُ ڪتاب اصغر سائين جي هدايت تي تيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
هن تصنيف جي اهميت انهيءَ ڳالهه ۾ آهي ته اها راشدي سلسلي جي فڪري ۽ روحاني تعليمات کي تحريري صورت ۾ محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش هئي.

=== خزانة المعرفة جي تدوين ===

اصغر سائين جي علمي سرپرستيءَ ۾ سندس والد پير صبغت الله شاهه اول جي ملفوظات کي گڏ ڪرڻ جو ڪم پڻ ٿيو. انهن ملفوظات کي '''[[خزانة المعرفة]]''' جي نالي سان مرتب ڪيو ويو. هن ڪم ۾ [[فقير عبدالله ڪاتيار]] ۽ [[خليفو نبي بخش لغاري]]ءَ جو سهڪار شامل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
ملفوظات گڏ ڪرڻ لاءِ مختلف علائقن جي مريدن ۽ خليفن وٽ محفوظ روايتون حاصل ڪيون ويون. انهن علائقن ۾ [[لاڙ]]، [[ڪڇ]] ۽ [[ڪاٺياواڙ]] شامل هئا. 1255هه/1839ع ۾ مجموعي جي ترتيب مڪمل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. اصغر سائين پاڻ انهيءَ مجموعي جو مهاڳ لکيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
هيءُ ڪم سنڌ جي صوفي سلسلن ۾ زباني روايتن کي تحريري صورت ۾ محفوظ ڪرڻ جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو.

=== خزانة الاسرار ===

اصغر سائين سان منسوب ٻيو اهم علمي مجموعو '''[[خزانة الاسرار]]''' آهي، جنهن ۾ سندس والد پير صبغت الله شاهه اول جا يارهن خطبا گڏ ڪيل ڄاڻايا وڃن ٿا. انهيءَ مجموعي جو ذڪر اصغر سائين جي علمي ۽ تدويني خدمتن ۾ ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
هن مجموعي جي اصل قلمي نسخي، اشاعتي تاريخ ۽ مڪمل متن بابت وڌيڪ تحقيقي تصديق جي ضرورت آهي.

== سياسي ۽ سماجي ڪردار ==

=== ٽالپر دور جون حالتون ===

اصغر سائين جو زمانو سنڌ ۾ [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمرانيءَ جي آخري دور سان تعلق رکي ٿو. انهيءَ زماني ۾ سنڌ جي سياسي حالتن تي افغانستان جي حڪمرانن، برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني ۽ مقامي حڪمران خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ لاڳاپن جو اثر پئجي رهيو هو.
[[مشڪور ڦلڪاري]] پنهنجي ڪتاب ''[[سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر]]'' ۾ ڄاڻايو آهي ته 1834ع ۾ شاهه شجاع جي سنڌ ڏانهن فوجي اڳڀرائيءَ دوران اصغر سائين پنهنجي جماعت کي مزاحمت لاءِ تيار ڪيو. ساڳئي ماخذ ۾ ٽالپر حڪمرانن جي اندروني اختلافن کي ختم ڪرائڻ لاءِ سندس ڪوششن جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;
انهن بيانن جي وڌيڪ تصديق لاءِ همعصر سياسي دستاويزن ۽ ٻين تاريخي ماخذن سان تقابلي اڀياس ضروري آهي.

=== 1843ع ۾ سنڌ تي برطانوي قبضو ===

فيبروري 1843ع ۾ برطانوي فوج سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن کي شڪست ڏني ۽ سنڌ تي برطانوي اقتدار قائم ٿيو. ان تبديليءَ سان سنڌ جي سياسي ۽ سماجي ادارن سان گڏ روحاني مرڪزن جي حالتن تي پڻ اثر پيو.
''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب برطانوي اقتدار جي شروعاتي دور ۾ [[پير جو ڳوٺ]] جي درگاهه کي سياسي طور اهم مرڪز سمجهيو ويو. [[خيرپور رياست]] جي حڪمران [[مير علي مراد خان ٽالپر]] جي ذريعي اصغر سائين جي سرگرمين تي نگراني رکڻ جا احوال پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== لاڙڪاڻي ڏانهن عارضي منتقلي ===

سوانحي احوال موجب اصغر سائين کي جڏهن سياسي ڇڪتاڻ ۽ ممڪن خونريزيءَ جو انديشو ٿيو، تڏهن هن درگاهه مان عارضي طور لڏي [[سنڌو درياھ]] جي ٻئي ڀر لاڙڪاڻي واري علائقي ۾ رهائش اختيار ڪئي. انهن روايتن ۾ مير علي مراد طرفان معافي گهرڻ لاءِ خط لکڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
هن واقعي جي تفصيلي تصديق لاءِ همعصر خطن، سرڪاري رڪارڊ ۽ تاريخي دستاويزن جي وڌيڪ جاچ گهربل آهي.

== شاعري ۽ ادبي خدمتون ==

=== شاعراڻو تخلص ۽ فڪري موضوع ===

پير علي گوهر شاهه شاعريءَ ۾ '''اصغر''' تخلص اختيار ڪيو. سندس ڪلام جو تعلق سنڌي صوفي شاعريءَ جي روايت سان آهي. هن ڪافيءَ جي صنف ۾ خاص شهرت حاصل ڪئي ۽ سندس شاعريءَ ۾ روحاني محبت، فراق، وصال، انساني جذبن، درد ۽ صوفيانه فڪر جو اظهار ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;
سندس ڪلام ۾ تشبيهن، تلميحن، محاورن ۽ عام فهم سنڌي ٻوليءَ جو استعمال نمايان آهي. سنڌي صوفي شاعرن جي روايت موجب هن روحاني موضوعن کي انساني محبت جي علامتن وسيلي بيان ڪيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
 |url=https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪافيءَ جي صنف ۾ مقام ===

سنڌي ڪافي هڪ اهڙي شعري صنف آهي، جنهن جو صوفيانه فڪر، موسيقي ۽ عوامي اظهار سان گهرو تعلق آهي. اصغر سائين انهيءَ روايت جو اڻويهين صديءَ جو اهم شاعر هو.
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي تحقيقي جرنل ۾ شايع ٿيل مطالعي ۾ اصغر سائين کي [[سچل سرمست]]، [[فقير نانڪ يوسف]]، درياھ خان ۽ [[خوش خير محمد هيسباڻي]]ءَ سان لاڳاپيل ڪافيءَ جي موسيقياتي روايت ۾ شامل ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;&gt;{{cite journal
 |title=سنڌي صوفي ڪافيءَ جي موسيقياتي جوڙجڪ بابت تحقيقي مقالو
 |journal=سنڌي ٻولي تحقيق جرنل
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |year=2016
 |language=sd
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/libraries/pdf_journal/1518498975_PDF_BoliJournal2016-06-01.pdf
}}&lt;/ref&gt;

موسيقياتي مطالعي جي حوالي سان سندس ڪلام ۾ ڪافيءَ جي اڳ ۾ موجود فني ۽ شعري جوڙجڪن جو استعمال ملي ٿو. سندس شاعريءَ جي سريلي انداز ۽ درد ڀري لهجي جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ پڻ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;KafiResearch&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪافين ۾ محاورن جو استعمال ===

جيئڻ خان ڪيرئي پنهنجي تحقيقي مقالي ''سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال'' ۾ اصغر سائين جي شاعريءَ جي لساني خصوصيتن جو جائزو ورتو آهي. اهو مقالو ''ڪلاچي'' تحقيقي جرنل جي جولاءِ–ڊسمبر 2014ع واري شماري ۾ صفحن 85 کان 95 تائين شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;
ڪيرئي جي مطالعي موجب اصغر سائين عام ماڻهن جي ٻوليءَ ۾ استعمال ٿيندڙ محاورن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ فني انداز سان استعمال ڪيو. سندس ڪلام ۾ سڪ، وڇوڙو، جاڳ، اوڙو پاڙو ۽ ٻين روزمره جي اظهار وسيلي روحاني ۽ انساني احساسن کي بيان ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

مثال طور سندس ڪلام ۾ هيٺيون سٽون ملن ٿيون:

&lt;poem&gt;
اٿ جاڳ جاني، ننڊ ٿي نهوڙي،
سانجهي يا سڀاڻي، ايندو هوت حقاني.
&lt;/poem&gt;

اهڙيءَ طرح سندس شاعريءَ ۾ محبت ۽ محبوب جي اهميت کي بيان ڪندڙ هيءَ سٽ پڻ ملي ٿي:

&lt;poem&gt;
مشڪ کٿوريءَ کان وڌ ڀانيان،
پرينءَ منهنجي جو پگهر.
&lt;/poem&gt;

اهي مثال سندس ڪلام ۾ عام سنڌي ٻوليءَ جي لفظن ۽ صوفيانه معنائن جي گڏيل استعمال کي ظاهر ڪن ٿا.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

=== سنڌي غزل ۽ فارسي ادب سان تعلق ===

اصغر سائين جي دور ۾ سنڌي غزل ۽ فارسي شاعريءَ جي روايت پڻ ترقي ڪري رهي هئي. سندس روحاني ۽ ادبي ماحول سان لاڳاپيل شاعرن ۾ خليفو گل محمد هالائي ۽ خليفو نبي بخش لغاري نمايان هئا.

''ڪلچرل هيريٽيج آف پاڪستان'' (پاڪستان جو ثقافتي ورثو) ۾ اصغر سائين جو ذڪر اڻويهين صديءَ جي سنڌي ادبي روايت جي اهم شخصيتن ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;&gt;{{cite book
 |title=Cultural Heritage of Pakistan
 |chapter=Regional Literatures
 |page=159
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/cultural-heritage-pakistan/cultural-heritage-pakistan.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ۽ تاليفون ==

اصغر سائين سان منسوب تصنيفن، تدويني ڪمن ۽ سندس ڪلام جي ڇپيل مجموعن ۾ هيٺيان ڪتاب اهم آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A6B8CC; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487; color:white; padding:10px;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487; color:white; padding:10px;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#245487; color:white; padding:10px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | ''خزانة المعرفة''
| ملفوظات جي تدوين
| پير صبغت الله شاهه اول جي ملفوظات جو مجموعو؛ 1255هه/1839ع ۾ ترتيب مڪمل ٿيڻ جو احوال ملي ٿو. مهاڳ اصغر سائين لکيو.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | ''خزانة الاسرار''
| خطبن جو مجموعو
| پير صبغت الله شاهه اول جا يارهن خطبا؛ اصغر سائين جي علمي خدمتن سان منسوب.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | ''اصغر جون ڪافيون''
| سنڌي صوفي شاعري
| اصغر سائين جون ڪافيون ۽ صوفيانه ڪلام.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | ''اصغر سائين جو ڪلام''
| مرتب ڪيل شعري مجموعو
| پروفيسر محمد فاضل شيخ جي ترتيب ڏنل مجموعي جو 1999ع وارو چوٿون ڇاپو حوالن ۾ موجود آهي.
|}

=== اصغر سائين جو ڪلام ===

اصغر سائين جي شاعريءَ کي بعد ۾ مختلف قلمي ۽ تحريري نسخن جي ڀيٽ سان مرتب ڪيو ويو. پروفيسر محمد فاضل شيخ سندس ڪلام کي ''اصغر سائين جو ڪلام'' جي نالي سان ترتيب ڏنو.
1999ع ۾ انهيءَ ڪتاب جو چوٿون ڇاپو [[جميعت علماءِ سڪندريه]]، [[جامعه راشديه]]، درگاهه پير صاحب پاڳارو، پير جو ڳوٺ طرفان شايع ٿيڻ جو حوالو ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== همعصر عالم، شاعر ۽ روحاني وابستگان ==

اصغر سائين جي دور ۾ ڪيترائي عالم، شاعر ۽ روحاني شخصيتون راشدي جماعت سان لاڳاپيل هيون. انهن ۾ [[خليفو محمود نظاماڻي]]، [[فقير عبدالله ڪاتيار]]، [[خليفو نبي بخش لغاري]] ۽ [[خليفو گل محمد هالائي]] خاص طور قابل ذڪر آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== خليفو گل محمد هالائي ===

[[خليفو گل محمد گل]] کي سنڌي غزل جي اوائلي ۽ اهم شاعرن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. سندس ادبي ۽ روحاني تعلق اصغر سائين سان هو. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ادبي لغت ۾ اصغر سائين کي خليفي گل محمد گل جو مرشد ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
خليفي گل محمد جي شاعريءَ ۾ فارسي غزل جي فني روايت جو اثر نمايان آهي. اصغر سائين ۽ خليفي گل محمد جو تعلق سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري صوفيانه ۽ ادبي ماحول جي هڪ اهم ڪڙي آهي.&lt;ref name=&quot;CulturalHeritage&quot;/&gt;

=== خليفو نبي بخش لغاري ===

خليفو نبي بخش لغاري اصغر سائين جي دور جو شاعر ۽ روحاني شخصيت هو. هن پير صبغت الله شاهه اول جي ملفوظات گڏ ڪرڻ ۾ سهڪار ڪيو. سندس ادبي خدمتن ۾ سسئي پنهون جي داستان کي سرائيڪي مثنويءَ جي صورت ۾ پيش ڪرڻ پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;

=== آخوند احمد سانوڻي هالائي ===

''[[مقالات قاسمي]]'' مان نقل ڪيل سوانحي احوال ۾ [[آخوند احمد سانوڻي هالائي]] جو ذڪر پڻ اصغر سائين جي روحاني وابستگان ۾ ملي ٿو. آخوند احمد علمي ۽ ادبي سرگرمين سان لاڳاپيل شخصيت هو.&lt;ref name=&quot;MaqalatQasmi&quot;&gt;{{cite web
 |title=پير سيد علي گوهر شاهه اول
 |website=Sindhi Saints
 |date=2014-03
 |url=https://sindhisaints.blogspot.com/2014/03/pir-syed-ali-gohar-shah-awal.html
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== وفات ==

پير سيد علي گوهر شاھ اول 11 جمادي الاول 1263هه، مطابق 1847ع ۾ وفات ڪئي. وفات وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 31 سال هئي. سنڌيانا ۽ ٻين سوانحي ماخذن ۾ سندس وفات جو سال 1847ع ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌ جي مشهور صوفي شاعر [[قادر بخش بيدٽ|بيدل فقير]] سندس وفات تي فارسيءَ ۾ هڪ منظوم تاريخ لکي. انهيءَ منظوم تاريخ ۾ سندس نالو ۽ وفات جو هجري سال 1263هه درج ٿيل آهي. ان مان ٻه سٽون هيٺ ڏجن ٿيون:

&lt;poem&gt;
جناب پير علي گوهر آن ڪريم و رشيد
چو بوده ره طلب رب قريب رب برسيد
&lt;/poem&gt;

=== وفات بابت روايتون ===

مشڪور ڦلڪاري پنهنجي ڪتاب ''سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر'' ۾ اصغر سائين جي وفات بابت سياسي سازش ۽ زهر ڏيڻ جي روايت بيان ڪئي آهي. تنهن هوندي به انهيءَ دعويٰ جي آزاد ۽ همعصر تاريخي تصديق واضح نه هجڻ سبب ان کي ثابت ٿيل حقيقت قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Phulkaro&quot;/&gt;

== جانشيني ==

اصغر سائين جي وفات کان پوءِ سندس فرزند [[پير حزب الله شاھ پھريون]]، مشهور '''مسڪين''' ۽ '''تخت ڌڻي'''، پير پاڳارن جي سلسلي جو ٽيون سجاده نشين ٿيو. پير حزب الله شاهه پڻ علم، ادب ۽ فارسي شاعريءَ سان دلچسپي رکندڙ شخصيت هو.

''پرشن پوئٽس آف سنڌ'' (سنڌ جا فارسي شاعر) ۾ پير حزب الله شاھ جي سوانح ۾ سندس والد جو نالو پير علي گوهر شاهه «اصغر» ڄاڻايو ويو آهي. ساڳئي ماخذ موجب پير حزب الله شاهه ننڍپڻ ۾ ئي پير پاڳاري جي مسند تي ويٺو ۽ بعد ۾ فارسي شاعريءَ جي سرپرستي ڪيائين.&lt;ref name=&quot;PersianPoets&quot;&gt;{{cite book
 |title=Persian Poets of Sindh
 |page=272
 |language=en |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/6466.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي واقعن جي ترتيب ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border-collapse:collapse; border:1px solid #A6B8CC; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;&quot; | واقعو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1231هه / 1816ع
| پير علي گوهر شاهه «اصغر» جي ولادت.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1246هه / 1831ع
| والد جي وفات کان پوءِ ٻئي پير پاڳاري طور سجاده نشيني.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1834ع
| نئين درگاهه ۽ پير ڳوٺ جي آبادڪاري؛ بزرگن جي مزارن جي منتقلي.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1836ع
| جماعت سان رابطن ۽ سفرن کان پوءِ سنڌ ڏانهن واپسيءَ جو احوال.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1836ع–1842ع
| ديني، ادبي ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جو اهم دور.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1255هه / 1839ع
| ''خزانة المعرفة'' جي تدوين مڪمل ٿيڻ جو احوال.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC; font-weight:bold;&quot; | 1843ع
| سنڌ تي برطانوي قبضو ۽ درگاهه سان لاڳاپيل سياسي ڇڪتاڻ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD; font-weight:bold;&quot; | 1263هه / 1847ع
| وفات ۽ پير حزب الله شاهه جي جانشيني.
|}

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

پير علي گوهر شاهه «اصغر» جي شخصيت سنڌ جي اڻويهين صديءَ جي روحاني، ادبي ۽ سماجي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. سندس اهميت رڳو ٻئي پير پاڳاري جي حيثيت تائين محدود نه هئي، پر هو سنڌي صوفي شاعريءَ، ڪافيءَ جي روايت، علمي ڪتابن جي تدوين ۽ روحاني تعليم جي سرپرستيءَ سان پڻ لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaPagara&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سندس دور ۾ راشدي خاندان جي اڳين بزرگن جي تعليمات کي تحريري صورت ۾ محفوظ ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. ''خزانة المعرفة'' جهڙا مجموعا انهيءَ روايت جي تسلسل کي ظاهر ڪن ٿا.
ادبي حوالي سان سندس ڪافيون سنڌي ٻوليءَ جي محاوراتي، موسيقياتي ۽ صوفيانه اظهار جي مطالعي لاءِ اهم آهن. جيئڻ خان ڪيرئي جو تحقيقي مقالو انهيءَ ڳالهه جو مثال آهي ته سندس ڪلام جديد لسانياتي ۽ ادبي تحقيق جو پڻ موضوع رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Kerio2014&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[پير پاڳارو]]
* [[راشدي خاندان]]
* [[پير محمد راشد شاھ]]
* [[پير صبغت الله شاهه پھريون]]
* [[پير حزب الله شاھ پھريون]]
* [[خليفو گل محمد گل]]
* [[خليفو نبي بخش لغاري]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[ڪافي (شاعري)]]
* [[پير جو ڳوٺ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=شيخ
 |first=محمد فاضل
 |title=اصغر سائين جو ڪلام
 |edition=چوٿون
 |publisher=جميعت علماءِ سڪندريه، جامعه راشديه
 |location=پير جو ڳوٺ، سنڌ
 |year=1999
 |language=sd
}}
* {{cite journal
 |last=ڪيريو
 |first=جيئڻ خان
 |title=سيد علي گوهر شاهه ’اصغر‘ جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال
 |journal=ڪلاچي تحقيقي جرنل
 |publisher=شاهه عبداللطيف ڀٽائي چيئر، ڪراچي يونيورسٽي
 |date=2014
 |pages=85–95
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=ڦلڪارو
 |first=مشڪور
 |title=سرسوتي تهذيب ۽ اڇڙو ٿر
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پير+پاڳارا+خاندان انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: پير پاڳارا خاندان]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/953/read/50343 سنڌسلامت ڪتاب گهر: سيد علي گوهر شاهه اصغر]
* [https://sindhiproverbs.blogspot.com/2019/10/blog-post_33.html سيد علي گوهر شاهه اصغر جي ڪافين ۾ محاورن جو استعمال]
* [https://sufinama.org/ebooks/a-dictionary-of-sindhi-literature-motilal-jotwani-ebooks/ A Dictionary of Sindhi Literature]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pir_Jo_Goth وڪيميڊيا ڪامنز تي پير جو ڳوٺ بابت تصويرون]

[[زمرو:1816ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1847ع ۾ وفات ڪيل]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:صوفي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا صوفي بزرگ]]
[[زمرو:راشدي خاندان]]
[[زمرو:پير پاڳارا]]
[[زمرو:19هين صديءَ جا شاعر]]</text>
      <sha1>bm91q9x3wzjw36uvrk83upqknatxqo0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير پاڳارو ٻيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104295</id>
    <redirect title="پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر" />
    <revision>
      <id>422177</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="f35bhodttc7k27dzdatfg5dctqiyz04" xml:space="preserve">#چوريو[[پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر]]</text>
      <sha1>f35bhodttc7k27dzdatfg5dctqiyz04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پير علي گوهر شاھ راشدي پھريون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104296</id>
    <redirect title="پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر" />
    <revision>
      <id>422178</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي کي [[پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="f35bhodttc7k27dzdatfg5dctqiyz04" xml:space="preserve">#چوريو[[پير سيد علي گوهر شاھ اول، اصغر]]</text>
      <sha1>f35bhodttc7k27dzdatfg5dctqiyz04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ايشيا جا ثقافتي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104297</id>
    <revision>
      <id>422181</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:ايشيا جا علائقا]]</comment>
      <origin>422181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="osn1vbhtawmvovuj37wnxdm05e91pd2" xml:space="preserve">[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:ايشيا جا علائقا]]</text>
      <sha1>osn1vbhtawmvovuj37wnxdm05e91pd2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يورپ جا ثقافتي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104298</id>
    <revision>
      <id>422188</id>
      <timestamp>2026-10-16T13:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:يورپ جا علائقا]]</comment>
      <origin>422188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="78" sha1="96atl5eaancyvvyg12rhp09ozpn65fk" xml:space="preserve">[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:يورپ جا علائقا]]</text>
      <sha1>96atl5eaancyvvyg12rhp09ozpn65fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مرزيسائيڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104299</id>
    <revision>
      <id>422199</id>
      <timestamp>2026-10-16T14:16:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:   [[زمرو:ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]]  [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]]  [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="193" sha1="n1i82m8zmauv9836qzi4ys9nscu9qlz" xml:space="preserve"> 
[[زمرو:ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] 
[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>n1i82m8zmauv9836qzi4ys9nscu9qlz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ديال آشا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104300</id>
    <revision>
      <id>422200</id>
      <timestamp>2026-10-16T14:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌ ۾ ڄاول هندستاني سنڌي اديب، تعليمدان، شاعر ۽ 2016ع جو بال ساهتيه پرسڪار يافته}}  {{Infobox person | name = ديال آشا | honorific_prefix = ڊاڪٽر | native_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا | birth_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا | birth_date = {{Birth date and age|1936|12|16}} | birth_place = [[خيرپور ميرس]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]...</comment>
      <origin>422200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23593" sha1="ter0v123ew0gh50gumty6w8pnj7p8tu" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۾ ڄاول هندستاني سنڌي اديب، تعليمدان، شاعر ۽ 2016ع جو بال ساهتيه پرسڪار يافته}}

{{Infobox person
| name = ديال آشا
| honorific_prefix = ڊاڪٽر
| native_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا
| birth_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا
| birth_date = {{Birth date and age|1936|12|16}}
| birth_place = [[خيرپور ميرس]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| nationality = هندستاني
| residence = [[الھاس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]]
| occupation = اديب، شاعر، تعليمدان، ڳائڻو، سماجي ڪارڪن
| education = ايم اي، پي ايڇ ڊي، ڊي لٽ
| alma_mater = [[ممبئي يونيورسٽي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]]
| known_for = سنڌي ٻاراڻو ادب، سنڌي تعليم، ادبي ۽ سماجي خدمتون
| notable_works = ''ٻارو اچو ته ڳايون''، ''ٻاپوءَ جي باغ ۾''، ''اسين هڪ آهيون''، ''سنڌ جا سنت''، ''ادبي سرهاڻ''
| awards = [[بال ساهتيه پرسڪار]] (2016ع)، سنڌو رتن انعام، جهولي لال انعام
}}

'''ڊاڪٽر ديال ڪوٽومل ڌميجا''' (انگريزي: ''Dayal Kotumal Dhameja''؛ پيدائش: 16 ڊسمبر 1936ع)، ادبي نالي '''ديال آشا''' (''Dayal Asha'') سان مشهور، سنڌ ۾ ڄاول هندستاني سنڌي اديب، شاعر، تعليمدان، ڳائڻو ۽ سماجي ڪارڪن آهي. سندس جنم [[خيرپور ميرس]] ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو ۽ اڳتي هلي [[الهاس نگر]] ۾ آباد ٿيو. هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، ادبي تخليق، ٻاراڻي ادب ۽ سماجي خدمت لاءِ وقف ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Dayal Kotumal Dhameja
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Dayal Asha
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/
 |date=2021-04-29
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

ديال آشا سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ڪتابن جو ليکڪ ڄاڻايو ويو آهي. هن ٻارن لاءِ نظم، گيت ۽ ٻين ادبي تخليقن کان سواءِ مضمون، شاعري، سوانح ۽ مذهبي توڙي ثقافتي موضوعن تي ڪتاب لکيا. سندس تعليمي خدمتن ۾ الهاس نگر جي چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج جي سنڌي شعبي جي سربراهي ۽ ڪاليج جي پرنسپال طور خدمتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;&gt;{{cite web
 |last=Babani
 |first=Arun
 |title=Dr. Dayal Asha – The Multi Faceted Genius
 |trans-title=ڊاڪٽر ديال آشا: گهڻ رخي شخصيت
 |website=Sindhishaan
 |date=2007-04
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي تاريخدان [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر؛ سنڌي ادب جي لغت) ۾ ديال آشا کي نامور ليکڪ، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن ڄاڻايو آهي، جنهن جي ٻاراڻي ادب جي ڪتابن کي ڪيترائي انعام مليا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
سندس سنڌي ٻاراڻي ادب لاءِ مجموعي خدمتن جي اعتراف ۾ ڀارت جي [[ساهتيه اڪيڊمي]] کيس 2016ع ۾ '''[[بال ساهتيه پرسڪار]]''' سان نوازيو.&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bal Sahitya Puraskar (2010–2025)
 |trans-title=بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙن جي فهرست
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=ساهتيه اڪيڊمي
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

ديال آشا 16 ڊسمبر 1936ع تي سنڌ جي خيرپور ميرس شهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو ڪوٽومل ڌميجا هو. سندس ننڍپڻ سنڌ جي ثقافتي ۽ سماجي ماحول ۾ گذريو. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان کي ٻين ڪيترن ئي سنڌي خاندانن وانگر پنهنجو اباڻو وطن ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڪراچيءَ مان سامونڊي جهاز ذريعي بمبئي پهتو. ديال آشا بعد ۾ الهاس نگر ۾ پنهنجي شروعاتي زندگيءَ جا تجربا بيان ڪيا، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن کي نئين سر رهائش ۽ روزگار جا وسيلا پيدا ڪرڻا پيا.&lt;ref name=&quot;UlhasnagarHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ulhasnagar
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/history/hist_01_02a.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
الهاس نگر ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي هڪ اهم آباديءَ طور ترقي ڪئي. انهيءَ شهر ۾ سنڌي ٻولي، ثقافت ۽ تعليمي ادارن کي قائم رکڻ لاءِ ڪيترن ئي شخصيتن ڪم ڪيو، جن ۾ ديال آشا پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;UlhasnagarHistory&quot;/&gt;

== تعليم ==

ديال آشا اعليٰ تعليم حاصل ڪري ايم اي، پي ايڇ ڊي ۽ ڊي لٽ جون سندون حاصل ڪيون. هن ممبئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽر سي. سي. پرڀات جي رهنمائيءَ هيٺ ڊاڪٽريٽ جي تحقيق ڪئي. سندس تعليمي سفر ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي اعليٰ مطالعي کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سوانحي ماخذن موجب ديال آشا سنڌي ٻوليءَ ۾ ڊي لٽ جي اعليٰ سند حاصل ڪندڙ ابتدائي، بلڪه پهرين شخصيت طور سڃاتو ويو. هن سنڌي ادب جي اعليٰ تعليم، تحقيقي رهنمائي ۽ شاگردن جي علمي تربيت ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

== تعليمي خدمتون ==

=== چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج ===

ديال آشا پنهنجي تدريسي زندگيءَ جو اهم حصو [[چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج]]، الھاس نگر ۾ گذاريو. هن ڪاليج جي سنڌي شعبي ۾ استاد ۽ شعبي جي سربراهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ بعد ۾ ساڳئي اداري جو پرنسپال بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
هن سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي جي تحقيق جي رهنمائي پڻ ڪئي. سندس تعليمي خدمتن جو بنيادي مقصد سنڌي ٻوليءَ کي ڪاليجي ۽ يونيورسٽي سطح تي مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

=== تعليمي ادارن ۾ ذميواريون ===

ديال آشا مختلف تعليمي ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ادارن ۾ پڻ خدمتون انجام ڏنيون. انهن ۾ ممبئي يونيورسٽي، مهاراشٽر جي درسي ڪتابن سان لاڳاپيل ادارا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل تنظيمون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سندس تعليمي ۽ انتظامي خدمتن ۾ هي ذميواريون ڄاڻايون ويون آهن:

* چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج جو پرنسپال؛
* ڪاليج جي سنڌي شعبي جو سربراهه؛
* ممبئي يونيورسٽيءَ جي سنڌي بورڊ آف اسٽڊيز جو چيئرمين؛
* مهاراشٽر حڪومت جي سنڌي درسي ڪتابن واري اداري جو چيئرمين؛
* حيدرآباد (سنڌ) نيشنل ڪاليجيئيٽ بورڊ، ممبئي، ۾ سنڌيءَ جو اعزازي پروفيسر اميريٽس؛
* سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل قومي ۽ تعليمي ادارن سان وابستگي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ لکڻيون ===

ديال آشا گهڻ ٻوليائي اديب آهي. سندس ادبي تخليقن جو وڏو حصو سنڌيءَ ۾ آهي، جڏهن ته هن هندي ۽ انگريزيءَ ۾ پڻ لکيو. سندس تصنيفن جو تعداد پنجاهه کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهن ۾ ٻاراڻو ادب، شاعري، مضمون، سوانح، ثقافتي موضوع ۽ روحاني شخصيتن بابت ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
2007ع ۾ ارون ٻاٻاڻيءَ سندس ادبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ تفصيلي مضمون لکيو. انهيءَ مضمون ۾ ديال آشا جي پنجاهين ڪتاب ''ادبي سرهاڻ'' جو پڻ ذڪر آهي. ٻاٻاڻيءَ موجب سندس لکڻين ۾ انساني همدردي، اخلاقي قدر، سماجي مسئلا ۽ سنڌ سان ثقافتي وابستگي اهم موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

=== ٻاراڻو ادب ===

ديال آشا جي ادبي خدمتن ۾ سنڌي ٻاراڻي ادب کي خاص مقام حاصل آهي. هن ٻارن لاءِ گيت، نظم ۽ اخلاقي ۽ تعليمي نوعيت جون تخليقون لکيون. سندس ڪتابن ۾ ٻارن جي ٻولي، ذهني سطح ۽ تخليقي دلچسپين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سندس مشهور ٻاراڻي ادب جي ڪتابن ۾ ''ٻارو اچو ته ڳايون''، ''ٻاپوءَ جي باغ ۾'' ۽ ''شل سدا لعل ڄمن'' شامل آهن. انهن ڪتابن کي مختلف ادبي ۽ تعليمي ادارن طرفان مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
''ٻارو اچو ته ڳايون'' کي ڀارت جي قومي تعليمي تحقيق ۽ تربيت واري اداري، [[اين سي اي آر ٽي]] (NCERT)، جي ٻاراڻي ادب جي قومي مقابلي ۾ پهريون انعام ملڻ جو ذڪر سندس سوانحي رڪارڊ ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

=== شاعري ۽ گائڪي ===

ديال آشا شاعر هجڻ سان گڏ ڳائڻو پڻ آهي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني وابستگي، انساني محبت، اخلاقي قدر ۽ سماجي همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. هن پنهنجن ڪيترن ئي گيتن کي پاڻ ڳايو ۽ موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سوانحي ماخذن موجب سندس لکيل، ترتيب ڏنل ۽ ڳايل ڏهه گيت آل انڊيا ريڊيو جي مختلف اسٽيشنن تان نشر ٿيڻ لاءِ چونڊيا ويا. سندس ڳايل گيتن جون لڳ ڀڳ ويهه آڊيو ڪيسيٽون پڻ جاري ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ ''ساميءَ جا سلوڪ'' به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سندس نظم ''للڪار'' کي آل انڊيا ريڊيو جي قومي شاعرن جي مشاعري لاءِ چونڊيو ويو ۽ مختلف هندستاني ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

=== مضمون نگاري ===

ديال آشا جي مضمونن ۾ سنڌي سماج، انساني رشتن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي روين بابت خيال ملن ٿا. سندس ڪتاب ''ادبي سرهاڻ'' 2007ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaanAdabi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Literature
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/literature/lite_08_02.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
هن مجموعي ۾ شامل مضمون ''اڃا به آهن، سڀ نه ويا سنسار مان'' ۾ انساني احسان شناسي ۽ ٻين جي نيڪين کي ياد رکڻ جي اهميت بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ مضمون ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي هڪ واقعي وسيلي انسانيت ۽ شڪرگذاريءَ جي قدر کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaanAdabi&quot;/&gt;

== تصنيفون ==

ديال آشا جي مشهور ڪتابن ۾ سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ لکيل هي تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A6B8CC; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | ڪتاب جو نالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | موضوع يا صنف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''شل سدا لعل ڄمن''
| ٻاراڻو ۽ اخلاقي ادب
| 1969ع ۾ مسودي تي انعام ملڻ جو ذڪر موجود آهي.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''ٻاپوءَ جي باغ ۾''
| ٻاراڻو ادب
| 1970ع ۾ ڀارت حڪومت طرفان نئين ادب جي انعام سان نوازجڻ جو احوال.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''ٻارو اچو ته ڳايون''
| ٻارن لاءِ گيت
| اين سي اي آر ٽي جي ٻاراڻي ادب واري قومي مقابلي ۾ پهريون انعام.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''اسين هڪ آهيون''
| ادبي ۽ سماجي موضوع
| انساني يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌ جا سنت''
| روحاني ۽ سوانحي ادب
| سنڌ جي سنتن ۽ روحاني شخصيتن بابت ڪتاب؛ سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌي شاعر جي تاريخ''
| ادبي تاريخ
| سنڌي شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌي ڪاوين ڪي هندي ساڌنا''
| ادبي تحقيق
| هندي ادب ۾ سنڌي شاعرن جي ڪردار بابت هندي ڪتاب.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''دادا جشن واسواڻي جيون درشن''
| سوانح ۽ روحاني ادب
| دادا جشن واسواڻيءَ جي زندگيءَ بابت هندي تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''وشواس ڪي مهان وبھوتي دادا جشن واسواڻي''
| سوانح
| دادا جشن واسواڻيءَ بابت هندي ڪتاب.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''ادبي سرهاڻ''
| مضمون
| 2007ع ۾ ڇپيل مضمونن جو مجموعو؛ سندس پنجاهين ڪتاب طور ذڪر.
|}

== انعام ۽ اعزاز ==

ديال آشا کي سندس ادبي، تعليمي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي انعام مليا. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ پنجويهن کان وڌيڪ اعزازن جو ذڪر آهي. انهن مان ڪجهه اهم انعام هي آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | انعام يا اعزاز
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1969ع
| ''شل سدا لعل ڄمن'' لاءِ انعام
| ڀارت جي تعليم واري وزارت ذريعي ڏنل؛ سوانحي ماخذ ۾ يونيسڪو انعام طور ڄاڻايل.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 1970ع
| نئين ادب جو انعام
| ''ٻاپوءَ جي باغ ۾'' لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ انعام
| ''دادا جشن واسواڻي جيون درشن'' لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 1996ع
| سنڌو رتن انعام
| سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي خدمتن جي اعتراف ۾.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1997ع
| دهلي سنڌي اڪيڊمي انعام
| سنڌي ادب جي نمايان خدمتن لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 2000ع
| سنڌو رتن انعام
| ٻيو ڀيرو.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 2001ع
| جهولي لال انعام
| سنڌي ادب ۾ نمايان خدمتن لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 2001ع
| پريه درشني اڪيڊمي انعام
| سنڌي ادب جي خدمتن جي اعتراف ۾.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 2016ع
| '''[[بال ساهتيه پرسڪار]]'''
| سنڌي ٻاراڻي ادب لاءِ مجموعي خدمتن تي [[ساهتيه اڪيڊمي]] جو انعام.
|}

=== 2016ع جو بال ساهتيه پرسڪار ===

2016ع ۾ ڀارت جي ساهتيه اڪيڊمي ديال ڪوٽومل ڌميجا «آشا» کي سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ سندس مجموعي خدمتن جي اعتراف طور بال ساهتيه پرسڪار ڏنو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ سندس نالو ''Dayal Katumal Dhameja 'Asha''' جي صورت ۾ درج آهي ۽ انعام جو بنياد ''Total Contribution to Children's Literature'' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;/&gt;
هي انعام ڪنهن هڪ ڪتاب بدران سندس ٻاراڻي ادب جي مجموعي ادبي خدمتن تي ڏنو ويو هو.

== سماجي خدمتون ==

ديال آشا تعليمي ۽ ادبي سرگرمين سان گڏ سماجي خدمت ۾ پڻ سرگرم رهيو. سندس سماجي ڪم جو مرڪز الهاس نگر ۽ اتي رهندڙ سنڌي برادري هئي. هن پوڙهن ماڻهن جي سنڀال، سماجي ڀلائي ۽ ثقافتي ادارن جي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سوانحي احوال موجب هو 1950ع کان سماجي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. هن جنتا جناردن پريشد سان وابستگي اختيار ڪئي، جيڪا الهاس نگر ۾ بزرگ شهرين لاءِ رهائشي سهولتون فراهم ڪرڻ جي ڪم سان لاڳاپيل آهي. هو انهيءَ اداري جي انتظامي سرگرمين ۾ پڻ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
هو [[سوامي شانتي پرڪاش آشرم]] ۽ سوامي سروانند اسپتال سان لاڳاپيل سماجي ۽ خيراتي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو. سندس سماجي خدمتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي گڏجاڻين، بزرگن جي سار سنڀال ۽ سنڌي سماج جي تنظيمي معاملن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري ۾ ڪردار ==

ديال آشا سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين کي اهم وسيلو سمجهندو هو. سندس تدريسي ۽ ادبي خدمتن جو هڪ مقصد ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ رهندڙ سنڌين جي نئين نسل کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافت سان ڳنڍيل رکڻ هو.
سندس ٻاراڻي ادب، گيتن ۽ تعليمي سرگرمين سنڌي ٻوليءَ جي نئين نسل تائين منتقليءَ ۾ حصو ورتو. هن سنڌي ادب جي اعليٰ تعليم، درسي ڪتابن ۽ ادبي ادارن سان وابستگيءَ ذريعي پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

ديال آشا جو نالو جديد هندستاني سنڌي ادب جي انهن شخصيتن ۾ شمار ٿئي ٿو، جن ادب، تعليم ۽ سماجي خدمت کي گڏيل سرگرميءَ طور اختيار ڪيو. سندس ادبي ڪم جو دائرو ٻاراڻي ادب کان وٺي مضمون نگاري، شاعري، سوانح ۽ روحاني موضوعن تائين پکڙيل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ سندس سڃاڻپ هڪ ممتاز اديب، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن طور موجود آهي. 2016ع ۾ بال ساهتيه پرسڪار ملڻ سان سندس ٻاراڻي ادب جي خدمتن کي ڀارت جي قومي ادبي اداري طرفان رسمي مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي]]
* [[بال ساهتيه پرسڪار]]
* [[خيرپور ميرس]]
* [[الهاس نگر]]
* [[هندستان ۾ سنڌي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite web
 |last=Babani
 |first=Arun
 |title=Dr. Dayal Asha – The Multi Faceted Genius
 |website=Sindhishaan
 |date=2007-04
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html
 |language=en
}}
* {{cite web
 |title=Dr. Dayal Kotumal Dhameja
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/ سنڌي سنگت: ڊاڪٽر ديال ڪوٽومل ڌميجا]
* [https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/ دي سنڌو ورلڊ: ڊاڪٽر ديال آشا]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html سنڌي شان: ديال آشا جي سوانح]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي: بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙ]

[[زمرو:1936ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]]
[[زمرو:هندستاني سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي تعليمدان]]
[[زمرو:بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:خيرپور جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>ter0v123ew0gh50gumty6w8pnj7p8tu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422202</id>
      <parentid>422200</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T14:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23557" sha1="qz9ecak776a1n89qwg0f7p23hroxzns" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ ۾ ڄاول هندستاني سنڌي اديب، تعليمدان، شاعر ۽ 2016ع جو بال ساهتيه پرسڪار يافته}}

{{Infobox person
| name = ديال آشا
| honorific_prefix = ڊاڪٽر
| native_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا
| birth_name = ديال ڪوٽومل ڌميجا
| birth_date = {{Birth date and age|1936|12|16}}
| birth_place = [[خيرپور ميرس]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| nationality = هندستاني
| residence = [[الھاس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]]
| occupation = اديب، شاعر، تعليمدان، ڳائڻو، سماجي ڪارڪن
| education = ايم اي، پي ايڇ ڊي، ڊي لٽ
| alma_mater = [[ممبئي يونيورسٽي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]، [[انگريزي ٻولي]]
| known_for = سنڌي ٻاراڻو ادب، سنڌي تعليم، ادبي ۽ سماجي خدمتون
| notable_works = ''ٻارو اچو ته ڳايون''، ''ٻاپوءَ جي باغ ۾''، ''اسين هڪ آهيون''، ''سنڌ جا سنت''، ''ادبي سرهاڻ''
| awards = [[بال ساهتيه پرسڪار]] (2016ع)، سنڌو رتن انعام، جهولي لال انعام
}}

'''ڊاڪٽر ديال ڪوٽومل ڌميجا''' (انگريزي: ''Dayal Kotumal Dhameja''؛ پيدائش: 16 ڊسمبر 1936ع)، ادبي نالي '''ديال آشا''' (''Dayal Asha'') سان مشهور، سنڌ ۾ ڄاول هندستاني سنڌي اديب، شاعر، تعليمدان، ڳائڻو ۽ سماجي ڪارڪن آهي. سندس جنم [[خيرپور ميرس]] ۾ ٿيو. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو ۽ اڳتي هلي [[الهاس نگر]] ۾ آباد ٿيو. هن پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، ادبي تخليق، ٻاراڻي ادب ۽ سماجي خدمت لاءِ وقف ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Dayal Kotumal Dhameja
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Dayal Asha
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/
 |date=2021-04-29
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

ديال آشا سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ڪتابن جو ليکڪ ڄاڻايو ويو آهي. هن ٻارن لاءِ نظم، گيت ۽ ٻين ادبي تخليقن کان سواءِ مضمون، شاعري، سوانح ۽ مذهبي توڙي ثقافتي موضوعن تي ڪتاب لکيا. سندس تعليمي خدمتن ۾ الهاس نگر جي چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج جي سنڌي شعبي جي سربراهي ۽ ڪاليج جي پرنسپال طور خدمتون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;&gt;{{cite web
 |last=Babani
 |first=Arun
 |title=Dr. Dayal Asha – The Multi Faceted Genius
 |trans-title=ڊاڪٽر ديال آشا: گهڻ رخي شخصيت
 |website=Sindhishaan
 |date=2007-04
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي تاريخدان [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر'' (سنڌي ادب جي لغت) ۾ ديال آشا کي نامور ليکڪ، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن ڄاڻايو آهي، جنهن جي ٻاراڻي ادب جي ڪتابن کي ڪيترائي انعام مليا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=17
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
سندس سنڌي ٻاراڻي ادب لاءِ مجموعي خدمتن جي اعتراف ۾ ڀارت جي [[ساهتيه اڪيڊمي]] کيس 2016ع ۾ '''[[بال ساهتيه پرسڪار]]''' سان نوازيو.&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bal Sahitya Puraskar (2010–2025)
 |trans-title=بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙن جي فهرست
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=ساهتيه اڪيڊمي
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ==

ديال آشا 16 ڊسمبر 1936ع تي سنڌ جي خيرپور ميرس شهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد جو نالو ڪوٽومل ڌميجا هو. سندس ننڍپڻ سنڌ جي ثقافتي ۽ سماجي ماحول ۾ گذريو. 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان کي ٻين ڪيترن ئي سنڌي خاندانن وانگر پنهنجو اباڻو وطن ڇڏڻو پيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڪراچيءَ مان سامونڊي جهاز ذريعي بمبئي پهتو. ديال آشا بعد ۾ الهاس نگر ۾ پنهنجي شروعاتي زندگيءَ جا تجربا بيان ڪيا، جتي سنڌ مان لڏي آيل ماڻهن کي نئين سر رهائش ۽ روزگار جا وسيلا پيدا ڪرڻا پيا.&lt;ref name=&quot;UlhasnagarHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ulhasnagar
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/history/hist_01_02a.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
الهاس نگر ورهاڱي کان پوءِ سنڌي پناهگيرن جي هڪ اهم آباديءَ طور ترقي ڪئي. انهيءَ شهر ۾ سنڌي ٻولي، ثقافت ۽ تعليمي ادارن کي قائم رکڻ لاءِ ڪيترن ئي شخصيتن ڪم ڪيو، جن ۾ ديال آشا پڻ شامل هو.&lt;ref name=&quot;UlhasnagarHistory&quot;/&gt;

== تعليم ==

ديال آشا اعليٰ تعليم حاصل ڪري ايم اي، پي ايڇ ڊي ۽ ڊي لٽ جون سندون حاصل ڪيون. هن ممبئي يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽر سي. سي. پرڀات جي رهنمائيءَ هيٺ ڊاڪٽريٽ جي تحقيق ڪئي. سندس تعليمي سفر ۾ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي اعليٰ مطالعي کي خاص اهميت حاصل رهي.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سوانحي ماخذن موجب ديال آشا سنڌي ٻوليءَ ۾ ڊي لٽ جي اعليٰ سند حاصل ڪندڙ ابتدائي، بلڪه پهرين شخصيت طور سڃاتو ويو. هن سنڌي ادب جي اعليٰ تعليم، تحقيقي رهنمائي ۽ شاگردن جي علمي تربيت ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

== تعليمي خدمتون ==

=== چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج ===

ديال آشا پنهنجي تدريسي زندگيءَ جو اهم حصو [[چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج]]، الھاس نگر ۾ گذاريو. هن ڪاليج جي سنڌي شعبي ۾ استاد ۽ شعبي جي سربراهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ بعد ۾ ساڳئي اداري جو پرنسپال بڻيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
هن سنڌي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ايم فل ۽ پي ايڇ ڊي جي تحقيق جي رهنمائي پڻ ڪئي. سندس تعليمي خدمتن جو بنيادي مقصد سنڌي ٻوليءَ کي ڪاليجي ۽ يونيورسٽي سطح تي مضبوط ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

=== تعليمي ادارن ۾ ذميواريون ===

ديال آشا مختلف تعليمي ۽ ٻوليءَ سان لاڳاپيل ادارن ۾ پڻ خدمتون انجام ڏنيون. انهن ۾ ممبئي يونيورسٽي، مهاراشٽر جي درسي ڪتابن سان لاڳاپيل ادارا ۽ سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل تنظيمون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سندس تعليمي ۽ انتظامي خدمتن ۾ هي ذميواريون ڄاڻايون ويون آهن:

* چندي ٻائي همٿ مل منسکاڻي ڪاليج جو پرنسپال؛
* ڪاليج جي سنڌي شعبي جو سربراهه؛
* ممبئي يونيورسٽيءَ جي سنڌي بورڊ آف اسٽڊيز جو چيئرمين؛
* مهاراشٽر حڪومت جي سنڌي درسي ڪتابن واري اداري جو چيئرمين؛
* حيدرآباد (سنڌ) نيشنل ڪاليجيئيٽ بورڊ، ممبئي، ۾ سنڌيءَ جو اعزازي پروفيسر اميريٽس؛
* سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل قومي ۽ تعليمي ادارن سان وابستگي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ لکڻيون ===

ديال آشا گهڻ ٻوليائي اديب آهي. سندس ادبي تخليقن جو وڏو حصو سنڌيءَ ۾ آهي، جڏهن ته هن هندي ۽ انگريزيءَ ۾ پڻ لکيو. سندس تصنيفن جو تعداد پنجاهه کان وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي. انهن ۾ ٻاراڻو ادب، شاعري، مضمون، سوانح، ثقافتي موضوع ۽ روحاني شخصيتن بابت ڪتاب شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
2007ع ۾ ارون ٻاٻاڻيءَ سندس ادبي ۽ سماجي زندگيءَ بابت هڪ تفصيلي مضمون لکيو. انهيءَ مضمون ۾ ديال آشا جي پنجاهين ڪتاب ''ادبي سرهاڻ'' جو پڻ ذڪر آهي. ٻاٻاڻيءَ موجب سندس لکڻين ۾ انساني همدردي، اخلاقي قدر، سماجي مسئلا ۽ سنڌ سان ثقافتي وابستگي اهم موضوع آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;

=== ٻاراڻو ادب ===

ديال آشا جي ادبي خدمتن ۾ سنڌي ٻاراڻي ادب کي خاص مقام حاصل آهي. هن ٻارن لاءِ گيت، نظم ۽ اخلاقي ۽ تعليمي نوعيت جون تخليقون لکيون. سندس ڪتابن ۾ ٻارن جي ٻولي، ذهني سطح ۽ تخليقي دلچسپين کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
سندس مشهور ٻاراڻي ادب جي ڪتابن ۾ ''ٻارو اچو ته ڳايون''، ''ٻاپوءَ جي باغ ۾'' ۽ ''شل سدا لعل ڄمن'' شامل آهن. انهن ڪتابن کي مختلف ادبي ۽ تعليمي ادارن طرفان مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
''ٻارو اچو ته ڳايون'' کي ڀارت جي قومي تعليمي تحقيق ۽ تربيت واري اداري، [[اين سي اي آر ٽي]] (NCERT)، جي ٻاراڻي ادب جي قومي مقابلي ۾ پهريون انعام ملڻ جو ذڪر سندس سوانحي رڪارڊ ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

=== شاعري ۽ گائڪي ===

ديال آشا شاعر هجڻ سان گڏ ڳائڻو پڻ آهي. سندس شاعريءَ ۾ روحاني وابستگي، انساني محبت، اخلاقي قدر ۽ سماجي همدرديءَ جا موضوع ملن ٿا. هن پنهنجن ڪيترن ئي گيتن کي پاڻ ڳايو ۽ موسيقيءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سوانحي ماخذن موجب سندس لکيل، ترتيب ڏنل ۽ ڳايل ڏهه گيت آل انڊيا ريڊيو جي مختلف اسٽيشنن تان نشر ٿيڻ لاءِ چونڊيا ويا. سندس ڳايل گيتن جون لڳ ڀڳ ويهه آڊيو ڪيسيٽون پڻ جاري ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ ''ساميءَ جا سلوڪ'' به شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سندس نظم ''للڪار'' کي آل انڊيا ريڊيو جي قومي شاعرن جي مشاعري لاءِ چونڊيو ويو ۽ مختلف هندستاني ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

=== مضمون نگاري ===

ديال آشا جي مضمونن ۾ سنڌي سماج، انساني رشتن، اخلاقي قدرن ۽ سماجي روين بابت خيال ملن ٿا. سندس ڪتاب ''ادبي سرهاڻ'' 2007ع ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaanAdabi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Literature
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/literature/lite_08_02.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
هن مجموعي ۾ شامل مضمون ''اڃا به آهن، سڀ نه ويا سنسار مان'' ۾ انساني احسان شناسي ۽ ٻين جي نيڪين کي ياد رکڻ جي اهميت بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ مضمون ۾ ليکڪ پنهنجي زندگيءَ جي هڪ واقعي وسيلي انسانيت ۽ شڪرگذاريءَ جي قدر کي اجاگر ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaanAdabi&quot;/&gt;

== تصنيفون ==

ديال آشا جي مشهور ڪتابن ۾ سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ لکيل هي تصنيفون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A6B8CC; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | ڪتاب جو نالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | موضوع يا صنف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''شل سدا لعل ڄمن''
| ٻاراڻو ۽ اخلاقي ادب
| 1969ع ۾ مسودي تي انعام ملڻ جو ذڪر موجود آهي.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''ٻاپوءَ جي باغ ۾''
| ٻاراڻو ادب
| 1970ع ۾ ڀارت حڪومت طرفان نئين ادب جي انعام سان نوازجڻ جو احوال.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''ٻارو اچو ته ڳايون''
| ٻارن لاءِ گيت
| اين سي اي آر ٽي جي ٻاراڻي ادب واري قومي مقابلي ۾ پهريون انعام.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''اسين هڪ آهيون''
| ادبي ۽ سماجي موضوع
| انساني يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌ جا سنت''
| روحاني ۽ سوانحي ادب
| سنڌ جي سنتن ۽ روحاني شخصيتن بابت ڪتاب؛ سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ شايع ٿيڻ جو ذڪر.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌي شاعر جي تاريخ''
| ادبي تاريخ
| سنڌي شاعريءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''سنڌي ڪاوين ڪي هندي ساڌنا''
| ادبي تحقيق
| هندي ادب ۾ سنڌي شاعرن جي ڪردار بابت هندي ڪتاب.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''دادا جشن واسواڻي جيون درشن''
| سوانح ۽ روحاني ادب
| دادا جشن واسواڻيءَ جي زندگيءَ بابت هندي تصنيف.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ''وشواس ڪي مهان وبھوتي دادا جشن واسواڻي''
| سوانح
| دادا جشن واسواڻيءَ بابت هندي ڪتاب.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | ''ادبي سرهاڻ''
| مضمون
| 2007ع ۾ ڇپيل مضمونن جو مجموعو؛ سندس پنجاهين ڪتاب طور ذڪر.
|}

== انعام ۽ اعزاز ==

ديال آشا کي سندس ادبي، تعليمي ۽ سماجي خدمتن جي اعتراف ۾ ڪيترائي انعام مليا. سندس سوانحي رڪارڊ ۾ پنجويهن کان وڌيڪ اعزازن جو ذڪر آهي. انهن مان ڪجهه اهم انعام هي آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | انعام يا اعزاز
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:9px;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1969ع
| ''شل سدا لعل ڄمن'' لاءِ انعام
| ڀارت جي تعليم واري وزارت ذريعي ڏنل؛ سوانحي ماخذ ۾ يونيسڪو انعام طور ڄاڻايل.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 1970ع
| نئين ادب جو انعام
| ''ٻاپوءَ جي باغ ۾'' لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1991ع
| مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ انعام
| ''دادا جشن واسواڻي جيون درشن'' لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 1996ع
| سنڌو رتن انعام
| سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي خدمتن جي اعتراف ۾.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 1997ع
| دهلي سنڌي اڪيڊمي انعام
| سنڌي ادب جي نمايان خدمتن لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 2000ع
| سنڌو رتن انعام
| ٻيو ڀيرو.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 2001ع
| جهولي لال انعام
| سنڌي ادب ۾ نمايان خدمتن لاءِ.
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | 2001ع
| پريه درشني اڪيڊمي انعام
| سنڌي ادب جي خدمتن جي اعتراف ۾.
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | 2016ع
| '''[[بال ساهتيه پرسڪار]]'''
| سنڌي ٻاراڻي ادب لاءِ مجموعي خدمتن تي [[ساهتيه اڪيڊمي]] جو انعام.
|}

=== 2016ع جو بال ساهتيه پرسڪار ===

2016ع ۾ ڀارت جي ساهتيه اڪيڊمي ديال ڪوٽومل ڌميجا «آشا» کي سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ سندس مجموعي خدمتن جي اعتراف طور بال ساهتيه پرسڪار ڏنو. ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ سندس نالو ''Dayal Katumal Dhameja 'Asha''' جي صورت ۾ درج آهي ۽ انعام جو بنياد ''Total Contribution to Children's Literature'' ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;/&gt;
هي انعام ڪنهن هڪ ڪتاب بدران سندس ٻاراڻي ادب جي مجموعي ادبي خدمتن تي ڏنو ويو هو.

== سماجي خدمتون ==

ديال آشا تعليمي ۽ ادبي سرگرمين سان گڏ سماجي خدمت ۾ پڻ سرگرم رهيو. سندس سماجي ڪم جو مرڪز الهاس نگر ۽ اتي رهندڙ سنڌي برادري هئي. هن پوڙهن ماڻهن جي سنڀال، سماجي ڀلائي ۽ ثقافتي ادارن جي سرگرمين ۾ حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;
سوانحي احوال موجب هو 1950ع کان سماجي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. هن جنتا جناردن پريشد سان وابستگي اختيار ڪئي، جيڪا الهاس نگر ۾ بزرگ شهرين لاءِ رهائشي سهولتون فراهم ڪرڻ جي ڪم سان لاڳاپيل آهي. هو انهيءَ اداري جي انتظامي سرگرمين ۾ پڻ شامل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;
هو [[سوامي شانتي پرڪاش آشرم]] ۽ سوامي سروانند اسپتال سان لاڳاپيل سماجي ۽ خيراتي سرگرمين ۾ پڻ حصو وٺندو رهيو. سندس سماجي خدمتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي گڏجاڻين، بزرگن جي سار سنڀال ۽ سنڌي سماج جي تنظيمي معاملن کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorld&quot;/&gt;

== سنڌي ٻولي ۽ ثقافت جي واڌاري ۾ ڪردار ==

ديال آشا سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري لاءِ تعليم، ادب ۽ ثقافتي سرگرمين کي اهم وسيلو سمجهندو هو. سندس تدريسي ۽ ادبي خدمتن جو هڪ مقصد ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ رهندڙ سنڌين جي نئين نسل کي سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافت سان ڳنڍيل رکڻ هو.
سندس ٻاراڻي ادب، گيتن ۽ تعليمي سرگرمين سنڌي ٻوليءَ جي نئين نسل تائين منتقليءَ ۾ حصو ورتو. هن سنڌي ادب جي اعليٰ تعليم، درسي ڪتابن ۽ ادبي ادارن سان وابستگيءَ ذريعي پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhiShaan2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

ديال آشا جو نالو جديد هندستاني سنڌي ادب جي انهن شخصيتن ۾ شمار ٿئي ٿو، جن ادب، تعليم ۽ سماجي خدمت کي گڏيل سرگرميءَ طور اختيار ڪيو. سندس ادبي ڪم جو دائرو ٻاراڻي ادب کان وٺي مضمون نگاري، شاعري، سوانح ۽ روحاني موضوعن تائين پکڙيل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ سندس سڃاڻپ هڪ ممتاز اديب، تعليمدان ۽ سماجي ڪارڪن طور موجود آهي. 2016ع ۾ بال ساهتيه پرسڪار ملڻ سان سندس ٻاراڻي ادب جي خدمتن کي ڀارت جي قومي ادبي اداري طرفان رسمي مڃتا ملي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BalAward2016&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي]]
* [[بال ساهتيه پرسڪار]]
* [[خيرپور ميرس]]
* [[الهاس نگر]]
* [[هندستان ۾ سنڌي]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite web
 |last=Babani
 |first=Arun
 |title=Dr. Dayal Asha – The Multi Faceted Genius
 |website=Sindhishaan
 |date=2007-04
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html
 |language=en
}}
* {{cite web
 |title=Dr. Dayal Kotumal Dhameja
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisangat.com/promoters/dayal-kotumal-dhameja/ سنڌي سنگت: ڊاڪٽر ديال ڪوٽومل ڌميجا]
* [https://thesindhuworld.com/dr-dayal-asha/ دي سنڌو ورلڊ: ڊاڪٽر ديال آشا]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_06_02b.html سنڌي شان: ديال آشا جي سوانح]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي: بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙ]

[[زمرو:1936ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]]
[[زمرو:هندستاني سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي تعليمدان]]
[[زمرو:بال ساهتيه پرسڪار حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:خيرپور جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>qz9ecak776a1n89qwg0f7p23hroxzns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104301</id>
    <revision>
      <id>422201</id>
      <timestamp>2026-10-16T14:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="0wk23csqkqjpyme62j90kr08cq88sto" xml:space="preserve">
[[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>0wk23csqkqjpyme62j90kr08cq88sto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان (سچل جو ڪلام)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104302</id>
    <revision>
      <id>422206</id>
      <timestamp>2026-10-16T14:28:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌ جي صوفي شاعر سچل سرمست جو وحدت الوجود ۽ خودشناسيءَ بابت مشهور ڪلام}}  {{Infobox poem | name = آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان | author = [[سچل سرمست]] | original_title = آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان | original_title_lang = sd | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[سنڌ]] | genre = [[صوفي شاعري]] | subject = وحدت الوجود...</comment>
      <origin>422206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16083" sha1="mlokpjal785l72gy1ftvmm5bfhlbfl4" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جي صوفي شاعر سچل سرمست جو وحدت الوجود ۽ خودشناسيءَ بابت مشهور ڪلام}}

{{Infobox poem
| name = آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان
| author = [[سچل سرمست]]
| original_title = آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان
| original_title_lang = sd
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[سنڌ]]
| genre = [[صوفي شاعري]]
| subject = [[وحدت الوجود]]، خودشناسي، مذهبي رواداري
| first = اڻويهين صديءَ کان اڳ؛ اصل تخليق جي تاريخ نامعلوم
| published_in = ''سچل سرمست جو چونڊ ڪلام''
| publisher = [[ساهتيه اڪيڊمي]]
| publication_date = 1963ع؛ ٻيو ڇاپو 1979ع
| lines = مختلف ڇاپن ۾ متن جي ترتيب ۾ فرق
}}

'''آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان''' (انگريزي نقل حرفي: ''Aaun Joee Aahiyaan Soee Aahiyaan'') سنڌ جي صوفي شاعر [[سچل سرمست]] سان منسوب مشهور سنڌي ڪلام آهي، جنهن ۾ شاعر پنهنجي باطني سڃاڻپ، صوفيانه خودشناسي ۽ ٻين ماڻهن طرفان مٿس لاڳو ڪيل مذهبي ۽ سماجي وصفن کان بي نيازيءَ جو اظهار ڪري ٿو. ڪلام جو مرڪزي ورجاءُ «آءٌ جوئي آهيان، سوئي آهيان» آهي، جنهن وسيلي شاعر مؤمن، ڪافر، عالم، جاهل، ملا، قاضي، شاعر ۽ ساحر جهڙين مختلف سڃاڻپن کي پنهنجي باطني حقيقت جي مقابلي ۾ پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiCreators&quot;&gt;{{cite web
 |title=سچل سرمست: سنڌي ٻوليءَ جا سرجڻهار شاعر
 |website=سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33773
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪلام جو ذڪر ڪلياڻ بي. آڏواڻيءَ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''سچل سرمست جو چونڊ ڪلام'' (1963ع) جي حوالي سان ڪيو آهي. انهيءَ ڪتاب جو 1979ع وارو ٻيو ڇاپو پڻ موجود آهي، جيڪو ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ شايع ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Advani1979&quot;&gt;{{cite book
 |last=Advani
 |first=K. B.
 |author-link=ڪلياڻ آڏواڻي
 |editor-last=Advani
 |editor-first=K. B.
 |title=Sachal Sarmast Jo Choonda Kalam
 |trans-title=سچل سرمست جو چونڊ ڪلام
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1979
 |edition=Second impression
 |language=sd
 |url=https://aksandeelo.com/books/book_2313.pdf
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ۽ ادبي پسمنظر ==

[[فائل:Sachal Sarmast Dargah.jpg|thumb|260px|درازا شريف، ضلعي خيرپور ۾ سچل سرمست جي درگاهه، جيڪا سندس صوفيانه ادبي ورثي سان لاڳاپيل آهي.]]
[[سچل سرمست]] (1739ع–1829ع)، اصل نالو عبدالوهاب فاروقي، سنڌ جي مشهور صوفي شاعرن مان هو. سندس تعلق [[درازا شريف]]، ضلعي خيرپور، سان هو. هن سنڌيءَ سان گڏ سرائيڪي، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ پڻ شاعري ڪئي. سندس ڪلام جو هڪ نمايان موضوع تصوف، عشق حقيقي ۽ وحدت الوجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSachal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سچل سرمست
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سچل+سرمست
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
سچل سرمست جي شاعريءَ ۾ روايتي مذهبي ۽ سماجي سڃاڻپن کان مٿانهين روحاني حقيقت جي تلاش اهم موضوع آهي. سندس ڪلام ۾ عشق، معرفت، باطني سڃاڻپ ۽ ظاهري رسمن جي تنقيد جا موضوع بار بار ملن ٿا. «آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان» انهيءَ فڪري روايت جو نمايان مثال آهي.&lt;ref name=&quot;ReligiousTolerance&quot;&gt;{{cite web
 |title=حضرت سچل سرمست جي مذهبي رواداري
 |website=موتي ميڙيا مون، سنڌسلامت ڪتاب گهر
 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/921/read/48894
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ڪلام جو متن ۽ موضوع ==

هن ڪلام جو بنيادي موضوع شاعر جي باطني سڃاڻپ آهي. ان ۾ مختلف سماجي، مذهبي ۽ علمي وصفون بيان ڪري هر بند جي پڇاڙيءَ ۾ «آءٌ جوئي آهيان، سوئي آهيان» جو ورجاءُ ڪيو وڃي ٿو.
سنڌي سلامت تي موجود ڪلام جي هڪ متن مان هي بند ملي ٿو:

&lt;poem&gt;
ڪو مومن چوي، ڪو ڪافر چوي،
ڪو جاهل نالو ظاهر چوي،
ڪو شاعر چوي، ڪو ساحر چوي،
آءٌ جوئي آهيان، سوئي آهيان.
&lt;/poem&gt;
&lt;ref name=&quot;SindhiCreators&quot;/&gt;

ٻئي بند ۾ مذهبي ۽ سماجي لقبن جو ذڪر اچي ٿو:

&lt;poem&gt;
ڪو ملا چوي، ڪو قاضي چوي،
ڪو مفتي چوي، ڪو غازي چوي،
ڪو روزيدار نمازي چوي،
آءٌ جوئي آهيان، سوئي آهيان.
&lt;/poem&gt;
&lt;ref name=&quot;SindhiCreators&quot;/&gt;

ڪلام جي ٻين بندن ۾ «مشرڪ»، «ملحد»، «بزرگ»، «مستان»، «خاص» ۽ «عام» جهڙيون وصفون پڻ ملن ٿيون. اهڙيءَ طرح شاعر مختلف ماڻهن جي نظر ۾ پنهنجي سڃاڻپ جا متضاد روپ بيان ڪري ٿو، پر انهن سڀني جي مقابلي ۾ پنهنجي باطني حقيقت تي قائم رهڻ جو اظهار ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ReligiousTolerance&quot;/&gt;

== فڪري تشريح ==

=== خودشناسي ۽ باطني سڃاڻپ ===

«آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان» جو مرڪزي مفهوم پنهنجي اصل سڃاڻپ بابت شعور آهي. ڪلام ۾ شاعر پنهنجي شخصيت کي ٻين ماڻهن جي ڏنل لقبن ۽ وصفن تائين محدود نٿو ڪري. سندس اظهار مان اهو خيال ظاهر ٿئي ٿو ته انسان جي باطني حقيقت کي رڳو ظاهري سڃاڻپن وسيلي سمجهي نٿو سگهجي.
هن فڪر کي صوفيانه خودشناسيءَ جي تناظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ظاهري حيثيت کان وڌيڪ باطني معرفت کي اهميت حاصل آهي.&lt;ref name=&quot;ReligiousTolerance&quot;/&gt;

=== وحدت الوجود ===

[[وحدت الوجود]] صوفي فلسفي جو هڪ اهم تصور آهي، جنهن ۾ هستيءَ جي حقيقت ۽ الاهي وجود جي تعلق بابت بحث ڪيو ويندو آهي. سچل سرمست جي شاعريءَ ۾ انهيءَ تصور جو اثر نمايان ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSachal&quot;/&gt;
«آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان» کي انهيءَ فلسفي جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ سان شاعر جو اظهار صرف ذاتي سڃاڻپ جو بيان نه ٿو رهي، پر باطني حقيقت جي معرفت ۽ ظاهري وصفن کان مٿانهين شعور سان پڻ لاڳاپيل نظر اچي ٿو.

=== مذهبي رواداري ۽ سماجي تنقيد ===

ڪلام ۾ «مؤمن» ۽ «ڪافر» جهڙيون هڪ ٻئي جي ابتڙ مذهبي وصفون گڏ آنديون ويون آهن. ساڳيءَ طرح «ملا»، «قاضي»، «مفتي» ۽ «غازي» جهڙن لقبن جو ذڪر ڪري شاعر پنهنجي شخصيت بابت ٻين ماڻهن جي مختلف راين کي ظاهر ڪري ٿو.
اهڙي شعري اظهار کي سچل سرمست جي مذهبي رواداري، انسان دوستي ۽ ظاهري مذهبي تنگ نظريءَ جي تنقيد سان ڳنڍيو ويو آهي. سنڌي سلامت تي شايع ٿيل مضمون ''حضرت سچل سرمست جي مذهبي رواداري'' ۾ هن ڪلام کي سچل جي انهيءَ فڪري روش جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ReligiousTolerance&quot;/&gt;
ڪلام ۾ مذهبي وصفن کان بي نيازيءَ کي لازمي طور ڪنهن خاص مذهب جي انڪار سان برابر نٿو سمجهي سگهجي، ڇاڪاڻ ته ان جو اظهار صوفيانه ۽ علامتي پسمنظر ۾ ٿيل آهي.

== شعري جوڙجڪ ۽ ٻولي ==

=== ورجاءُ جو استعمال ===

ڪلام جي فني جوڙجڪ ۾ ورجاءُ اهم حيثيت رکي ٿو. هر بند ۾ مختلف وصفن جي فهرست پيش ٿيڻ کان پوءِ «آءٌ جوئي آهيان، سوئي آهيان» واري سٽ اچي ٿي. انهيءَ ورجاءُ سان ڪلام جي مرڪزي خيال کي زور ملي ٿو ۽ پڙهندڙ يا ٻڌندڙ جو ڌيان وري شاعر جي باطني سڃاڻپ ڏانهن موٽي ٿو.
هيءَ جوڙجڪ سنڌي صوفي شاعريءَ جي ڳائجندڙ صنفن سان مناسبت رکي ٿي، جن ۾ ورجاءُ موسيقياتي ۽ معنوي اهميت رکندو آهي.

=== متضاد لفظن جو استعمال ===

ڪلام ۾ متضاد لفظن جو استعمال نمايان آهي. «مؤمن» ۽ «ڪافر»، «شاعر» ۽ «ساحر»، «خاص» ۽ «عام»، «بزرگ» ۽ «مستان» جهڙيون وصفون شاعر جي سڃاڻپ بابت سماج جي مختلف نظرين کي ظاهر ڪن ٿيون.
انهن متضاد وصفن جي مقابلي ۾ شاعر جو هڪجهڙو جواب سندس فڪري موقف جي تسلسل کي ظاهر ڪري ٿو.

=== ٻولي ۽ اظهار ===

ڪلام جي ٻولي عام فهم سنڌي آهي. ان ۾ عربي ۽ فارسي اصل جا مذهبي ۽ علمي اصطلاح پڻ استعمال ٿيل آهن، جيڪي سنڌيءَ جي صوفيانه ادبي روايت جو حصو آهن.
سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي ''مفصل سنڌي لغت'' ۾ «ڀول» جي لفظي وضاحت ڪندي سچل سرمست جي هيءَ سٽ مثال طور ڏني وئي آهي:

&lt;poem&gt;
آءٌ جوئي آهيان، سوئي آهيان،
ڀول نه ٻيو ڪو ڀانيان.
&lt;/poem&gt;
&lt;ref name=&quot;SindhiDictionary&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڀول ج ڀول
 |website=آن لائين سنڌي ڊڪشنريون
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=ڀول+ج+ڀول
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

هيءَ لغوي شاهدي ظاهر ڪري ٿي ته ڪلام جون سٽون سنڌي ٻوليءَ جي لغوي مثالن ۾ پڻ استعمال ٿينديون رهيون آهن.

== اشاعت ۽ متن جا مختلف نسخا ==

=== سچل سرمست جو چونڊ ڪلام ===

ڪلياڻ بي. آڏواڻيءَ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''سچل سرمست جو چونڊ ڪلام'' ۾ سچل سرمست جي شاعريءَ مان چونڊ ڪلام شامل آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ادبي لغت ۾ «آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان» جو حوالو انهيءَ مجموعي سان ڏنو آهي ۽ 1963ع جي اشاعت ڄاڻائي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
انهيءَ مجموعي جو 1979ع وارو ٻيو ڇاپو ساهتيه اڪيڊمي، نئين دهلي، طرفان شايع ٿيو. ان جي اسڪين ٿيل نسخي ۾ ڪتاب جو انگريزي عنوان ''Sachal Sarmast Jo Choonda Kalam'' ۽ مرتب جو نالو ''K. B. Advani'' ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;Advani1979&quot;/&gt;

=== متن جا اختلاف ===

ڪلام جا مختلف متن سنڌي ادبي ڪتابن ۽ ويب سائيٽن تي ملن ٿا. انهن ۾ لفظن، املا ۽ بندن جي ترتيب جا فرق ڏسڻ ۾ اچن ٿا.
مثال طور هڪ متن ۾ «ڪو جاهل نالو ظاهر چوي» آهي، جڏهن ته ٻئي ۾ «ڪو عالم چوي، ڪو جاهل چوي» ملي ٿو. ساڳيءَ طرح «آءٌ»، «آئون»، «جوئي» ۽ «جو ئي» جون مختلف صورتون استعمال ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhiCreators&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReligiousTolerance&quot;/&gt;
اهي اختلاف ڪلام جي مختلف اشاعتي روايتن جي ڀيٽ لاءِ اهم آهن. ڪنهن هڪ متن کي قطعي يا اصل نسخو قرار ڏيڻ لاءِ قلمي بياضن ۽ معتبر ڇاپن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.

== سنڌي ادب ۾ اهميت ==

«آءٌ جوئي آهيان سوئي آهيان» سچل سرمست جي صوفيانه فڪر جو مشهور اظهار آهي. ان جي مرڪزي سٽ سنڌي ادبي تنقيد، مضمون نگاري ۽ ثقافتي بحثن ۾ استعمال ٿيندي رهي آهي.
''سنڌي ٻوليءَ جا سرجڻهار شاعر'' ۾ هن ڪلام کي سچل جي فڪري ۽ صوفيانه اظهار جي مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. ساڳيءَ طرح ''موتي ميڙيا مون'' ۾ شامل مضمون ۾ ان کي مذهبي رواداريءَ جي بحث سان ڳنڍيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiCreators&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReligiousTolerance&quot;/&gt;
سچل جي شاعريءَ جي ادبي تنقيد بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي مضمون ''تنقيد'' ۾ ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻيءَ جي ڪتاب ''سچل سرمست'' (1922ع) جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ۾ شاعر جي وحدت الوجود واري فڪر ۽ «آهيان، ناهيان» جي تصور تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaCriticism&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=تنقيد
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=تنقيد
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سچل سرمست]]
* [[ڪلياڻ آڏواڻي]]
* [[سچل سرمست جو چونڊ ڪلام]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]
* [[وحدت الوجود]]
* [[تصوف]]
* [[درازا شريف]]
* [[بيدل فقير]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |editor-last=Advani
 |editor-first=K. B.
 |title=Sachal Sarmast Jo Choonda Kalam
 |publisher=Sahitya Akademi
 |location=New Delhi
 |year=1979
 |edition=Second impression
 |language=sd
}}
* {{cite encyclopedia
 |title=سچل سرمست
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |language=sd
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://aksandeelo.com/books/book_2313.pdf سچل سرمست جو چونڊ ڪلام، ڪلياڻ آڏواڻي، 1979ع]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سچل+سرمست انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: سچل سرمست]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/631/read/33773 سنڌي ٻوليءَ جا سرجڻهار شاعر: سچل سرمست]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/921/read/48894 حضرت سچل سرمست جي مذهبي رواداري]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shrine_of_Sachal_Sarmast وڪيميڊيا ڪامنز: سچل سرمست جي درگاهه]

[[زمرو:سچل سرمست]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:صوفي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي نظم]]
[[زمرو:تصوف]]</text>
      <sha1>mlokpjal785l72gy1ftvmm5bfhlbfl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:ChomponU Pongsawet</title>
    <ns>3</ns>
    <id>104303</id>
    <redirect title="واپرائيندڙ بحث:VocalCat2207" />
    <revision>
      <id>422208</id>
      <timestamp>2026-10-16T14:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Manchiu</username>
        <id>20178</id>
      </contributor>
      <comment>Manchiu صفحي [[واپرائيندڙ بحث:ChomponU Pongsawet]] کي [[واپرائيندڙ بحث:VocalCat2207]] ڏانھن چوريو: Automatically moved page while renaming the user &quot;[[Special:CentralAuth/ChomponU Pongsawet|ChomponU Pongsawet]]&quot; to &quot;[[Special:CentralAuth/VocalCat2207|VocalCat2207]]&quot;</comment>
      <origin>422208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56" sha1="bewhpfvjwzu16g2tbd158iba1supz96" xml:space="preserve">#چوريو [[واپرائيندڙ بحث:VocalCat2207]]</text>
      <sha1>bewhpfvjwzu16g2tbd158iba1supz96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104304</id>
    <revision>
      <id>422211</id>
      <timestamp>2026-10-16T14:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|عربي لفظ، جنهن جي معنيٰ ٻانهو، خادم يا خدا جو بندو آهي}} {{عن|3=عبد (توضيح)}}  '''عبد''' (عربي: '''عَبْد'''؛ انگريزي: ''ʿAbd''؛ جمع: '''عِباد''' ۽ '''عَبيد''') عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنائن ۾ ٻانهو، غلام، خادم ۽ فرمانبردار شامل آهن. مذهبي اصطلاح ۾ «عبد» اهڙي انسان...</comment>
      <origin>422211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22439" sha1="7gyrv1671gjyt9riw71p8nww8309dlt" xml:space="preserve">
{{Short description|عربي لفظ، جنهن جي معنيٰ ٻانهو، خادم يا خدا جو بندو آهي}}
{{عن|3=عبد (توضيح)}}

'''عبد''' (عربي: '''عَبْد'''؛ انگريزي: ''ʿAbd''؛ جمع: '''عِباد''' ۽ '''عَبيد''') عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنائن ۾ ٻانهو، غلام، خادم ۽ فرمانبردار شامل آهن. مذهبي اصطلاح ۾ «عبد» اهڙي انسان لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جيڪو خدا جي بندگي ۽ عبادت ڪري. [[اسلام]] ۾ «عبد» ۽ «عبوديت» انسان ۽ [[الله]] جي تعلق کي بيان ڪندڙ اهم تصور آهن. هي لفظ [[قرآن]]، [[حديث]]، اسلامي [[تصوف]]، عربي شخصي نالن ۽ سنڌي صوفي ادب ۾ پڻ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;LaneLexicon&quot;&gt;{{cite book
 |last=Lane
 |first=Edward William
 |title=An Arabic-English Lexicon
 |publisher=Williams and Norgate
 |location=London
 |year=1863
 |language=en
 |url=https://lexicon.quranic-research.net/data/18_E/001_Ebd.html
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ «عبد» جي معنيٰ «خادم» يا «ٻانهو» ڄاڻائي آهي. سندس تشريح موجب اسلامي عقيدي ۾ انسان خدا جو بندو آهي ۽ خدا سندس مالڪ ۽ پروردگار آهي. جوتواڻيءَ «عبدالحق» ۽ «عبداللطيف» جهڙن نالن جي تشريح سان گڏ وچئين دور جي هندستاني [[ڀڳتي تحريڪ|ڀڳتي شاعريءَ]] ۾ «داسيه ڀاو» جي تصور سان ان جي ڀيٽ پڻ ڪئي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== لغوي معنيٰ ۽ اشتقاق ==

«عبد» عربي مادّي «ع ب د» مان نڪتل آهي. هن مادّي سان ٻانهپ، فرمانبرداري، عبادت ۽ خدمت سان لاڳاپيل ڪيترائي لفظ ٺهن ٿا.
عربي لغت ۾ «عبد» جو استعمال انساني غلام يا خادم لاءِ پڻ ملي ٿو، جڏهن ته مذهبي زبان ۾ اهو خدا جي بندي لاءِ استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;LaneLexicon&quot;/&gt;

لفظ جون اهم صورتون هي آهن:

* '''عبد:''' ٻانهو، غلام، خادم يا خدا جو بندو.
* '''عبادت:''' خدا جي پوڄا، بندگي ۽ فرمانبرداري.
* '''عبوديت:''' بندگيءَ يا ٻانهپ جي حالت.
* '''عابد:''' عبادت ڪندڙ شخص.
* '''معبود:''' جنهن جي عبادت ڪئي وڃي.
* '''عباد:''' عبد جي جمع، خاص ڪري بندن لاءِ استعمال ٿيندڙ صورت.
* '''عبيد:''' عبد جي ٻي جمع، جنهن جو استعمال مختلف لغوي ۽ تاريخي معنائن ۾ ٿئي ٿو.

اهي لفظ هڪ ئي عربي مادّي سان تعلق رکن ٿا، پر سندن استعمال ۽ اصطلاحي معنائون هڪجهڙيون نه آهن.

== قرآن مجيد ۾ عبد ==

قرآن مجيد ۾ «عبد» ۽ ان جون مختلف صورتون انسان جي خدا سان تعلق، نبين جي بندگي ۽ ڪجهه سماجي حالتن جي بيان لاءِ استعمال ٿيل آهن.

=== عبادت ۽ انسان جي تخليق ===

سورت الذاريات جي آيت 56 ۾ ارشاد آهي:

&lt;blockquote lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot;&gt;
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
&lt;/blockquote&gt;

ترجمو: «مون جنن ۽ انسانن کي رڳو پنهنجي عبادت لاءِ پيدا ڪيو آهي.»&lt;ref name=&quot;Quran5156&quot;&gt;{{cite web
 |title=سورة الذاريات، آيت 56
 |website=Quran.com
 |url=https://quran.com/51/56
 |language=ar
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

هن آيت ۾ «يعبدون» لفظ عبادت ڪرڻ جي معنيٰ ۾ استعمال ٿيل آهي.

=== پيغمبر اسلام لاءِ عبد جو استعمال ===

سورت الإسراء جي پهرين آيت ۾ پيغمبر اسلام [[محمد]] جي حوالي سان «بِعَبْدِهِ» جو لفظ استعمال ٿيو آهي:

&lt;blockquote lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot;&gt;
سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَىٰ بِعَبْدِهِ لَيْلًا
&lt;/blockquote&gt;

ترجمو: «پاڪ آهي اهو، جنهن پنهنجي ٻانهي کي رات جي وقت سفر ڪرايو.»&lt;ref name=&quot;Quran171&quot;&gt;{{cite web
 |title=سورة الإسراء، آيت 1
 |website=Quran.com
 |url=https://quran.com/17/1
 |language=ar
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

هن آيت ۾ «عبد» جو استعمال پيغمبر جي خدا سان بندگيءَ واري تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.

=== حضرت عيسيٰ لاءِ عبد جو استعمال ===

سورت مريم جي آيت 30 ۾ حضرت [[عيسيٰ]] جي قول ۾ «عبدالله» جو لفظ اچي ٿو:

&lt;blockquote lang=&quot;ar&quot; dir=&quot;rtl&quot;&gt;
قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا
&lt;/blockquote&gt;

ترجمو: «هن چيو: بيشڪ آءٌ الله جو ٻانهو آهيان؛ هن مون کي ڪتاب ڏنو ۽ نبي بڻايو.»&lt;ref name=&quot;Quran1930&quot;&gt;{{cite web
 |title=سورة مريم، آيت 30
 |website=Quran.com
 |url=https://quran.com/19/30
 |language=ar
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

اسلامي عقيدي ۾ هيءَ آيت حضرت عيسيٰ جي نبوت ۽ الله جي بندگيءَ جي وضاحت لاءِ اهم آهي.

== اسلامي عقيدي ۾ عبد ۽ عبوديت ==

اسلامي توحيد موجب الله خالق ۽ معبود آهي، جڏهن ته انسان سندس مخلوق ۽ بندو آهي.
انهيءَ عقيدي ۾ خالق ۽ مخلوق جي وچ ۾ بنيادي فرق رکيو وڃي ٿو. انسان عبادت، اطاعت ۽ فرمانبرداريءَ وسيلي پنهنجي بندگيءَ جو اظهار ڪري ٿو، پر هو الله جي الوهيت ۾ شريڪ نٿو ٿئي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي تشريح موجب «عبد» ۽ «الله» جو تعلق بندي ۽ مالڪ جو تعلق آهي. انهيءَ سبب اسلامي عقيدي ۾ عبد کي الله جي ذات سان هڪجهڙو قرار نٿو ڏئي سگهجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== عام ۽ خاص عبوديت ===

اسلامي علم ڪلام ۽ ديني تفسير ۾ عبوديت جون مختلف معنائون بيان ڪيون ويون آهن.
'''عام عبوديت''' مان مراد اها حالت آهي، جنهن ۾ سموري مخلوق الله جي قدرت ۽ حڪمرانيءَ جي تابع سمجهي وڃي ٿي.
'''خاص عبوديت''' مان مراد خدا جي عبادت، فرمانبرداري ۽ رضا لاءِ شعوري طور اختيار ڪيل بندگي آهي.
هيءَ درجابندي اسلامي ديني تفسيرن ۾ استعمال ٿئي ٿي، پر مختلف عالمن وٽ ان جي تفصيل ۽ اصطلاحن ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;Ubudiyyah&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Meaning of Enslavement in Islam
 |website=Islam Question &amp; Answer
 |url=https://islamqa.info/en/answers/6622
 |date=1999-12-04
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== عبد، عبادت ۽ عبوديت ۾ فرق ==

«عبد»، «عبادت» ۽ «عبوديت» هڪ ئي لغوي مادّي سان تعلق رکن ٿا، پر معنوي طور الڳ اصطلاح آهن.
«عبد» شخص يا بندي کي ظاهر ڪري ٿو؛ «عبادت» بندگيءَ جي عمل کي؛ ۽ «عبوديت» بندگيءَ جي حالت يا روحاني نسبت کي ظاهر ڪري ٿي.
اسلامي فڪر ۾ عبادت جو تصور نماز ۽ روزي جهڙن مخصوص مذهبي عملن سان گڏ خدا جي اطاعت ۽ فرمانبرداريءَ جي وسيع تصور سان پڻ لاڳاپيل آهي.

== عربي ۽ اسلامي شخصي نالن ۾ عبد ==

عربي ۽ اسلامي نالن ۾ «عبد» اڪثر اضافت جي صورت ۾ الله جي نالن يا صفتن سان گڏ استعمال ٿيندو آهي.
مثال طور «عبدالله» جي معنيٰ «الله جو بندو» آهي، جڏهن ته «عبدالرحمان» جي معنيٰ «رحمان جو بندو» آهي.
اهڙن نالن کي عربيءَ ۾ اضافي ترڪيب چيو ويندو آهي، جنهن ۾ پهريون لفظ «عبد» ۽ ٻيو لفظ مضاف اليه هوندو آهي.

=== الله جي نالن سان ٺهندڙ نالا ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | نالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | عربي صورت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | سنڌي معنيٰ
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالله]]
| عبد الله
| الله جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالرحمان]]
| عبد الرحمن
| نهايت مهربان خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالرحيم]]
| عبد الرحيم
| رحم ڪندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالحق]]
| عبد الحق
| حق، يعني سچي خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبداللطيف]]
| عبد اللطيف
| لطيف، يعني نهايت لطف ڪندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالسلام]]
| عبد السلام
| السلام، يعني سلامتيءَ جي سرچشمي خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالڪريم]]
| عبد الكريم
| سخي ۽ ڪرم ڪندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالقادر]]
| عبد القادر
| قدرت رکندڙ خدا جو بندو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[عبدالملڪ]]
| عبد الملك
| حقيقي بادشاهه جو بندو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[عبدالعزيز]]
| عبد العزيز
| غالب ۽ عزت واري خدا جو بندو
|}

اهي نالا الله جي صفتن ۽ [[اسماء الحسنى|اسماءِ حسنى]] سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== نالن ۾ اچار ۽ لکڻيءَ جا فرق ===

عربي ٻوليءَ ۾ «عبد» ۽ ان کان پوءِ ايندڙ لفظ جي وچ ۾ «ال» تعريف استعمال ٿيندي آهي.
جڏهن ٻيو لفظ شمسي حرف سان شروع ٿئي ٿو، تڏهن «ال» جو «ل» اچار ۾ ايندڙ حرف سان ملي وڃي ٿو.

مثال طور:

* عبد الرحمن — عبدالرحمان؛ عربي اچار ۾ «عبدُ الرَّحمان».
* عبد السلام — عبدالسلام؛ عربي اچار ۾ «عبدُ السَّلام».
* عبد الرحيم — عبدالرحيم؛ عربي اچار ۾ «عبدُ الرَّحيم».

سنڌي، اردو، فارسي ۽ انگريزيءَ ۾ انهن نالن جون لکڻيون ۽ نقل حرفي مختلف ٿي سگهن ٿيون.

== اسلام کان اڳ عربن ۾ عبد وارا نالا ==

«عبد» سان ٺهندڙ شخصي نالا اسلام کان اڳ به عربن ۾ استعمال ٿيندا هئا.
قديم عرب سماج ۾ ڪجهه نالا مختلف ديوتائن ۽ مذهبي شخصيتن سان لاڳاپيل هئا.
انهن ۾ «عبد مناف» ۽ «عبدالعزى» جهڙا نالا شامل هئا.
«عبد مناف» قديم عربن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ شخصي نالو هو، جڏهن ته «عبدالعزى» جو تعلق اسلام کان اڳ عربن جي ديوي [[العزى]] سان هو.
اسلام جي ظهور کان پوءِ توحيد جي عقيدي موجب الله کان سواءِ ٻين معبودن جي بندگيءَ تي ٻڌل نالن کي مذهبي طور ناپسند ڪيو ويو.

== مقدس شخصيتن جي نالن سان عبد جو استعمال ==

ڪجهه مسلم معاشرن ۾ «عبد» جو استعمال الله جي نالن کان سواءِ مقدس شخصيتن جي نالن سان پڻ ملي ٿو.
مثال طور:

* عبدالنبي
* عبدالحسين
* عبدالعلي
* عبدالرّضا

اهڙن نالن جي مذهبي تشريح ۽ جواز بابت مختلف اسلامي مڪتبن ۾ اختلاف موجود آهن.
ڪجهه مذهبي روايتن ۾ انهن نالن کي خدمت يا عقيدت جي نسبت سان سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻيا عالم «عبد» جي اضافت کي رڳو الله جي نالن تائين محدود رکڻ جي راءِ ڏين ٿا.
تنهنڪري اهڙن نالن جي تاريخي موجودگيءَ ۽ انهن بابت مذهبي حڪمن کي هڪ ئي ڳالهه نه سمجهڻ گهرجي.

== عبد جا مختصر ۽ مقامي روپ ==

عربي، فارسي، اردو ۽ ٻين ٻولين ۾ «عبد» سان ٺهيل نالن جا مختصر ۽ مقامي روپ پڻ استعمال ٿين ٿا.
انهن ۾ «عبدو»، «عبدي» ۽ «عبودي» جهڙا نالا شامل آهن.
ڪجهه علائقن ۾ «عبد» پاڻ به شخصي نالي يا خانداني نالي جي حصي طور استعمال ٿيندو آهي.
انهن صورتن جو استعمال علائقي، ٻوليءَ ۽ خانداني روايتن موجب مختلف ٿي سگهي ٿو.

== تصوف ۾ عبد ۽ عبوديت ==

اسلامي تصوف ۾ «عبوديت» هڪ اهم روحاني تصور آهي.
صوفي روايتن ۾ بندگيءَ جو تعلق عاجزي، اخلاص، خدا جي ياد، نفس جي اصلاح ۽ روحاني تربيت سان ڳنڍيو ويندو آهي.
ڪيترن صوفي عالمن وٽ عبوديت جي معنيٰ رڳو ظاهري مذهبي عملن تائين محدود نه آهي، پر خدا سان انسان جي باطني تعلق کي پڻ شامل ڪري ٿي.

=== فنا ۽ عبوديت ===

تصوف ۾ «فنا» جو اصطلاح نفساني خواهشن ۽ خودمرڪزيءَ جي خاتمي جي روحاني تجربي لاءِ استعمال ٿيندو آهي.
ڪجهه صوفي متنن ۾ فنا، بقا ۽ عبوديت جي لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.
بهرحال، صوفيانه اظهار ۾ خدا سان قرب يا وحدت بابت استعمال ٿيندڙ علامتي ٻوليءَ کي هر اسلامي مڪتب هڪجهڙي نموني نٿو سمجهي.
اسلامي علم ڪلام جي روايتي توحيدي تصور ۾ خالق ۽ مخلوق جو فرق بنيادي حيثيت رکي ٿو.

== سنڌي صوفي ادب ۾ عبد ==

سنڌي صوفي شاعريءَ ۾ بندو، ٻانهو، ٻانهپ، بندگي ۽ عبادت جهڙا لفظ عام آهن.
[[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]، [[سچل سرمست]] ۽ ٻين سنڌي صوفي شاعرن جي ڪلام ۾ انسان جي عاجزي، عشق حقيقي، معرفت ۽ خدا سان تعلق جا موضوع نمايان آهن.
سنڌي شاعريءَ ۾ «ٻانهو» ۽ «بندو» جا لفظ ڪڏهن سڌي مذهبي معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا ۽ ڪڏهن صوفيانه علامتي اظهار جو حصو بڻجن ٿا.
انهيءَ ادبي پسمنظر ۾ «عبد» جو تصور سنڌي ٻوليءَ جي بندگي ۽ ٻانهپ واري فڪر سان لاڳاپيل آهي.

== ڀڳتي شاعريءَ ۾ داسيه ڀاو سان تقابلي تعلق ==

[[ڀڳتي تحريڪ]] جي مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ «داسيه ڀاو» (سنسڪرت: ''Dāsya-bhāva'') هڪ اهم تصور آهي.
ان جي معنيٰ اهڙي عقيدت واري حالت آهي، جنهن ۾ عقيدتمند پاڻ کي پنهنجي معبود جو خادم يا ٻانهو سمجهي ٿو.
وچئين دور جي هندستاني ڀڳتي شاعريءَ ۾ [[تلسيداس]]، [[سورداس]] ۽ [[ماڌو ديو]] جي ڪلام ۾ بندي ۽ معبود جي تعلق جا مختلف اظهار ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Barua2020&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Barua
 |first=Ankur
 |title=The Agonistic Poetics of Dāsya-bhāva: The Soteriological Confrontation Between Deity and Devotee
 |journal=Journal of Dharma Studies
 |volume=3
 |pages=155–174
 |year=2020
 |doi=10.1007/s42240-019-00062-x
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s42240-019-00062-x
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ جي راءِ موجب وچئين دور جي هندستاني ڀڳتي شاعريءَ ۾ «داسيه ڀاو» جو تصور ڪنهن حد تائين اسلامي «عبد» ۽ الله جي تعلق کان متاثر ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
بهرحال، ڀڳتي تحريڪ ۾ داسيه ڀاو جا پنهنجا قديم هندستاني مذهبي ۽ ادبي بنياد پڻ موجود آهن. تنهنڪري اسلامي عبوديت ۽ ڀڳتي داسيه ڀاو جي وچ ۾ مشابهت کي سڌي تاريخي اثر جي قطعي ثابتي نه سمجهڻ گهرجي.
انڪور بروا پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ داسيه ڀاو کي ڀڳتي شاعريءَ جي اندروني مذهبي ۽ جذباتي روايت طور بيان ڪيو آهي، جنهن ۾ عقيدتمند ۽ معبود جي وچ ۾ خدمت، محبت، شڪايت ۽ قرب جا مختلف تعلق ظاهر ٿين ٿا.&lt;ref name=&quot;Barua2020&quot;/&gt;

== عبد ۽ داسيه ڀاو جو تقابلي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CC;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | اسلامي عبد ۽ عبوديت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | ڀڳتي داسيه ڀاو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | بنيادي معنيٰ
| خدا جو بندو ۽ بندگي
| معبود جي خدمت ۽ عقيدت
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | مذهبي پسمنظر
| اسلامي توحيد
| هندستاني ڀڳتي روايتون
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | اهم تعلق
| خالق ۽ مخلوق، معبود ۽ بندو
| معبود ۽ عقيدتمند
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | روحاني اظهار
| عبادت، اطاعت، عاجزي ۽ اخلاص
| خدمت، محبت، عاجزي ۽ عقيدت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;font-weight:bold;&quot; | ادبي روايت
| قرآن، حديث، اسلامي تصوف ۽ صوفي شاعري
| ڀڳتي شاعري ۽ عقيدت وارا مذهبي گيت
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;font-weight:bold;&quot; | تاريخي اثر
| اسلامي مذهبي ۽ صوفي روايت
| قديم هندستاني بنيادن سان گڏ مختلف ثقافتي رابطن جو موضوع
|}

== سماجي ۽ تاريخي معنيٰ ۾ عبد ==

عربي ٻوليءَ ۾ «عبد» جو لفظ تاريخي طور انساني غلام لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي.
انهيءَ استعمال کي مذهبي «عبوديت» کان الڳ سمجهڻ ضروري آهي.
انساني غلاميءَ ۾ هڪ انسان ٻئي انسان جي ملڪيت يا اختيار هيٺ هوندو هو، جڏهن ته اسلامي مذهبي اصطلاح ۾ «عبدالله» خدا سان بندگيءَ جي تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.
قرآن، حديث ۽ اسلامي قانون جي تاريخي متنن ۾ غلاميءَ سان لاڳاپيل ٻين اصطلاحن جو استعمال پڻ ملي ٿو.
انهن ٻنهي معنائن ۾ لغوي لاڳاپو هجڻ باوجود سندن سماجي ۽ مذهبي مفهوم مختلف آهن.

== سنڌي ٻوليءَ ۾ استعمال ==

سنڌيءَ ۾ «عبد» گهڻو ڪري عربي ۽ فارسيءَ مان آيل شخصي نالن، مذهبي اصطلاحن ۽ ادبي تحريرن ۾ استعمال ٿيندو آهي.
عام سنڌيءَ ۾ ان جا ويجها لفظ «بندو»، «ٻانهو»، «خادم» ۽ «ٻانهپ» آهن.
«عبدالله»، «عبداللطيف»، «عبدالرحمان»، «عبدالحق» ۽ «عبدالقادر» جهڙا نالا سنڌ ۾ گهڻو استعمال ٿيندا آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[الله]]
* [[عبادت]]
* [[عبوديت]]
* [[توحيد]]
* [[اسماء الحسنى]]
* [[عبدالله]]
* [[عبداللطيف]]
* [[تصوف]]
* [[ڀڳتي تحريڪ]]
* [[سنڌي صوفي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Lane
 |first=Edward William
 |title=An Arabic-English Lexicon
 |publisher=Williams and Norgate
 |location=London
 |year=1863
 |language=en
}}
* {{cite journal
 |last=Barua
 |first=Ankur
 |title=The Agonistic Poetics of Dāsya-bhāva: The Soteriological Confrontation Between Deity and Devotee
 |journal=Journal of Dharma Studies
 |volume=3
 |pages=155–174
 |year=2020
 |doi=10.1007/s42240-019-00062-x
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://lexicon.quranic-research.net/data/18_E/001_Ebd.html عربي-انگريزي لغت: عبد]
* [https://quran.com/51/56 قرآن مجيد: سورت الذاريات، آيت 56]
* [https://quran.com/17/1 قرآن مجيد: سورت الإسراء، آيت 1]
* [https://quran.com/19/30 قرآن مجيد: سورت مريم، آيت 30]
* [https://link.springer.com/article/10.1007/s42240-019-00062-x ڀڳتي شاعريءَ ۾ داسيه ڀاو بابت تحقيقي مقالو]

[[زمرو:عربي لفظ]]
[[زمرو:اسلامي اصطلاح]]
[[زمرو:اسلامي عقيدا]]
[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:عربي نالا]]
[[زمرو:مذهبي اصطلاح]]</text>
      <sha1>7gyrv1671gjyt9riw71p8nww8309dlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابڌارٿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104305</id>
    <revision>
      <id>422212</id>
      <timestamp>2026-10-16T15:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنسڪرت شعريات ۾ لفظ جي سڌي، بنيادي يا لغوي معنيٰ}}  '''ابڌارٿ''' (سنسڪرت: '''अभिधार्थ'''؛ رومن: ''Abhidhārtha''؛ انگريزي: ''Primary meaning'' يا ''Literal meaning'') [[سنسڪرت شعريات]]، هندستاني علمِ معنيٰ ۽ ادبي تنقيد جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن لفظ جي سڌي، بنيادي، رواجي...</comment>
      <origin>422212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12758" sha1="jvj9bs9pyjo0kez3uakuwh1b11577xy" xml:space="preserve">
{{Short description|سنسڪرت شعريات ۾ لفظ جي سڌي، بنيادي يا لغوي معنيٰ}}

'''ابڌارٿ''' (سنسڪرت: '''अभिधार्थ'''؛ رومن: ''Abhidhārtha''؛ انگريزي: ''Primary meaning'' يا ''Literal meaning'') [[سنسڪرت شعريات]]، هندستاني علمِ معنيٰ ۽ ادبي تنقيد جو هڪ اصطلاح آهي، جنهن مان مراد ڪنهن لفظ جي سڌي، بنيادي، رواجي يا لغوي معنيٰ آهي. اها معنيٰ لفظ جي عام استعمال ۽ ٻوليءَ جي رائج روايت موجب سمجهي ويندي آهي. ابڌارٿ کي سنسڪرت شعريات ۾ '''واچيارٿ''' (''Vācyārtha'') ۽ '''مکيارٿ''' (''Mukhyārtha'') پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;IGNOU&quot;&gt;{{cite book
 |title=Unit 4: Indian Poetics
 |publisher=Indira Gandhi National Open University
 |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/34988/1/Unit-4.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VMOU&quot;&gt;{{cite book
 |title=HD-01: Hindi Sahitya
 |publisher=Vardhman Mahaveer Open University
 |url=https://assets.vmou.ac.in/HD01.pdf
 |language=hi
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''اي ڊڪشنري آف سنڌي لٽريچر''' (سنڌي ادب جي لغت) ۾ ابڌارٿ کي لفظ جي بنيادي ۽ سادي معنيٰ قرار ڏنو آهي، جيڪا لغت جي مدد سان معلوم ڪري سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح جي معنيٰ ==

ابڌارٿ سنسڪرت شعريات ۾ لفظ جي اهڙي معنيٰ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪنهن خاص استعاري، علامت يا مجازي تشريح کان سواءِ سڌيءَ طرح سمجهي سگهجي.
مثال طور «وڻ» لفظ جي بنيادي معنيٰ هڪ ٻوٽو آهي، جنهن جو ٿڙ، ٽاريون ۽ پن ٿيندا آهن. اهڙي معنيٰ ابڌارٿ جو مثال آهي.
پر جيڪڏهن ڪنهن شخص کي «ڇانوَ ڏيندڙ وڻ» چيو وڃي، ته جملي جي پسمنظر موجب وڻ مان مراد مددگار يا سهارو ڏيندڙ شخص پڻ ٿي سگهي ٿو. انهيءَ صورت ۾ لفظ جي سڌي معنيٰ کان اڳتي هڪ مجازي يا اشارتي مفهوم پيدا ٿئي ٿو.
ابڌارٿ جو تعلق پهرين قسم جي معنيٰ سان آهي.

== اشتقاق ۽ اصطلاحي پسمنظر ==

ابڌارٿ جو تعلق سنسڪرت جي ٻن اصطلاحن سان آهي:

* '''ابڌا''' (अभिधा؛ ''Abhidhā''): لفظ جي سڌي معنيٰ ظاهر ڪرڻ واري قوت.
* '''ارٿ''' (अर्थ؛ ''Artha''): معنيٰ يا مفهوم.

انهيءَ بنياد تي ابڌارٿ مان مراد ابڌا وسيلي حاصل ٿيندڙ معنيٰ آهي.
سنسڪرت لغتن ۾ «ابڌا» جي معنائن ۾ نالو، اظهار ۽ لفظ جي سڌي معنيٰ ظاهر ڪرڻ واري قوت شامل آهن.&lt;ref name=&quot;KoshaAbhidha&quot;&gt;{{cite web
 |title=अभिधा
 |website=Kosha Sanskrit Dictionary |url=https://kosha.sanskrit.today/word/sa/अभिधा
 |language=sa
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ابڌا ۽ ابڌارٿ ۾ فرق ==

سنسڪرت شعريات ۾ ابڌا ۽ ابڌارٿ هڪ ٻئي سان لاڳاپيل، پر الڳ اصطلاح آهن.
'''ابڌا''' لفظ جي اها معنوي قوت آهي، جيڪا ان جي سڌي معنيٰ کي ظاهر ڪري ٿي، جڏهن ته '''ابڌارٿ''' انهيءَ قوت وسيلي حاصل ٿيندڙ معنيٰ آهي.
مثال طور «گهوڙو» لفظ ٻڌڻ سان ذهن ۾ هڪ مخصوص جانور جو تصور پيدا ٿئي ٿو. انهيءَ معنيٰ کي ظاهر ڪندڙ قوت ابڌا آهي ۽ حاصل ٿيندڙ مفهوم ابڌارٿ آهي.
وردهمان مهاوير اوپن يونيورسٽيءَ جي هندي ادب واري درسي مواد ۾ ابڌا کي لفظ جي عام ۽ رواجي معنيٰ ظاهر ڪرڻ واري قوت ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن ته انهيءَ قوت سان حاصل ٿيندڙ معنيٰ کي ابڌارٿ يا واچيارٿ چيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;VMOU&quot;/&gt;

== سنسڪرت شعريات ۾ لفظ جون ٽي قوتون ==

هندستاني علمِ بلاغت ۾ لفظ جي معنوي ڪارڪردگيءَ کي عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيو ويندو آهي:

# '''ابڌا''' (''Abhidhā''): سڌي يا بنيادي معنيٰ ظاهر ڪرڻ.
# '''لڪشنا''' (''Lakṣaṇā''): لفظ جي بنيادي معنيٰ مان لاڳاپيل ٻي معنيٰ ڏانهن منتقل ٿيڻ.
# '''وينجنا''' (''Vyañjanā''): لفظ يا عبارت مان اڻسڌو، اشارتي يا گهرو مفهوم ظاهر ٿيڻ.

انهن ٽنهي قوتن سان ترتيبوار واچيارٿ، لڪشيارٿ ۽ وينگيارٿ جا تصور لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;IGNOU&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vacyartha&quot;&gt;{{cite web
 |title=Vācyārtha
 |website=Wisdom Library
|url=https://www.wisdomlib.org/definition/vacyartha
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== ابڌارٿ، لڪشيارٿ ۽ وينگيارٿ جو فرق ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CA;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | اصطلاح
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | معنيٰ
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | مثال
|-
| style=&quot;background:#E7F2FD;font-weight:bold;&quot; | ابڌارٿ / واچيارٿ
| لفظ جي سڌي ۽ بنيادي معنيٰ
| «شينهن» مان مراد جانور
|-
| style=&quot;background:#F0F7EE;font-weight:bold;&quot; | لڪشيارٿ
| بنيادي معنيٰ سان لاڳاپيل مجازي يا ثانوي معنيٰ
| «هو شينهن آهي» مان مراد بهادر انسان
|-
| style=&quot;background:#FFF2E3;font-weight:bold;&quot; | وينگيارٿ
| عبارت مان ظاهر ٿيندڙ اڻسڌو يا اشارتي مفهوم
| «اڄ ته وڏي بهادري ڏيکاري اٿئي!» طنزيه لهجي ۾ بزدليءَ ڏانهن اشارو
|}

اهي مثال اصطلاحن جي وضاحت لاءِ آهن. ڪنهن مخصوص جملي جي معنيٰ جو تعين ان جي استعمال، پسمنظر ۽ ڳالهائيندڙ جي مقصد موجب ٿيندو آهي.

== سنسڪرت جي ادبي نظريي سان تعلق ==

ابڌارٿ جو تصور سنسڪرت جي قديم علمِ بلاغت ۽ شاعريءَ جي نظرياتي بحثن سان لاڳاپيل آهي.
ممت جي ڪتاب ''ڪاوياپرڪاش'' (''Kāvyaprakāśa'') ۽ وشوناٿ ڪويراج جي ڪتاب ''ساهتيه درپن'' (''Sāhityadarpaṇa'') ۾ لفظ جي سڌي معنيٰ، ثانوي معنيٰ ۽ اشارتي مفهوم جي وچ ۾ فرق بيان ڪيو ويو آهي.
سنسڪرت لغوي ماخذن ۾ ''ڪاوياپرڪاش'' ۽ ''ساهتيه درپن'' مان ابڌا جي تعريف بابت اقتباس پڻ ڏنل آهن.&lt;ref name=&quot;KoshaAbhidha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Apte&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abhidhā
 |website=Sanskrit Dictionary
|url=https://www.sanskritdictionary.com/?q=abhidha
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

=== ڪاوياپرڪاش ===

''ڪاوياپرڪاش'' سنسڪرت شعريات جو اهم ڪتاب آهي، جنهن ۾ لفظ، معنيٰ، شاعراڻي اظهار ۽ ادبي حسن بابت بحث ڪيو ويو آهي.
هن نظريي موجب لفظ جي بنيادي معنيٰ اها آهي، جيڪا ٻوليءَ جي رائج استعمال وسيلي سڃاتي وڃي ٿي.

=== ساهتيه درپن ===

''ساهتيه درپن'' ۾ لفظ جي معنيٰ ظاهر ڪرڻ واري قوت ۽ ان سان حاصل ٿيندڙ مفهوم جي وضاحت ڪئي وئي آهي.
هن روايت ۾ ابڌا لفظ جي سڌي معنيٰ کي سمجهڻ جو بنيادي وسيلو آهي.&lt;ref name=&quot;KoshaAbhidha&quot;/&gt;

== لغت ۽ ابڌارٿ ==

لغت ڪنهن لفظ جي رائج معنائن کي بيان ڪرڻ جو اهم ذريعو آهي. ابڌارٿ کي عام طور لفظ جي لغوي يا بنيادي معنيٰ سان ڳنڍيو ويندو آهي.
تنهن هوندي به هر لفظ جي صرف هڪ معنيٰ نه هوندي آهي. ڪيترائي لفظ گهڻ معنائي هوندا آهن ۽ انهن جي بنيادي معنيٰ جو تعين جملي جي پسمنظر موجب ٿيندو آهي.
مثال طور «هار» لفظ سنڌيءَ ۾ گلن يا موتين جي مالها لاءِ پڻ استعمال ٿئي ٿو ۽ مقابلي ۾ شڪست لاءِ پڻ. ٻئي معنائون مختلف استعمالن ۾ سڌيون ۽ رائج معنائون ٿي سگهن ٿيون.
تنهنڪري ابڌارٿ کي هميشه لغت جي پهرين معنيٰ سان برابر قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.

== سنڌي ٻولي ۽ ادب ۾ ابڌارٿ ==

سنڌي ادبي تنقيد ۾ لفظ جي بنيادي، مجازي ۽ اشارتي معنائن جي وچ ۾ فرق شاعريءَ ۽ نثر جي تشريح لاءِ اهم آهي.
مثال طور «باهه» لفظ جي بنيادي معنيٰ ساڙيندڙ باهه آهي، پر شاعريءَ ۾ اهو لفظ محبت، ڏک، ڪاوڙ يا اندروني بيچينيءَ جي اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو.
اهڙي صورت ۾ لفظ جي بنيادي معنيٰ کي سمجهڻ کان پوءِ ان جي مجازي يا اشارتي مفهوم تي غور ڪيو ويندو آهي.
سنڌي ادب ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ ٻين شاعرن جي ڪلام جي تشريح دوران لفظن جي سڌي ۽ علامتي معنائن جي وچ ۾ فرق مفيد ٿي سگهي ٿو.

== جديد لسانيات سان تعلق ==

جديد لسانيات ۾ ابڌارٿ جي تصور کي انگريزي اصطلاح ''denotation'' يا «سڌي دلالت» سان ڀيٽي سگهجي ٿو.
سڌي دلالت لفظ جي رواجي ۽ واضح معنيٰ سان لاڳاپيل هوندي آهي، جڏهن ته ''connotation'' لفظ سان جڙيل اضافي احساسن، ثقافتي لاڳاپن ۽ اشارتي معنائن کي ظاهر ڪري سگهي ٿو.
بهرحال، سنسڪرت شعريات جي ابڌا، لڪشنا ۽ وينجنا واري درجابندي جديد لسانيات جي ''denotation'' ۽ ''connotation'' واري ورهاست سان مڪمل طور هڪجهڙي نه آهي.

== ادبي اهميت ==

ابڌارٿ ادبي متن جي بنيادي فهم لاءِ اهم تصور آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن شعر يا عبارت جي مجازي ۽ اشارتي معنائن کي سمجهڻ لاءِ ان جي لفظن جي رواجي معنائن جي ڄاڻ ضروري هوندي آهي.
اهو تصور سنسڪرت شعريات، هندي ادبي تنقيد ۽ ٻين هندستاني ٻولين جي ادبي مطالعي ۾ استعمال ٿيندو آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ابڌا]]
* [[لڪشنا]]
* [[وينجنا]]
* [[علم معنيٰ]]
* [[سنسڪرت ادب]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[لغت]]
* [[مجاز]]
* [[استعارو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |title=Unit 4: Indian Poetics
 |publisher=Indira Gandhi National Open University
 |url=https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/34988/1/Unit-4.pdf
 |language=en
}}
* {{cite book
 |title=HD-01: Hindi Sahitya
 |publisher=Vardhman Mahaveer Open University
 |url=https://assets.vmou.ac.in/HD01.pdf
 |language=hi
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://kosha.sanskrit.today/word/sa/अभिधा سنسڪرت لغت ۾ ابڌا]
* [https://www.sanskritdictionary.com/?q=abhidha سنسڪرت ڊڪشنري ۾ ابڌا]
* [https://www.wisdomlib.org/definition/vacyartha واچيارٿ جي وضاحت]
* [https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/34988/1/Unit-4.pdf هندستاني شعريات بابت درسي مواد]

[[زمرو:سنسڪرت شعريات]]
[[زمرو:ادبي اصطلاح]]
[[زمرو:علم معنيٰ]]
[[زمرو:لسانيات]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]</text>
      <sha1>jvj9bs9pyjo0kez3uakuwh1b11577xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڀڌم پٽڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104306</id>
    <revision>
      <id>422214</id>
      <timestamp>2026-10-16T15:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي پالي ٽِپٽڪ جو ٽيون ۽ فلسفيانه حصو}}  {{Infobox book | name = اڀڌم پٽڪ | title_orig = Abhidhamma Piṭaka | orig_lang_code = pi | image = | caption = | language = [[پالي ٻولي]] | country = قديم [[هندستان]] | subject = [[ٻڌ فلسفو]]، شعور، ذهني عنصر، مادي حقيقتون، سبب ۽ نتيجا، [[نِٻاڻ]] | genre = مذهبي ۽ فلسفيان...</comment>
      <origin>422214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23388" sha1="5xkov9oorxog3t5tj68e3efvmho477x" xml:space="preserve">
{{Short description|ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي پالي ٽِپٽڪ جو ٽيون ۽ فلسفيانه حصو}}

{{Infobox book
| name = اڀڌم پٽڪ
| title_orig = Abhidhamma Piṭaka
| orig_lang_code = pi
| image =
| caption =
| language = [[پالي ٻولي]]
| country = قديم [[هندستان]]
| subject = [[ٻڌ فلسفو]]، شعور، ذهني عنصر، مادي حقيقتون، سبب ۽ نتيجا، [[نِٻاڻ]]
| genre = مذهبي ۽ فلسفيانه متن
| series = [[ٽِپٽڪ]]
| preceded_by = [[سُتّ پٽڪ]]
| number_of_books = 7
}}

'''اڀڌم پٽڪ''' (پالي: ''Abhidhamma Piṭaka''؛ سنسڪرت: ''Abhidharma Piṭaka''؛ انگريزي: ''Abhidhamma Pitaka'') [[ٿيرواد ٻڌ ڌرم]] جي مقدس پالي ڪتابن جي مجموعي [[ٽِپٽڪ]] (''Tipiṭaka'') جو ٽيون حصو آهي. هن مجموعي ۾ ٻڌ ڌرم جي تعليمات کي فلسفيانه، نفسياتي، اخلاقي ۽ تجزياتي انداز ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. اڀڌم پٽڪ ستن ڪتابن تي مشتمل آهي، جن ۾ شعور، ذهني عنصرن، مادي حالتن، فردن جي درجابندي، نظرياتي اختلافن ۽ سببن جي باهمي لاڳاپن جو تفصيلي اڀياس ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;ATIAbhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Abhidhamma Pitaka: The Basket of Abhidhamma
 |website=Access to Insight
 |url=https://accesstoinsight.org/tipitaka/abhi/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;&gt;{{cite book
 |editor-last=Bodhi
 |editor-first=Bhikkhu
 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma: The Abhidhammattha Saṅgaha of Ācariya Anuruddha
 |publisher=Buddhist Publication Society
 |location=Kandy
 |year=1993
 |language=en
 |url=https://accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/abhiman.html
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ اڀڌم پٽڪ کي پالي ٻوليءَ جو هڪ مذهبي ۽ فلسفيانه متن ڄاڻايو آهي. سندس وضاحت موجب هن جي فڪري نظام ۾ چار حتمي حقيقتون اهم آهن: '''چِتّ''' (شعور)، '''چيتسڪ''' (ذهني عنصر)، '''روپ''' (مادي حقيقتون) ۽ '''نِٻاڻ''' (ٻيهر جنم جي چڪر کان نجات).&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |trans-title=سنڌي ادب جي لغت
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
اهي چار حتمي حقيقتون خاص طور ٿيرواد اڀڌم جي تشريحي روايت ۽ ''اڀڌمٿ سنگهه'' (''Abhidhammatthasaṅgaha'') ۾ منظم انداز سان بيان ڪيون ويون آهن. انهيءَ ڪري اڀڌم پٽڪ جي ستن اصل ڪتابن ۽ انهن جي بعد واري تشريحي ادب ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

== نالي جي معنيٰ ۽ اشتقاق ==

'''اڀڌم''' (''Abhidhamma'') پالي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو «اڀي» (''abhi'') ۽ «ڌم» (''dhamma'') سان لاڳاپيل آهي. ان جي ترجمي ۾ «اعليٰ تعليم»، «خاص تعليم» يا «ڌم جي تفصيلي تعليم» جهڙيون معنائون استعمال ٿينديون آهن.

'''پٽڪ''' (''Piṭaka'') جي لغوي معنيٰ «ٽوڪري» يا «ذخيرو» آهي. ٻڌ ڌرم جي مقدس ڪتابن جي مجموعن لاءِ اهو لفظ روايتي طور استعمال ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;NyanatilokaGuide&quot;&gt;{{cite book
 |last=Nyanatiloka
 |title=Guide Through the Abhidhamma Piṭaka
 |publisher=Buddhist Publication Society
 |location=Kandy
 |language=en
 |url=https://www.abhidhamma.com/Guide_Abhidhamma_pitaka.pdf
}}&lt;/ref&gt;
انهيءَ لحاظ کان «اڀڌم پٽڪ» جي معنيٰ «اعليٰ يا خاص ڌم جي تعليمات جو مجموعو» سمجهي سگهجي ٿي.

== ٽِپٽڪ ۾ حيثيت ==

[[ٽِپٽڪ]] ٿيرواد ٻڌ ڌرم جي مقدس پالي متنن جو مجموعو آهي. اهو ٽن بنيادي حصن ۾ ورهايل آهي:

# '''وِنَي پٽڪ''' (''Vinaya Piṭaka''): ڀڪشوئن ۽ ڀڪشوڻين لاءِ خانقاهي نظم، ضابطا ۽ اخلاقي قاعدا.
# '''سُتّ پٽڪ''' (''Sutta Piṭaka''): ٻڌ سان منسوب وعظ، مڪالما ۽ عملي تعليمات.
# '''اڀڌم پٽڪ''' (''Abhidhamma Piṭaka''): ٻڌ تعليمات جو منظم، تجزياتي ۽ فلسفيانه اڀياس.

اڀڌم پٽڪ جو انداز سُتّ پٽڪ کان مختلف آهي. سُتّن ۾ گهڻو ڪري وعظ، گفتگو ۽ مثال ملن ٿا، جڏهن ته اڀڌم ۾ اصطلاحن جي تعريف، درجابندي ۽ منطقي تجزيو نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ATIAbhi&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== ٻڌ مذهبي روايت ===

ٿيرواد روايت موجب اڀڌم جي تعليم جو بنياد خود [[گوتم ٻڌ]] سان منسوب آهي. روايتي بيانن ۾ ٻڌ طرفان اڀڌم جي تعليم ڏيڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;IGNCA&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Buddha's Teaching of Abhidhamma
 |website=Indira Gandhi National Centre for the Arts
 |url=https://ignca.gov.in/online-digital-resources/jataka-stories/082-the-buddhas-teaching-of-abhidhamma/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
هيءَ روايت ٿيرواد مذهبي عقيدي جو حصو آهي؛ ان کي ستن ڪتابن جي تاريخي تصنيف بابت جديد علمي نتيجن سان هڪجهڙو نه سمجهڻ گهرجي.

=== تاريخي ۽ علمي تحقيق ===

جديد ٻڌ مطالعي ۾ اڀڌم جي متنن کي اهڙي ادبي ۽ فڪري روايت جو حصو سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا شروعاتي ٻڌ تعليمات جي تجزئي ۽ ترتيب سان آهستي آهستي ترقي ڪندي رهي.
نياناتلوڪ مهاٿير جي مطالعي موجب موجوده صورت ۾ اڀڌم پٽڪ ٻين ٻن پٽڪن جي ڀيٽ ۾ بعد واري متن سازيءَ جا آثار ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ ان جا موضوع شروعاتي ٻڌ تعليمات سان لاڳاپيل آهن.&lt;ref name=&quot;NyanatilokaGuide&quot;/&gt;
ستن ڪتابن جي تصنيف ۽ ترتيب هڪ ئي وقت ٿيڻ بابت تاريخدانن ۾ اتفاق نه آهي.

=== ڪٿاوتٿو ۽ ٻڌ مذهبي اختلاف ===

اڀڌم پٽڪ جو پنجون ڪتاب ''ڪٿاوتٿو'' (''Kathāvatthu'') ٻڌ مذهبي مڪتبن جي نظرياتي اختلافن بابت آهي.
ٿيرواد روايت ۾ هن ڪتاب جي ترتيب موگلي پُتّ تِسّ (''Moggaliputta Tissa'') سان منسوب ڪئي وڃي ٿي ۽ ان کي ٽئين ٻڌ مجلس جي پسمنظر سان ڳنڍيو وڃي ٿو.
بهرحال، ڪتاب جي مڪمل متن جي تاريخي ترتيب بابت جديد محقق روايتي بيانن کان الڳ سوال پڻ اٿارين ٿا.&lt;ref name=&quot;PaliNames&quot;&gt;{{cite book
 |last=Malalasekera
 |first=G. P.
 |title=Dictionary of Pāli Proper Names
 |publisher=John Murray
 |location=London
 |year=1937
 |language=en
 |url=https://aimwell.org/DPPN/abhidhamma_pitaka.html
}}&lt;/ref&gt;

== ست بنيادي ڪتاب ==

اڀڌم پٽڪ هيٺين ستن ڪتابن تي مشتمل آهي:&lt;ref name=&quot;ATIAbhi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IGNCA&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | سنڌي معنيٰ
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 1
| '''ڌمّسنگڻي''' (''Dhammasaṅgaṇī'')
| ڌمّن جي ڳڻپ
| ذهني ۽ مادي حالتن جي درجابندي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;text-align:center;&quot; | 2
| '''وڀنگ''' (''Vibhaṅga'')
| تجزيو
| ٻڌ تعليمات جي موضوعاتي تشريح
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 3
| '''ڌاتوڪٿا''' (''Dhātukathā'')
| عنصرن بابت بحث
| عنصرن ۽ ٻين ڌمّن جا لاڳاپا
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;text-align:center;&quot; | 4
| '''پُگّل پڃتي''' (''Puggalapaññatti'')
| شخصن جي درجابندي
| روحاني ۽ اخلاقي فردن جا قسم
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 5
| '''ڪٿاوتٿو''' (''Kathāvatthu'')
| اختلافي مسئلا
| ٻڌ مڪتبن جا نظرياتي اختلاف
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;text-align:center;&quot; | 6
| '''يمڪ''' (''Yamaka'')
| جوڙن جو ڪتاب
| منطقي سوالن ۽ اصطلاحن جو تجزيو
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 7
| '''پٽٺان''' (''Paṭṭhāna'')
| شرطي لاڳاپا
| سببن ۽ حالتن جا 24 قسم
|}

=== ڌمّسنگڻي ===

''ڌمّسنگڻي'' اڀڌم پٽڪ جو پهريون ڪتاب آهي. هن ۾ شعور، ذهني عنصرن ۽ مادي حقيقتن جي منظم درجابندي ڪئي وئي آهي.
ڪتاب جي شروعات ''ماتڪا'' (''Mātikā'') سان ٿئي ٿي، جنهن ۾ ڌمّن جي مختلف درجابندين جو خاڪو ڏنو ويو آهي.
هي ڪتاب اڀڌم جي فلسفيانه ۽ تجزياتي نظام جو بنيادي متن سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

=== وڀنگ ===

''وڀنگ'' مختلف ٻڌ مذهبي موضوعن جو تفصيلي تجزيو ڪري ٿو.
هن ۾ پنج مجموعا، حواس جا بنياد، عنصر، چار عظيم سچايون ۽ ٻين موضوعن بابت درجابنديون شامل آهن.
ڪتاب ۾ ڪجهه موضوع سُتّ جي طريقي سان ۽ ڪجهه اڀڌم جي تجزياتي طريقي سان بيان ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;NyanatilokaGuide&quot;/&gt;

=== ڌاتوڪٿا ===

''ڌاتوڪٿا'' عنصرن، مجموعن ۽ حواس جي بنيادن جي باهمي لاڳاپن جو مطالعو ڪري ٿو.
هن ڪتاب ۾ سوال ۽ جواب جي طريقي سان مختلف ڌمّن جي درجابندي ۽ انهن جي هڪ ٻئي سان تعلق جي وضاحت ڪئي وئي آهي.

=== پُگّل پڃتي ===

''پُگّل پڃتي'' انسانن جي مختلف روحاني ۽ اخلاقي قسمن جي درجابندي ڪري ٿو.
هن ڪتاب ۾ فردن کي سندن روحاني ترقي، اخلاقي حالت ۽ ٻڌ مذهبي رستي تي پيش رفت جي بنياد تي بيان ڪيو ويو آهي.

=== ڪٿاوتٿو ===

''ڪٿاوتٿو'' ٻڌ مذهبي مڪتبن جي وچ ۾ پيدا ٿيل نظرياتي اختلافن بابت بحثن جو مجموعو آهي.
هن ۾ مختلف مسئلن بابت سوال، جواب ۽ منطقي دليل استعمال ڪيا ويا آهن.
هي ڪتاب شروعاتي ٻڌ ڌرم جي نظرياتي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.&lt;ref name=&quot;PaliNames&quot;/&gt;

=== يمڪ ===

''يمڪ'' ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفيانه اصطلاحن کي منطقي سوالن جي جوڙن وسيلي پرکيو ويو آهي.
هن جو مقصد اصطلاحن جي استعمال ۾ پيدا ٿيندڙ ابهام کي گهٽائڻ ۽ انهن جي معنوي حدن کي واضح ڪرڻ آهي.

=== پٽٺان ===

''پٽٺان'' اڀڌم پٽڪ جو آخري ۽ تمام وسيع ڪتاب آهي.
هن ۾ ڌمّن جي وچ ۾ سببن ۽ شرطي لاڳاپن جا 24 قسم بيان ڪيا ويا آهن.
اهو ڪتاب اڀڌم جي سبب ۽ نتيجي واري نظريي جي تفصيلي تشريح ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;ATIAbhi&quot;/&gt;

== چار حتمي حقيقتون ==

ٿيرواد اڀڌم جي فلسفيانه نظام ۾ چار حتمي حقيقتون (پالي: ''Paramattha-dhamma'') بيان ڪيون وينديون آهن.
انهن کي چِتّ، چيتسڪ، روپ ۽ نِٻاڻ چيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

=== چِتّ: شعور ===

'''چِتّ''' (''Citta'') شعور يا ڪنهن شيءِ کي ڄاڻڻ جي ذهني حالت آهي.
اڀڌم موجب شعور هڪ مستقل ۽ اڻبدلندڙ ذات نه آهي، پر مختلف حالتن هيٺ پيدا ٿيندڙ ذهني واقعن جو سلسلو آهي.
ٿيرواد اڀڌم ۾ شعور جا 89 بنيادي قسم بيان ڪيا ويندا آهن. وڌيڪ تفصيلي درجابنديءَ ۾ انهن جو تعداد 121 پڻ ڄاڻايو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

=== چيتسڪ: ذهني عنصر ===

'''چيتسڪ''' (''Cetasika'') اهڙا ذهني عنصر آهن، جيڪي شعور سان گڏ پيدا ٿين ٿا ۽ ذهني تجربي جي نوعيت کي متاثر ڪن ٿا.
انهن ۾ احساس، ادراڪ، ارادو، ڌيان، محبت، نفرت ۽ ٻيا ذهني عنصر شامل آهن.
ٿيرواد اڀڌم ۾ 52 چيتسڪ بيان ڪيا ويندا آهن.&lt;ref name=&quot;ATIAbhi&quot;/&gt;

=== روپ: مادي حقيقتون ===

'''روپ''' (''Rūpa'') مان مراد مادي يا جسماني حقيقتون آهن.
اڀڌم جي روايتي درجابنديءَ ۾ روپ جا 28 قسم بيان ڪيا ويندا آهن.
انهن ۾ چار بنيادي عنصر ۽ انهن سان لاڳاپيل ٻيون مادي صورتون شامل آهن.
چار بنيادي عنصر هي آهن:

* پٺوي ڌاتو (''Paṭhavī-dhātu''): سختي يا مزاحمت.
* آپو ڌاتو (''Āpo-dhātu''): ڳانڍاپو يا گڏ رکڻ جي خاصيت.
* تيجو ڌاتو (''Tejo-dhātu''): گرمي يا حرارتي خاصيت.
* وايو ڌاتو (''Vāyo-dhātu''): حرڪت يا دٻاءُ.

اهي ٻڌ فلسفي جا تجزياتي تصور آهن، جديد ڪيميا جي عنصرن جي فهرست نه آهن.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

=== نِٻاڻ: نجات ===

'''نِٻاڻ''' (''Nibbāna'') ٻڌ ڌرم ۾ دک، خواهش، جهالت ۽ ٻيهر جنم جي چڪر کان آخري آزاديءَ جي حالت آهي.
اڀڌم جي درجابنديءَ ۾ نِٻاڻ کي غيرمشروط حقيقت (''Asaṅkhata-dhamma'') سمجهيو وڃي ٿو.
ٻين ٽن حتمي حقيقتن جي ابتڙ نِٻاڻ کي سببن ۽ حالتن سان پيدا ٿيندڙ عارضي واقعو نه سمجهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

== مشروط ۽ غيرمشروط حقيقتون ==

ٿيرواد اڀڌم موجب چِتّ، چيتسڪ ۽ روپ مشروط حقيقتون آهن، ڇاڪاڻ ته اهي سببن ۽ حالتن تي دارومدار رکن ٿيون.
نِٻاڻ غيرمشروط حقيقت آهي، جنهن کي سببن جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ واقعو نه سمجهيو وڃي ٿو.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A6B8CA;border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | حقيقت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | پالي نالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | نوعيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:8px;&quot; | درجابندي
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | شعور
| Citta
| ذهني
| مشروط
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | ذهني عنصر
| Cetasika
| ذهني
| مشروط
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | مادي حقيقتون
| Rūpa
| جسماني
| مشروط
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | نِٻاڻ
| Nibbāna
| غيرمشروط
| غيرمشروط
|}

== ڌمّن جو نظريو ==

اڀڌم جي فلسفيانه نظام ۾ '''ڌمّ''' (''Dhamma'') مان مراد تجربي جي بنيادي ذهني يا مادي حالت يا عنصر ٿي سگهي ٿو.
هن نظريي موجب روزمرهه جي دنيا ۾ نظر ايندڙ مستقل شين ۽ شخصن کي وڌيڪ بنيادي واقعن ۽ حالتن جي مجموعن طور تجزيو ڪري سگهجي ٿو.
انهيءَ طريقي سان اڀڌم تجربي کي مستقل ۽ آزاد ذاتن بدران هڪ ٻئي تي دارومدار رکندڙ واقعن جي صورت ۾ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
هن فڪري نظام کي جديد فلسفيانه مطالعي ۾ ''Dhamma theory'' پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Karunadasa&quot;&gt;{{cite book
 |last=Karunadasa
 |first=Y.
 |title=The Dhamma Theory: Philosophical Cornerstone of the Abhidhamma
 |publisher=Buddhist Publication Society
 |location=Kandy
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== سبب ۽ نتيجي جو نظريو ==

اڀڌم ۾ سبب ۽ نتيجي جي لاڳاپن کي خاص اهميت حاصل آهي.
''پٽٺان'' ڪتاب ۾ 24 شرطي لاڳاپن (''Paccaya'') جو بيان آهي، جن وسيلي ذهني ۽ مادي حالتن جي باهمي وابستگيءَ جي وضاحت ڪئي ويندي آهي.
هي نظام ٻڌ ڌرم جي ''پٽيچّسمُپاد'' (''Paṭiccasamuppāda'')، يعني شرطي پيدائش، جي تعليم سان لاڳاپيل آهي.

== اخلاقيات ۽ نفسياتي تجزيو ==

اڀڌم ۾ ذهني حالتن کي اخلاقي نوعيت موجب پڻ ورهايو ويندو آهي.
انهن ۾:

* ڪُسل (''Kusala''): نيڪ يا فائديمند ذهني حالتون؛
* اڪُسل (''Akusala''): غيرنيڪ يا نقصانڪار ذهني حالتون؛
* اَوياڪت (''Abyākata''): اهڙيون حالتون، جيڪي نيڪ يا غيرنيڪ جي انهيءَ ورهاست ۾ نه اچن.

اڀڌم جي نفسياتي تجزئي جو مقصد ذهني حالتن جي اخلاقي ۽ روحاني نوعيت کي سمجهڻ آهي.
ان کي جديد نفسيات جي تجرباتي سائنس سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

== ٿيرواد ۽ ٻين ٻڌ مڪتبن ۾ اڀڌرم ==

اڀڌم يا اڀڌرم جو تصور رڳو ٿيرواد ٻڌ ڌرم تائين محدود نه آهي.
شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ٻين مڪتبن، خاص ڪري [[سروَاستيواد]] (''Sarvāstivāda'')، ۾ پڻ اڀڌرم جا متن ۽ فلسفيانه نظام موجود هئا.
سروَاستيواد روايت ۾ پڻ ست اڀڌرم ڪتاب سڃاتا وڃن ٿا، پر انهن جا عنوان، متن ۽ فڪري ترتيب ٿيرواد جي پالي اڀڌم پٽڪ کان مختلف آهن.&lt;ref name=&quot;NyanatilokaGuide&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IGNCA&quot;/&gt;
انهيءَ ڪري «اڀڌم پٽڪ» جو اصطلاح جڏهن ٿيرواد جي پالي متن لاءِ استعمال ٿئي، تڏهن ان کي ٻين ٻڌ مڪتبن جي اڀڌرم مجموعن کان الڳ سڃاڻڻ ضروري آهي.

== تشريحي ادب ==

اڀڌم پٽڪ جي تشريح لاءِ مختلف دورن ۾ شرحون ۽ درسي ڪتاب لکيا ويا.
انهن ۾ ''اڀڌمٿ سنگهه'' (''Abhidhammatthasaṅgaha'') خاص اهميت رکي ٿو.
هي ڪتاب آچاريه انورڌ (''Ācariya Anuruddha'') سان منسوب آهي ۽ ٿيرواد اڀڌم جي تعليمات جو مختصر ۽ منظم خلاصو پيش ڪري ٿو.
هن ۾ چار حتمي حقيقتون، شعور جا قسم، ذهني عنصر، مادي حقيقتون، سبب ۽ نتيجي جا لاڳاپا ۽ نِٻاڻ جا موضوع بيان ڪيا ويا آهن.
ڀڪشو بودهيءَ جي مرتب ڪيل ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma'' انهيءَ ڪتاب جي انگريزي ترجمي ۽ تشريح جو هڪ اهم جديد ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

== ترجما ۽ جديد مطالعو ==

اڀڌم پٽڪ جا مختلف ڪتاب انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن.
پالي ٽيڪسٽ سوسائٽيءَ (''Pali Text Society'') طرفان اڀڌم جي ڪيترن متنن جا علمي ايڊيشن ۽ ترجما شايع ٿيا آهن.
ڪيرولين اي. ايف. رِيس ڊيوڊز (''Caroline A. F. Rhys Davids'') طرفان ''ڌمّسنگڻي'' جو انگريزي ترجمو ''Buddhist Psychological Ethics'' جي نالي سان 1900ع ۾ شايع ٿيو.
''وڀنگ'' جو انگريزي ترجمو ''The Book of Analysis'' جي عنوان سان 1915ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;ATIAbhi&quot;/&gt;
نياناتلوڪ مهاٿير جو ''Guide Through the Abhidhamma Piṭaka'' ۽ ڀڪشو بودهيءَ جو ''A Comprehensive Manual of Abhidhamma'' جديد پڙهندڙن لاءِ اڀڌم جي مطالعي جا اهم ڪتاب آهن.&lt;ref name=&quot;NyanatilokaGuide&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BodhiManual&quot;/&gt;

== ادبي ۽ فلسفيانه اهميت ==

اڀڌم پٽڪ ٻڌ ڌرم جي فلسفيانه ۽ تجزياتي ادب جو اهم مجموعو آهي.
هن ۾ شعور، ذهني عنصرن، مادي حقيقتن ۽ سببن جي لاڳاپن بابت منظم بحث موجود آهن، جن ٿيرواد ٻڌ فڪر جي تشريح ۽ تدريس ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادب واري لغت ۾ هن اصطلاح جو ذڪر ٻڌ فلسفي جي بنيادي اصطلاحن کي هندستاني ادبي ۽ فڪري مطالعي سان ڳنڍي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[گوتم ٻڌ]]
* [[ٻڌ ڌرم]]
* [[ٿيرواد ٻڌ ڌرم]]
* [[ٽِپٽڪ]]
* [[پالي ٻولي]]
* [[وِنَي پٽڪ]]
* [[سُتّ پٽڪ]]
* [[اڀڌرم]]
* [[نِٻاڻ]]
* [[ٻڌ فلسفو]]
* [[ٻڌ ڌرم جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |editor-last=Bodhi
 |editor-first=Bhikkhu
 |title=A Comprehensive Manual of Abhidhamma
 |publisher=Buddhist Publication Society
 |location=Kandy
 |year=1993
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Nyanatiloka
 |title=Guide Through the Abhidhamma Piṭaka
 |publisher=Buddhist Publication Society
 |location=Kandy
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=Karunadasa
 |first=Y.
 |title=The Dhamma Theory: Philosophical Cornerstone of the Abhidhamma
 |publisher=Buddhist Publication Society
 |location=Kandy
 |year=1996
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://accesstoinsight.org/tipitaka/abhi/ اڀڌم پٽڪ جي ستن ڪتابن جو تعارف]
* [https://accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/abhiman.html اڀڌم جو جامع درسي ڪتاب، ڀڪشو بودهي]
* [https://www.abhidhamma.com/Guide_Abhidhamma_pitaka.pdf اڀڌم پٽڪ جي رهنمائي، نياناتلوڪ]
* [https://pitaka.foundation/legacy/pitaka/abhidhamma اڀڌم پٽڪ جا متن ۽ انگريزي ترجما]
* [https://ignca.gov.in/online-digital-resources/jataka-stories/082-the-buddhas-teaching-of-abhidhamma/ اندرا گانڌي نيشنل سينٽر فار دي آرٽس: اڀڌم]

[[زمرو:ٻڌ ڌرم جا مقدس ڪتاب]]
[[زمرو:پالي ادب]]
[[زمرو:ٻڌ فلسفو]]
[[زمرو:ٿيرواد ٻڌ ڌرم]]
[[زمرو:مذهبي ڪتاب]]</text>
      <sha1>5xkov9oorxog3t5tj68e3efvmho477x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دومه الجندل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104307</id>
    <revision>
      <id>422217</id>
      <timestamp>2026-10-16T15:46:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/7130973|دومۃ الجندل]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>422217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="653" sha1="d33w26bhchp7t5mznr97jh74zy031o4" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=دومه الجندل|image_skyline=The old city of Adumato.jpg|image_caption=قدیم شہر کی تباہی کا منظر}}دومه الجندل (عربي: ) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ دومه جو پٿر آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.</text>
      <sha1>d33w26bhchp7t5mznr97jh74zy031o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422218</id>
      <parentid>422217</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:الجوف صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="687" sha1="6afxigoicixzohziqpzh5xwcn622208" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=دومه الجندل|image_skyline=The old city of Adumato.jpg|image_caption=قدیم شہر کی تباہی کا منظر}}دومه الجندل (عربي: ) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ دومه جو پٿر آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

[[زمرو:الجوف صوبو]]</text>
      <sha1>6afxigoicixzohziqpzh5xwcn622208</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422219</id>
      <parentid>422218</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="728" sha1="s26vhchapqlwt41li4ycgt9nzusii0q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=دومه الجندل|image_skyline=The old city of Adumato.jpg|image_caption=قدیم شہر کی تباہی کا منظر}}دومه الجندل (عربي: ) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ دومه جو پٿر آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>s26vhchapqlwt41li4ycgt9nzusii0q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422220</id>
      <parentid>422219</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4660" sha1="d800yed96ijdbmihwbou8azfdobnqtf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name=دومه الجندل|image_skyline=The old city of Adumato.jpg|image_caption=قدیم شہر کی تباہی کا منظر}}دومه الجندل (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ دومه جو پٿر آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

{{Short description|Historical city in Saudi Arabia}}
{{Use dmy dates|date=October 2021}}
{{Infobox historic site
|name           = Dumat al-Jandal
|native_names   = {{native name|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل}}
|alternate_name = 
|image          = The old city of Adummatu.jpg
|alt            = 
|caption        = The ruins of the ancient city of ''Adummatu''
|pushpin_map    = Saudi Arabia
|pushpin_alt    = 
|pushpin_relief = yes
|coordinates    = {{coord|29|48|41|N|39|52|06|E|display=inline,title}}
|location       = [[Al-Jouf Province]], [[Saudi Arabia]]
|region         = 
|type           = Settlement
|part_of        = [[Saudi Arabia]]
|length         = 
|width          = 
|area           = 
|material       = 
|built          = 
|epochs         = 
|cultures       = 
|dependency_of  = 
|occupants      = 
|event          = 
|excavations    = 
|archaeologists = 
|condition      = In ruins
|ownership      = 
|management     = 
|public_access  = yes
|website        = 
|notes          = 
}}

'''Dumat al-Jandal''' ({{langx|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل|Dūmat al-Jandal|Dumah of the Stone}}, {{IPA|ar|ˈduːmat alˈdʒandal|pron}}), also known as '''Al-Jawf''' or '''Al-Jouf''' ({{Langx|ar|ٱلْجَوْف||cavity/[[depression (geology)|depression]]}}),&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sources for the History of Arabia: Proceedings of the First International Symposium on Studies in the History of Arabia, 23rd.-28th of April, 1977 |url=https://books.google.com/books?id=BS4_AQAAIAAJ |year=1979 |publisher=University of Riyadh Press |page=260}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.alriyadh.com/1717708|title=جوف التاريخ ومستقبل الطاقة|language=ar|website=[[Al Riyadh (newspaper)|Al Riyadh]]|date=November 13, 2018|accessdate=2025-10-29}}&lt;/ref&gt; which refers to [[Wadi Sirhan]], is an ancient city of ruins and the historical capital of the region that is now [[al-Jouf Province]] in northwestern [[Saudi Arabia]]. It is located {{convert|37|km}} from [[Sakaka, Saudi Arabia|Sakaka]].

The city stood north of the [[Nafud desert]] and at one end of Wadi Sirhan, at a major intersection of ancient trade routes part of what is known as the [[incense trade route]], with one branch linking the various sources of valuable goods in [[India]] and [[South Arabia]] with [[Lower Mesopotamia]], and another linking the [[Persian Gulf]] through Wadi Sirhan with southern [[Syria (region)| Syria]].&lt;ref name= RW9&gt;{{cite book |last= Wenning |first= Robert |chapter= Towards &quot;Early Petra&quot;: an overview of the early history of the Nabataeans in its context |pages= 7-22 [ [https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&amp;pg=PA9 9] ] |editor-last= Mouton |editor-first= Michel |editor-last2= Schmid |editor-first2= Stephan Gerhard |title= Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra |year= 2013 |publisher= Logos |location= Berlin |series= Bulletin of Nabataean Studies: Supplement Volume 1 |isbn= 978-3832533137 |url= https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ |access-date= 30 March 2024}} Proceedings of a conference held in Berlin in 2011.&lt;/ref&gt; It is surrounded by the historical [[Dumat al-Jandal Wall]] and stands within an oasis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dumat Al-Jandal, a favorite tourist destination in Al-Jouf |work=[[Arab News]] |url=https://www.arabnews.com/node/2156176/%7B%7B |access-date= 13 January 2026}}&lt;/ref&gt;

Some scholars identify this site as territory of [[Dumah (son of Ishmael)|Dumah]], one of the twelve sons of [[Ishmael]] mentioned in the [[Book of Genesis]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dever |first=William G. |author-link= William G. Dever |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel |year=2001 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2126-3 |url= https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC}}&lt;/ref&gt;


==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>d800yed96ijdbmihwbou8azfdobnqtf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422221</id>
      <parentid>422220</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T15:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4467" sha1="kcgggd3n6rbftd1h9mikffvkeajspsr" xml:space="preserve">{{Short description|Historical city in Saudi Arabia}}
{{Infobox historic site
|name           = Dumat al-Jandal
|native_names   = {{native name|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل}}
|alternate_name = 
|image          = The old city of Adummatu.jpg
|alt            = 
|caption        = The ruins of the ancient city of ''Adummatu''
|pushpin_map    = Saudi Arabia
|pushpin_alt    = 
|pushpin_relief = yes
|coordinates    = {{coord|29|48|41|N|39|52|06|E|display=inline,title}}
|location       = [[Al-Jouf Province]], [[Saudi Arabia]]
|region         = 
|type           = Settlement
|part_of        = [[Saudi Arabia]]
|length         = 
|width          = 
|area           = 
|material       = 
|built          = 
|epochs         = 
|cultures       = 
|dependency_of  = 
|occupants      = 
|event          = 
|excavations    = 
|archaeologists = 
|condition      = In ruins
|ownership      = 
|management     = 
|public_access  = yes
|website        = 
|notes          = 
}}
'''دومه الجندل''' (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ دومه جو پٿر آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

'''Dumat al-Jandal''' ({{langx|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل|Dūmat al-Jandal|Dumah of the Stone}}, {{IPA|ar|ˈduːmat alˈdʒandal|pron}}), also known as '''Al-Jawf''' or '''Al-Jouf''' ({{Langx|ar|ٱلْجَوْف||cavity/[[depression (geology)|depression]]}}),&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sources for the History of Arabia: Proceedings of the First International Symposium on Studies in the History of Arabia, 23rd.-28th of April, 1977 |url=https://books.google.com/books?id=BS4_AQAAIAAJ |year=1979 |publisher=University of Riyadh Press |page=260}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.alriyadh.com/1717708|title=جوف التاريخ ومستقبل الطاقة|language=ar|website=[[Al Riyadh (newspaper)|Al Riyadh]]|date=November 13, 2018|accessdate=2025-10-29}}&lt;/ref&gt; which refers to [[Wadi Sirhan]], is an ancient city of ruins and the historical capital of the region that is now [[al-Jouf Province]] in northwestern [[Saudi Arabia]]. It is located {{convert|37|km}} from [[Sakaka, Saudi Arabia|Sakaka]].

The city stood north of the [[Nafud desert]] and at one end of Wadi Sirhan, at a major intersection of ancient trade routes part of what is known as the [[incense trade route]], with one branch linking the various sources of valuable goods in [[India]] and [[South Arabia]] with [[Lower Mesopotamia]], and another linking the [[Persian Gulf]] through Wadi Sirhan with southern [[Syria (region)| Syria]].&lt;ref name= RW9&gt;{{cite book |last= Wenning |first= Robert |chapter= Towards &quot;Early Petra&quot;: an overview of the early history of the Nabataeans in its context |pages= 7-22 [ [https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&amp;pg=PA9 9] ] |editor-last= Mouton |editor-first= Michel |editor-last2= Schmid |editor-first2= Stephan Gerhard |title= Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra |year= 2013 |publisher= Logos |location= Berlin |series= Bulletin of Nabataean Studies: Supplement Volume 1 |isbn= 978-3832533137 |url= https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ |access-date= 30 March 2024}} Proceedings of a conference held in Berlin in 2011.&lt;/ref&gt; It is surrounded by the historical [[Dumat al-Jandal Wall]] and stands within an oasis.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dumat Al-Jandal, a favorite tourist destination in Al-Jouf |work=[[Arab News]] |url=https://www.arabnews.com/node/2156176/%7B%7B |access-date= 13 January 2026}}&lt;/ref&gt;

Some scholars identify this site as territory of [[Dumah (son of Ishmael)|Dumah]], one of the twelve sons of [[Ishmael]] mentioned in the [[Book of Genesis]].&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dever |first=William G. |author-link= William G. Dever |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel |year=2001 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2126-3 |url= https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>kcgggd3n6rbftd1h9mikffvkeajspsr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422222</id>
      <parentid>422221</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5152" sha1="5i2yd6ks99v37rv8az3u7dwhntnjjki" xml:space="preserve">{{Short description|Historical city in Saudi Arabia}}
{{Infobox historic site
|name           = دومة الجندل&lt;br&gt;
Dumat al-Jandal
|native_names   = {{native name|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل}}
|alternate_name = 
|image          = The old city of Adummatu.jpg
|alt            = 
|caption        = The ruins of the ancient city of ''Adummatu''
|pushpin_map    = Saudi Arabia
|pushpin_alt    = 
|pushpin_relief = yes
|coordinates    = {{coord|29|48|41|N|39|52|06|E|display=inline,title}}
|location       = [[Al-Jouf Province]], [[Saudi Arabia]]
|region         = 
|type           = Settlement
|part_of        = [[Saudi Arabia]]
|length         = 
|width          = 
|area           = 
|material       = 
|built          = 
|epochs         = 
|cultures       = 
|dependency_of  = 
|occupants      = 
|event          = 
|excavations    = 
|archaeologists = 
|condition      = In ruins
|ownership      = 
|management     = 
|public_access  = yes
|website        = 
|notes          = 
}}
'''دومة الجندل''' (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ پٿر جو دومه آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

دومة الجندل (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل)، جنهن کي ’الجوف‘ (عربي: ٱلْجَوْف)&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sources for the History of Arabia: Proceedings of the First International Symposium on Studies in the History of Arabia, 23rd.-28th of April, 1977 |url=https://books.google.com/books?id=BS4_AQAAIAAJ |year=1979 |publisher=University of Riyadh Press |page=260}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.alriyadh.com/1717708|title=جوف التاريخ ومستقبل الطاقة|language=ar|website=[[Al Riyadh (newspaper)|Al Riyadh]]|date=November 13, 2018|accessdate=2025-10-29}}&lt;/ref&gt;جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ قديم ۽ کنڊرن تي مشتمل شهر آهي. هي علائقو، جيڪو هاڻي [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] طور سڃاتو وڃي ٿو، ان جي تاريخي گاديءَ جو هنڌ رهيو آهي. هي [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪا]] [[سڪاڪا، سعودي عرب|شهر]] کان 37 ڪلوميٽر (23 ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.  

هي شهر [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ ۽ وادي سرحان جي هڪ ڇيڙي تي، قديم واپاري رستن جي هڪ اهم سنگم تي قائم هو. اهو رستو &quot;خوشبوئن جي واپاري رستي&quot; (&lt;small&gt;Incense Trade Route&lt;/small&gt;) جو حصو هو؛ جنهن جي هڪ شاخ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] ۽ ڏکڻ عرب ۾ موجود قيمتي شين جي ذريعن کي هيٺين [[ميسوپوٽيميا]] سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته ٻي شاخ وادي سرحان جي ذريعي [[فارس جي نار]] کي ڏکڻ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] سان ملائيندي هئي.&lt;ref name=&quot;RW9&quot;&gt;{{cite book |last= Wenning |first= Robert |chapter= Towards &quot;Early Petra&quot;: an overview of the early history of the Nabataeans in its context |pages= 7-22 [ [https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&amp;pg=PA9 9] ] |editor-last= Mouton |editor-first= Michel |editor-last2= Schmid |editor-first2= Stephan Gerhard |title= Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra |year= 2013 |publisher= Logos |location= Berlin |series= Bulletin of Nabataean Studies: Supplement Volume 1 |isbn= 978-3832533137 |url= https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ |access-date= 30 March 2024}} Proceedings of a conference held in Berlin in 2011.&lt;/ref&gt; هي شهر تاريخي &quot;دومة الجندل ديوار&quot; سان گھريل آهي ۽ هڪ [[نخلستان]] جي وچ ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dumat Al-Jandal, a favorite tourist destination in Al-Jouf |work=[[Arab News]] |url=https://www.arabnews.com/node/2156176/%7B%7B |access-date= 13 January 2026}}&lt;/ref&gt;   

ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته هيءَ جاءِ &quot;دومه جو علائقو آهي، جيڪو [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ هو، جن جو ذڪر [[بائبل]] جي ڪتاب پيدائش (&lt;small&gt;Book of Genesis&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dever |first=William G. |author-link= William G. Dever |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel |year=2001 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2126-3 |url= https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>5i2yd6ks99v37rv8az3u7dwhntnjjki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422223</id>
      <parentid>422222</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:09:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:تاريخ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5187" sha1="s0bzadgwhropbuqgko36ivm6os6vz9y" xml:space="preserve">{{Short description|Historical city in Saudi Arabia}}
{{Infobox historic site
|name           = دومة الجندل&lt;br&gt;
Dumat al-Jandal
|native_names   = {{native name|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل}}
|alternate_name = 
|image          = The old city of Adummatu.jpg
|alt            = 
|caption        = The ruins of the ancient city of ''Adummatu''
|pushpin_map    = Saudi Arabia
|pushpin_alt    = 
|pushpin_relief = yes
|coordinates    = {{coord|29|48|41|N|39|52|06|E|display=inline,title}}
|location       = [[Al-Jouf Province]], [[Saudi Arabia]]
|region         = 
|type           = Settlement
|part_of        = [[Saudi Arabia]]
|length         = 
|width          = 
|area           = 
|material       = 
|built          = 
|epochs         = 
|cultures       = 
|dependency_of  = 
|occupants      = 
|event          = 
|excavations    = 
|archaeologists = 
|condition      = In ruins
|ownership      = 
|management     = 
|public_access  = yes
|website        = 
|notes          = 
}}
'''دومة الجندل''' (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ پٿر جو دومه آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

دومة الجندل (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل)، جنهن کي ’الجوف‘ (عربي: ٱلْجَوْف)&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sources for the History of Arabia: Proceedings of the First International Symposium on Studies in the History of Arabia, 23rd.-28th of April, 1977 |url=https://books.google.com/books?id=BS4_AQAAIAAJ |year=1979 |publisher=University of Riyadh Press |page=260}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.alriyadh.com/1717708|title=جوف التاريخ ومستقبل الطاقة|language=ar|website=[[Al Riyadh (newspaper)|Al Riyadh]]|date=November 13, 2018|accessdate=2025-10-29}}&lt;/ref&gt;جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ قديم ۽ کنڊرن تي مشتمل شهر آهي. هي علائقو، جيڪو هاڻي [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] طور سڃاتو وڃي ٿو، ان جي تاريخي گاديءَ جو هنڌ رهيو آهي. هي [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪا]] [[سڪاڪا، سعودي عرب|شهر]] کان 37 ڪلوميٽر (23 ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.  

هي شهر [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ ۽ وادي سرحان جي هڪ ڇيڙي تي، قديم واپاري رستن جي هڪ اهم سنگم تي قائم هو. اهو رستو &quot;خوشبوئن جي واپاري رستي&quot; (&lt;small&gt;Incense Trade Route&lt;/small&gt;) جو حصو هو؛ جنهن جي هڪ شاخ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] ۽ ڏکڻ عرب ۾ موجود قيمتي شين جي ذريعن کي هيٺين [[ميسوپوٽيميا]] سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته ٻي شاخ وادي سرحان جي ذريعي [[فارس جي نار]] کي ڏکڻ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] سان ملائيندي هئي.&lt;ref name=&quot;RW9&quot;&gt;{{cite book |last= Wenning |first= Robert |chapter= Towards &quot;Early Petra&quot;: an overview of the early history of the Nabataeans in its context |pages= 7-22 [ [https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&amp;pg=PA9 9] ] |editor-last= Mouton |editor-first= Michel |editor-last2= Schmid |editor-first2= Stephan Gerhard |title= Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra |year= 2013 |publisher= Logos |location= Berlin |series= Bulletin of Nabataean Studies: Supplement Volume 1 |isbn= 978-3832533137 |url= https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ |access-date= 30 March 2024}} Proceedings of a conference held in Berlin in 2011.&lt;/ref&gt; هي شهر تاريخي &quot;دومة الجندل ديوار&quot; سان گھريل آهي ۽ هڪ [[نخلستان]] جي وچ ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dumat Al-Jandal, a favorite tourist destination in Al-Jouf |work=[[Arab News]] |url=https://www.arabnews.com/node/2156176/%7B%7B |access-date= 13 January 2026}}&lt;/ref&gt;   

ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته هيءَ جاءِ &quot;دومه جو علائقو آهي، جيڪو [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ هو، جن جو ذڪر [[بائبل]] جي ڪتاب پيدائش (&lt;small&gt;Book of Genesis&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dever |first=William G. |author-link= William G. Dever |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel |year=2001 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2126-3 |url= https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]</text>
      <sha1>s0bzadgwhropbuqgko36ivm6os6vz9y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422224</id>
      <parentid>422223</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T16:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5583" sha1="ntqazxnysvhehwq0te5j542hn5pjszg" xml:space="preserve">{{Short description|Historical city in Saudi Arabia}}
{{Infobox historic site
|name           = دومة الجندل&lt;br&gt;
Dumat al-Jandal
|native_names   = {{native name|ar|دُومَة ٱلْجَنْدَل}}
|alternate_name = 
|image          = The old city of Adummatu.jpg
|alt            = 
|caption        = The ruins of the ancient city of ''Adummatu''
|pushpin_map    = Saudi Arabia
|pushpin_alt    = 
|pushpin_relief = yes
|coordinates    = {{coord|29|48|41|N|39|52|06|E|display=inline,title}}
|location       = [[Al-Jouf Province]], [[Saudi Arabia]]
|region         = 
|type           = Settlement
|part_of        = [[Saudi Arabia]]
|length         = 
|width          = 
|area           = 
|material       = 
|built          = 
|epochs         = 
|cultures       = 
|dependency_of  = 
|occupants      = 
|event          = 
|excavations    = 
|archaeologists = 
|condition      = In ruins
|ownership      = 
|management     = 
|public_access  = yes
|website        = 
|notes          = 
}}
'''دومة الجندل''' (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل) هڪ قديم شهر آهي جيڪو سعودي عرب جي اتر اولهه واري حصي ۾، [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] ۾ واقع آهي. دومه الجندل جي لفظي معنيٰ پٿر جو دومه آهي. دومه، [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ جو نالو آهي. اڪادي ٻولي ۾ شهر جو نالو الدومتو هو.

دومة الجندل (عربي: دُومَة ٱلْجَنْدَل)، جنهن کي ’الجوف‘ (عربي: ٱلْجَوْف)&lt;ref&gt;{{cite book |title=Sources for the History of Arabia: Proceedings of the First International Symposium on Studies in the History of Arabia, 23rd.-28th of April, 1977 |url=https://books.google.com/books?id=BS4_AQAAIAAJ |year=1979 |publisher=University of Riyadh Press |page=260}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.alriyadh.com/1717708|title=جوف التاريخ ومستقبل الطاقة|language=ar|website=[[Al Riyadh (newspaper)|Al Riyadh]]|date=November 13, 2018|accessdate=2025-10-29}}&lt;/ref&gt;جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هڪ قديم ۽ کنڊرن تي مشتمل شهر آهي. هي علائقو، جيڪو هاڻي [[سعودي عرب]] جي اتر اولهه ۾ [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] طور سڃاتو وڃي ٿو، ان جي تاريخي گاديءَ جو هنڌ رهيو آهي. هي [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪا]] [[سڪاڪا، سعودي عرب|شهر]] کان 37 ڪلوميٽر (23 ميل) جي فاصلي تي واقع آهي.  

هي شهر [[نفود ريگستان]] جي اتر ۾ ۽ وادي سرحان جي هڪ ڇيڙي تي، قديم واپاري رستن جي هڪ اهم سنگم تي قائم هو. اهو رستو &quot;خوشبوئن جي واپاري رستي&quot; (&lt;small&gt;Incense Trade Route&lt;/small&gt;) جو حصو هو؛ جنهن جي هڪ شاخ [[ننڍو کنڊ|هندستان]] ۽ ڏکڻ عرب ۾ موجود قيمتي شين جي ذريعن کي هيٺين [[ميسوپوٽيميا]] سان ڳنڍيندي هئي، جڏهن ته ٻي شاخ وادي سرحان جي ذريعي [[فارس جي نار]] کي ڏکڻ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] سان ملائيندي هئي.&lt;ref name=&quot;RW9&quot;&gt;{{cite book |last= Wenning |first= Robert |chapter= Towards &quot;Early Petra&quot;: an overview of the early history of the Nabataeans in its context |pages= 7-22 [ [https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ&amp;pg=PA9 9] ] |editor-last= Mouton |editor-first= Michel |editor-last2= Schmid |editor-first2= Stephan Gerhard |title= Men on the Rocks: The Formation of Nabataean Petra |year= 2013 |publisher= Logos |location= Berlin |series= Bulletin of Nabataean Studies: Supplement Volume 1 |isbn= 978-3832533137 |url= https://books.google.com/books?id=bpWGAgAAQBAJ |access-date= 30 March 2024}} Proceedings of a conference held in Berlin in 2011.&lt;/ref&gt; هي شهر تاريخي &quot;دومة الجندل ديوار&quot; سان گھريل آهي ۽ هڪ [[نخلستان]] جي وچ ۾ واقع آهي.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dumat Al-Jandal, a favorite tourist destination in Al-Jouf |work=[[Arab News]] |url=https://www.arabnews.com/node/2156176/%7B%7B |access-date= 13 January 2026}}&lt;/ref&gt;   

ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته هيءَ جاءِ &quot;دومه جو علائقو آهي، جيڪو [[اسماعيل عليہ السلام|حضرت اسماعيل عليه السلام]] جي ٻارهن پٽن مان هڪ هو، جن جو ذڪر [[بائبل]] جي ڪتاب پيدائش (&lt;small&gt;Book of Genesis&lt;/small&gt;) ۾ ملي ٿو.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Dever |first=William G. |author-link= William G. Dever |title=What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?: What Archeology Can Tell Us About the Reality of Ancient Israel |year=2001 |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |isbn=978-0-8028-2126-3 |url= https://books.google.com/books?id=6-VxwC5rQtwC}}&lt;/ref&gt;

جولاءِ 626ع ۾، حضرت [[محمد ﷺ]] دومة الجندل جي مهم جو حڪم ڏنو. پاڻ کي اطلاع مليو هو ته اتي ڪجهه قبيلا ڌاڙا هڻڻ ۾ ملوث هئا ۽ مديني تي حملو ڪرڻ جي تياري ڪري رهيا هئا. ان مهم ۾ ڪو به جاني نقصان نه ٿيو؛ غطفان قبيلي جا ماڻهو ڀڄي ويا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:الجوف صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:تاريخ اسلام]]</text>
      <sha1>ntqazxnysvhehwq0te5j542hn5pjszg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نارٿيمپٽن شائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104308</id>
    <revision>
      <id>422230</id>
      <timestamp>2026-10-16T16:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ndmckodrng4yj9xot5rk42mi1pzh7eu" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ndmckodrng4yj9xot5rk42mi1pzh7eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي اخبار نويسي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104309</id>
    <revision>
      <id>422232</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي ٻوليءَ ۾ صحافت، اخبارن ۽ ادبي رسالن جي تاريخ}}  '''سنڌي اخبار نويسي''' (انگريزي: '' Sindhi Journalism '') خبرن، واقعن، خيالن ۽ معلومات کي گڏ ڪرڻ، پرکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عوام تائين پهچائڻ جو عمل آهي. '''سنڌي اخبار نويسي''' يا '''سنڌي صحافت''' مان مراد [[سنڌي ٻولي]] ۾ اخبارن، ر...</comment>
      <origin>422232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34646" sha1="d1pcgabflrkb2pjbp3g0a07gj2qhdoc" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ ۾ صحافت، اخبارن ۽ ادبي رسالن جي تاريخ}}

'''سنڌي اخبار نويسي''' (انگريزي: '' Sindhi Journalism '') خبرن، واقعن، خيالن ۽ معلومات کي گڏ ڪرڻ، پرکڻ، ترتيب ڏيڻ ۽ عوام تائين پهچائڻ جو عمل آهي. '''سنڌي اخبار نويسي''' يا '''سنڌي صحافت''' مان مراد [[سنڌي ٻولي]] ۾ اخبارن، رسالن ۽ ٻين ابلاغي ذريعن وسيلي ٿيندڙ صحافتي سرگرميون آهن. سنڌي ادب جي تاريخ ۾ اخبار نويسيءَ جو ڪردار خبرن جي اشاعت کان گهڻو وسيع رهيو آهي. سنڌي اخبارن ۽ رسالن نثر نويسي، مضمون نگاري، ڪهاڻي، شاعري، ادبي تنقيد، ترجمي، تعليمي سڌارن ۽ سياسي شعور جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سنڌي صحافت ۽ اخبار نويسي پسمنظر ۽ تاريخ
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي+صحافت+۽+اخبار+نويسي+پسمنظر+۽+تاريخ
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي اخبار نويسيءَ جي اوائلي تاريخ ۾ 1858ع جي سنڌي–فارسي اخبار ''فوائد الاخبار''، 1860ع جي ''[[مطلع الخورشيد]]'' ۽ 1866ع جي مڪمل سنڌي هفتيوار ''[[سنڌ سڌار]]'' کي خاص اهميت حاصل آهي. اوڻويهين صديءَ جي آخر ۾ ''سرسوتي'' ۽ ''جوت'' جهڙن رسالن سنڌي ادبي نثر جي ترقيءَ کي نئون رخ ڏنو.&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;&gt;{{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |chapter=اخبار نويسي جي ارتقا ۽ نثر نويسيءَ جي ترقيءَ ۾ حصو
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62516
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;&gt;{{cite news
 |title=Outlook 2011: Sindhi periodical literature
 |work=Dawn
 |date=2011-01-02
 |url=https://www.dawn.com/news/595587
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== اصطلاح ۽ دائرو ==

اخبار نويسيءَ جو اصطلاح عام طور خبرن جي اشاعت لاءِ استعمال ٿئي ٿو، پر ان جي وسيع معنيٰ ۾ صحافتي تحرير، ادارت، رپورٽنگ، تجزيو، تبصرو، ادبي صحافت ۽ عوامي ابلاغ شامل آهن.

'''ادبي اخبار نويسي''' يا '''ادبي صحافت''' مان مراد اهڙي صحافت آهي، جنهن ۾ ادب، ثقافت، ٻولي، شاعري، ڪهاڻي، مضمون، تنقيد ۽ ڪتابن جي جائزي کي خاص اهميت ڏني وڃي.

سنڌي ادب ۾ اخبارن ۽ رسالن ڪيترن اديبن لاءِ تخليقي اظهار جا وسيلا فراهم ڪيا. ڪيترائي مضمون، ڪهاڻيون ۽ شاعريءَ جون تخليقون پهرين رسالن ۾ شايع ٿيون ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ آيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

=== برطانوي دور کان اڳ ===

1843ع ۾ [[سنڌ تي انگريزن جو قبضو|سنڌ تي برطانوي قبضي]] کان اڳ فارسي ٻولي سنڌ جي سرڪاري ۽ درٻاري نظام ۾ اهم حيثيت رکندي هئي.
تعليم يافته طبقي ۾ فارسيءَ جو استعمال عام هو. انهيءَ ڪري اوائلي اخبارن ۾ فارسيءَ سان گڏ سنڌي ٻوليءَ جو استعمال پڻ شروع ٿيو.
اهو ٻه ٻوليائي طريقو سنڌي صحافت جي ابتدائي ترقيءَ ۾ اهم رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== برطانوي دور ۽ سنڌي رسم الخط ===

برطانوي انتظاميا سنڌي ٻوليءَ جي تعليم ۽ سرڪاري استعمال لاءِ عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط جي معياربنديءَ کي هٿي ڏني.
سنڌ ۾ عربي–سنڌي، ديوناگري، گرمکي ۽ واڻڪي سميت مختلف رسم الخط استعمال ٿيندا رهيا هئا.
اوائلي سنڌي اخبارن ۽ رسالن ۾ انهن مان مختلف رسم الخط جو استعمال ملندو آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''مطلع الخورشيد'' جي سنڌي حصي ۾ عربي–سنڌي رسم الخط استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته ڪجهه بعد وارا رسالا گرمکي يا واڻڪي رسم الخط ۾ پڻ شايع ٿيا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
رسم الخط جي معياربنديءَ کي رڳو هڪ مذهبي جماعت جي پسند سان منسوب ڪرڻ بدران ان جي انتظامي، تعليمي، تاريخي ۽ سماجي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي.

== سنڌ ۾ اوائلي صحافت ==

=== ڪراچي ائڊورٽائيزر ===

سنڌ ۾ جديد ڇپيل صحافت جي شروعات بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب 1844ع ۾ ڪراچيءَ مان انگريزي اخبار ''Karachi Advertiser'' (ڪراچي ائڊورٽائيزر) جاري ٿي.
هيءَ سنڌ ۾ انگريزي صحافت جي اوائلي اخبارن مان هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;
انهيءَ دور ۾ سنڌ ۾ ڇپائيءَ ۽ اخبارن جي اشاعت جا ذريعا محدود هئا، پر وقت سان گڏ انهن ۾ واڌ آئي.

=== فوائد الاخبار (1858ع) ===

'''فوائد الاخبار''' سنڌي صحافت جي تاريخ جي اوائلي اهم اخبار هئي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن اخبار جو پهريون شمارو 15 مئي 1858ع تي ڪراچيءَ مان جاري ٿيو.
اها سنڌي ۽ فارسي ٻولين ۾ شايع ٿيندي هئي ۽ ان جي اشاعت سرڪاري پريس وسيلي ٿيندي هئي.
اخبار ۾ تعليم، زراعت، تاريخ، سائنس ۽ ٻين موضوعن تي خبرون ۽ مضمون شايع ٿيندا هئا.
ان جي ورڇ خاص طور تعليمي ادارن تائين محدود هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;
''فوائد الاخبار'' جي موجودگيءَ سبب 1860ع جي ''مطلع الخورشيد'' کي بنا وضاحت جي پهرين سنڌي اخبار قرار ڏيڻ تاريخي طور درست نه آهي.

=== مطلع الخورشيد (1860ع) ===

'''مطلع الخورشيد''' سنڌي–فارسي هفتيوار اخبار هئي، جيڪا 1860ع ۾ [[سکر]] مان جاري ٿي.
هن اخبار جو باني '''مرزا مخلص علي''' هو.
مختيار احمد ملاح موجب مرزا مخلص عليءَ سکر ۾ الڳ ليٿو پريس قائم ڪري اخبار جي اشاعت شروع ڪئي. سندس پٽ '''مرزا محمد شفيع مشتري''' اخبار جي ادارت سان وابسته هو.&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;
اخبار ۾ فارسي ۽ سنڌيءَ جا ٻه متوازي ڪالم هوندا هئا. هڪ ڪالم ۾ فارسيءَ ۾ خبرون، مضمون ۽ ٻيو مواد ڏنو ويندو هو، جڏهن ته سامهون واري ڪالم ۾ ان جو سنڌي ترجمو شايع ٿيندو هو.
هيءَ ترتيب ان وقت جي فارسي پڙهندڙ تعليم يافته طبقي ۽ سنڌي پڙهندڙ عوام جي وچ ۾ معلومات پهچائڻ جو ذريعو هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن اخبار ۾ سنڌي مسلمان عالمن ۽ شاعرن جون لکڻيون شايع ٿينديون هيون، پر سنڌي هندن بابت خبرون ۽ خيال پڻ شامل هوندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

==== اخبار جي بندش بابت اختلاف ====

جوتواڻيءَ موجب ''مطلع الخورشيد'' 1904ع ۾ بند ٿي.
بهرحال، ڪجهه ٻين صحافتي تاريخن ۾ ان جي اشاعت 1910ع يا 1912ع تائين جاري رهڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MediaHistory&quot;&gt;{{cite web
 |title=Brief History of Sindhi Press
 |website=Media
 |date=2009-04-24
 |url=https://sangi-media.blogspot.com/2009/04/brief-history-of-sindhi-press_23.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
انهن اختلافن جي قطعي حل لاءِ اخبار جي محفوظ آخري شمارن ۽ همعصر اشاعتي رڪارڊ جي جانچ ضروري آهي.

== سنڌ سڌار (1866ع) ==

'''سنڌ سڌار''' سنڌي ٻوليءَ جي اوائلي مڪمل سنڌي هفتيوار اخبار هئي.
اها 1866ع ۾ سنڌ جي تعليم کاتي جي اهتمام هيٺ ڪراچيءَ مان جاري ٿي.
اخبار جي شروعاتي مقصدن ۾ سرڪاري اطلاع، تعليمي خبرون ۽ عام معلومات جي اشاعت شامل هئي.
مختيار احمد ملاح موجب اخبار ليٿو ڇاپخاني مان شايع ٿيندي هئي ۽ ان ۾ مضمون، ڪهاڻيون، شاعري ۽ ادبي تنقيد پڻ ڇپجندي هئي.&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;

=== سنڌ سڀا ۽ اخبار جي نئين حيثيت ===

بعد ۾ ''سنڌ سڌار'' جي اشاعت ۽ ادارت سنڌ سڀا سان لاڳاپيل ٿي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب 1884ع ۾ [[ساڌو هيرانند]] اخبار جي ادارت سنڀالي.
سندس دور ۾ اخبار ۾ سماجي سڌارن، تعليم، ادبي مضمونن ۽ عوامي مسئلن کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.
ساڌو هيرانند سرڪاري پاليسين تي تنقيد ڪندي صحافت سان لاڳاپيل قانوني پابندين کي پڻ نظر ۾ رکندو هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اخبار جي شروعاتي ايڊيٽر بابت ماخذن ۾ اختلاف آهن؛ ڪجهه ماخذ نارائڻ جڳن ناٿ ويديا ۽ ڪجهه مرزا صادق علي بيگ جو نالو ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;MallahPress&quot;/&gt;

=== ساڌو هيرانند جي ادارت ===

ساڌو هيرانند جي دور ۾ ''سنڌ سڌار'' تعليمي ۽ ادبي بحثن جو اهم ذريعو بڻجي.
اخبار ۾ سماجي مسئلن، تعليم، ثقافت ۽ ادب بابت مضمون شايع ٿيندا هئا.
1887ع ۾ هيرانند اخبار جي ادارت ڇڏي، جنهن کان پوءِ ٻين ايڊيٽرن اها ذميواري سنڀالي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== معين الاسلام ==

'''معين الاسلام''' سنڌي مسلم صحافت جي اوائلي اخبارن مان هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب هيءَ هفتيوار اخبار 1881ع ۾ مرزا محمد شفيعءَ جاري ڪئي.
غلام علي الانا پڻ سنڌي ادب بابت پنهنجي ڪتاب ۾ 1881ع واري اشاعت جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;AllanaIntro&quot;&gt;{{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
|url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
بهرحال، ڪجهه صحافتي تاريخن ۾ اخبار جي اشاعت جي سال بابت ٻيون تاريخون پڻ ملن ٿيون. انهيءَ ڪري اصل شمارن ۽ همعصر اشاعتي رڪارڊ جي مدد سان وڌيڪ تصديق ضروري آهي.

== سرسوتي (1890ع) ==

'''سرسوتي''' (''Saraswati'' يا ''Sarsvati'') سنڌي ٻوليءَ جو ادبي ۽ سماجي رسالو هو، جيڪو نومبر 1890ع ۾ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان جاري ٿيو.
هن رسالي جو تعلق ساڌو هيرانند ۽ سندس قائم ڪيل تعليمي ۽ سماجي سڌاري واري اداري سان هو.
''ڊان'' جي تحقيقي مضمون موجب رسالو يونين اڪيڊميءَ ۾ هندو رفارم ايسوسيئيشن جي سرپرستيءَ هيٺ جاري ٿيو.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;
رسالي ۾ ادبي نثر، شاعري، تعليم، صحت، عورتن جي تعليم ۽ سماجي سڌارن بابت مضمون شايع ٿيندا هئا.

=== ساڌو هيرانند جون خدمتون ===

ساڌو هيرانند رسالي جي ادارت سان گڏ ان ۾ مضمون، ڪهاڻيون ۽ ٻيون ادبي لکڻيون پڻ شايع ڪندو هو.
[[ڏيارام گدومل]] سميت ڪيترن اديبن رسالي ۾ حصو ورتو.
ساڌو هيرانند جي وفات کان پوءِ خانچند پرتابراءِ لالواڻي رسالي جي ادارت سنڀالي.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;

=== عورتن بابت مواد ===

''سرسوتي'' ۾ عورتن جي تعليم، ٻارن جي پرورش، صحت ۽ گهريلو زندگيءَ بابت مضمونن کي خاص اهميت ڏني ويندي هئي.
اهو رسالو سنڌي سماجي سڌارن ۽ تعليمي بيداريءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;

== سڌار پتريڪا ==

'''سڌار پتريڪا''' سنڌي ٻوليءَ جو هڪ ٻيو اوائلي رسالو هو، جيڪو 1890ع ڌاري جاري ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ساڌو هيرانند جي وڏي ڀاءُ [[ساڌو نولراءِ]] هن رسالي کي گرمکي رسم الخط ۾ جاري ڪيو.
ان جو بنيادي مقصد سنڌي عورتن جي تعليم ۽ سماجي بهتريءَ بابت شعور پيدا ڪرڻ هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''سنڌ ڪوريئر'' جي ساڌو هيرانند بابت مضمون ۾ پڻ سڌار پتريڪا ۽ سرسوتيءَ کي ان دور جي اهم سماجي ۽ ادبي رسالن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhCourierHiranand&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sadhu Hiranand – The Soul of Sindh
 |website=Sindh Courier
|url=https://sindhcourier.com/sadhu-hiranand-the-soul-of-sindh/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== جوت (1896ع) ==

'''جوت''' (''Jote'' يا ''Jyot'') سنڌي ٻوليءَ جو اهم ادبي رسالو هو، جيڪو 1896ع ۾ جاري ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب رسالو شروعات ۾ پندرهن ڏينهن ۾ هڪ ڀيرو شايع ٿيندو هو.
1900ع کان [[پرمانند ميوارام]] ان جي ادارت سان وابسته ٿيو.
''جوت'' ۾ مضمون، ادبي نثر، سماجي موضوع، تبصرا ۽ ٻيون تخليقون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== پرمانند ميوارام ===

پرمانند ميوارام سنڌي نثر، لغت نويسي ۽ ادبي صحافت جو اهم ليکڪ هو.
هن ''جوت'' وسيلي سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.
جوتواڻيءَ موجب [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] کيس محبت وچان «سنڌ جو ايڊيسن» سڏيندو هو؛ اها نسبت انگريزي مضمون نگار [[جوزف ايڊيسن]] سان هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ٻوليءَ بابت موقف ===

پرمانند ميوارام سنڌي نثر ۾ عام فهم، فطري ۽ مقامي محاورن جي استعمال تي زور ڏنو.
1901ع ۾ هن سنڌيءَ جي اهڙي لکڻيءَ جي حمايت ڪئي، جيڪا نه حد کان وڌيڪ سنسڪرت آميز هجي ۽ نه وري غيرضروري فارسي آميز.
اهو موقف سنڌي ٻوليءَ جي گڏيل ادبي روايت کي برقرار رکڻ سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== جوت جو گولڊن جوبلي نمبر ===

پرمانند ميوارام جي وفات کان پوءِ اين. ايف. ڪوٽواڻي رسالي جي ادارت سنڀالي.
1946ع ۾ ''جوت'' جو گولڊن جوبلي نمبر شايع ٿيو، جنهن ۾ ان دور جي ڪيترن اديبن جون لکڻيون شامل هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اوڻويهين صديءَ جون ٻيون اخبارون ==

اوڻويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ سنڌي ٻوليءَ جون ڪيتريون ٻيون اخبارون پڻ جاري ٿيون.
انهن ۾ خبرن سان گڏ ادبي ۽ سماجي مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8C9;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:8px;&quot; | اخبار
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:8px;&quot; | جوتواڻيءَ موجب سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;padding:8px;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | معاون
| 1885ع
| سماجي ۽ مذهبي صحافت
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | پرڀات
| 1891ع
| سنڌي هفتيوار اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | آفتاب
| 1896ع
| سنڌي صحافت جي اوائلي اخبارن مان
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | سوکڙي
| 1899ع
| واڻڪي رسم الخط ۾ شايع ٿيندڙ اخبار
|}

انهن اخبارن جي آغاز جا سال جوتواڻيءَ جي لغت موجب آهن. ٻين ماخذن ۾ خاص طور ''پرڀات'' ۽ ''آفتاب'' جي تاريخن بابت فرق ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JMCPress&quot;&gt;{{cite journal
 |title=History and Development of Sindhi Journalism
 |journal=Journal of Media &amp; Communication
 |volume=1
 |issue=2
 |year=2020
|url=https://jmc.ilmauniversity.edu.pk/arc/Vol1/1.2/1.pdf
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== ويهين صديءَ جي شروعات ==

=== ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مسيلني (1901ع) ===

'''ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مسيلني''' (''D. J. Sindh College Miscellany'') 1901ع ۾ جاري ٿيل ادبي ۽ علمي رسالو هو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان جي شروعاتي ادارت ٽي. ايل. واسواڻيءَ، يعني بعد ۾ مشهور ٿيندڙ [[ساڌو واسواڻي]]، ڪئي.
رسالي ۾ ادبي مضمون، تنقيد، فڪري بحث ۽ ٻيون علمي لکڻيون شايع ٿينديون هيون.
جوتواڻيءَ موجب هي رسالو سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ اهم رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ويچار (1940ع) ===

[[ايل. ايڇ. اجواڻي]] 1940ع ۾ '''ويچار''' (''Vichaar''؛ معنيٰ: خيال) نالي مجموعو مرتب ڪيو.
ان ۾ ''ڊي. جي. سنڌ ڪاليج مسيلني'' مان چونڊ ادبي مضمون گڏ ڪيا ويا.
هي مجموعو رسالي جي ادبي خدمتن ۽ ان سان لاڳاپيل ليکڪن جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سنڌي ۽ سناتن ڌرم پرچارڪ پتر ===

1901ع ۾ ويرومل بيگراج جي رسالي '''سنڌي''' ۽ سوڀراج لالچند شرما جي '''سناتن ڌرم پرچارڪ پتر''' جي اشاعت جو پڻ ذڪر ملي ٿو.
جوتواڻيءَ موجب ''سناتن ڌرم پرچارڪ پتر'' ليٿوگرافيءَ وسيلي شايع ٿيندو هو.
1908ع کان 1939ع تائين تيجورام روچيرام شرما ان جي ادارت سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اخبار تعليم (1902ع) ==

'''اخبار تعليم''' سنڌ جي تعليم کاتي سان لاڳاپيل رسالو هو، جيڪو 1902ع ۾ جاري ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب تاراچند شوقيرام، جيڪو حيدرآباد جي مينز ٽريننگ ڪاليج جو پرنسپال هو، هن رسالي جي اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
بلچند ڏيارام ان جي ادارت سان وابسته هو.
رسالي ۾ تعليمي موضوعن سان گڏ ادبي مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== جيٺمل پرسرام ۽ ادبي صحافت ==

[[جيٺمل پرسرام گلراجاڻي]] سنڌي ادب جي اوائلي ويهين صديءَ جو اهم صحافي، مضمون نگار ۽ سماجي مفڪر هو.
هن سنڌي صحافت کي ادبي، سماجي ۽ سياسي اظهار جو وسيلو بڻايو.

=== سنڌي ساهت سوسائٽي ۽ رسالو (1914ع) ===

1914ع ۾ جيٺمل پرسرام '''سنڌي ساهت سوسائٽي''' قائم ڪئي.
هن اداري جي سرپرستيءَ هيٺ '''رسالو''' نالي ماهوار ادبي پرچو جاري ٿيو.
بعد ۾ [[لالچند امرڏنومل جڳتياڻي]] ان جي ادارت سان وابسته ٿيو.
جوتواڻيءَ موجب جيٺمل پرسرام رسالي سان تعاون جاري رکيو ۽ ان سان گڏ پنهنجي آزاد صحافتي سرگرمين کي پڻ اڳتي وڌايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== هندواسي (1917ع) ===

1917ع ۾ جيٺمل پرسرام '''هندواسي''' نالي روزاني اخبار جاري ڪئي.
هن اخبار ۾ سياسي مسئلن سان گڏ ادبي ۽ سماجي مضمون پڻ شايع ٿيندا هئا.
جوتواڻيءَ موجب جيٺمل پرسرام جي هڪ سياسي ۽ ادبي مضمون جي اشاعت سبب کيس قيد ڪيو ويو.
سندس غيرحاضريءَ دوران جئرامداس دولت رام، گهنشيام شيوداساڻي ۽ چوئٿرام گدواڻي ادارت سان لاڳاپيل رهيا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڀارتواسي (1922ع) ===

1922ع ۾ اخبار جي نالي ۽ اشاعت جي وقفي ۾ تبديلي آندي وئي ۽ اها '''ڀارتواسي''' نالي هفتيوار اخبار بڻجي.
جوتواڻيءَ موجب جيٺمل پرسرام قيد مان آزاد ٿيڻ کان پوءِ ٻيهر ان جي ادارت سان وابسته ٿيو.
هيءَ اخبار 1926ع ۾ بند ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ٻوليءَ بابت جيٺمل پرسرام جو موقف ===

جيٺمل پرسرام سنڌي نثر ۾ سليس ۽ فطري ٻوليءَ جي استعمال جو حامي هو.
هن سنڌيءَ ۾ غيرضروري سنسڪرت، عربي ۽ فارسي لفظن جي گهڻائيءَ تي تنقيد ڪئي.
جوتواڻيءَ موجب 1925ع ۾ هن سنڌي ٻوليءَ جي گڏيل ثقافتي ورثي کي نظر ۾ رکندي مناسب محاورن ۽ اصطلاحن جي استعمال تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== هندو ۽ هندستان ==

'''هندو''' سنڌي ٻوليءَ جي اهم اخبار هئي، جيڪا 1916ع ۾ وشنو شرما ۽ لوڪرام شرما سان لاڳاپيل صحافتي ڪوششن وسيلي جاري ٿي.
جوتواڻيءَ موجب شروعات ۾ اها ديوناگري رسم الخط ۾ هفتيوار اخبار هئي، پر 1917ع کان عربي–سنڌي رسم الخط ۾ روزاني اخبار طور شايع ٿيڻ لڳي.
بعد ۾ جئرامداس دولت رام، گهنشيام شيوداساڻي ۽ چوئٿرام گدواڻي پڻ ان سان وابسته ٿيا.
1 آگسٽ 1946ع تي اخبار جو نالو '''هندستان''' رکيو ويو.
ورهاڱي کان پوءِ 1948ع ۾ ان جي اشاعت جو مرڪز ڪراچيءَ کان بمبئي منتقل ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اخبار جي اشاعت جي تسلسل بابت جوتواڻيءَ جو 1996ع وارو بيان تاريخي ماخذ طور اهم آهي؛ ان مان 2026ع تائين مسلسل اشاعت جو نتيجو ڪڍڻ مناسب نه آهي.

== الوحيد (1920ع) ==

'''الوحيد''' سنڌي ٻوليءَ جي اهم سياسي ۽ سماجي اخبار هئي، جيڪا 1920ع ۾ ڪراچيءَ مان جاري ٿي.
هيءَ اخبار خلافت تحريڪ، سنڌ جي سياسي مسئلن، مسلمانن جي تعليم ۽ سماجي معاملن سان لاڳاپيل بحثن ۾ نمايان رهي.
مولوي [[دين محمد وفائي]] سميت ڪيترائي اديب ۽ صحافي هن اخبار سان لاڳاپيل رهيا.
الوحيد جي تاريخ سنڌ جي سياسي تحريڪن ۽ سنڌي نثر جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaJournalism&quot;/&gt;

== ورهاڱي کان اڳ جا اهم ادبي رسالا ==

ويهين صديءَ جي پهرين اڌ ۾ سنڌي ٻوليءَ جون ڪيتريون اخبارون ۽ رسالا جاري ٿيا، جن ۾ ادب، تعليم، مذهب، سماج ۽ سياست بابت مواد شايع ٿيندو هو.
هيٺ ڏنل جدول ۾ جوتواڻيءَ جي لغت موجب اهم اشاعتن جا سال ڏنا ويا آهن. انهن کي هر رسالي جي اصل پهرين ڇاپي جي قطعي تصديق نه سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8C9;border-collapse:collapse;font-size:94%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | اخبار يا رسالو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | باني، ايڊيٽر يا لاڳاپيل شخصيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1904ع
| رسالو مدرسه
| مولوي الله بخش اٻوجهو
| تعليمي ۽ ادبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1904ع
| سنڌواسي
| هري سنگهه
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1905ع
| ماتا
| تولارام ٻالاڻي
| رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1914ع
| ستيوادي
| ڪنولسنگهه پي. ملڪاڻي
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1920ع
| روح رهاڻ
| جيٺمل پرسرام
| ادبي رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1920ع
| الوحيد
| دين محمد وفائي ۽ ٻيا
| سياسي ۽ سماجي اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1922ع
| نوجيون
| هيرانند ڪرمچند
| سماجي ۽ ادبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1923ع
| توحيد
| دين محمد وفائي
| مذهبي ۽ علمي
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1923ع
| پرڪاش
| گوپالداس ليکراج
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1924ع
| ڪيسري
| سوامي گووندانند
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1924ع
| ڦليلي
| ڊي. جي. ڪاليج، حيدرآباد
| علمي ۽ ادبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1925ع
| ديش متر
| کيمچند ڊي. واسواڻي
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1925ع
| الجامعه
| حڪيم فتح محمد سيوهاڻي
| علمي ۽ مذهبي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1928ع
| سنسار سماچار
| نهالچند وزيراڻي
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1932ع
| سنڌو
| بولچند راجپال
| ادبي رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1934ع
| ستاره سنڌ
| پير علي محمد راشدي
| سياسي ۽ سماجي
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1934ع
| انتي
| هيرانند ڪرمچند
| ادبي ۽ سماجي
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1940ع
| سوراج
| بلديو گجرا
| اخبار
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1940ع
| دنيا
| سيتا ٻائي
| رسالو
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | 1946ع
| مهراڻ
| سنڌي ايڊوائزري بورڊ
| ادبي رسالو
|}

== سنڌو (1932ع) ==

'''سنڌو''' سنڌي ٻوليءَ جو اهم ادبي رسالو هو، جيڪو 1932ع ۾ بولچند راجپال سان لاڳاپيل اشاعتي ڪوششن وسيلي جاري ٿيو.
هن رسالي ۾ ڪهاڻيون، مضمون، شاعري، ترجما ۽ ادبي تنقيد شايع ٿيندي هئي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''سنڌو'' ورهاڱي کان اڳ سنڌي ادبي صحافت جي ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي ادب جي جديد دور جي مطالعي ۾ هن رسالي کي ادبي تخليقن ۽ فڪري بحثن جي اشاعت جي هڪ اهم وسيلي طور ڏٺو وڃي ٿو.

== مهراڻ (1946ع) ==

'''مهراڻ''' سنڌي ادب جو اهم رسالو آهي، جنهن جي تاريخي شروعات 1946ع ۾ سنڌي ايڊوائزري بورڊ جي اشاعتي سرگرمين سان ڳنڍيل آهي.
جوتواڻيءَ موجب ''مهراڻ'' سنڌي ادبي صحافت جي اهم رسالن مان هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ سنڌي ادبي بورڊ سان لاڳاپيل ''مهراڻ'' جي اشاعت سنڌي ادب جي تحقيق، تنقيد، شاعري ۽ نثر جي ترقيءَ ۾ اهم رهي.
رسالي جي مختلف دورن، اشاعت جي وقفي ۽ ادارت جي تفصيلن لاءِ الڳ مضمون ۾ وڌيڪ تحقيق ضروري آهي.

== سنڌي نثر جي ترقيءَ ۾ صحافت جو ڪردار ==

سنڌي اخبارن ۽ رسالن سنڌي نثر کي مختلف طريقن سان ترقي ڏني.

=== مضمون نگاري ===

اخبارن ۾ سماجي، سياسي، تعليمي ۽ ادبي مضمون شايع ٿيڻ سان سنڌي نثر ۾ نون موضوعن ۽ نون اسلوبن جي واڌ ٿي.
پرمانند ميوارام، جيٺمل پرسرام ۽ ٻين مضمون نگارن اخبارن وسيلي سنڌي نثر کي عام پڙهندڙن تائين پهچايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪهاڻي ۽ افسانو ===

ادبي رسالن ۾ ڪهاڻين جي اشاعت سان سنڌي افسانوي ادب کي ترقي ملي.
''سرسوتي''، ''جوت'' ۽ بعد ۾ ''سنڌو'' جهڙن رسالن تخليقي نثر جي اشاعت لاءِ اهم موقعا فراهم ڪيا.

=== ادبي تنقيد ===

اخبارن ۽ رسالن ۾ ڪتابن جا تبصرا، شاعريءَ تي تنقيد ۽ ادبي بحث شايع ٿيڻ سان سنڌي تنقيدي نثر جي ترقي ٿي.

=== سماجي سڌارا ===

سنڌي صحافت ۾ تعليم، عورتن جي حقن، صحت، سماجي رواجن ۽ مذهبي هم آهنگيءَ بابت بحث ٿيندا رهيا.
خاص طور ''سرسوتي'' ۽ ''سڌار پتريڪا'' جهڙن رسالن ۾ عورتن جي تعليم ۽ سماجي بهتريءَ کي اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;DawnPeriodicals&quot;/&gt;

== ٻولي ۽ رسم الخط بابت بحث ==

سنڌي اخبار نويسيءَ جي تاريخ ۾ ٻوليءَ جي فطري صورت ۽ رسم الخط بابت بحث اهم رهيا آهن.
اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ ۾ سنڌيءَ جي مختلف مذهبي ۽ سماجي برادرين طرفان عربي–سنڌي، ديوناگري، گرمکي ۽ واڻڪي رسم الخط استعمال ٿيندا رهيا.
پرمانند ميوارام ۽ جيٺمل پرسرام جهڙن اديبن سنڌي نثر ۾ عام فهم ۽ گڏيل سنڌي محاورن جي استعمال جي حمايت ڪئي.
جوتواڻيءَ موجب انهن ليکڪن سنڌيءَ کي حد کان وڌيڪ سنسڪرت آميز يا فارسي آميز بنائڻ بدران ان جي فطري صورت کي برقرار رکڻ تي زور ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== 1947ع جو ورهاڱو ۽ سنڌي صحافت ==

1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي سان سنڌي صحافت جي ادارياتي ۽ جاگرافيائي صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي.
سنڌ پاڪستان جو حصو بڻجي وئي، جڏهن ته سنڌي هندو آباديءَ جو وڏو حصو ڀارت منتقل ٿيو.
ورهاڱي کان پوءِ سنڌي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت جا ٻه اهم مرڪز وجود ۾ آيا:

# پاڪستان ۾ سنڌ، جتي سنڌي ٻوليءَ جي صحافت مقامي سياسي، سماجي ۽ ادبي زندگيءَ سان لاڳاپيل رهي.
# ڀارت جا مختلف شهر، جتي سنڌي لڏپلاڻ ڪندڙن اخبارن ۽ رسالن وسيلي پنهنجي ٻولي، ثقافت ۽ ادبي رابطن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ڀارت ۾ سنڌي اخبارن ۽ رسالن جي اشاعت خاص طور بمبئي، اجمير، احمدآباد، دهلي، الهاس نگر، اندور، جئپور ۽ ٻين شهرن ۾ جاري رهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite book
 |last=ملاح
 |first=مختيار احمد
 |title=اڻويهين صديءَ جي سنڌي نثر جي تاريخ
 |url=https://books.sindhsalamat.com/index.php/book/1828/read/62516
 |language=sd
}}
* {{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
 |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}
* {{cite news
 |title=Outlook 2011: Sindhi periodical literature
 |work=Dawn
 |date=2011-01-02
 |url=https://www.dawn.com/news/595587
 |language=en
}}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي صحافت]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[مطلع الخورشيد]]
* [[سنڌ سڌار]]
* [[فوائد الاخبار]]
* [[سرسوتي (رسالو)]]
* [[جوت (رسالو)]]
* [[الوحيد]]
* [[سنڌو (رسالو)]]
* [[مهراڻ (رسالو)]]
* [[ساڌو هيرانند]]
* [[پرمانند ميوارام]]
* [[جيٺمل پرسرام]]

[[زمرو:سنڌي صحافت]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اخبارون]]
[[زمرو:سنڌي رسالا]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]
[[زمرو:سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>d1pcgabflrkb2pjbp3g0a07gj2qhdoc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104310</id>
    <revision>
      <id>422233</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ڀارت ۾ سنڌي ٻولي، ادب ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ قائم ڪيل ڪُل ڀارتي ادبي تنظيم}}  {{Infobox organization | name = اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا | native_name = Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha | native_name_lang = en | abbreviation = ABSBASS | formation = 1959ع | founding_location = [[ڀارت]] | type = ادبي، لساني ۽ ثقافتي رضاڪاراڻي تن...</comment>
      <origin>422233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23967" sha1="f6c69dszerdkp92ab7hyov4m7cfazy6" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀارت ۾ سنڌي ٻولي، ادب ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ قائم ڪيل ڪُل ڀارتي ادبي تنظيم}}

{{Infobox organization
| name = اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا
| native_name = Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha
| native_name_lang = en
| abbreviation = ABSBASS
| formation = 1959ع
| founding_location = [[ڀارت]]
| type = ادبي، لساني ۽ ثقافتي رضاڪاراڻي تنظيم
| purpose = [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، تعليم، فن ۽ ثقافت جو تحفظ ۽ واڌارو
| headquarters = [[ممبئي]]، ڀارت (شروعاتي مرڪزي دفتر)
| region_served = ڀارت
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| leader_title = پهريون صدر
| leader_name = تاريخي ماخذن ۾ اختلاف
| key_people = [[اي. جي. اتم]]، [[منگهارام يو. ملڪاڻي]]، [[نارائڻداس ملڪاڻي]]، [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]، [[گوبند مالهي]]
}}

'''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا''' (انگريزي: ''Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahit Sabha'') ڀارت ۾ [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، فن، ثقافت ۽ سنڌي سڃاڻپ جي تحفظ ۽ ترقيءَ لاءِ قائم ڪيل هڪ ڪُل ڀارتي، رضاڪاراڻي ادبي ۽ ثقافتي تنظيم آهي. هن تنظيم جي شروعات 1957ع ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب بابت ڪُل ڀارت ڪانفرنسن جي تحريڪ سان ٿي. 1959ع ۾ مستقل ادبي تنظيم قائم ڪرڻ لاءِ قدم کنيا ويا، جڏهن ته 1960ع جي گانڌيڌام ڪانفرنس ۾ ان جو تنظيمي آئين منظور ٿيڻ جو تفصيلي احوال ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=1
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%A9%D9%84+%DA%80%D8%A7%D8%B1%D8%AA+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A+%DB%BD+%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%AA+%D8%B3%DA%80%D8%A7
 |language=sd
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CaravanCreators&quot;&gt;{{cite web
 |title=Caravan of Creators
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/culture/cult_03_02.html
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

سڀا جو هڪ اهم مقصد ورهاڱي کان پوءِ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ آباد ٿيل سنڌي اديبن، شاعرن، فنڪارن، تعليمدانن ۽ دانشورن کي هڪ گڏيل پليٽ فارم مهيا ڪرڻ هو. تنظيم سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪرائڻ واري تحريڪ، سنڌي رسم الخط بابت بحثن، ادبي ڪانفرنسن، مشاعرن، ناٽڪن ۽ ثقافتي پروگرامن ۾ سرگرم رهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UttamBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=About A. J. Uttam
 |website=A. J. Uttam Memorial Website
 |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/aboutajuttam.php
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== نالو ۽ مقصد ==

تنظيم جي نالي ۾ «اکل ڀارت» جي معنيٰ سڄو ڀارت، «سنڌي ٻولي» مان مراد سنڌي زبان، ۽ «ساهت سڀا» مان مراد ادبي مجلس يا تنظيم آهي.
تنظيم جو مقصد سنڌي ٻوليءَ، ادب، تعليم، ثقافت ۽ فن جي واڌاري سان گڏ ڀارت ۾ پکڙيل سنڌي برادريءَ جي ادبي ۽ ثقافتي رابطن کي برقرار رکڻ هو.

== تاريخي پسمنظر ==

=== هندستان جي ورهاڱي جا اثر ===

1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي هندن جي وڏي تعداد سنڌ مان لڏپلاڻ ڪري ڀارت جي مختلف علائقن ۾ آبادڪاري اختيار ڪئي.
سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل اديب، شاعر، فنڪار ۽ تعليمدان مختلف شهرن ۾ ورهائجي ويا. انهيءَ صورتحال ۾ سنڌي ادب ۽ ثقافت لاءِ گڏيل اداري جي ضرورت محسوس ڪئي وئي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ آباد ٿيل نوجوان سنڌي اديبن ۽ فنڪارن سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب کي قائم رکڻ لاءِ گڏيل تنظيم قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;

=== سنڌي ٻوليءَ جي آئيني حيثيت جو مسئلو ===

1950ع ۾ نافذ ٿيل ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ سنڌي ٻولي شامل نه هئي.
انهيءَ ڪري سنڌي اديبن ۽ سماجي تنظيمن سنڌيءَ کي آئيني سڃاڻپ ڏيارڻ لاءِ جدوجهد ڪئي.
انهيءَ تحريڪ ۾ سنڌي ٻوليءَ جون مختلف تنظيمون، اديب، تعليمدان ۽ سياسي اڳواڻ شامل هئا.&lt;ref name=&quot;TreacherousPath&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi through Treacherous Path to the Constitution
 |website=Sindh Courier |url=https://sindhcourier.com/sindhi-through-treacherous-path-to-the-constitution/
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;

== پهرين ڪُل ڀارت ڪانفرنس (1957ع) ==

1957ع ۾ نئين دهليءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ بابت ڪُل ڀارت ڪانفرنس منعقد ٿي.
موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان جو افتتاح ڀارت جي ان وقت جي نائب صدر [[سروپلي راڌاڪرشنن]] ڪيو، جڏهن ته [[جئرامداس دولت رام]] ان جي صدارت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
بهرحال، ڪانفرنسن جي تفصيلي تاريخ بابت هڪ ٻئي ماخذ موجب 1957ع واري نئين دهليءَ جي افتتاحي اجلاس جي صدارت [[لالسنگهه اجواڻي]] ڪئي، جڏهن ته جئرامداس دولت رام 1958ع جي بمبئي ڪانفرنس جي نمائندن واري اجلاس جو صدر هو.&lt;ref name=&quot;CaravanCreators&quot;/&gt;
انهيءَ ڪري ٻنهي روايتن کي الڳ بيان ڪرڻ گهرجي.

=== ڪانفرنس جا مقصد ===

1957ع واري ڪانفرنس ۾ ورهاڱي کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ، ادب ۽ ثقافت جي صورتحال جو جائزو ورتو ويو.
ان جو هڪ اهم مطالبو سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪرائڻ هو.
تفصيلي تاريخي احوال موجب هن ڪانفرنس ۾ لڳ ڀڳ 200 نمائندن شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;CaravanCreators&quot;/&gt;

== ٻي ڪانفرنس (1958ع) ==

1958ع ۾ بمبئيءَ ۾ ٻي ڪُل ڀارت سنڌي ادبي ڪانفرنس منعقد ٿي.
ان جو افتتاح ڀارت جي مرڪزي وزير همايون ڪبير ڪيو.
جئرامداس دولت رام ڪانفرنس جي نمائندن واري اجلاس جي صدارت ڪئي.&lt;ref name=&quot;CaravanCreators&quot;/&gt;
هن ڪانفرنس ۾ سنڌي ٻوليءَ، ادب، تعليم ۽ ثقافت جي مسئلن تي بحث جاري رهيو.

== ٽين ڪانفرنس ۽ تنظيم سازي (1959ع) ==

1959ع ۾ ناگپور ۾ ٽين ڪُل ڀارت سنڌي ادبي ڪانفرنس منعقد ٿي.
هن ڪانفرنس ۾ ڀارت جي مختلف شهرن مان سنڌي اديبن، شاعرن، فنڪارن ۽ دانشورن شرڪت ڪئي.
''Sindh Courier'' ۾ شايع ٿيل تاريخي احوال موجب ڪانفرنس ۾ لڳ ڀڳ 800 نمائندا موجود هئا. ان جو افتتاح ڀڳوان دين ڪيو ۽ نارائڻداس ملڪاڻي ان جي صدارت ڪئي.&lt;ref name=&quot;TreacherousPath&quot;/&gt;
هن ڪانفرنس ۾ سنڌي ٻوليءَ، ادب، ثقافت ۽ تعليم لاءِ مستقل ڪُل ڀارتي تنظيم قائم ڪرڻ جو خيال پيش ٿيو.
اي. جي. اتم جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ عارضي ڪميٽي ٺاهي وئي، جنهن کي نئين تنظيم جا قاعدا ۽ آئين تيار ڪرڻ جي ذميواري ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;CaravanCreators&quot;/&gt;

=== 1959ع کي قيام جو سال قرار ڏيڻ ===

موتي لال جوتواڻيءَ ۽ اي. جي. اتم جي سوانحي رڪارڊ موجب اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا 1959ع ۾ قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UttamBio&quot;/&gt;
انهيءَ سال کي تنظيم سازيءَ جي شروعات يا قيام جو سال قرار ڏئي سگهجي ٿو، جڏهن ته ان جي آئين جي باقاعده منظوري 1960ع واري ڪانفرنس سان لاڳاپيل آهي.

== چوٿين ڪانفرنس ۽ تنظيمي آئين (1960ع) ==

1960ع ۾ [[گانڌيڌام]] ۾ چوٿين ڪُل ڀارت سنڌي ادبي ڪانفرنس منعقد ٿي.
تفصيلي تاريخي احوال موجب هن ڪانفرنس ۾ لڳ ڀڳ 1,800 نمائندن شرڪت ڪئي.
ڪانفرنس ۾ عارضي ڪميٽيءَ جو تيار ڪيل تنظيمي آئين پيش ڪيو ويو، جنهن کي نمائندن منظور ڪيو.
ان موقعي تي تنظيم جو نالو '''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا''' مقرر ڪيو ويو ۽ بمبئيءَ کي ان جو مرڪزي دفتر بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;CaravanCreators&quot;/&gt;

== پهرين قيادت بابت اختلاف ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي لغت موجب تنظيم جو پهريون صدر '''اين. آر. ملڪي''' ۽ پهريون جنرل سيڪريٽري '''اي. جي. اتم''' هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
بهرحال، ''Caravan of Creators'' جي تفصيلي تاريخي احوال ۾ 1960ع جي گانڌيڌام ڪانفرنس کان پوءِ سنڌي ڊراما نويس '''منگهارام يو. ملڪاڻي''' کي پهريون صدر چونڊجڻ جو ذڪر آهي.&lt;ref name=&quot;CaravanCreators&quot;/&gt;
ٻئي طرف 1959ع جي ناگپور ڪانفرنس جي صدارت '''نارائڻداس ملڪاڻي''' ڪرڻ جو ذڪر پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TreacherousPath&quot;/&gt;
اهي نالا ۽ عهدن جا حوالا الڳ الڳ ماخذن ۾ موجود آهن. اصل تنظيمي آئين، اجلاس جي ڪارروائي يا همعصر رڪارڊ جي مدد سان وڌيڪ تصديق ڪرڻ ضروري آهي.

== اي. جي. اتم جون خدمتون ==

[[اي. جي. اتم]] سنڌي اديب، ايڊيٽر ۽ ادبي ڪارڪن هو.
هن تنظيم جي قيام ۽ ان کي فعال بڻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.
سندس سوانحي رڪارڊ موجب هو سڀا جو باني جنرل سيڪريٽري رهيو ۽ 1960ع، 1961ع، 1962ع، 1963ع، 1970ع، 1971ع، 1972ع ۽ 1973ع ۾ ٻيهر جنرل سيڪريٽري چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;UttamBio&quot;/&gt;
هو سنڌي ادبي رسالي ''نئين دنيا'' جي ادارت ۽ اشاعت سان پڻ وابسته رهيو.
اي. جي. اتم سنڌي ٻوليءَ جي عربي بنياد واري رسم الخط جي حمايت ۽ سنڌيءَ جي آئيني سڃاڻپ واري تحريڪ ۾ سرگرم رهيو.

== سنڌي ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ لاءِ جدوجهد ==

سڀا جي تاريخ جو هڪ اهم حصو سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت جي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪرائڻ واري تحريڪ سان لاڳاپيل آهي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سڀا جي ڪارڪنن دهليءَ ۾ پارليامينٽ جي سامهون بک هڙتال پڻ ڪئي.
هن احتجاج ۾ 52 اديبن جي شرڪت جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي سنڌي الفابيٽ جي 52 اکرن سان علامتي طور ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;
هيءَ جدوجهد صرف هڪ تنظيم تائين محدود نه هئي؛ مختلف سنڌي ادبي، سماجي ۽ سياسي اڳواڻن ۽ تنظيمن پڻ ان ۾ حصو ورتو.

=== 1967ع جي آئيني ترميم ===

10 اپريل 1967ع تي ڀارت جي آئين جي ايڪويهين ترميم ذريعي سنڌي ٻوليءَ کي اٺين شيڊيول ۾ شامل ڪيو ويو.
هن ترميم سان سنڌي ٻوليءَ کي ڀارت جي آئين ۾ درج ٿيل ٻولين مان هڪ جي حيثيت حاصل ٿي.&lt;ref name=&quot;Constitution21&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Constitution of India: Eighth Schedule
 |website=Legislative Department
 |publisher=Ministry of Law and Justice, Government of India |url=https://www.legislative.gov.in/static/uploads/2025/07/ca7ce5c746fa7480804bbdeb6cb704f0.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-16
}}&lt;/ref&gt;
سڀا ۽ ٻين سنڌي تنظيمن جي جدوجهد کي انهيءَ آئيني تبديليءَ جي تاريخي پسمنظر ۾ اهميت حاصل آهي.

== سنڌي رسم الخط بابت موقف ==

ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي رسم الخط بابت اختلاف پيدا ٿيا.
هڪ ڌر عربي بنياد واري سنڌي رسم الخط کي برقرار رکڻ جي حامي هئي، جڏهن ته ٻي ڌر ديوناگري رسم الخط جي استعمال جي حمايت ڪندي هئي.
اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جي ڪيترن اڳواڻن عربي–سنڌي رسم الخط جي تحفظ لاءِ مهم هلائي.
1960ع جي گانڌيڌام ڪانفرنس ۾ رسم الخط بابت قرارداد ۽ ان تي اختلاف جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;TreacherousPath&quot;/&gt;
رسم الخط بابت اهي اختلاف سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، ڪتابن جي اشاعت ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان لاڳاپيل هئا.

== ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون ==

سڀا ڀارت جي مختلف شهرن ۾ ادبي ڪانفرنسون، سيمينار، مشاعرا ۽ ثقافتي پروگرام منعقد ڪندي رهي.
ان جي سرگرمين ۾ سنڌي ناٽڪ، موسيقي، لوڪ ناچ، فنڪارن جي همت افزائي ۽ سنڌي ادب جي ترقي شامل هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;

=== ادبي ڪانفرنسون ===

سڀا ڪُل ڀارت سنڌي ليکڪ ڪانفرنسن ۽ ادبي گڏجاڻين وسيلي مختلف علائقن ۾ رهندڙ سنڌي اديبن کي هڪ ٻئي سان ملڻ جو موقعو فراهم ڪيو.
انهن ڪانفرنسن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، ادب، ثقافت ۽ سماجي مسئلن تي بحث ٿيندا رهيا.

=== مشاعرا ۽ ادبي سيمينار ===

تنظيم جي پروگرامن ۾ سنڌي شاعريءَ جا مشاعرا، ادبي سيمينار ۽ تخليقي گڏجاڻيون شامل هيون.
انهن سرگرمين سنڌي شاعرن ۽ ليکڪن کي پنهنجي تخليقن جي پيشڪش جا موقعا فراهم ڪيا.

=== ناٽڪ ۽ موسيقي ===

سڀا سنڌي ناٽڪ، موسيقي، لوڪ فن ۽ ثقافتي ميلن جي پڻ سرپرستي ڪئي.
ان سان سنڌي ٻوليءَ جي ادبي سرگرمين سان گڏ سنڌي ثقافتي روايتن جي پيشڪش کي پڻ هٿي ملي.

== سنڌيت جو ڏينهن ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سڀا '''چيٽي چنڊ''' کي سنڌيت جي ڏينهن طور ملهائڻ جي روايت کي هٿي ڏني.
هن موقعي کي ڀارت جي مختلف علائقن ۾ رهندڙ سنڌين جي ثقافتي اتحاد ۽ سڃاڻپ سان ڳنڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;

== سنڌو ڌارا ثقافتي پيشڪش ==

سڀا سنڌي تهذيب، تاريخ ۽ ثقافت کي پيش ڪرڻ لاءِ '''سنڌو ڌارا''' نالي موسيقي، ناٽڪ ۽ ناچ تي ٻڌل هڪ ثقافتي پيشڪش جي سرپرستي ڪئي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن پيشڪش ۾ موهن جي دڙي جي تهذيب کان وٺي ورهاڱي ۽ جديد سنڌي سماج تائين مختلف تاريخي ۽ ثقافتي مرحلن کي پيش ڪيو ويو.
هن رٿا سان نرتڪي نيلا سندر جو نالو لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;

== انعام ۽ اعزاز ==

سڀا سنڌي ادب، فن، موسيقي، ناٽڪ، تعليم، صحافت، مصوري ۽ ثقافت ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏيندڙ شخصيتن کي اعزاز ڏيندي رهي.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب 1982ع کان پوءِ ڪيترن سنڌي اديبن، شاعرن ۽ فنڪارن کي سڀا طرفان انعام ڏنا ويا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;
انهن ۾ پوپٽي هيراننداڻي، موهن ڪلپنا، ڪيرت ٻاٻاڻي، سندري اتمچنداڻي، موتي پرڪاش، واسديو نرمل، تارا ميرچنداڻي ۽ ٻيا شامل آهن.
سڀا سنڌ ۾ رهندڙ اديبن ۽ فنڪارن کي پڻ اعزاز ڏنا، جن ۾ محمد ابراهيم جويو، امر جليل، عطيه دائود، ولي رام ولڀ ۽ شفيع فقير جا نالا ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;

== اهم اڳواڻ ۽ لاڳاپيل شخصيتون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CA;border-collapse:collapse;font-size:95%;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | شخصيت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | لاڳاپو يا ڪردار
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[سروپلي راڌاڪرشنن]]
| 1957ع جي ڪانفرنس جو افتتاح
| ڀارت جو ان وقت جو نائب صدر
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[جئرامداس دولت رام]]
| ڪانفرنس جي صدارت ۽ ٻوليءَ جي تحريڪ
| سنڌي سياسي اڳواڻ
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[لالسنگهه اجواڻي]]
| 1957ع واري افتتاحي اجلاس جي صدارت، هڪ ماخذ موجب
| سنڌي اديب ۽ محقق
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[نارائڻداس ملڪاڻي]]
| 1959ع جي ناگپور ڪانفرنس جي صدارت
| سنڌي تعليمي ۽ سماجي شخصيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[منگهارام يو. ملڪاڻي]]
| 1960ع ۾ پهريون صدر، هڪ تفصيلي ماخذ موجب
| سنڌي ڊراما نويس ۽ نقاد
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[اي. جي. اتم]]
| باني جنرل سيڪريٽري
| سنڌي اديب ۽ ايڊيٽر
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[گوبند مالهي]]
| ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون
| سنڌي ناول نگار ۽ ناٽڪ نويس
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]
| ڊگهي عرصي تائين صدر
| سنڌي اديب ۽ ٻوليءَ جو ڪارڪن
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | [[پوپٽي هيراننداڻي]]
| ادبي ۽ ثقافتي سرگرميون
| سنڌي ليکڪا
|-
| style=&quot;background:#F2F7FD;&quot; | [[سندر اگناڻي]]
| 2009ع ۾ صدر چونڊيو ويو
| سنڌي ثقافتي ڪارڪن
|}

== ڪيرت ٻاٻاڻيءَ جي صدارت ==

[[ڪيرت ٻاٻاڻي]] سنڌي ادب ۽ سنڌي ٻوليءَ جي تحريڪ جو اهم اڳواڻ هو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هو لڳ ڀڳ 18 سالن تائين اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا جو صدر رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;
هن سنڌي ٻوليءَ جي تحفظ، ادبي سرگرمين ۽ سنڌي سڃاڻپ بابت تحريڪن ۾ حصو ورتو.

== 2009ع جي جئسلمير ڪانفرنس ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب مارچ 2009ع ۾ جئسلمير ۾ ٿيل ليکڪن جي ڪنوينشن دوران '''سندر اگناڻي''' کي ايندڙ ٽن سالن لاءِ سڀا جو صدر چونڊيو ويو.&lt;ref name=&quot;SindhianaSabha&quot;/&gt;
هيءَ معلومات 2009ع جي تاريخي رڪارڊ سان تعلق رکي ٿي؛ ان مان تنظيم جي موجوده قيادت بابت نتيجو نه ڪڍڻ گهرجي.

== سنڌي ادب ۽ ثقافت ۾ اهميت ==

اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي تحفظ لاءِ قائم ٿيل اهم تنظيمن مان هڪ آهي.
هن مختلف علائقن ۾ رهندڙ سنڌي اديبن، شاعرن، فنڪارن ۽ تعليمدانن کي گڏيل پليٽ فارم فراهم ڪيو.
تنظيم جي سرگرمين ۾ سنڌي ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ، رسم الخط جي تحفظ، ادبي ڪانفرنسن، مشاعرن، ناٽڪن، ثقافتي پروگرامن ۽ اعزازن کي اهميت حاصل رهي.
1967ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي ڀارتي آئين جي اٺين شيڊيول ۾ شموليت ان وسيع تحريڪ جي اهم تاريخي ڪاميابي هئي، جنهن ۾ سڀا سميت ڪيترن ادارن ۽ شخصيتن حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;UttamBio&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Constitution21&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ثقافت]]
* [[سنڌيت]]
* [[اي. جي. اتم]]
* [[ڪيرت ٻاٻاڻي]]
* [[گوبند مالهي]]
* [[منگهارام يو. ملڪاڻي]]
* [[نارائڻداس ملڪاڻي]]
* [[جئرامداس دولت رام]]
* [[پوپٽي هيراننداڻي]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي]]
* [[ڀارت جو آئين]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== وڌيڪ پڙهڻ ==

* {{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}
* {{cite encyclopedia
 |title=اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |volume=1
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%A9%D9%84+%DA%80%D8%A7%D8%B1%D8%AA+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A+%DB%BD+%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%AA+%D8%B3%DA%80%D8%A7
 |language=sd
}}
* {{cite web
 |title=Caravan of Creators
 |website=Sindhishaan
 |url=https://sindhishaan.com/article/culture/cult_03_02.html
 |language=en
}}
* {{cite web
 |title=About A. J. Uttam
 |website=A. J. Uttam Memorial Website
 |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/aboutajuttam.php
 |language=en
}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%A9%D9%84+%DA%80%D8%A7%D8%B1%D8%AA+%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A+%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A+%DB%BD+%D8%B3%D8%A7%D9%87%D8%AA+%D8%B3%DA%80%D8%A7 انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]
* [https://sindhishaan.com/article/culture/cult_03_02.html ڪُل ڀارت سنڌي ادبي ڪانفرنسن جي تاريخ]
* [https://ajuttam.sindhisangat.com/aboutajuttam.php اي. جي. اتم جي سوانح]
* [https://sindhcourier.com/sindhi-through-treacherous-path-to-the-constitution/ سنڌي ٻوليءَ جي آئيني سڃاڻپ جي جدوجهد]
* [https://www.legislative.gov.in/constitution-eighth-schedule ڀارت جي آئين جو اٺون شيڊيول]

[[زمرو:سنڌي ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:ڀارت جون ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:1959ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي]]</text>
      <sha1>f6c69dszerdkp92ab7hyov4m7cfazy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ووسسٽرشائر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104311</id>
    <redirect title="ووسٽرشائر" />
    <revision>
      <id>422241</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:42:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>Memon2025 صفحي [[ووسسٽرشائر]] کي [[ووسٽرشائر]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="075slqgov0914693mxaqd9ne4fyox3k" xml:space="preserve">#چوريو [[ووسٽرشائر]]</text>
      <sha1>075slqgov0914693mxaqd9ne4fyox3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox organization/styles.css⁠</title>
    <ns>10</ns>
    <id>104312</id>
    <revision>
      <id>422248</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  .infobox-organization-modern {     border: 2px solid #91A9D5;     border-radius: 12px;     box-shadow: 0 5px 14px rgba(37,72,130,0.18);     overflow: hidden; }  .infobox-organization-modern .infobox-title {     background: #244C91;     color: white;     border-bottom: 4px solid #72C7E8; }  .infobox-organization-modern .infobox-subheader {     background: #EDE7FA;     color: #4A327E; }  .infobox-organization-modern tr:nth-child(even) th {     background: #E8F4ED;     colo...</comment>
      <origin>422248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="750" sha1="f378w2u3edhbdea34p2xfjm8pfa38io" xml:space="preserve">
.infobox-organization-modern {
    border: 2px solid #91A9D5;
    border-radius: 12px;
    box-shadow: 0 5px 14px rgba(37,72,130,0.18);
    overflow: hidden;
}

.infobox-organization-modern .infobox-title {
    background: #244C91;
    color: white;
    border-bottom: 4px solid #72C7E8;
}

.infobox-organization-modern .infobox-subheader {
    background: #EDE7FA;
    color: #4A327E;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(even) th {
    background: #E8F4ED;
    color: #27654C;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(even) td {
    background: #F4FAF6;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(odd) th {
    background: #E8F0FD;
    color: #234A81;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(odd) td {
    background: #FAFCFF;
}</text>
      <sha1>f378w2u3edhbdea34p2xfjm8pfa38io</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422250</id>
      <parentid>422248</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T18:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1098" sha1="5ofv6hl79q4vh0ygzbzcsoln1pr96tv" xml:space="preserve">
.infobox-organization-modern {
    border: 2px solid #91A9D5;
    border-radius: 12px;
    border-collapse: separate;
    border-spacing: 0;
    box-shadow: 0 5px 14px rgba(37,72,130,0.18);
    overflow: hidden;
}

.infobox-organization-modern .infobox-title {
    background: linear-gradient(135deg, #173C76, #4855A7, #137EAB);
    color: #FFFFFF;
    font-weight: bold;
    text-align: center;
    padding: 12px 8px;
    border-bottom: 4px solid #72C7E8;
}

.infobox-organization-modern .infobox-subheader {
    background: #EDE7FA;
    color: #4A327E;
    text-align: center;
    padding: 8px;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(4n+1) th {
    background: #E8F0FD;
    color: #234A81;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(4n+2) th {
    background: #E8F4ED;
    color: #27654C;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(4n+3) th {
    background: #F0E9FC;
    color: #60418A;
}

.infobox-organization-modern tr:nth-child(4n) th {
    background: #E3F5F6;
    color: #196C78;
}

.infobox-organization-modern td {
    padding: 7px 8px;
    border-bottom: 1px solid #E0E8F3;
}</text>
      <sha1>5ofv6hl79q4vh0ygzbzcsoln1pr96tv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox organization/styles.css</title>
    <ns>10</ns>
    <id>104313</id>
    <revision>
      <id>422249</id>
      <timestamp>2026-10-16T18:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali created page [[سانچو:Infobox organization/styles.css]] with non-default content model &quot;سي.ايس.ايس&quot;</comment>
      <origin>422249</origin>
      <model>css</model>
      <format>text/css</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪينو پکي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104314</id>
    <revision>
      <id>422251</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/10203936|بحری بگلا]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>422251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2330" sha1="ah2koyqwkxxjtj83ug5ouyl9nrzayw4" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}'''سامونڊي بگهڙو (Seagull) 40''' کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.</text>
      <sha1>ah2koyqwkxxjtj83ug5ouyl9nrzayw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422382</id>
      <parentid>422251</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2329" sha1="hxmazyylgsglc2fbx8s0250godly7qj" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.</text>
      <sha1>hxmazyylgsglc2fbx8s0250godly7qj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422383</id>
      <parentid>422382</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[سامونڊي بگهڙو]] کي [[سامونڊي ٻگهه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2329" sha1="hxmazyylgsglc2fbx8s0250godly7qj" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.</text>
      <sha1>hxmazyylgsglc2fbx8s0250godly7qj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422385</id>
      <parentid>422383</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سامونڊي پکي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="9jr85nuo95wioseu09mal98bu7rx3z5" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

[[زمرو:سامونڊي پکي]]</text>
      <sha1>9jr85nuo95wioseu09mal98bu7rx3z5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422386</id>
      <parentid>422385</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:55:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9060" sha1="929zlznum1o9azdjmxijmi9p5i2uzhk" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{pp-pc|small=yes}}
{{Use dmy dates|date=February 2021}}
{{Use British English|date=September 2026}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سامونڊي پکي]]</text>
      <sha1>929zlznum1o9azdjmxijmi9p5i2uzhk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422387</id>
      <parentid>422386</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:57:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8979" sha1="i98og85x5wkyyqmv848urklmw96zm7v" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{pp-pc|small=yes}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سامونڊي پکي]]</text>
      <sha1>i98og85x5wkyyqmv848urklmw96zm7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422388</id>
      <parentid>422387</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8959" sha1="hipsj402zyzbppqqnfq3d05n17hfu55" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سامونڊي پکي]]</text>
      <sha1>hipsj402zyzbppqqnfq3d05n17hfu55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422389</id>
      <parentid>422388</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:59:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ibne maryam صفحي [[سامونڊي ٻگهه]] کي [[ڪينو پکي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8959" sha1="hipsj402zyzbppqqnfq3d05n17hfu55" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سامونڊي پکي]]</text>
      <sha1>hipsj402zyzbppqqnfq3d05n17hfu55</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422391</id>
      <parentid>422389</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:01:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>422391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9234" sha1="src3hi6uv9ofp98suii7xv0ivmwvenq" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Laridae}}
{{Wikispecies|Laridae}}
{{Wiktionary|gull}}
* [https://calidris.home.xs4all.nl/gullindex.htm Rudy's Gull-index] Pictures of less well-known plumages of large gulls

{{Taxonbar|from=Q3112866}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سامونڊي پکي]]</text>
      <sha1>src3hi6uv9ofp98suii7xv0ivmwvenq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422392</id>
      <parentid>422391</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:04:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>422392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9453" sha1="ao4yfsebv8yv3c5yr2ga58cdtp12ojk" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Laridae}}
{{Wikispecies|Laridae}}
{{Wiktionary|gull}}
* [https://calidris.home.xs4all.nl/gullindex.htm Rudy's Gull-index] Pictures of less well-known plumages of large gulls

{{Taxonbar|from=Q3112866}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سامونڊي پکي]]
[[زمرو:لاريڊائي]]
[[زمرو:مردار خور]]
[[زمرو:پکين جا عام نالا]] 
[[زمرو:ڪچرو کائيندڙ جانور]]
[[زمرو:مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]]</text>
      <sha1>ao4yfsebv8yv3c5yr2ga58cdtp12ojk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422393</id>
      <parentid>422392</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پکين جا خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9493" sha1="ajbukgaxh3lhcl01lf34bpom57b2b7g" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Laridae}}
{{Wikispecies|Laridae}}
{{Wiktionary|gull}}
* [https://calidris.home.xs4all.nl/gullindex.htm Rudy's Gull-index] Pictures of less well-known plumages of large gulls

{{Taxonbar|from=Q3112866}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سامونڊي پکي]]
[[زمرو:لاريڊائي]]
[[زمرو:مردار خور]]
[[زمرو:پکين جا عام نالا]] 
[[زمرو:ڪچرو کائيندڙ جانور]]
[[زمرو:مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]]
[[زمرو:پکين جا خاندان]]</text>
      <sha1>ajbukgaxh3lhcl01lf34bpom57b2b7g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422394</id>
      <parentid>422393</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:مضمون جن ۾ وڊيو ڪلپس شامل آهن]]; added [[Category:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9485" sha1="e0td5lv7bl9j44l8csm23gjoqzptp92" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Laridae}}
{{Wikispecies|Laridae}}
{{Wiktionary|gull}}
* [https://calidris.home.xs4all.nl/gullindex.htm Rudy's Gull-index] Pictures of less well-known plumages of large gulls

{{Taxonbar|from=Q3112866}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سامونڊي پکي]]
[[زمرو:لاريڊائي]]
[[زمرو:مردار خور]]
[[زمرو:پکين جا عام نالا]] 
[[زمرو:ڪچرو کائيندڙ جانور]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]
[[زمرو:پکين جا خاندان]]</text>
      <sha1>e0td5lv7bl9j44l8csm23gjoqzptp92</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422396</id>
      <parentid>422394</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>422396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9445" sha1="r0lpmw4y7skk5gzogin7tdqqiy3n5mm" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Laridae}}
{{Wikispecies|Laridae}}
{{Wiktionary|gull}}
* [https://calidris.home.xs4all.nl/gullindex.htm Rudy's Gull-index] Pictures of less well-known plumages of large gulls

{{Taxonbar|from=Q3112866}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سامونڊي پکي]]
[[زمرو:لاريڊائي]]
[[زمرو:مردار خور]]
[[زمرو:پکين جا عام نالا]] 
[[زمرو:ڪچرو کائيندڙ جانور]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]</text>
      <sha1>r0lpmw4y7skk5gzogin7tdqqiy3n5mm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422433</id>
      <parentid>422396</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T11:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14620" sha1="ad4h1wrq1i1vkrbyq4eb09ijq1g6iju" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|Name=سامونڊي بگهڙو}}
'''سامونڊي ٻگهه''' (Seagull) 40 کان وڌيڪ قسمن جي ڳري جسم وارن، جالن وارن پيرن وارن پکين '''جو''' '''عام''' '''نالو''' جيڪي سامونڊي پکين جي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] لاريڊي ۽ چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|آرڊر سان]] تعلق رکن ٿا. ڪجھ ماهر ڪجهه نسلن کي الڳ الڳ نسل ۾ رکن ٿا پر ڪيترائي ماهر انهن کي وسيع نسل لارس (Larus) ۾ شامل ڪن ٿا. اهي نمايان ۽ هم آهنگ پکي آهن جيڪي گهڻو ڪري اتر اڌ گول ۾ پاليندا آهن جتي معتدل کان قطبي علائقن تائين لڳ ڀڳ 30 جنسون ملن ٿيون. اهي عام طور تي زمين تي ڪالونين ۾ آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ اهي جنس جيڪي زمين تي پاليندا آهن سياري ۾ ساحلي علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن.

بالغ بگلا عام طور تي ڀوري يا اڇي رنگ جا هوندا آهن جن جي مٿي تي مختلف نشان هوندا آهن. نسل جي موسم دوران، انهن جو مٿو مڪمل طور تي اڇو، ڪارو، ڀورو، يا ناسي ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته سياري ۾ اهو لڪير وارو  يا داغدار ٿي ويندو آهي. انهن جي چونچ مضبوط ۽ ٿوري مڙيل هوندي آهي ۽ ڪجهه نسلن ۾ ان تي رنگين داغ پڻ هوندا آهن. چونچ ۽ ٽنگن جا رنگ ۽ پرن تي نمونا پڻ نسلن جي سڃاڻپ ۾ مدد ڪن ٿا.هي تمام گهڻا موافق چارا ڳولڻ وارا پکي آهن. اهي ساحلن تي [[جيت|ڪيڙا]]، [[مولسڪا|مولسڪ]] ۽ ڪرسٽيشين کائيندا آهن، زرعي زمين ۾ ڪيڙا ۽ سنيل (snails) ڳوليندا آهن، ساحلي علائقن ۾ مڇيون پڪڙيندا آهن ۽ جهازن مان اڇلايل ڪچرو به کائيندا آهن. سامونڊي بگهڙن جون وڏيون جنسون ڪڏهن ڪڏهن ٻين پکين جو شڪار ڪنديون آهن، ايستائين جو پنهنجي نسل جي آنا ۽ ٻچا به شڪار ڪنديون آهن.

{{Short description|Subfamily of seabirds}}
{{redirect|Seagull|other uses|Gull (disambiguation)|and|Seagull (disambiguation)}}
{{Automatic taxobox
| name = Gull (informally, seagull)
| fossil_range = [[Early Oligocene]] – [[Holocene|Present]]
| image = Herring Gull (Larus argentatus), Brighton, England.JPG
| image_caption = Adult [[European herring gull]]
| taxon = Larinae
| authority = 
| subdivision_ranks = Genera
| subdivision = 11, [[#Genera_11|see below]]
}}
[[File:Armenian_Gull_Juvenile_in_flight,_Sevan_lake.jpg|thumb|right|Immature (probably 2nd year) [[Armenian gull]] in flight, flying over [[Lake Sevan]]]]
'''Gulls''', informally called '''seagulls''' (see [[Gull#Taxonomy|Taxonomy]]), are [[seabird]]s of the subfamily '''Larinae'''. They are most closely related to [[tern]]s and [[Skimmer (bird)|skimmers]], and are placed with them in the family [[Laridae]]. They are also related, more distantly, to [[auk]]s and [[skua]]s, and more distantly still to [[wader]]s. Until the 21st century, most gulls were placed in the genus ''[[Larus]]'', but that arrangement is now considered [[Polyphyly|polyphyletic]], leading to the readoption and revision of several genera.&lt;ref name= Pons/&gt;

An older name for gulls is '''mew'''; this still exists in certain regional English dialects and is cognate with German {{Lang|de|Möwe}}, Danish ''{{Lang|da|måge}}'', Swedish ''{{Lang|sv|mås}}'', Dutch ''{{Lang|nl|meeuw}}'', Norwegian ''{{Lang|no|måke/måse}}'', and French ''{{Lang|fr|mouette}}'';&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thefreedictionary.com/mew |title=mew |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513235604/http://www.thefreedictionary.com/mew |archive-date=13 May 2013 |website=[[The Free Dictionary]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite Merriam-Webster|mew}}&lt;/ref&gt; both 'gull' and 'mew' are ultimately [[onomatopoeia|onomatopoeic]] in origin, derived from the calls of the birds.&lt;ref name=&quot;Lockwood&quot;&gt;{{cite book |last=Lockwood |first=William Burley |title=The Oxford Book of British Bird Names |publisher=Oxford University Press, USA |publication-place=Oxford; New York |date=1984 |isbn=0-19-214155-4 |pages=76, 103}}&lt;/ref&gt;

ڪينو پکي (Gull, جن کي عام ٻوليءَ ۾ ’سامونڊي ڪوئي‘ چيو ويندو آهي, لاريني (Larinae) ذيلي خاندان سان تعلق رکن ٿا. اهي ’ٽرن‘ (terns) ۽ ’سڪمر‘ (skimmers) سان گهڻي ويجهڙائي رکن ٿا، ۽ انهن سان گڏ لاريدي (Laridae) خاندان ۾ شامل آهن. انهن جو ڪجهه حد تائين تعلق آڪس (auks) ۽ اسڪوآ (skuas) سان پڻ آهي، جڏهن ته ويڊرز (waders - پاڻيءَ جي ڪناري رهندڙ پکي) سان انهن جو تعلق وڌيڪ پري جو آهي. 21هين صديءَ تائين، اڪثر سامونڊي پکين کي لارس (Larus) جنس (genus) ۾ رکيو ويندو هو، پر هاڻي ان درجي بندي کي پولي فائيليٽڪ (يعني مختلف ابن ڏاڏن مان نڪتل) سمجهيو وڃي ٿو؛ جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترين ئي جنسن (genera) کي ٻيهر اختيار ڪيو ويو آهي ۽ انهن ۾ ترميمون ڪيون ويون آهن. 

سامونڊي پکين لاءِ هڪ پراڻو نالو &quot;مييو&quot; (mew) آهي؛ هي لفظ اڃا تائين انگريزيءَ جي ڪجهه علائقائي لهجن ۾ موجود آهي. ان جو تعلق جرمن ٻوليءَ جي لفظ ’Möwe‘، ڊينش ’måge‘، سويڊش ’mås‘، ڊچ ’meeuw‘، نارويجن ’måke/måse‘ ۽ فرانسيسي ’mouette‘ سان آهي. ’گلس‘ (gull) ۽ ’مييو‘ (mew) ٻئي لفظ اصل ۾ انهن پکين جي ڪڍيل آوازن مان نڪتل آهن (يعني اهي آواز جي نقل تي ٻڌل نالا آهن).

سامونڊي پکي عام طور تي سرمائي ۽ اڇي رنگ جا هوندا آهن. انهن جي مٿي يا پرن تي اڪثر ڪارا نشان هوندا آهن، انهن جون چنجون مضبوط هونديون آهن ۽ پيرن ۾ جهليون (&lt;small&gt;webbed feet&lt;/small&gt;) هونديون آهن. انهن جا آواز عام طور تي تيز، رڙين جهڙا يا گوڙ ڪندڙ هوندا آهن. اڪثر سامونڊي پکي زمين تي آکيرا ٺاهيندا آهن ۽ مڇي يا ٻيو گوشت کائيندا آهن. اهي يا ته جيئرا شڪار ڪندا آهن يا وري موقعو ملڻ تي مئل جانورن جو گوشت (&lt;small&gt;scavenge&lt;/small&gt;) کائيندا آهن؛ خاص طور تي ’لارس‘ (Larus) جنس جا وڏا پکي ائين ڪندا آهن. انهن جي خوراڪ ۾ ڪرسٽيشين (جهينگي جهڙا جاندار)، مولسڪ (στστ جهڙا جاندار) ۽ مڇيون شامل آهن، جڏهن ته وڏيون جنسون پکين ۽ ٿڻ وارن جانورن (mammals) جو شڪار به ڪنديون آهن. انهن جا جبروا (jaws) اهڙي طرح کلي سگهن ٿا جو اهي وڏي شڪار کي به نگل سگهن. اهي عام طور تي سامونڊي ڪنارن يا خشڪيءَ جي ويجهو (يا خشڪيءَ جي اندروني علائقن ۾) رهن ٿا ۽ تمام گهٽ کليل سمنڊ ۾ گهڻو پري ويندا آهن (سواءِ ’ڪٽي ويڪس‘ ۽ ’سيبين گلس‘ جي). وڏين جنسن کي مڪمل بالغ ٿيڻ ۽ پوريون پرن واريون شڪليون حاصل ڪرڻ ۾ چار سال لڳي سگهن ٿا، جڏهن ته ننڍن سامونڊي پکين لاءِ ٻه سال عام آهن. اڇي مٿي وارا وڏا سامونڊي پکي عام طور تي ڊگهي عمر وارا هوندا آهن؛ مثال طور، يورپي ’هيرنگ گل‘ (European herring gull) جي وڌ ۾ وڌ عمر 49 سال رڪارڊ ڪئي وئي آهي. * سامونڊي پکي وڏن گروهن ۾ آکيرا ٺاهيندا ٻار اڳڀرا هوندا آهن، جيڪي ڪارا داغ هيٺان پيدا ٿيندا آهن ۽ ٻارڻ تي متحرڪ هوندا آهن. گل وسيلا رکندڙ، جستجو ڪندڙ ۽ ذهين هوندا آهن، خاص طور تي وڏيون جنسون، رابطي جي پيچيده طريقن ۽ هڪ انتهائي ترقي يافته سماجي structure جو مظاهرو ڪنديون آهن. مثال طور، ڪيتريون ئي گل ڪالونيون هجوم واري رويي کي ظاهر ڪن ٿيون، شڪارين ۽ ٻين مداخلت ڪندڙن تي حملو ڪنديون آهن ۽ انهن کي تنگ ڪنديون آهن. ڪجهه نسلن، جهڙوڪ هيرنگ گل، اوزارن جي استعمال واري رويي جو مظاهرو ڪيو آهي، مثال طور سون جي مڇي کي پڪڙڻ لاءِ ماني جي ٽڪرن کي چاري طور استعمال ڪندي. گلن جي ڪيترن ئي نسلن انسانن سان ڪاميابي سان گڏ رهڻ ۽ انساني رهائش ۾ ترقي ڪرڻ سکيو آهي. ٻيا پنهنجو کاڌو حاصل ڪرڻ لاءِ ڪليپٽو پيراسائٽزم تي ڀروسو ڪندا آهن. گلن کي زنده وهيل جو شڪار ڪندي ڏٺو ويو آهي، وهيل تي لهندي جڏهن اها مٿاڇري تي لهندي آهي ۽ گوشت جا ٽڪرا ڪڍيندي آهي.

Gulls are usually grey and white, often with black markings on the head or wings, strong bills, and all have webbed feet. They normally have harsh mewing, wailing, or squawking calls. Most gulls are ground-nesting [[piscivore]]s or [[carnivore]]s which take live food or scavenge opportunistically, particularly the larger species in the genus ''Larus''. Live food includes [[crustacean]]s, [[mollusc]]s, fish, and for the larger species, birds and mammals. Gulls' jaws can unhinge to allow them to consume large prey. They are typically coastal or inshore (or even inland) species, rarely venturing far out to sea, except the [[kittiwake]]s and [[Sabine's gull]].&lt;ref name=olsen&gt;{{cite book |last1=Olsen |first1=K.M. |last2=Larsson |first2=H. |year=2004 |title=Gulls of Europe, Asia, and North America |publisher=Helm |isbn=0-7136-7087-8}}&lt;/ref&gt; The large species take up to four years to attain full adult plumage, but two years is typical for small gulls. [[#Taxonomy|Large white-headed gulls]] are usually long-lived birds, with a maximum age of 49 years recorded for the [[European herring gull]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |title=AnAge entry for Larus argentatus |website=The Animal Ageing and Longevity Database |access-date=23 November 2008 |archive-date=4 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104045158/http://genomics.senescence.info/species/entry.php?species=Larus_argentatus |url-status=live }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|reason=Source predates divide of ''Larus argentatus'' into several species, and does not give location details of where the individual was that would aid identification.|date=March 2026}}

Gulls nest in large, often densely packed, noisy colonies. They lay two or three speckled eggs in nests composed of vegetation. The young are [[precocial]], born with dark mottled down and mobile upon hatching.&lt;ref name=EoB&gt;{{cite book |veditors = Forshaw J | vauthors = Harrison CJ |year=1991|title=Encyclopaedia of Animals: Birds|publisher= Merehurst Press|location=London|pages= 109–111|isbn= 978-1-85391-186-6}}&lt;/ref&gt; Gulls are resourceful, inquisitive, and intelligent, the larger species in particular,&lt;ref name=&quot;rspb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx|title=Gulls and man|date=13 August 2007|work=[[RSPB]]|access-date=4 January 2010|archive-date=24 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224233900/http://www.rspb.org.uk/wildlife/features/gulls.aspx}}&lt;/ref&gt; demonstrating complex methods of communication and a highly developed social structure. For example, many gull colonies display [[Mobbing (animal behavior)|mobbing]] behaviour, attacking and harassing predators and other intruders.&lt;ref&gt;[[John Alcock (behavioral ecologist)|Alcock, J.]] (1998). ''Animal Behavior: An Evolutionary Approach'' (7th edition). Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts. {{ISBN|0-87893-009-4}}.&lt;/ref&gt; Certain species, such as the herring gull, have exhibited tool-use behaviour, for example using pieces of bread as bait with which to catch [[goldfish]].&lt;ref name=&quot;henry&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Henry PY, Aznar JC |date=June 2006|title=Tool-use in Charadrii: Active Bait-Fishing by a Herring Gull |journal=Waterbirds|volume=29|issue=2|pages=233–234|doi=10.1675/1524-4695(2006)29[233:TICABB]2.0.CO;2|s2cid=85738152 }}&lt;/ref&gt; Many species of gulls have learned to coexist successfully with humans and thrive in human habitats.&lt;ref name=&quot;seagull_crisps_aberdeen&quot;&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/north_east/6907994.stm |title=Seagull becomes crisp shoplifter |work=[[BBC News]] |date=20 July 2007 |access-date=24 July 2009 |archive-date=15 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215143154/http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/north_east/6907994.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Others rely on [[kleptoparasitism]] to get their food. Gulls have been observed preying on live whales, landing on the whale as it surfaces and pecking out pieces of flesh.&lt;ref name='bbc_gull_whale'&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8116551.stm |title=Gulls' vicious attacks on whales |work=[[BBC News]] |date=21 June 2009|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090626053141/http://news.bbc.co.uk:80/2/hi/science/nature/8116551.stm |archive-date=26 June 2009}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{Commons category|Laridae}}
{{Wikispecies|Laridae}}
{{Wiktionary|gull}}
* [https://calidris.home.xs4all.nl/gullindex.htm Rudy's Gull-index] Pictures of less well-known plumages of large gulls

{{Taxonbar|from=Q3112866}}

{{Authority control}}

[[زمرو:سامونڊي پکي]]
[[زمرو:لاريڊائي]]
[[زمرو:مردار خور]]
[[زمرو:پکين جا عام نالا]] 
[[زمرو:ڪچرو کائيندڙ جانور]]
[[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]]</text>
      <sha1>ad4h1wrq1i1vkrbyq4eb09ijq1g6iju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104315</id>
    <revision>
      <id>422255</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ڀارت ۾ سنڌي ٻولي، ادب، تعليم ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ 1986ع ۾ قائم ٿيل تنظيم}}  {{Infobox organization | name = اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا | native_name = Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahita Prachar Sabha | native_name_lang = en | abbreviation = | formation = 1986ع | predecessor = [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]] | type = ادبي، تع...</comment>
      <origin>422255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10165" sha1="3bb0pvznxjynnaiyz3pv6qh3i8vjd1y" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀارت ۾ سنڌي ٻولي، ادب، تعليم ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ 1986ع ۾ قائم ٿيل تنظيم}}

{{Infobox organization
| name = اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا
| native_name = Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahita Prachar Sabha
| native_name_lang = en
| abbreviation =
| formation = 1986ع
| predecessor = [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]]
| type = ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي رضاڪار تنظيم
| purpose = [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، تعليم ۽ ثقافت جو تحفظ ۽ واڌارو
| location_city = [[الهس نگر]]
| location_country = [[ڀارت]]
| region_served = ڀارت
| languages = [[سنڌي ٻولي]]
| methods = ادبي سيمينار، مشاعرا ۽ ورڪشاپ
| remarks = 1986ع ۾ اصل سڀا کان ڌار ٿي قائم ٿيل تنظيم
}}

'''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا''' (انگريزي: ''Akhil Bharat Sindhi B'oli ain Sahita Prachar Sabha''؛ متبادل صورت: ''Akhil Bharat Sindhi Boli and Sahit Prachar Sabha'') [[ڀارت]] ۾ [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، تعليم ۽ [[سنڌي ثقافت]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ ادبي ۽ ثقافتي رضاڪار تنظيم آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] موجب، اها تنظيم 1986ع ۾ [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]] کان ڌار ٿيل هڪ گروهه جي صورت ۾ قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
تنظيم جون سرگرميون سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، ادبي گڏجاڻين، سيمينارن ۽ اديبن جي خدمتن جي مڃتا سان لاڳاپيل رهيون آهن. غير سرڪاري تنظيمن جي هڪ ڊائريڪٽريءَ ۾ ان جو هنڌ [[الهس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akhil Bharat Sindhi Boli &amp; Sahit Prachar Sabha, Ulhasnagar
 |url=https://ngosindia.org/maharashtra-ngos/akhil-bharat-sindhi-boli-sahit-prachar-sabha-ulhasnagar/
 |website=NGOs India
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== پسمنظر ===

[[1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين مختلف شهرن ۾ پنهنجي ٻوليءَ ۽ ادبي ورثي کي برقرار رکڻ لاءِ ادبي ۽ ثقافتي تنظيمون قائم ڪيون. انهن تنظيمن سنڌي ادب، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ گڏيل پليٽفارم مهيا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهن مان هڪ اهم تنظيم '''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا''' هئي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ان جي پهرين ڪانفرنس 1957ع ۾ ٿي، جنهن جو افتتاح [[سروپلي راڌاڪرشڻن]] ڪيو ۽ صدارت [[جيرامداس دولت رام]] ڪئي. اها تنظيم 1959ع ۾ باضابطه طور قائم ٿي. ان جا پهريان صدر [[اين. آر. ملڪاڻي]] ۽ جنرل سيڪريٽري [[اي. جي. اتم]] هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== 1986ع ۾ الڳ تنظيم جو قيام ===

1986ع ۾ اصل اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا کان هڪ گروهه ڌار ٿيو ۽ '''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا''' جي نالي سان نئين تنظيم قائم ڪيائين. جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ادبي لغت ۾ هن تنظيم کي اصل سڀا کان ڌار ٿيل گروهه قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
تنظيم جي قيام جو بنيادي مقصد سنڌي ٻولي، تعليم، ادب ۽ ثقافت جي ترقي هو. ڌار ٿيڻ جا مخصوص تنظيمي يا نظرياتي سبب، ان وقت جي قيادت جا تفصيل ۽ باضابطه رجسٽريشن بابت وڌيڪ تاريخي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== مقصد ۽ سرگرميون ==

تنظيم جي مقصدن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو تحفظ ۽ واڌارو، سنڌي ادب جي ترقي، تعليم سان لاڳاپيل سرگرمين جي همت افزائي ۽ ثقافتي ورثي جي سار سنڀال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''NGOs India'' جي ڊائريڪٽريءَ موجب، تنظيم سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تحفظ سان لاڳاپيل ادبي موضوعن تي ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سيمينار ۽ ورڪشاپ منعقد ڪندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;/&gt;

=== ادبي سيمينار ===

تنظيم جي سرگرمين ۾ سنڌي ادب بابت گڏجاڻيون ۽ سيمينار شامل رهيا آهن. سنڌي ثقافتي سرگرمين جي آن لائين رڪارڊ ۾ 17 ۽ 18 سيپٽمبر 2019ع تي [[لوناوالا]] ۾ ٿيل هڪ ٻن ڏينهن واري ادبي سيمينار جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ تقريب کي تنظيم جي 123هين سيمينار طور متعارف ڪرايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhyat2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=Search Results for Akhil Bharat Sindhi Boli |url=https://sindhyat.com/database/searchresults/Akhil%2BBharat%2BSindhi%2BBoli
 |website=Sindhyat
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== اديبن جي خدمتن جي مڃتا ===

تنظيم جي ادبي سرگرمين ۾ سنڌي اديبن جي تخليقي خدمتن جي مڃتا پڻ شامل رهي آهي. سنڌي ليکڪ نند هندوجا آنند بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته تنظيم پنهنجو 86هون سيمينار سندس زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن لاءِ مخصوص ڪيو هو. اها تقريب ڪولهاپور ۾ سنڌو يوٿ گروپ جي سهڪار سان منعقد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;NandAnand&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nand Hinduja Anand
 |url=https://thesindhuworld.com/?p=10203
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي اديب ۽ ناٽڪ نگار [[جيٺو لالواڻي]] جي سوانحي معلومات ۾ پڻ 2010ع دوران هن تنظيم پاران سندس ادبي خدمتن جي مڃتا جو حوالو ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;JethoLalwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Jetho Lalwani
 |url=https://thesindhuworld.com/dr-jetho-lalwani/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تنظيم ۽ اصل سڀا ۾ فرق ==

هيءَ تنظيم ۽ 1959ع ۾ قائم ٿيل اصل سڀا تاريخي طور ٻه الڳ ادارا آهن. سندن نالن ۾ هڪجهڙائي هجڻ سبب انهن جي تاريخي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #8BA8D4; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:10px; font-size:110%;&quot; | ٻنهي تنظيمن جو تاريخي تقابلي جائزو
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#234B82; padding:9px;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#E7DDF7; color:#54357D; padding:9px;&quot; | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا
! style=&quot;background:#DDF2E8; color:#246548; padding:9px;&quot; | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | قيام
| 1959ع (پهرين ڪانفرنس 1957ع)
| 1986ع
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | تنظيمي حيثيت
| اصل رضاڪار ادبي تنظيم
| اصل تنظيم کان ڌار ٿيل گروهه
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | بنيادي مقصد
| سنڌي ٻولي ۽ ادب جي ترقي
| سنڌي ٻولي، تعليم، ادب ۽ ثقافت جي ترقي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | شروعاتي قيادت
| اين. آر. ملڪاڻي ۽ اي. جي. اتم
| دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | تاريخي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي (1996ع)
| موتي لال جوتواڻي (1996ع)
|}

== سنڌي ادبي تحريڪ ۾ ڪردار ==

ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي بقا ۽ ترقيءَ لاءِ ڪم ڪندڙ ادارن جي سرگرمين ۾ ادبي گڏجاڻين ۽ سيمينارن کي اهميت حاصل رهي آهي. اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا جي دستاويز ٿيل سرگرمين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ادبي بحث مباحثن، اديبن جي مڃتا ۽ ٻوليءَ جي تحفظ سان لاڳاپيل گڏجاڻين ۾ حصو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NandAnand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JethoLalwani&quot;/&gt;
تنظيم جي مجموعي تاريخ، سڀني صدرن ۽ جنرل سيڪريٽرين جي فهرست، ڇپيل رسالن ۽ ڪانفرنسن جي مڪمل سلسلي بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== لاڳاپيل موضوع ==

* [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ثقافت]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي]]
* [[الهس نگر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://ngosindia.org/maharashtra-ngos/akhil-bharat-sindhi-boli-sahit-prachar-sabha-ulhasnagar/ NGOs India تي تنظيم بابت معلومات]
* [https://sindhyat.com/database/searchresults/Akhil%2BBharat%2BSindhi%2BBoli Sindhyat تي لاڳاپيل ادبي سرگرميون]

[[زمرو:سنڌي ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:ڀارت جون ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:1986ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]]</text>
      <sha1>3bb0pvznxjynnaiyz3pv6qh3i8vjd1y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422256</id>
      <parentid>422255</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T19:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10087" sha1="3k34qs6jiut0eh9v73okhrldxctmgn6" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀارت ۾ سنڌي ٻولي، ادب، تعليم ۽ ثقافت جي واڌاري لاءِ 1986ع ۾ قائم ٿيل تنظيم}}

{{Infobox organization
| name = اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا
| native_name = Akhil Bharat Sindhi Boli Ain Sahita Prachar Sabha
| native_name_lang = en
| abbreviation =
| formation = 1986ع
| predecessor = [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]]
| type = ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي رضاڪار تنظيم
| purpose = [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، تعليم ۽ ثقافت جو تحفظ ۽ واڌارو
| location_city = [[الهس نگر]]
| location_country = [[ڀارت]]
| region_served = ڀارت
| languages = [[سنڌي ٻولي]]
| methods = ادبي سيمينار، مشاعرا ۽ ورڪشاپ
| remarks = 1986ع ۾ اصل سڀا کان ڌار ٿي قائم ٿيل تنظيم
}}

'''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا''' (انگريزي: ''Akhil Bharat Sindhi B'oli ain Sahita Prachar Sabha'') [[ڀارت]] ۾ [[سنڌي ٻولي]]، [[سنڌي ادب]]، تعليم ۽ [[سنڌي ثقافت]] جي تحفظ ۽ ترقيءَ لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ ادبي ۽ ثقافتي رضاڪار تنظيم آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] موجب، اها تنظيم 1986ع ۾ [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]] کان ڌار ٿيل هڪ گروهه جي صورت ۾ قائم ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
تنظيم جون سرگرميون سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري، ادبي گڏجاڻين، سيمينارن ۽ اديبن جي خدمتن جي مڃتا سان لاڳاپيل رهيون آهن. غير سرڪاري تنظيمن جي هڪ ڊائريڪٽريءَ ۾ ان جو هنڌ [[الهس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akhil Bharat Sindhi Boli &amp; Sahit Prachar Sabha, Ulhasnagar
 |url=https://ngosindia.org/maharashtra-ngos/akhil-bharat-sindhi-boli-sahit-prachar-sabha-ulhasnagar/
 |website=NGOs India
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==

=== پسمنظر ===

[[1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڀارت ڏانهن لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين مختلف شهرن ۾ پنهنجي ٻوليءَ ۽ ادبي ورثي کي برقرار رکڻ لاءِ ادبي ۽ ثقافتي تنظيمون قائم ڪيون. انهن تنظيمن سنڌي ادب، تعليم ۽ ثقافتي سرگرمين لاءِ گڏيل پليٽفارم مهيا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.
انهن مان هڪ اهم تنظيم '''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا''' هئي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب، ان جي پهرين ڪانفرنس 1957ع ۾ ٿي، جنهن جو افتتاح [[سروپلي راڌاڪرشڻن]] ڪيو ۽ صدارت [[جيرامداس دولت رام]] ڪئي. اها تنظيم 1959ع ۾ باضابطه طور قائم ٿي. ان جا پهريان صدر [[اين. آر. ملڪاڻي]] ۽ جنرل سيڪريٽري [[اي. جي. اتم]] هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== 1986ع ۾ الڳ تنظيم جو قيام ===

1986ع ۾ اصل اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا کان هڪ گروهه ڌار ٿيو ۽ '''اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا''' جي نالي سان نئين تنظيم قائم ڪيائين. جوتواڻيءَ پنهنجي 1996ع واري ادبي لغت ۾ هن تنظيم کي اصل سڀا کان ڌار ٿيل گروهه قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
تنظيم جي قيام جو بنيادي مقصد سنڌي ٻولي، تعليم، ادب ۽ ثقافت جي ترقي هو. ڌار ٿيڻ جا مخصوص تنظيمي يا نظرياتي سبب، ان وقت جي قيادت جا تفصيل ۽ باضابطه رجسٽريشن بابت وڌيڪ تاريخي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== مقصد ۽ سرگرميون ==

تنظيم جي مقصدن ۾ سنڌي ٻوليءَ جو تحفظ ۽ واڌارو، سنڌي ادب جي ترقي، تعليم سان لاڳاپيل سرگرمين جي همت افزائي ۽ ثقافتي ورثي جي سار سنڀال شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''NGOs India'' جي ڊائريڪٽريءَ موجب، تنظيم سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تحفظ سان لاڳاپيل ادبي موضوعن تي ڀارت جي مختلف شهرن ۾ سيمينار ۽ ورڪشاپ منعقد ڪندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;/&gt;

=== ادبي سيمينار ===

تنظيم جي سرگرمين ۾ سنڌي ادب بابت گڏجاڻيون ۽ سيمينار شامل رهيا آهن. سنڌي ثقافتي سرگرمين جي آن لائين رڪارڊ ۾ 17 ۽ 18 سيپٽمبر 2019ع تي [[لوناوالا]] ۾ ٿيل هڪ ٻن ڏينهن واري ادبي سيمينار جو ذڪر ملي ٿو. انهيءَ تقريب کي تنظيم جي 123هين سيمينار طور متعارف ڪرايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Sindhyat2019&quot;&gt;{{cite web
 |title=Search Results for Akhil Bharat Sindhi Boli |url=https://sindhyat.com/database/searchresults/Akhil%2BBharat%2BSindhi%2BBoli
 |website=Sindhyat
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== اديبن جي خدمتن جي مڃتا ===

تنظيم جي ادبي سرگرمين ۾ سنڌي اديبن جي تخليقي خدمتن جي مڃتا پڻ شامل رهي آهي. سنڌي ليکڪ نند هندوجا آنند بابت هڪ سوانحي مضمون ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته تنظيم پنهنجو 86هون سيمينار سندس زندگيءَ ۽ ادبي خدمتن لاءِ مخصوص ڪيو هو. اها تقريب ڪولهاپور ۾ سنڌو يوٿ گروپ جي سهڪار سان منعقد ٿيڻ جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;NandAnand&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nand Hinduja Anand
 |url=https://thesindhuworld.com/?p=10203
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي اديب ۽ ناٽڪ نگار [[جيٺو لالواڻي]] جي سوانحي معلومات ۾ پڻ 2010ع دوران هن تنظيم پاران سندس ادبي خدمتن جي مڃتا جو حوالو ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;JethoLalwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Jetho Lalwani
 |url=https://thesindhuworld.com/dr-jetho-lalwani/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تنظيم ۽ اصل سڀا ۾ فرق ==

هيءَ تنظيم ۽ 1959ع ۾ قائم ٿيل اصل سڀا تاريخي طور ٻه الڳ ادارا آهن. سندن نالن ۾ هڪجهڙائي هجڻ سبب انهن جي تاريخي سڃاڻپ ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #8BA8D4; border-collapse:collapse; font-size:95%;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:10px; font-size:110%;&quot; | ٻنهي تنظيمن جو تاريخي تقابلي جائزو
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#234B82; padding:9px;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#E7DDF7; color:#54357D; padding:9px;&quot; | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا
! style=&quot;background:#DDF2E8; color:#246548; padding:9px;&quot; | اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | قيام
| 1959ع (پهرين ڪانفرنس 1957ع)
| 1986ع
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | تنظيمي حيثيت
| اصل رضاڪار ادبي تنظيم
| اصل تنظيم کان ڌار ٿيل گروهه
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | بنيادي مقصد
| سنڌي ٻولي ۽ ادب جي ترقي
| سنڌي ٻولي، تعليم، ادب ۽ ثقافت جي ترقي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | شروعاتي قيادت
| اين. آر. ملڪاڻي ۽ اي. جي. اتم
| دستياب ماخذن مان تصديق نه ٿي سگهي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | تاريخي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي (1996ع)
| موتي لال جوتواڻي (1996ع)
|}

== سنڌي ادبي تحريڪ ۾ ڪردار ==

ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جي بقا ۽ ترقيءَ لاءِ ڪم ڪندڙ ادارن جي سرگرمين ۾ ادبي گڏجاڻين ۽ سيمينارن کي اهميت حاصل رهي آهي. اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت پرچار سڀا جي دستاويز ٿيل سرگرمين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ادبي بحث مباحثن، اديبن جي مڃتا ۽ ٻوليءَ جي تحفظ سان لاڳاپيل گڏجاڻين ۾ حصو ورتو آهي.&lt;ref name=&quot;NGOsIndia&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NandAnand&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;JethoLalwani&quot;/&gt;
تنظيم جي مجموعي تاريخ، سڀني صدرن ۽ جنرل سيڪريٽرين جي فهرست، ڇپيل رسالن ۽ ڪانفرنسن جي مڪمل سلسلي بابت وڌيڪ بنيادي دستاويزن جي ضرورت آهي.

== لاڳاپيل موضوع ==

* [[اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ثقافت]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي]]
* [[الهس نگر]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://ngosindia.org/maharashtra-ngos/akhil-bharat-sindhi-boli-sahit-prachar-sabha-ulhasnagar/ NGOs India تي تنظيم بابت معلومات]
* [https://sindhyat.com/database/searchresults/Akhil%2BBharat%2BSindhi%2BBoli Sindhyat تي لاڳاپيل ادبي سرگرميون]

[[زمرو:سنڌي ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:ڀارت جون ادبي تنظيمون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:1986ع ۾ قائم ٿيل تنظيمون]]</text>
      <sha1>3k34qs6jiut0eh9v73okhrldxctmgn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>النڪار ۽ ڇند (1962ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104316</id>
    <revision>
      <id>422259</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:41:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|موتي لال جوتواڻيءَ جو 1962ع ۾ شايع ٿيل سنڌي علمِ بديع ۽ ڇند بابت ڪتاب}}  {{Infobox book | name = النڪار ۽ ڇند | title_orig = Alankār Ain Chhand | author = [[موتي لال جوتواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | subject = [[علم بديع]]، [[علم عروض]]، [[ڇند شاستر]] | genre = ادبي تنقيد ۽ شعريات | published = 1962...</comment>
      <origin>422259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9166" sha1="fwfzkg11q3je0fucl2ujxtgsnalspwo" xml:space="preserve">
{{Short description|موتي لال جوتواڻيءَ جو 1962ع ۾ شايع ٿيل سنڌي علمِ بديع ۽ ڇند بابت ڪتاب}}

{{Infobox book
| name = النڪار ۽ ڇند
| title_orig = Alankār Ain Chhand
| author = [[موتي لال جوتواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| subject = [[علم بديع]]، [[علم عروض]]، [[ڇند شاستر]]
| genre = ادبي تنقيد ۽ شعريات
| published = 1962ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
| script = [[ديوناگري لپي]]
}}

'''النڪار ۽ ڇند''' (انگريزي رومن صورت: ''Alankār Ain Chhand''؛ ''Alankaara ain Chhanda'') سنڌي اديب، نقاد ۽ محقق [[موتي لال جوتواڻي]] جو 1962ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ [[علم بديع|النڪار]] (ادبي صنعتن) ۽ [[ڇند شاستر|ڇند]] (شاعريءَ جي وزن ۽ لئي) جا موضوع گڏيل طور بحث هيٺ اچن ٿا. هي ڪتاب [[ديوناگري لپي]] ۾ لکيو ويو هو. جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ان کي ٻنهي علمن بابت پهريون ڪتاب قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ڪتابن جي ببليوگرافيائي ڊيٽابيس ''Sindhi Sanchaya'' ۾ پڻ هي تصنيف ''Alankār Ain Chhand'' جي نالي سان موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابن ۾ درج آهي.&lt;ref name=&quot;Sanchaya&quot;&gt;{{cite web
 |title=Motilal Jotwani: Bibliography
|url=https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

[[1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌي ٻولي ۽ ادب جي مطالعي ۽ اشاعت لاءِ ڀارت ۾ مختلف تعليمي ۽ ادبي سرگرميون جاري رهيون. سنڌيءَ ۾ [[عربي-سنڌي رسم الخط]] سان گڏ ديوناگري لپيءَ ۾ به ڪتاب شايع ٿيندا رهيا.
''النڪار ۽ ڇند'' انهيءَ ادبي ۽ تعليمي پسمنظر ۾ 1962ع ۾ شايع ٿيو. ڪتاب جي اهم خصوصيت اها هئي ته ان ۾ ادبي صنعتن ۽ شاعريءَ جي وزن جي علم کي گڏيل موضوع طور پيش ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

ڪتاب جي عنوان ۾ ٻه اهم ادبي اصطلاح شامل آهن: '''النڪار''' ۽ '''ڇند'''. پهريون اصطلاح شاعريءَ ۽ نثر جي اظهار ۾ حسن پيدا ڪندڙ ادبي صنعتن سان تعلق رکي ٿو، جڏهن ته ٻيو شاعريءَ جي وزن، لئي ۽ بندش جي اصولن سان لاڳاپيل آهي.

=== النڪار ===

'''النڪار''' سنسڪرت ٻوليءَ مان ورتل اصطلاح آهي، جنهن جي بنيادي معنيٰ سينگار يا آرائش آهي. ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهي لفظي ۽ معنوي صنعتون آهن، جيڪي شاعريءَ يا نثر جي اظهار ۾ حسن، اثر ۽ معنوي گهرائي پيدا ڪن ٿيون.
النڪار جي عام مثالن ۾ [[تشبيهه]]، [[استعارو]]، [[تجنيس]] ۽ لفظن جي ورجاءَ تي ٻڌل صنعتون شامل آهن. سنڌي ۽ هندستاني شعريات ۾ النڪار جو مطالعو ادبي تنقيد جو هڪ اهم حصو آهي.

=== ڇند ===

'''ڇند''' شاعريءَ جي وزن ۽ لئي جي مطالعي سان لاڳاپيل اصطلاح آهي. هندستاني ادبي روايت ۾ هن علم کي '''ڇند شاستر''' سڏيو ويندو آهي.
ڇند جي مطالعي ۾ شعر جي ماترائن، اکرن جي ترتيب، ننڍن ۽ ڊگهن آوازن، بندن ۽ لئي جي اصولن کي اهميت حاصل آهي.
سنڌي شاعريءَ ۾ ڇند جي مطالعي سان بيتن، گيتن ۽ ٻين موزون شعري صنفن جي بناوت کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.

== النڪار ۽ ڇند ۾ فرق ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #91A8D2; border-collapse:collapse;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:white; padding:10px;&quot; | النڪار ۽ ڇند جو تقابلي جائزو
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA; color:#234A81; padding:8px;&quot; | خصوصيت
! style=&quot;background:#EAE1F8; color:#603D88; padding:8px;&quot; | النڪار
! style=&quot;background:#DDF2E8; color:#246648; padding:8px;&quot; | ڇند
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | علمي موضوع
| ادبي حسن ۽ صنعتون
| شاعريءَ جو وزن ۽ لئي
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | بنيادي مقصد
| اظهار جي اثر ۽ خوبصورتيءَ جو مطالعو
| شعري بناوت ۽ موزونيت جو مطالعو
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | اهم جزا
| تشبيهه، استعارو، تجنيس ۽ ٻيون صنعتون
| ماترائون، اکر، وزن ۽ بندش
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | مطالعي جو دائرو
| نثر ۽ نظم
| بنيادي طور نظم
|-
! style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | لاڳاپيل علم
| علم بديع ۽ ادبي تنقيد
| علم عروض ۽ ڇند شاستر
|}

هي جدول ٻنهي علمن جي عام اصطلاحي فرق کي واضح ڪري ٿو؛ اهو ڪتاب جي اصل بابن جي فهرست نه آهي.

== ديوناگري لپيءَ ۾ اشاعت ==

[[فائل:ScriptSample Devanagari.svg|thumb|left|200px|ديوناگري لپيءَ جو نمونو. ''النڪار ۽ ڇند'' هن لپيءَ ۾ شايع ٿيو هو.]]

''النڪار ۽ ڇند'' ديوناگري لپيءَ ۾ شايع ٿيل سنڌي ڪتاب هو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
[[ديوناگري لپي]] ڀارت جي ڪيترين ٻولين لاءِ استعمال ٿيندڙ رسم الخط آهي. سنڌي ٻوليءَ لاءِ پڻ ڀارت ۾ ديوناگري لپيءَ جو استعمال ٿيندو رهيو آهي.
ڪتاب جي ديوناگري اشاعت سنڌي ادبي اڀياس جي انهيءَ روايت سان لاڳاپيل آهي، جنهن ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تدريسي ۽ تنقيدي مواد کي مختلف رسم الخطن ۾ پيش ڪيو ويو.

== ادبي اهميت ==

''النڪار ۽ ڇند'' جي اهميت سنڌي ادبي تنقيد جي ٻن اهم شعبن، يعني ادبي صنعتن ۽ شعري وزن، کي هڪ تصنيف ۾ گڏ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي.
موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ ڪتاب کي پهرين اهڙي تصنيف قرار ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ ٻئي موضوع گڏ بحث هيٺ آيا. بهرحال، ان جي تاريخي اوليت بابت ٻين قديم ڪتابن ۽ ببليوگرافين سان وڌيڪ تقابلي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''Sindhi Sanchaya'' جي ببليوگرافيءَ ۾ ڪتاب جو الڳ اندراج پڻ ان جي اشاعتي موجودگيءَ جي تائيد ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Sanchaya&quot;/&gt;

== ڪتاب جا ببليوگرافيائي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:2px solid #8EA9D5;&quot;
|+ style=&quot;background:#244C91; color:#FFFFFF; padding:10px;&quot; | النڪار ۽ ڇند: بنيادي معلومات
|-
! style=&quot;background:#E5EFFD; color:#234A81;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#F1EBFA; color:#50377D;&quot; | معلومات
|-
| عنوان
| النڪار ۽ ڇند
|-
| رومن عنوان
| ''Alankār Ain Chhand''
|-
| مصنف
| [[موتي لال جوتواڻي]]
|-
| اشاعت جو سال
| 1962ع
|-
| ٻولي
| سنڌي
|-
| لپي
| ديوناگري
|-
| موضوع
| النڪار ۽ ڇند شاستر
|-
| ناشر
| تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي
|-
| صفحن جو تعداد
| تصديق ٿيل معلومات دستياب نه آهي
|-
| بنيادي ماخذ
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[ڇند شاستر]]
* [[علم بديع]]
* [[علم عروض]]
* [[ديوناگري لپي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani Sindhi Sanchaya تي موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابن جي فهرست]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — ڊجيٽل نسخو]

[[زمرو:1962ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادبي تنقيد]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ديوناگري لپي]]</text>
      <sha1>fwfzkg11q3je0fucl2ujxtgsnalspwo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الف بي ڪيئن ٺھي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104317</id>
    <revision>
      <id>422265</id>
      <timestamp>2026-10-16T19:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو سنڌي الفابيٽ جي تاريخ بابت تحقيقي ڪتابچو}}  {{Infobox book | name = الف بي ڪيئن ٺهي | title_orig = الف بي ڪيئن ٺهي | image =  | caption =  | author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[سنڌي الفابيٽ]]، [[سنڌي صورتخطي]]، ...</comment>
      <origin>422265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12449" sha1="34ej0ckgv21rbaifpqr6i38347rn91c" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو سنڌي الفابيٽ جي تاريخ بابت تحقيقي ڪتابچو}}

{{Infobox book
| name = الف بي ڪيئن ٺهي
| title_orig = الف بي ڪيئن ٺهي
| image = 
| caption = 
| author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[سنڌي الفابيٽ]]، [[سنڌي صورتخطي]]، [[لسانيات]]
| genre = تحقيقي ۽ لسانياتي ڪتابچو
| publisher = [[سنڌي ساهت سوسائٽي]]
| pub_date = 1922ع، 1923ع يا 1925ع (ماخذن ۾ اختلاف)
| media_type = ڇپيل ڪتابچو
}}

'''الف بي ڪيئن ٺهي''' (انگريزي: ''Alif Be Keean Thahee'') [[سنڌي ٻولي]] جي نامياري عالم، تاريخدان ۽ لسانيات جي محقق [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] جو سنڌي الفابيٽ، اکرن جي بناوٽ ۽ صورتخطيءَ جي تاريخ بابت لکيل تحقيقي ڪتابچو آهي. هي ڪتابچو سنڌي ٻوليءَ جي عربي–فارسي بنياد واري رسم الخط جي تاريخي اوسر، مختلف ٻولين جي اکرن ۽ سنڌي آوازن جي لکت ۾ نمائندگيءَ سان تعلق رکي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;&gt;{{cite web
 |title=Linguistic Development – Sindhi Language and Literature
 |url=https://www.library.sindhila.org/book/46/read/1328
 |website=Sindhi Virtual Library
 |publisher=Sindhi Language Authority
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن تصنيف جو سال 1922ع لکيو آهي، جڏهن ته ٻين ادبي ۽ لسانياتي ماخذن ۾ 1923ع ۽ 1925ع جا سال پڻ ملن ٿا. انهيءَ ڪري ڪتاب جي پهرين اشاعت جي قطعي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;

== تاريخي پسمنظر ==

[[File:Sindhi alphabet.png|thumb|250px|سنڌي الفابيٽ ۽ ان جي ٻين ٻولين جي اکرن سان ڀيٽ ڏيکاريندڙ چارٽ.]]

سنڌي ٻوليءَ جي لکت جي تاريخ ۾ مختلف رسم الخط استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن ۾ عربي–فارسي، ديوناگري، خداوادي ۽ ٻين لکتن جون صورتون شامل آهن. سنڌ ۾ برطانوي حڪومت جي قيام کان پوءِ سنڌي ٻوليءَ جي تعليم، سرڪاري لکپڙهه ۽ ڇپائيءَ لاءِ هڪ معياري الفابيٽ جي ضرورت کي خاص اهميت ڏني وئي.&lt;ref name=&quot;HabibScript&quot;&gt;{{cite web
 |last=Sanai
 |first=Muhammad Habib
 |title=Impact of Perso-Arabic Script on Development of Sindhi Prose |url=https://sindhcourier.com/impact-of-perso-arabic-script-on-development-of-sindhi-prose/
 |website=Sindh Courier
 |date=2021-12-21
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
1853ع ۾ سنڌيءَ جي عربي–فارسي بنياد واري الفابيٽ جي معياري صورت منظور ڪئي وئي. ان الفابيٽ ۾ 52 اکر شامل هئا. ان سلسلي ۾ برطانوي انتظاميا ۽ سنڌي عالمن جي ڪوششن جو ذڪر تاريخي ماخذن ۾ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;HabibScript&quot;/&gt;
نامياري محقق [[نبي بخش خان بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] جي تحقيق موجب 1853ع واري الفابيٽ کي مڪمل طور نئين ايجاد قرار ڏيڻ درست ناهي، ڇاڪاڻ ته سنڌيءَ جا ڪيترائي مخصوص اکر اڳ ئي ڪاتبن ۽ عالمن جي استعمال ۾ هئا. سندس تحقيق موجب پراڻين حرفي صورتن جي نظرثاني، چونڊ ۽ ترميم ذريعي معياري الفابيٽ مرتب ڪئي وئي، جيڪا 1855ع کان سرڪاري ۽ تعليمي استعمال ۾ آئي.&lt;ref name=&quot;BalochOrthography&quot;&gt;{{cite web
 |author=نبي بخش خان بلوچ
 |title=سنڌي صورتخطي ۽ خطاطي
 |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/74/read/1679
 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
اهڙي تاريخي پسمنظر ۾ ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو ڪتابچو سنڌي الفابيٽ جي بناوٽ ۽ ان جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم اوائلي لسانياتي تصنيف طور ذڪر ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|ڀيرومل مهرچند آڏواڻي}}

[[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] سنڌي ٻوليءَ جو ناميارو محقق، اديب، تاريخدان ۽ وياڪرڻ جو عالم هو. هن سنڌي ٻولي، سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، محاورن، وياڪرڻ ۽ سماجي روايتن تي ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''[[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]''، ''[[قديم سنڌ]]''، ''غريب اللغات''، ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' ۽ ''الف بي ڪيئن ٺهي'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BherumalBooks&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي
 |url=https://books.sindhsalamat.com/author/135
 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ڀيرومل جي لسانياتي تحقيق ۾ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي ارتقا، ٻين هند آريائي ٻولين سان لاڳاپن، آوازن جي بناوٽ ۽ لکڻيءَ جي نظام کي خاص اهميت حاصل هئي.

== ڪتاب جو موضوع ۽ مواد ==

هن ڪتابچي جو بنيادي موضوع الفابيٽ جي تاريخ، اکرن جي بناوٽ ۽ سنڌي ٻوليءَ جي صورتخطي آهي. موتي لال جوتواڻيءَ ان کي 1853ع ۾ سنڌيءَ لاءِ عربي–فارسي بنياد واري رسم الخط جي ترتيب بابت لکيل تصنيف قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڀيرومل بابت شايع ٿيل هڪ تحقيقي مضمون موجب ڪتاب ۾ سنسڪرت، پراڪرت، پالي، سنڌي، عربي، فارسي، ديوناگري ۽ گرمکي اکرن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان ۾ ٻولي، آواز، اکر، لفظ ۽ عبارت جي موضوعن تي پڻ بحث ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڀيرومل مهرچند آڏواڻي
 |url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/09/blog-post_8829.html
 |website=Sindhi Peoples
 |date=2011-09
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== سنڌي آوازن ۽ اکرن جي بناوٽ ===

ڀيرومل جي هن تصنيف بابت هڪ تحقيقي جائزي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته هن سنڌي وينجنن جي آوازي ترتيب، اچارن جي مخرج ۽ ڪن اکرن جي صورتن تي بحث ڪيو آهي. خاص طور تي ''ڦ''، ''ڄ'' ۽ ''ڱ'' جهڙن اکرن جي لکت ۽ انهن جي صوتياتي بنيادن بابت سندس رايا نقل ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;/&gt;
اهي بحث سنڌي صورتخطيءَ جي صوتياتي پهلوءَ کي سمجهڻ سان واسطو رکن ٿا. سنڌيءَ ۾ مختلف آوازن لاءِ جدا حرفي صورتون هجڻ ان جي معياري الفابيٽ جي هڪ نمايان خصوصيت آهي.

== سنڌي ساهت سوسائٽي سان تعلق ==

[[سنڌي ساهت سوسائٽي]] 1914ع ۾ قائم ٿيل هڪ ادبي تنظيم هئي. ڊاڪٽر غلام علي الانا موجب ان جي قيام ۾ [[ڄيٺمل پرسرام]] ۽ [[لالچند امرڏنومل]] اهم ڪردار ادا ڪيو. سوسائٽيءَ جو مقصد سنڌي ادب جي اشاعت، ترجمن، سماجي موضوعن بابت تحريرن ۽ ادبي سرگرمين کي هٿي ڏيڻ هو.&lt;ref name=&quot;Allana1991&quot;&gt;{{cite book
 |last=Allana
 |first=Ghulam Ali
 |title=An Introduction to Sindhi Literature
 |year=1991
 |language=en
 |url=https://sindhiadabiboard.net/wp-content/uploads/2024/02/An_Introduction_To_Sindhi_Literature-Dr_Ghulam_Ali_Allana_1991_cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
موتي لال جوتواڻيءَ ''الف بي ڪيئن ٺهي'' کي سنڌي ساهت سوسائٽيءَ سان لاڳاپيل ڪتابچو ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

هن ڪتابچي جي اشاعت بابت مختلف ماخذن ۾ هيٺيان سال ڄاڻايل آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A7B8CA; border-collapse:collapse; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:white;padding:10px;font-size:115%;&quot; | '''الف بي ڪيئن ٺهي: اشاعت بابت ماخذن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#DCEAF7;color:#173D64;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DCEAF7;color:#173D64;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#DCEAF7;color:#173D64;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | 1922ع
| موتي لال جوتواڻي
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڄاڻايل سال.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#F2F7ED;font-weight:bold;&quot; | 1923ع
| سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي ورچوئل لائبريري
| ڀيرومل جي لسانياتي تصنيفن جي فهرست ۾ ڏنل سال.&lt;ref name=&quot;AllanaLinguistics&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF3E6;font-weight:bold;&quot; | 1925ع
| ڀيرومل بابت شايع ٿيل تحقيقي مضمون
| هيري ٺڪر جي حوالي سان فيبروري 1925ع ۾ اشاعت جو ذڪر؛ ساڳئي مضمون ۾ 1923ع جو حوالو پڻ ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;/&gt;
|}

انهن مختلف حوالن جي موجودگيءَ سبب ڪتاب جي اصل پهرين ڇاپي، ممڪن ٻيهر اشاعت يا رسالي ۾ ڇپجڻ جي تاريخ کي الڳ الڳ تصديق ڪرڻ جي ضرورت آهي.

== علمي اهميت ==

''الف بي ڪيئن ٺهي'' سنڌي ٻوليءَ جي تاريخي لسانيات سان لاڳاپيل تصنيفن مان هڪ آهي. ڪتابچي جي اهميت ان ڳالهه ۾ آهي ته ان جو موضوع رڳو اکرن جي سڃاڻپ تائين محدود نه هو، پر اکرن جي تاريخي بڻ بنياد، آوازن ۽ مختلف رسم الخطن جي ڀيٽ سان پڻ تعلق رکندو هو.&lt;ref name=&quot;BherumalStudy&quot;/&gt;
سنڌي الفابيٽ جي تاريخ بابت هن ڪتابچي جو مطالعو ڀيرومل جي ٻين تصنيفن، خاص طور ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' ۽ ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' سان گڏ ڪرڻ سان سندس لسانياتي فڪر کي وڌيڪ سمجهي سگهجي ٿو.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
* [[سنڌي الفابيٽ]]
* [[سنڌي صورتخطي]]
* [[سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي ساهت سوسائٽي]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.library.sindhila.org/book/46/read/1328 سنڌي لئنگئيج اٿارٽي: سنڌي ٻوليءَ جي لسانياتي ترقي]
* [https://library.sindhila.org/public/index.php/book/74/read/1679 ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ: سنڌي صورتخطي ۽ خطاطي]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/135 سنڌ سلامت ڪتاب گهر: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sindhi_Arabic_alphabet وڪيميڊيا ڪامنز: سنڌي عربي الفابيٽ]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي لسانيات]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي صورتخطي]]</text>
      <sha1>34ej0ckgv21rbaifpqr6i38347rn91c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الڪا (سنڌي ادبي رسالو)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104318</id>
    <revision>
      <id>422266</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|1968ع ۾ بمبئيءَ مان شروع ٿيل سنڌي ٻوليءَ جو ساليانو ادبي رسالو}}  {{Infobox magazine | title = الڪا | image =  | image_size = 220px | image_caption =  | editor = غير تصديق ٿيل | category = [[ادبي رسالو]] | frequency = ساليانو | language = [[سنڌي ٻولي]] | publisher = ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سنڌي ايسوسيئيشن | founded = 1968ع | firstdate...</comment>
      <origin>422266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9365" sha1="h0e1ag56c967gr7osdydh1dtfsqoedj" xml:space="preserve">
{{Short description|1968ع ۾ بمبئيءَ مان شروع ٿيل سنڌي ٻوليءَ جو ساليانو ادبي رسالو}}

{{Infobox magazine
| title = الڪا
| image = 
| image_size = 220px
| image_caption = 
| editor = غير تصديق ٿيل
| category = [[ادبي رسالو]]
| frequency = ساليانو
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| publisher = ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سنڌي ايسوسيئيشن
| founded = 1968ع
| firstdate = 1968ع
| finaldate = غير تصديق ٿيل
| country = [[ڀارت]]
| based = [[بمبئي]] (هاڻوڪو [[ممبئي]])
| issn = 
}}

'''الڪا''' (انگريزي: ''Alkaa'' يا ''Alka'') [[سنڌي ٻولي]] جو هڪ ساليانو ادبي رسالو هو، جنهن جي اشاعت 1968ع ۾ [[بمبئي]]، [[ڀارت]] مان شروع ٿي. هن رسالي کي [[ريزرو بئنڪ آف انڊيا]] جي سنڌي ايسوسيئيشن جاري ڪيو. رسالي ۾ همعصر سنڌي اديبن جون [[ڪويتائون]]، [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻيون]] ۽ ادبي توڙي فڪري مضمون شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
''الڪا'' جو شمار ڀارت ۾ سنڌي ملازمن جي تنظيمن پاران شايع ٿيندڙ انهن ساليانن ادبي رسالن ۾ ٿئي ٿو، جن ۾ پراڻن توڙي نون سنڌي ليکڪن جون تحريرون ڇپبيون هيون. سنڌي رسالن جي تاريخ بابت هڪ جائزي ۾ ''الڪا'' سان گڏ ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' جو به ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Magazines
 |url=https://sindhishaan.com/article/language/lang_01_01.html
 |website=Sindhishaan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ بنياد ==

[[فائل:Tower and building of Reserve Bank of India, Mumbai 04.jpg|thumb|260px|ممبئيءَ ۾ ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي عمارت. ''الڪا'' رسالو هن بئنڪ جي سنڌي ايسوسيئيشن پاران شروع ڪيو ويو هو. تصوير 2018ع جي آهي.]]

''الڪا'' جي اشاعت جي شروعات 1968ع ۾ ٿي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ رسالي جي بنياد جو سال، اشاعتي تنظيم ۽ ادبي مواد بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ان وقت بمبئي ڀارت ۾ سنڌي ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين جو هڪ مرڪز هو. سنڌي اديب ۽ ادبي تنظيمون ڪتابن ۽ رسالن جي اشاعت ذريعي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي واڌاري ۾ حصو وٺنديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;
''الڪا'' جي شروعات هڪ اهڙي ادبي سرگرمي هئي، جنهن ۾ بئنڪ جي سنڌي ملازمن جي تنظيم رسالي جي اشاعت سان لاڳاپيل هئي. هن رسالي جي اشاعت کي ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سرڪاري معاشي يا مالياتي اشاعتن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعتي ادارو ==

''الڪا'' جو اشاعتي ادارو ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سنڌي ايسوسيئيشن هو. هيءَ تنظيم بئنڪ سان لاڳاپيل سنڌي ملازمن جي ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين سان واسطو رکندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي رسالن جي تاريخ بابت ''Sindhishaan'' جي جائزي موجب، ڀارت جي مختلف بئنڪن جي سنڌي ملازمن جون تنظيمون پڻ ادبي ساليانا رسالا شايع ڪنديون هيون. انهن ۾ ''الڪا''، ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;

== ادبي مواد ==

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''الڪا'' ۾ همعصر سنڌي ليکڪن جون ڪويتائون، مختصر ڪهاڻيون ۽ مضمون شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪويتا ===

رسالي ۾ شاعري ۽ ڪويتائن جي اشاعت سنڌي ادبي اظهار جو هڪ حصو هئي. ڪويتائن جي شموليت جو ذڪر جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مختصر ڪهاڻيون ===

''الڪا'' ۾ مختصر ڪهاڻيون پڻ شايع ٿينديون هيون. ڪهاڻيءَ جي صنف رسالي جي ادبي مواد جو هڪ اهم حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مضمون ===

رسالي ۾ همعصر سنڌي اديبن جا مضمون پڻ شامل هوندا هئا. انهن مضمونن جي موضوعاتي ورڇ ۽ ليکڪن جي مڪمل فهرست لاءِ رسالي جي اصل شمارن جو مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڀارت ۾ سنڌي ادبي رسالن جي پسمنظر ==

ڀارت ۾ سنڌي ادب جي اشاعت ۾ ادبي تنظيمن، ثقافتي ادارن ۽ سنڌي ملازمن جي انجمنن پاران جاري ڪيل رسالن جو حصو رهيو آهي.
سنڌي رسالن جي تاريخ بابت ''Sindhishaan'' جي هڪ جائزي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رياستي سنڌي ساهتيه اڪيڊمين جا ساليانا رسالا پڻ شايع ٿيندا هئا. انهن ۾ ''ريحان''، ''سنڌي ادبي چمن''، ''ساهتڪار'' ۽ ''سنڌو جوت'' شامل هئا. ساڳئي جائزي ۾ ''الڪا''، ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' کي بئنڪن جي سنڌي ملازمن جي تنظيمن سان لاڳاپيل ساليانن رسالن طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;
انهن رسالن ۾ پراڻن ۽ نون سنڌي ليکڪن جون تحريرون شايع ٿينديون هيون، جنهن سان ليکڪن کي پنهنجي تخليقن جي اشاعت جا موقعا ملندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;

== محفوظ ٿيل شمارا ==

[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جي لائبريريءَ ۾ ''الڪا'' جا شمارا محفوظ ٿيل رسالن جي مجموعي ۾ شامل آهن. اداري جي لائبريريءَ بابت ڄاڻ ۾ ''الڪا'' جو نالو ٻين رسالن، جهڙوڪ ''هلچل''، ''مومل''، ''پشپ''، ''جهازراڻي''، ''سورٺ'' ۽ ''جيجل'' سان گڏ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Library
 |url=https://sindhology.org/library/
 |website=Indian Institute of Sindhology
 |publisher=Indian Institute of Sindhology
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
هي محفوظ ٿيل شمارا سنڌي ادبي رسالن جي تاريخ، انهن ۾ شايع ٿيل تخليقن ۽ همعصر ليکڪن بابت تحقيق لاءِ بنيادي ماخذ ٿي سگهن ٿا.
سنڌي اخبارن ۽ رسالن جي هڪ ٻي فهرست، جيڪا ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي ويب سائيٽ تي موجود آهي، تنهن ۾ پڻ ''ALKA'' جو نالو ريزرو بئنڪ آف انڊيا سان لاڳاپيل رسالي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;PathanPeriodicals&quot;&gt;{{cite web
 |title=Index of Newspapers, Journals and Periodicals
 |url=https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

''الڪا'' جي تاريخي اهميت ان جي سنڌي ٻوليءَ جي سالياني ادبي اشاعت ۽ بئنڪ ملازمن جي ثقافتي تنظيم سان تعلق ۾ آهي. رسالي جي مواد بابت دستياب حوالا ڏيکارين ٿا ته ان ۾ مختلف ادبي صنفن جون تحريرون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''الڪا'' جا محفوظ ٿيل شمارا ڀارت ۾ سنڌي رسالن، ادبي تنظيمن ۽ ليکڪن جي سرگرمين جي تاريخي مطالعي لاءِ اهم ماخذ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhologyLibrary&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي رسالا]]
* [[ريزرو بئنڪ آف انڊيا]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[ممبئي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhology.org/library/ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريري]
* [https://sindhishaan.com/article/language/lang_01_01.html سنڌي رسالن جي تاريخ — سنڌي شان]
* [https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/ اخبارن ۽ رسالن جي فهرست — ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ]

[[زمرو:سنڌي رسالا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
[[زمرو:1968ع ۾ قائم ٿيل رسالا]]
[[زمرو:ادبي رسالا]]</text>
      <sha1>h0e1ag56c967gr7osdydh1dtfsqoedj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422268</id>
      <parentid>422266</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9341" sha1="09nx7f38ihcu6f3vcb2e4cd57zdoku9" xml:space="preserve">
{{Short description|1968ع ۾ بمبئيءَ مان شروع ٿيل سنڌي ٻوليءَ جو ساليانو ادبي رسالو}}

{{Infobox magazine
| title = الڪا
| image = 
| image_size = 220px
| image_caption = 
| editor = 
| category = [[ادبي رسالو]]
| frequency = ساليانو
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| publisher = ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سنڌي ايسوسيئيشن
| founded = 1968ع
| firstdate = 1968ع
| finaldate = غير تصديق ٿيل
| country = [[ڀارت]]
| based = [[بمبئي]] (هاڻوڪو [[ممبئي]])
| issn = 
}}

'''الڪا''' (انگريزي: ''Alkaa'' يا ''Alka'') [[سنڌي ٻولي]] جو هڪ ساليانو ادبي رسالو هو، جنهن جي اشاعت 1968ع ۾ [[بمبئي]]، [[ڀارت]] مان شروع ٿي. هن رسالي کي [[ريزرو بئنڪ آف انڊيا]] جي سنڌي ايسوسيئيشن جاري ڪيو. رسالي ۾ همعصر سنڌي اديبن جون [[ڪويتائون]]، [[مختصر ڪهاڻي|مختصر ڪهاڻيون]] ۽ ادبي توڙي فڪري مضمون شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
''الڪا'' جو شمار ڀارت ۾ سنڌي ملازمن جي تنظيمن پاران شايع ٿيندڙ انهن ساليانن ادبي رسالن ۾ ٿئي ٿو، جن ۾ پراڻن توڙي نون سنڌي ليکڪن جون تحريرون ڇپبيون هيون. سنڌي رسالن جي تاريخ بابت هڪ جائزي ۾ ''الڪا'' سان گڏ ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' جو به ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Magazines
 |url=https://sindhishaan.com/article/language/lang_01_01.html
 |website=Sindhishaan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخ ۽ بنياد ==

[[فائل:Tower and building of Reserve Bank of India, Mumbai 04.jpg|thumb|260px|ممبئيءَ ۾ ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي عمارت. ''الڪا'' رسالو هن بئنڪ جي سنڌي ايسوسيئيشن پاران شروع ڪيو ويو هو. تصوير 2018ع جي آهي.]]

''الڪا'' جي اشاعت جي شروعات 1968ع ۾ ٿي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ رسالي جي بنياد جو سال، اشاعتي تنظيم ۽ ادبي مواد بيان ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ان وقت بمبئي ڀارت ۾ سنڌي ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين جو هڪ مرڪز هو. سنڌي اديب ۽ ادبي تنظيمون ڪتابن ۽ رسالن جي اشاعت ذريعي سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي واڌاري ۾ حصو وٺنديون هيون.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;
''الڪا'' جي شروعات هڪ اهڙي ادبي سرگرمي هئي، جنهن ۾ بئنڪ جي سنڌي ملازمن جي تنظيم رسالي جي اشاعت سان لاڳاپيل هئي. هن رسالي جي اشاعت کي ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سرڪاري معاشي يا مالياتي اشاعتن کان الڳ سمجهڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعتي ادارو ==

''الڪا'' جو اشاعتي ادارو ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي سنڌي ايسوسيئيشن هو. هيءَ تنظيم بئنڪ سان لاڳاپيل سنڌي ملازمن جي ادبي ۽ ثقافتي سرگرمين سان واسطو رکندڙ هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
سنڌي رسالن جي تاريخ بابت ''Sindhishaan'' جي جائزي موجب، ڀارت جي مختلف بئنڪن جي سنڌي ملازمن جون تنظيمون پڻ ادبي ساليانا رسالا شايع ڪنديون هيون. انهن ۾ ''الڪا''، ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' جا نالا شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;

== ادبي مواد ==

موتي لال جوتواڻيءَ موجب ''الڪا'' ۾ همعصر سنڌي ليکڪن جون ڪويتائون، مختصر ڪهاڻيون ۽ مضمون شايع ٿيندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ڪويتا ===

رسالي ۾ شاعري ۽ ڪويتائن جي اشاعت سنڌي ادبي اظهار جو هڪ حصو هئي. ڪويتائن جي شموليت جو ذڪر جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مختصر ڪهاڻيون ===

''الڪا'' ۾ مختصر ڪهاڻيون پڻ شايع ٿينديون هيون. ڪهاڻيءَ جي صنف رسالي جي ادبي مواد جو هڪ اهم حصو هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== مضمون ===

رسالي ۾ همعصر سنڌي اديبن جا مضمون پڻ شامل هوندا هئا. انهن مضمونن جي موضوعاتي ورڇ ۽ ليکڪن جي مڪمل فهرست لاءِ رسالي جي اصل شمارن جو مطالعو ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڀارت ۾ سنڌي ادبي رسالن جي پسمنظر ==

ڀارت ۾ سنڌي ادب جي اشاعت ۾ ادبي تنظيمن، ثقافتي ادارن ۽ سنڌي ملازمن جي انجمنن پاران جاري ڪيل رسالن جو حصو رهيو آهي.
سنڌي رسالن جي تاريخ بابت ''Sindhishaan'' جي هڪ جائزي ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ مختلف رياستي سنڌي ساهتيه اڪيڊمين جا ساليانا رسالا پڻ شايع ٿيندا هئا. انهن ۾ ''ريحان''، ''سنڌي ادبي چمن''، ''ساهتڪار'' ۽ ''سنڌو جوت'' شامل هئا. ساڳئي جائزي ۾ ''الڪا''، ''جيجل'' ۽ ''پنجي'' کي بئنڪن جي سنڌي ملازمن جي تنظيمن سان لاڳاپيل ساليانن رسالن طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;
انهن رسالن ۾ پراڻن ۽ نون سنڌي ليکڪن جون تحريرون شايع ٿينديون هيون، جنهن سان ليکڪن کي پنهنجي تخليقن جي اشاعت جا موقعا ملندا هئا.&lt;ref name=&quot;SindhishaanMagazines&quot;/&gt;

== محفوظ ٿيل شمارا ==

[[انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي]] جي لائبريريءَ ۾ ''الڪا'' جا شمارا محفوظ ٿيل رسالن جي مجموعي ۾ شامل آهن. اداري جي لائبريريءَ بابت ڄاڻ ۾ ''الڪا'' جو نالو ٻين رسالن، جهڙوڪ ''هلچل''، ''مومل''، ''پشپ''، ''جهازراڻي''، ''سورٺ'' ۽ ''جيجل'' سان گڏ ڏنل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyLibrary&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Library
 |url=https://sindhology.org/library/
 |website=Indian Institute of Sindhology
 |publisher=Indian Institute of Sindhology
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
هي محفوظ ٿيل شمارا سنڌي ادبي رسالن جي تاريخ، انهن ۾ شايع ٿيل تخليقن ۽ همعصر ليکڪن بابت تحقيق لاءِ بنيادي ماخذ ٿي سگهن ٿا.
سنڌي اخبارن ۽ رسالن جي هڪ ٻي فهرست، جيڪا ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ جي ويب سائيٽ تي موجود آهي، تنهن ۾ پڻ ''ALKA'' جو نالو ريزرو بئنڪ آف انڊيا سان لاڳاپيل رسالي طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;PathanPeriodicals&quot;&gt;{{cite web
 |title=Index of Newspapers, Journals and Periodicals
 |url=https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

''الڪا'' جي تاريخي اهميت ان جي سنڌي ٻوليءَ جي سالياني ادبي اشاعت ۽ بئنڪ ملازمن جي ثقافتي تنظيم سان تعلق ۾ آهي. رسالي جي مواد بابت دستياب حوالا ڏيکارين ٿا ته ان ۾ مختلف ادبي صنفن جون تحريرون شايع ٿينديون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
''الڪا'' جا محفوظ ٿيل شمارا ڀارت ۾ سنڌي رسالن، ادبي تنظيمن ۽ ليکڪن جي سرگرمين جي تاريخي مطالعي لاءِ اهم ماخذ ٿي سگهن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhologyLibrary&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻولي]]
* [[سنڌي رسالا]]
* [[ريزرو بئنڪ آف انڊيا]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[ممبئي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhology.org/library/ انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي لائبريري]
* [https://sindhishaan.com/article/language/lang_01_01.html سنڌي رسالن جي تاريخ — سنڌي شان]
* [https://drpathan.com/index-of-newspapers-journals-and-periodicals/ اخبارن ۽ رسالن جي فهرست — ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ]

[[زمرو:سنڌي رسالا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
[[زمرو:1968ع ۾ قائم ٿيل رسالا]]
[[زمرو:ادبي رسالا]]</text>
      <sha1>09nx7f38ihcu6f3vcb2e4cd57zdoku9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الوداع (ناٽڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104319</id>
    <revision>
      <id>422271</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ڀڳوان اٽلاڻيءَ جو 1989ع ۾ شايع ٿيل چئن ريڊيائي ناٽڪن جو مجموعو}}  {{Infobox book | name = الوداع | title_orig = الوداع | author = [[ڀڳوان اٽلاڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ريڊيائي ناٽڪ]]، [[سماجي ناٽڪ]] | subject = سماجي مسئلا، آباديءَ تي ضابطو | pub_date = 1989ع | media_type = ڇپيل ڪ...</comment>
      <origin>422271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8288" sha1="pumnwq6xubra7l8d3v2hb1s1h9d3kf2" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀڳوان اٽلاڻيءَ جو 1989ع ۾ شايع ٿيل چئن ريڊيائي ناٽڪن جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = الوداع
| title_orig = الوداع
| author = [[ڀڳوان اٽلاڻي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ريڊيائي ناٽڪ]]، [[سماجي ناٽڪ]]
| subject = سماجي مسئلا، آباديءَ تي ضابطو
| pub_date = 1989ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''الوداع''' (انگريزي: ''Alvidaa'' يا ''Alvida''؛ معنيٰ: موڪلاڻي) [[سنڌي ٻولي]] جي اديب، ناٽڪ نويس ۽ ڪهاڻيڪار [[ڀڳوان اٽلاڻي]] جو ريڊيائي ناٽڪن جو مجموعو آهي، جيڪو 1989ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ چار ريڊيائي ناٽڪ شامل آهن، جن ۾ آباديءَ تي ضابطي سميت مختلف اهم سماجي مسئلن کي موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪتاب جو ذڪر ڀڳوان اٽلاڻيءَ جي ادبي تصنيفن جي فهرستن ۾ پڻ ملي ٿو. 2003ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' ۾ ''الودع'' کي 1989ع جو ريڊيائي ناٽڪن جو مجموعو ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bhagchandani
 |first=Bhagwan
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |year=2003
 |month=March
 |publisher=Bhagwan Bhagchandani
 |location=Mumbai
 |isbn=81-901711-0-0
 |page=37
 |language=en
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

''الوداع'' ۾ چار ريڊيائي ناٽڪ گڏ ڪيا ويا آهن. موتي لال جوتواڻيءَ موجب اهي ناٽڪ سماج کي درپيش اهم مسئلن بابت لکيا ويا آهن، جن ۾ آباديءَ تي ضابطي جو مسئلو پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== آباديءَ تي ضابطو ===

ڪتاب جي موضوعن مان هڪ آباديءَ تي ضابطو آهي. آباديءَ جي واڌ، خانداني منصوبابندي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل سماجي مسئلا اهڙا موضوع آهن، جيڪي سماجي آگاهيءَ سان تعلق رکن ٿا. جوتواڻيءَ جي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته اٽلاڻيءَ پنهنجي ريڊيائي ناٽڪن ۾ آباديءَ تي ضابطي جهڙي مسئلي کي ادبي اظهار جو موضوع بڻايو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
بهرحال، اصل ناٽڪن جي مڪمل متن کان سواءِ انهن جي ڪردارن، واقعن ۽ پيش ڪيل حلن بابت قطعي راءِ قائم نٿي ڪري سگهجي.

=== ريڊيائي ناٽڪ جي صنف ===

[[ريڊيائي ناٽڪ]] اهڙي ڊرامائي صنف آهي، جيڪا بنيادي طور ٻڌڻ لاءِ لکي يا پيش ڪئي ويندي آهي. ان ۾ گفتگو، آواز، موسيقي ۽ صوتي اثرن جي مدد سان ڪهاڻي ۽ ڪردارن جي صورتحال سامهون آندي ويندي آهي.
''الوداع'' کي ريڊيائي ناٽڪن جو مجموعو قرار ڏيڻ مان ان جي ادبي صنف جي سڃاڻپ ٿئي ٿي. البت دستياب ڪتابي حوالن مان اهو واضح نٿو ٿئي ته مجموعي جا سڀئي ناٽڪ ريڊيو تان نشر ٿيا هئا يا نه.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|ڀڳوان اٽلاڻي}}

'''ڀڳوان ريلومل اٽلاڻي''' 10 مارچ 1945ع تي [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، [[سنڌ]] ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌي ۽ هندي ٻولين جو ليکڪ، ڪهاڻيڪار، ناٽڪ نويس، مترجم ۽ صحافي آهي. هن پنهنجي ادبي سرگرمين ۾ ناٽڪن، ڪهاڻين، ناولن ۽ ترجمن تي ڪم ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;AtlaniProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bhagwan Atlani
 |url=https://thesindhuworld.com/bhagwan-atlani/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
ڀڳوان اٽلاڻيءَ جو تعلق ريڊيائي ۽ اسٽيج ناٽڪن سان پڻ رهيو آهي. سندس ادبي دلچسپين ۾ مختصر ڪهاڻيون، ناٽڪ ۽ ريڊيائي ناٽڪ شامل آهن. هو 1997ع کان 2000ع تائين راجسٿان سنڌي اڪيڊميءَ جو چيئرمين پڻ رهيو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
اٽلاڻيءَ کي سندس سنڌي ڪهاڻين جي مجموعي ''واگهو'' (''Waghoo'') تي 2025ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;Sahitya2025&quot;&gt;{{cite web
 |title=List of Books Recommended for the Sahitya Akademi Award – 2025: Sindhi
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/sahityaakademiawards-2025.pdf
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڀڳوان اٽلاڻيءَ جي ٻين تصنيفن سان لاڳاپو ==

''الوداع'' ڀڳوان اٽلاڻيءَ جي انهن ادبي تصنيفن مان آهي، جيڪي سندس ناٽڪ نويسي ۽ ڪهاڻيڪاريءَ جي مختلف مرحلن جي نمائندگي ڪن ٿيون. سندس چونڊ تصنيفن ۾ ''پلٽو''، ''ڀنڊارو''، ''ڪنڊن جا ٻج'' ۽ ''پنهنجي پنهنجي رڃ'' پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A8B7CF; border-collapse:collapse; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284778; color:#FFFFFF; padding:10px; font-size:110%;&quot; | '''ڀڳوان اٽلاڻيءَ جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#E4EEFA; color:#23476D;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E4EEFA; color:#23476D;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E4EEFA; color:#23476D;&quot; | ادبي صنف
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | 1983ع
| پلٽو (''Palto'')
| مڪمل ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F5EEFC;&quot; | 1985ع
| ڪنڊن جا ٻج (''Kandan Ja Bij'')
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EAF7F2;&quot; | 1986ع
| ڀنڊارو (''Bhandaro'')
| هڪ ايڪٽ وارن ناٽڪن جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D8; font-weight:bold;&quot; | 1989ع
| '''الوداع (''Alvida'')'''
| '''ريڊيائي ناٽڪن جو مجموعو'''
|-
| style=&quot;background:#F0F5FC;&quot; | 1991ع
| پنهنجي پنهنجي رڃ (''Pahinji Pahinji Runjh'')
| ناول
|}

مٿين تصنيفن جا سال ۽ صنفون ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' جي سوانحي فهرست مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

''الوداع'' ڀڳوان اٽلاڻيءَ جي ريڊيائي ناٽڪ نويسيءَ سان لاڳاپيل هڪ دستاويزي تصنيف آهي. ان ۾ سماجي مسئلن تي ٻڌل چار ناٽڪ گڏ ٿيل آهن، جنهن سبب اهو مجموعو سندس ناٽڪي ادب جي مطالعي ۾ لاڳاپيل ماخذ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
ڪتاب جي ادبي قدر، ڊرامائي بناوت، ڪردارن ۽ سماجي پيغام جو تفصيلي تنقيدي جائزو وٺڻ لاءِ ان جي اصل متن جو مطالعو ضروري آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڀڳوان اٽلاڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[ريڊيائي ناٽڪ]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[سنڌي ٻولي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.sindhisangat.com/promoters/bhagwan-atlani/ ڀڳوان اٽلاڻي — سنڌي سنگت]
* [https://thesindhuworld.com/bhagwan-atlani/ ڀڳوان اٽلاڻي — دي سنڌو ورلڊ]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/sahityaakademiawards-2025.pdf ساهتيه اڪيڊمي انعام 2025ع — سرڪاري دستاويز]

[[زمرو:1989ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ريڊيائي ناٽڪ]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>pumnwq6xubra7l8d3v2hb1s1h9d3kf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امان، توکي خبر آهي؟ (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104320</id>
    <revision>
      <id>422272</id>
      <timestamp>2026-10-16T20:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|واسديو نرمل جو ٻارن لاءِ لکيل ڪهاڻين ۽ خودڪلامين جو مجموعو}}  {{Infobox book | name = امان، توکي خبر آهي؟ | title_orig = امان، توکي خبر آهي؟ | author = [[واسديو نرمل]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[مختصر ڪهاڻي]]، خودڪلامي | subject = نفسيات، سائنسي ۽ ٽيڪنال...</comment>
      <origin>422272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11423" sha1="6qe3niz44k7f8bqaxukoz0d4fgkm7nx" xml:space="preserve">
{{Short description|واسديو نرمل جو ٻارن لاءِ لکيل ڪهاڻين ۽ خودڪلامين جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = امان، توکي خبر آهي؟
| title_orig = امان، توکي خبر آهي؟
| author = [[واسديو نرمل]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[مختصر ڪهاڻي]]، خودڪلامي
| subject = نفسيات، سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي، سماجي رسمون ۽ رواج
| pub_date = 1982ع (جوتواڻي موجب؛ ٻين ماخذن ۾ اختلاف)
| media_type = ڇپيل ڪتاب
| awards = ٻاراڻي ادب جو انعام، NCERT (1990ع؛ سوانحي ماخذ موجب)
}}

'''امان، توکي خبر آهي؟''' (انگريزي: ''Amaan, Tokhe Khabar Aahe?''؛ ''Ama Tokhe Khabar Ahe?'') [[سنڌي ٻولي]] جي شاعر، ناٽڪ نويس ۽ ٻاراڻي ادب جي ليکڪ [[واسديو نرمل]] جو ٻارن لاءِ لکيل ڪهاڻين ۽ خودڪلامين جو مجموعو آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف جي اشاعت جو سال 1982ع ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪتاب ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ جي روايتي طريقي کي ابتڙ صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. عام طور ماءُ پنهنجي ٻارن کي ڪهاڻيون ٻڌائيندي آهي، پر هن مجموعي ۾ ٻار پنهنجي ماءُ کي مختلف موضوعن بابت ڳالهيون ٻڌائي ٿو. انهن ۾ نفسياتي حقيقتون، ٽيڪنالاجيءَ جون ترقيون، سماجي رسمون، رواج ۽ جديد دنيا جي زندگيءَ سان لاڳاپيل موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب اهي ڪهاڻيون ڪتابي صورت ۾ گڏ ٿيڻ کان اڳ 1965ع کان 1967ع تائين سنڌي ادبي ماهوار رسالي ''[[ڪونج (رسالو)|ڪونج]]'' ۾ شايع ٿيون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ادبي پسمنظر ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جون ڪهاڻيون 1960ع واري ڏهاڪي ۾ لکيل سنڌي ٻاراڻي ادب سان تعلق رکن ٿيون. ان وقت ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جا ادبي رسالا نون ۽ تجربيڪار ليکڪن جي تخليقن جي اشاعت جا اهم وسيلا هئا.
''ڪونج'' اهڙن ادبي رسالن مان هڪ هو. هن رسالي جي اشاعت ۽ ادارت سان سنڌي اديب [[هري موٽواڻي]] جو نالو لاڳاپيل رهيو آهي. ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' ۾ هري موٽواڻيءَ کي ''ڪونج'' جو ايڊيٽر ۽ ناشر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bhagchandani
 |first=Bhagwan
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Bhagwan Bhagchandani
 |location=Mumbai
 |year=2003
 |language=en
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جوتواڻيءَ جي بيان موجب واسديو نرمل جون اهي ڪهاڻيون 1965ع کان 1967ع تائين ''ڪونج'' جي ماهوار شمارن ۾ شايع ٿيون ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ گڏ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ۽ ادبي بناوت ==

=== ٻار ۽ ماءُ جي گفتگو ===

ڪتاب جي سڀ کان نمايان ادبي خصوصيت ماءُ ۽ ٻار جي روايتي ڪهاڻي ٻڌائڻ واري ڪردار کي تبديل ڪرڻ آهي. عام روايت موجب ماءُ ٻار کي قصا، آکاڻيون ۽ نصيحت ڀريون ڳالهيون ٻڌائيندي آهي، جڏهن ته هن مجموعي ۾ ٻار پنهنجي ماءُ کي مختلف موضوعن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هيءَ ادبي بناوت ٻار جي تجسس، مشاهدي ۽ سوال ڪرڻ واري صلاحيت کي بيان ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي. ان ۾ ٻار رڳو ٻڌندڙ نه، پر ڳالهائيندڙ ۽ ڄاڻ پيش ڪندڙ ڪردار طور سامهون اچي ٿو.

=== نفسياتي حقيقتون ===

مجموعي ۾ نفسياتي حقيقتن کي پڻ موضوع بڻايو ويو آهي. جوتواڻيءَ انهن کي ڪتاب جي اهم موضوعن مان هڪ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل ڪهاڻين جي متن جي غيرموجودگيءَ ۾ انهن نفسياتي موضوعن جي تفصيلي نوعيت يا پيش ڪيل مثالن بابت قطعي ڄاڻ ڏيڻ ممڪن ناهي.

=== سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ===

ڪتاب جي ڪهاڻين ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ بابت پڻ ڳالهيون شامل آهن. انهن موضوعن جي شموليت مان ظاهر ٿئي ٿو ته ليکڪ ٻارن لاءِ لکيل ادب ۾ جديد دنيا جي تبديلين کي پڻ جاءِ ڏني.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سماجي رسمون ۽ رواج ===

ڪهاڻين جو هڪ ٻيو موضوع موجوده دور جون سماجي رسمون، رواج ۽ زندگيءَ جا طريقا آهن. انهن موضوعن کي ماءُ ۽ ٻار جي غيرروايتي گفتگوءَ ذريعي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== خودڪلاميءَ جي صنف ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جون ڪهاڻيون خودڪلاميءَ (انگريزي: ''Monologue'') جي صورت ۾ لکيل آهن. خودڪلامي هڪ اهڙو ادبي ۽ ڊرامائي اظهار آهي، جنهن ۾ هڪ ڪردار پنهنجي ڳالهه، سوچ يا مشاهدي کي مسلسل بيان ڪري ٿو.
هن مجموعي ۾ ٻار پنهنجي ماءُ کي مخاطب ڪري مختلف موضوعن تي ڳالهائي ٿو. انهيءَ ڪري ڪتاب کي روايتي ڪهاڻيءَ ۽ خودڪلاميءَ جي ادبي صورتن جي ميلاپ طور سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|واسديو نرمل}}

[[واسديو نرمل]] (2 جون 1936ع – 10 اپريل 2017ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ناٽڪ نويس، مترجم ۽ ٻاراڻي ادب جو ليکڪ هو. سندس جنم [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت لڏي ويو. پيشي جي لحاظ کان هو سول انجنيئر هو ۽ ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NirmalProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Vasudev Nirmal
|url=https://thesindhuworld.com/vasudev-nirmal/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
واسديو نرمل شاعري، ناٽڪن، ترجمن ۽ ٻاراڻي ادب ۾ ڪم ڪيو. سندس تصنيفن ۾ ''منهنجا سُر ۽ تنهنجا گيت''، ''سس ري سس''، ''امان، توکي خبر آهي؟''، ''هاءِ هات'' ۽ ''ڳالهيون دل جون'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
کيس 2007ع ۾ سنڌي ادب جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ۽ 2013ع ۾ [[بال ساهتيه پرسڪار]] پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;NirmalProfile&quot;/&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جي اشاعت بابت مختلف ڪتابياتي ۽ سوانحي ماخذن ۾ الڳ سال درج آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A8B9CF; border-collapse:collapse; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284A7A;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''امان، توکي خبر آهي؟ — اشاعتي ماخذن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#23486E;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#23486E;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#23486E;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EAF5FF;font-weight:bold;&quot; | 1981ع
| ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat''
| واسديو نرمل جي تصنيفن جي فهرست ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1981ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1982ع
| موتي لال جوتواڻي
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڏنل سال.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#F0EAF9;font-weight:bold;&quot; | 1986ع
| واسديو نرمل جي آن لائين ڪتابياتي فهرست
| خودڪلامين جي مجموعي لاءِ 1986ع درج ٿيل آهي؛ ڇاپي جي نوعيت جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;NirmalBibliography&quot;&gt;{{cite web
 |title=Vasudev Nirmal
 |url=https://id.scribd.com/document/437126219/Vasudev-Nirmal
 |website=Scribd
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
|}

انهن اختلافن جي ڪري پهرين ڇاپي جو قطعي سال طئي ڪرڻ لاءِ ڪتاب جي اصل عنواني صفحي ۽ اشاعتي تفصيلن جي تصديق ضروري آهي.

== انعام ۽ مڃتا ==

ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي سوانحي ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' موجب واسديو نرمل کي 1990ع ۾ ''امان، توکي خبر آهي؟'' تي ٻاراڻي ادب جو انعام مليو. ماخذ ۾ اهو انعام ڀارت جي [[نيشنل ڪائونسل آف ايجوڪيشنل ريسرچ اينڊ ٽريننگ]] (NCERT) سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
انعام جي سرڪاري فهرست ۽ ان جي مڪمل نالي جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

== ادبي اهميت ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جي ادبي خصوصيت ٻار کي ڪهاڻيءَ جو فعال ڳالهائيندڙ بنائڻ ۽ نفسياتي، سماجي ۽ ٽيڪنالاجي موضوعن کي ٻاراڻي ادب ۾ شامل ڪرڻ ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪتاب جون ڪهاڻيون رسالي ۾ اشاعت کان پوءِ مجموعي جي صورت ۾ سامهون آيون. ان لحاظ کان هي تصنيف واسديو نرمل جي ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ڪم ۽ ڀارت ۾ سنڌي ادبي رسالن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[واسديو نرمل]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[ڪونج (رسالو)]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[هري موٽواڻي]]
* [[خودڪلامي]]
* [[بال ساهتيه پرسڪار]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters &amp; Preservers of Sindhyat — ڪتاب جو مڪمل پي ڊي ايف]
* [https://thesindhuworld.com/vasudev-nirmal/ واسديو نرمل — دي سنڌو ورلڊ]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_05_04b.html واسديو نرمل بابت ارون ٻاٻاڻيءَ جو مضمون]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>6qe3niz44k7f8bqaxukoz0d4fgkm7nx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422273</id>
      <parentid>422272</parentid>
      <timestamp>2026-10-16T20:17:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11395" sha1="ozs8r7y2p1o3ozh4kylz0x9lw3rsisz" xml:space="preserve">
{{Short description|واسديو نرمل جو ٻارن لاءِ لکيل ڪهاڻين ۽ خودڪلامين جو مجموعو}}

{{Infobox book
| name = امان، توکي خبر آهي؟
| title_orig = امان، توکي خبر آهي؟
| author = [[واسديو نرمل]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[مختصر ڪهاڻي]]، خودڪلامي
| subject = نفسيات، سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي، سماجي رسمون ۽ رواج
| pub_date = 1982ع (جوتواڻي موجب؛ ٻين ماخذن ۾ اختلاف)
| media_type = ڇپيل ڪتاب
| awards = ٻاراڻي ادب جو انعام، NCERT (1990ع؛ سوانحي ماخذ موجب)
}}

'''امان، توکي خبر آهي؟''' (انگريزي: ''Amaan, Tokhe Khabar Aahe?'') [[سنڌي ٻولي]] جي شاعر، ناٽڪ نويس ۽ ٻاراڻي ادب جي ليکڪ [[واسديو نرمل]] جو ٻارن لاءِ لکيل ڪهاڻين ۽ خودڪلامين جو مجموعو آهي. [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف جي اشاعت جو سال 1982ع ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڪتاب ۾ ڪهاڻي ٻڌائڻ جي روايتي طريقي کي ابتڙ صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. عام طور ماءُ پنهنجي ٻارن کي ڪهاڻيون ٻڌائيندي آهي، پر هن مجموعي ۾ ٻار پنهنجي ماءُ کي مختلف موضوعن بابت ڳالهيون ٻڌائي ٿو. انهن ۾ نفسياتي حقيقتون، ٽيڪنالاجيءَ جون ترقيون، سماجي رسمون، رواج ۽ جديد دنيا جي زندگيءَ سان لاڳاپيل موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ موجب اهي ڪهاڻيون ڪتابي صورت ۾ گڏ ٿيڻ کان اڳ 1965ع کان 1967ع تائين سنڌي ادبي ماهوار رسالي ''[[ڪونج (رسالو)|ڪونج]]'' ۾ شايع ٿيون هيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ادبي پسمنظر ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جون ڪهاڻيون 1960ع واري ڏهاڪي ۾ لکيل سنڌي ٻاراڻي ادب سان تعلق رکن ٿيون. ان وقت ڀارت ۾ سنڌي ٻوليءَ جا ادبي رسالا نون ۽ تجربيڪار ليکڪن جي تخليقن جي اشاعت جا اهم وسيلا هئا.
''ڪونج'' اهڙن ادبي رسالن مان هڪ هو. هن رسالي جي اشاعت ۽ ادارت سان سنڌي اديب [[هري موٽواڻي]] جو نالو لاڳاپيل رهيو آهي. ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' ۾ هري موٽواڻيءَ کي ''ڪونج'' جو ايڊيٽر ۽ ناشر ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bhagchandani
 |first=Bhagwan
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Bhagwan Bhagchandani
 |location=Mumbai
 |year=2003
 |language=en
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جوتواڻيءَ جي بيان موجب واسديو نرمل جون اهي ڪهاڻيون 1965ع کان 1967ع تائين ''ڪونج'' جي ماهوار شمارن ۾ شايع ٿيون ۽ پوءِ ڪتابي صورت ۾ گڏ ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ۽ ادبي بناوت ==

=== ٻار ۽ ماءُ جي گفتگو ===

ڪتاب جي سڀ کان نمايان ادبي خصوصيت ماءُ ۽ ٻار جي روايتي ڪهاڻي ٻڌائڻ واري ڪردار کي تبديل ڪرڻ آهي. عام روايت موجب ماءُ ٻار کي قصا، آکاڻيون ۽ نصيحت ڀريون ڳالهيون ٻڌائيندي آهي، جڏهن ته هن مجموعي ۾ ٻار پنهنجي ماءُ کي مختلف موضوعن بابت ڄاڻ ڏئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هيءَ ادبي بناوت ٻار جي تجسس، مشاهدي ۽ سوال ڪرڻ واري صلاحيت کي بيان ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي. ان ۾ ٻار رڳو ٻڌندڙ نه، پر ڳالهائيندڙ ۽ ڄاڻ پيش ڪندڙ ڪردار طور سامهون اچي ٿو.

=== نفسياتي حقيقتون ===

مجموعي ۾ نفسياتي حقيقتن کي پڻ موضوع بڻايو ويو آهي. جوتواڻيءَ انهن کي ڪتاب جي اهم موضوعن مان هڪ ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل ڪهاڻين جي متن جي غيرموجودگيءَ ۾ انهن نفسياتي موضوعن جي تفصيلي نوعيت يا پيش ڪيل مثالن بابت قطعي ڄاڻ ڏيڻ ممڪن ناهي.

=== سائنسي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ===

ڪتاب جي ڪهاڻين ۾ ٽيڪنالاجيءَ جي ترقيءَ بابت پڻ ڳالهيون شامل آهن. انهن موضوعن جي شموليت مان ظاهر ٿئي ٿو ته ليکڪ ٻارن لاءِ لکيل ادب ۾ جديد دنيا جي تبديلين کي پڻ جاءِ ڏني.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== سماجي رسمون ۽ رواج ===

ڪهاڻين جو هڪ ٻيو موضوع موجوده دور جون سماجي رسمون، رواج ۽ زندگيءَ جا طريقا آهن. انهن موضوعن کي ماءُ ۽ ٻار جي غيرروايتي گفتگوءَ ذريعي پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== خودڪلاميءَ جي صنف ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جون ڪهاڻيون خودڪلاميءَ (انگريزي: ''Monologue'') جي صورت ۾ لکيل آهن. خودڪلامي هڪ اهڙو ادبي ۽ ڊرامائي اظهار آهي، جنهن ۾ هڪ ڪردار پنهنجي ڳالهه، سوچ يا مشاهدي کي مسلسل بيان ڪري ٿو.
هن مجموعي ۾ ٻار پنهنجي ماءُ کي مخاطب ڪري مختلف موضوعن تي ڳالهائي ٿو. انهيءَ ڪري ڪتاب کي روايتي ڪهاڻيءَ ۽ خودڪلاميءَ جي ادبي صورتن جي ميلاپ طور سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|واسديو نرمل}}

[[واسديو نرمل]] (2 جون 1936ع – 10 اپريل 2017ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ناٽڪ نويس، مترجم ۽ ٻاراڻي ادب جو ليکڪ هو. سندس جنم [[ڪراچي]]، [[سنڌ]] ۾ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت لڏي ويو. پيشي جي لحاظ کان هو سول انجنيئر هو ۽ ممبئي ميونسپل ڪارپوريشن سان وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NirmalProfile&quot;&gt;{{cite web
 |title=Vasudev Nirmal
|url=https://thesindhuworld.com/vasudev-nirmal/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
واسديو نرمل شاعري، ناٽڪن، ترجمن ۽ ٻاراڻي ادب ۾ ڪم ڪيو. سندس تصنيفن ۾ ''منهنجا سُر ۽ تنهنجا گيت''، ''سس ري سس''، ''امان، توکي خبر آهي؟''، ''هاءِ هات'' ۽ ''ڳالهيون دل جون'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
کيس 2007ع ۾ سنڌي ادب جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] ۽ 2013ع ۾ [[بال ساهتيه پرسڪار]] پڻ مليو.&lt;ref name=&quot;NirmalProfile&quot;/&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جي اشاعت بابت مختلف ڪتابياتي ۽ سوانحي ماخذن ۾ الڳ سال درج آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #A8B9CF; border-collapse:collapse; text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284A7A;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''امان، توکي خبر آهي؟ — اشاعتي ماخذن جو تقابلي جائزو'''
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#23486E;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#23486E;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#23486E;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EAF5FF;font-weight:bold;&quot; | 1981ع
| ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat''
| واسديو نرمل جي تصنيفن جي فهرست ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1981ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1982ع
| موتي لال جوتواڻي
| ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ڏنل سال.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#F0EAF9;font-weight:bold;&quot; | 1986ع
| واسديو نرمل جي آن لائين ڪتابياتي فهرست
| خودڪلامين جي مجموعي لاءِ 1986ع درج ٿيل آهي؛ ڇاپي جي نوعيت جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;NirmalBibliography&quot;&gt;{{cite web
 |title=Vasudev Nirmal
 |url=https://id.scribd.com/document/437126219/Vasudev-Nirmal
 |website=Scribd
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
|}

انهن اختلافن جي ڪري پهرين ڇاپي جو قطعي سال طئي ڪرڻ لاءِ ڪتاب جي اصل عنواني صفحي ۽ اشاعتي تفصيلن جي تصديق ضروري آهي.

== انعام ۽ مڃتا ==

ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي سوانحي ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' موجب واسديو نرمل کي 1990ع ۾ ''امان، توکي خبر آهي؟'' تي ٻاراڻي ادب جو انعام مليو. ماخذ ۾ اهو انعام ڀارت جي [[نيشنل ڪائونسل آف ايجوڪيشنل ريسرچ اينڊ ٽريننگ]] (NCERT) سان منسوب ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
انعام جي سرڪاري فهرست ۽ ان جي مڪمل نالي جي وڌيڪ تصديق گهربل آهي.

== ادبي اهميت ==

''امان، توکي خبر آهي؟'' جي ادبي خصوصيت ٻار کي ڪهاڻيءَ جو فعال ڳالهائيندڙ بنائڻ ۽ نفسياتي، سماجي ۽ ٽيڪنالاجي موضوعن کي ٻاراڻي ادب ۾ شامل ڪرڻ ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪتاب جون ڪهاڻيون رسالي ۾ اشاعت کان پوءِ مجموعي جي صورت ۾ سامهون آيون. ان لحاظ کان هي تصنيف واسديو نرمل جي ٻاراڻي ادب سان لاڳاپيل ڪم ۽ ڀارت ۾ سنڌي ادبي رسالن جي تاريخ جي مطالعي لاءِ اهم آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[واسديو نرمل]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[ڪونج (رسالو)]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[هري موٽواڻي]]
* [[خودڪلامي]]
* [[بال ساهتيه پرسڪار]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters &amp; Preservers of Sindhyat — ڪتاب جو مڪمل پي ڊي ايف]
* [https://thesindhuworld.com/vasudev-nirmal/ واسديو نرمل — دي سنڌو ورلڊ]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_05_04b.html واسديو نرمل بابت ارون ٻاٻاڻيءَ جو مضمون]

[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيون]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>ozs8r7y2p1o3ozh4kylz0x9lw3rsisz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امر گيتا (1981ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104321</id>
    <revision>
      <id>422288</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:22:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هري دلگير جو 1981ع ۾ شايع ٿيل ڀڳوت گيتا جو سنڌي منظوم ترجمو}}  {{Infobox book | name = امر گيتا | title_orig = امر گيت | image =  | caption =  | author = [[هري دلگير]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڀڳوت گيتا]]، هندو فلسفو، مذهبي شاعري | genre = [[مذهبي ادب]]، [[منظوم ترجمو]]، تفسير | pub_date...</comment>
      <origin>422288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11510" sha1="gwr99kcvlaewlt03044nl7g0eplmmz9" xml:space="preserve">
{{Short description|هري دلگير جو 1981ع ۾ شايع ٿيل ڀڳوت گيتا جو سنڌي منظوم ترجمو}}

{{Infobox book
| name = امر گيتا
| title_orig = امر گيت
| image = 
| caption = 
| author = [[هري دلگير]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[ڀڳوت گيتا]]، هندو فلسفو، مذهبي شاعري
| genre = [[مذهبي ادب]]، [[منظوم ترجمو]]، تفسير
| pub_date = 1981ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''امر گيتا''' يا '''امر گيت''' (انگريزي: ''Amar Geeta''، ''Amar Geet'') [[سنڌي ٻولي]] جي نامياري شاعر ۽ اديب [[هري دلگير|هري گوردنومل درياڻي «دلگير»]] جو [[ڀڳوت گيتا]] جو سنڌي منظوم ترجمو آهي، جيڪو 1981ع ۾ شايع ٿيو. هن تصنيف ۾ سنسڪرت جي مشهور مذهبي ۽ فلسفياڻي متن کي سنڌي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو ويو آهي. موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن ڪتاب کي گيتا جو منظوم ترجمو ڄاڻايو آهي ۽ لکيو آهي ته ان کي مذهبي ڪتاب جي حيثيت سان پڙهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;
ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي مرتب ڪيل ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' ۾ ''Amar Geet'' کي 1981ع جي تصنيف ڄاڻائيندي گيتا جو شاعراڻو ترجمو ۽ تفسير قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bhagchandani
 |first=Bhagwan
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Bhagwan Bhagchandani
 |location=Mumbai
 |year=2003
 |page=56
 |language=en
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر ==

[[فائل:Krishna Arjuna Gita.jpg|thumb|260px|تقريباً 1830ع جي هڪ مصوريءَ ۾ ڪرشن، ارجن کي اپديش ڏيندي. ڀڳوت گيتا جي روايتي موضوع جي عڪاسي ڪندڙ هيءَ تصوير ''امر گيتا'' جي اصل سرورق جي ناهي.]]
[[ڀڳوت گيتا]] [[هندومت]] جي اهم مذهبي ۽ فلسفياڻن متنن مان هڪ آهي. اها سنسڪرت جي مهاڪاوَيه [[مهاڀارت]] جي ڀيشم پروَ جو حصو آهي. گيتا ۾ ڪرشن ۽ ارجن جي وچ ۾ گفتگو پيش ڪئي وئي آهي، جنهن ۾ فرض، عمل، علم، ڀڳتي، روح ۽ نجات جهڙن فلسفياڻن موضوعن تي بحث ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaGita&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bhagavadgita
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/topic/Bhagavadgita
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
گيتا جي روايتي متن ۾ 18 اڌياءَ ۽ لڳ ڀڳ 700 شلوڪ آهن. ان جو دنيا جي ڪيترين ئي ٻولين ۾ ترجمو ڪيو ويو آهي، جن ۾ سنڌي پڻ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaGita&quot;&gt;{{cite web
 |title=ڀڳوت ڀڳود گيتا
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%20%DA%80%DA%B3%D9%88%D8%AA%20%DA%80%DA%B3%D9%88%D8%AF%20%DA%AF%D9%8A%D8%AA%D8%A7
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== سنڌي ٻوليءَ ۾ ڀڳوت گيتا جا ترجما ==

سنڌي ٻوليءَ ۾ ڀڳوت گيتا جي ترجمي جي هڪ پراڻي روايت موجود آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سنڌيءَ ۾ گيتا جا نثري ۽ منظوم ترجما ڪيا ويا آهن. ان ۾ اين. وي. ٿڌاڻيءَ جي 1923ع واري ترجمي جو ذڪر پڻ ملي ٿو، جنهن کي هڪ اوائلي ترجمي طور ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaGita&quot;/&gt;
ساڳئي ماخذ ۾ مينگهراج ڪولاڻي، چين راءِ بولچند، مولچند، گهنشيام ڪرپالاڻي، ٽي. ايل. واسواڻي، پرسرام ضيا، هريرام پارداساڻي، نانڪرام ٿڌاڻي، گوبند حڪماڻي «جيون» ۽ هري دلگير جا نالا گيتا جي سنڌي مترجمن ۾ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaGita&quot;/&gt;
هري دلگير جي ''امر گيت'' کي سنڌيانا ۾ خاص طور منظوم ترجمي جي حيثيت سان ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaGita&quot;/&gt;

== تصنيف ۽ ترجمي جو طريقو ==

=== شاعراڻو ترجمو ===

''امر گيتا'' ۾ هري دلگير ڀڳوت گيتا جي متن کي سنڌي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو. سندس سوانحي ماخذن ۾ هن ڪم کي گيتا جو منظوم ترجمو ۽ تفسير قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
شاعراڻي ترجمي ۾ اصل متن جي معنيٰ سان گڏ نئين ٻوليءَ جي شعري لهجي، لفظن جي چونڊ ۽ موزون اظهار کي پڻ اهميت حاصل هوندي آهي. ''امر گيتا'' جي مڪمل شعري بناوت، وزن، بحر ۽ اصل شلوڪن سان مطابقت جو تفصيلي جائزو وٺڻ لاءِ ڪتاب جي اصل متن جو مطالعو ضروري آهي.

=== ترجمي جي صحت بابت خانداني شاهدي ===

هري دلگير جي خانداني ويب سائيٽ تي سندس پٽ جي لکيل يادگيرين ۾ ''امر گيت'' جي ترجمي بابت هڪ اهم واقعو بيان ٿيل آهي. ان موجب دلگير پنهنجي پٽ کي ڪتاب ڏنو ۽ کيس گيتا جي اصل متن سان سنڌي ترجمي جي لفظي ۽ معنوي مطابقت جانچڻ لاءِ چيو.&lt;ref name=&quot;DilgirFamily&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hari Daryani Dilgir
 |url=https://haridaryanidilgir.co.in/
 |website=Hari Daryani Dilgir
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس پٽ موجب هن ترجمي کي سوامي چنميانند جي گيتا واري ڪتاب سان ڀيٽيو، جنهن ۾ سنسڪرت شلوڪ، لفظي معنائون، ترجمو ۽ تشريح شامل هئا. هيءَ شاهدي ترجمي جي معنوي صحت بابت ليکڪ جي دلچسپيءَ کي ظاهر ڪري ٿي.&lt;ref name=&quot;DilgirFamily&quot;/&gt;
بهرحال، خانداني يادگيريءَ کي ترجمي جي مڪمل علمي يا متن شناسيءَ واري تصديق جو متبادل نٿو سمجهي سگهجي.

== مذهبي حيثيت ==

موتي لال جوتواڻيءَ ''امر گيتا'' بابت ڄاڻايو آهي ته ان کي مذهبي ڪتاب وانگر پڙهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هي بيان تصنيف جي مذهبي مطالعي ۽ استعمال سان تعلق رکي ٿو. ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته هي سنڌي ترجمو هندومت جي اصل سنسڪرت متن جي برابر ڪو الڳ مذهبي صحيفو آهي.

== ليکڪ ==

{{Main|هري دلگير}}

'''هري گوردنومل درياڻي «دلگير»''' (15 جون 1916ع – 11 اپريل 2004ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، اديب ۽ تعليمي ماهر هو. سندس جنم [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]]، سنڌ ۾ ٿيو. هن سائنس ۽ سول انجنيئرنگ جي تعليم حاصل ڪئي ۽ پوءِ ڀارت ۾ آديپور جي ٽولاڻي پوليٽيڪنڪ ڪاليج جي پرنسپال طور خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorldDilgir&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hari Dilgir
 |url=https://thesindhuworld.com/hari-dilgir/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ورهاڱي کان پوءِ هري دلگير ڀارت لڏي ويو ۽ ڪڇ جي آديپور ۽ گانڌيڌام واري علائقي ۾ رهائش اختيار ڪيائين. هن سنڌي شاعري، ٻاراڻي ادب، ترجمي ۽ سماجي سرگرمين ۾ نمايان حصو ورتو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldDilgir&quot;/&gt;
هري دلگير کي سندس شعري مجموعي ''پل پل جو پڙلاءُ'' تي 1979ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;SahityaAkademi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== هري دلگير جون چونڊ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A5B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284B7B;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''هري دلگير جون چونڊ ادبي تصنيفون'''
! style=&quot;background:#DDEBFA;color:#20466F;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DDEBFA;color:#20466F;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DDEBFA;color:#20466F;&quot; | صنف
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1966ع
| موج ڪئي مهراڻ
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F1EAF9;&quot; | 1977ع
| پل پل جو پڙلاءُ
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#FFF0D7;font-weight:bold;&quot; | 1981ع
| '''امر گيت'''
| '''ڀڳوت گيتا جو منظوم ترجمو ۽ تفسير'''
|-
| style=&quot;background:#E8F6F0;&quot; | 1983ع
| مزيدار گيت
| ٻاراڻي شاعري
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1987ع
| چولو منهنجو چِڪَ ۾
| آتم ڪٿا
|-
| style=&quot;background:#F1EAF9;&quot; | 2001ع
| صبح جو سهاڳ
| شاعري
|}

مٿين ڪتابن جا سال ۽ صنفون هري دلگير جي سوانحي ڪتابياتي فهرست موجب آهن.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

''امر گيتا'' سنڌي مذهبي ترجمي ۽ منظوم ادب جي روايت سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان جي خاصيت ڀڳوت گيتا جي مذهبي ۽ فلسفياڻي متن کي سنڌي شاعريءَ ۾ پيش ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaGita&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
هي ڪتاب سنڌي ٻوليءَ ۾ مذهبي متنن جي ترجمي، شعري اظهار ۽ هندومت جي فلسفياڻي ادب جي مطالعي لاءِ هڪ لاڳاپيل ماخذ آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[هري دلگير]]
* [[ڀڳوت گيتا]]
* [[مهاڀارت]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[منظوم ترجمو]]
* [[هندومت]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://haridaryanidilgir.co.in/ هري دلگير جي خانداني ويب سائيٽ]
* [https://sindhisangat.com/promoters/hari-gurdinomal-daryani/ هري دلگير — سنڌي سنگت]
* [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters &amp; Preservers of Sindhyat — مڪمل ڪتاب]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhagavad_Gita ڀڳوت گيتا بابت تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1981ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:منظوم ترجما]]
[[زمرو:هندومت جا ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>gwr99kcvlaewlt03044nl7g0eplmmz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊربي شائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104322</id>
    <revision>
      <id>422290</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:24:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ndmckodrng4yj9xot5rk42mi1pzh7eu" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ndmckodrng4yj9xot5rk42mi1pzh7eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امر شهيد سنت ڪنور رام (1977ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104323</id>
    <revision>
      <id>422292</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ڪنهيالال تلريجا جي 1977ع ۾ شايع ٿيل ڀڳت ڪنور رام بابت سوانح عمري}}  {{Infobox book | name = امر شهيد سنت ڪنور رام | title_orig = Amar Shaheed Sant Kanwar Ram | author = [[ڪنهيالال تلريجا]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | subject = [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگي | genre = [[سوانح عمري]]، مذهبي ۽ تاريخي ادب |...</comment>
      <origin>422292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10216" sha1="sg9cjxawzw9louguimg5cgs2o755siq" xml:space="preserve">
{{Short description|ڪنهيالال تلريجا جي 1977ع ۾ شايع ٿيل ڀڳت ڪنور رام بابت سوانح عمري}}

{{Infobox book
| name = امر شهيد سنت ڪنور رام
| title_orig = Amar Shaheed Sant Kanwar Ram
| author = [[ڪنهيالال تلريجا]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| subject = [[ڀڳت ڪنور رام]] جي زندگي
| genre = [[سوانح عمري]]، مذهبي ۽ تاريخي ادب
| pub_date = 1977ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''امر شهيد سنت ڪنور رام''' (انگريزي: ''Amar Shaheed Sant Kanwar Ram'') سنڌي مذهبي شخصيت، صوفي راڳي ۽ ڀڳت [[ڀڳت ڪنور رام]] بابت [[ڪنهيالال تلريجا]] جي لکيل سوانح عمري آهي، جيڪا 1977ع ۾ شايع ٿي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] هن ڪتاب کي ڪنور رام جي زندگيءَ بابت تحقيق تي ٻڌل سوانح عمري قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;

ڪتاب جو موضوع ڪنور رام (1885ع–1939ع) جي زندگي ۽ سندس 1939ع ۾ ٿيل قتل سان لاڳاپيل آهي. جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ڪتاب جي اشاعت جو سال 1977ع درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

''امر شهيد سنت ڪنور رام'' هڪ سوانحي تصنيف آهي، جنهن جو مرڪزي موضوع سنڌ جي مشهور ڀڳت ڪنور رام جي زندگي آهي. موتي لال جوتواڻي هن ڪتاب جي تحقيق تي ٻڌل هجڻ جو ذڪر ڪيو آهي، پر پنهنجي مختصر ڪتابياتي بيان ۾ ان جي بابن، ماخذن يا تفصيلي مواد جي فهرست نه ڏني آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ڪتاب جي اصل نسخي جي غيرموجودگيءَ ۾ ان جي اندر موجود مخصوص واقعن، روايتن ۽ تاريخي دليلن بابت قطعي دعويٰ ڪرڻ ممڪن ناهي.

== سوانح جو تاريخي پسمنظر ==

=== ڀڳت ڪنور رام ===

{{Main|ڀڳت ڪنور رام}}

[[فائل:Stamp of India - 2010 - Colnect 259570 - Kanwar Ram Sahib.jpeg|thumb|180px|ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ ڀارت پاران 26 اپريل 2010ع تي جاري ڪيل يادگاري ٽپال ٽڪلي. هيءَ ڪتاب جي اصل سرورق جي تصوير ناهي.]]

ڀڳت ڪنور رام 13 اپريل 1885ع تي سنڌ جي جروار ڳوٺ ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌي صوفي راڳ، ڀڳتي موسيقي ۽ مذهبي رواداريءَ سان لاڳاپيل شخصيت هو. سندس راڳ ۽ ڀڳت جون محفلون سنڌ جي مختلف علائقن ۾ مشهور هيون.&lt;ref name=&quot;KanwarMission&quot;&gt;{{cite web
 |title=Manavta Ka Maseeha: Sant Kanwar Ram
 |url=https://www.skrmission.com/manavta_ka_maseeha.html
 |website=Sant Kanwar Ram Mission
 |language=hi
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس مذهبي ڪلام ۽ راڳ جون محفلون هندو توڙي مسلمان ٻڌندا هئا. سندس ڳايل ڀڄنن ۽ صوفي ڪلام ۾ مذهبي عقيدت ۽ انساني ڀائيچاري جا موضوع نمايان هئا.&lt;ref name=&quot;KanwarMission&quot;/&gt;

=== ڀڳت ڪنور رام جو قتل ===

ڀڳت ڪنور رام کي 1 نومبر 1939ع تي [[رڪ ريلوي اسٽيشن]] وٽ گوليون هڻي قتل ڪيو ويو. سندس قتل سنڌ جي ان دور جي مذهبي ۽ سياسي ڇڪتاڻ واري ماحول ۾ پيش آيو.&lt;ref name=&quot;SukkurInquiry&quot;&gt;{{cite book
 |title=Report of the Court of Inquiry into the Riots Which Occurred at Sukkur in 1939
 |year=1940
 |type=سرڪاري عدالتي جاچ رپورٽ
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Report_of_The_Court_of_Inquiry_into_the_riots_which_occurred_at_Sukkur_1939-1940-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
1939ع جي سکر وارن فسادن بابت سرڪاري عدالتي جاچ رپورٽ ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته قتل کان پوءِ ڪنور رام جو لاش سکر جي سول اسپتال آندو ويو ۽ 2 نومبر 1939ع تي سندس جنازي جو جلوس ڪڍيو ويو.&lt;ref name=&quot;SukkurInquiry&quot;/&gt;
ساڳي رپورٽ ۾ قتل جي پٺيان ممڪن سببن بابت ان وقت موجود هڪ مشهور الزام جو ذڪر آهي، پر جاچ ڪندڙ جج ان الزام جي حقيقت بابت قطعي فيصلو نه ڏنو. تنهنڪري ڪنهن مخصوص ڌر يا شخص جي سازش کي بنا وڌيڪ ثبوت جي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش ڪرڻ مناسب ناهي.&lt;ref name=&quot;SukkurInquiry&quot;/&gt;

=== همعصر اخباري شاهدي ===

تاريخدان ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ پنهنجي تحقيقي مضمون ۾ 3 نومبر 1939ع جي اخبار ''Sindh Observer'' مان ڪنور رام جي قتل بابت مواد پيش ڪيو آهي. اخبار ان واقعي کي سنڌ لاءِ سنگين سانحو قرار ڏيندي قتل جي سببن ۽ جوابدارن بابت تحقيق جي ضرورت تي زور ڏنو هو.&lt;ref name=&quot;DrPathan&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bhagat Kanwar Ram
 |url=https://drpathan.com/bhagat-kanwar-ram/
 |website=Dr Pathan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
هيءَ همعصر اخباري شاهدي ڪنور رام جي قتل بابت تاريخي پسمنظر سمجهڻ لاءِ اهم آهي، پر اها خود تلريجا جي 1977ع واري ڪتاب جي مواد جو سڌو ثبوت ناهي.

== ڪتاب جي ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B9D0;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''امر شهيد سنت ڪنور رام — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#234B72;width:35%;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#234B72;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EEF4FC;&quot; | عنوان
| امر شهيد سنت ڪنور رام
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | انگريزي عنوان
| ''Amar Shaheed Sant Kanwar Ram''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F2;&quot; | ليکڪ
| ڪنهيالال تلريجا
|-
| style=&quot;background:#FFF0DB;&quot; | اشاعت جو سال
| 1977ع
|-
| style=&quot;background:#EEF4FC;&quot; | صنف
| سوانح عمري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | موضوع
| ڀڳت ڪنور رام (1885ع–1939ع)
|-
| style=&quot;background:#EAF6F2;&quot; | ڪتابياتي ماخذ
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
|-
| style=&quot;background:#FFF0DB;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EEF4FC;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

مٿين ڪتابياتي ڄاڻ جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ڏنل بيان تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي ۽ تاريخي اهميت ==

''امر شهيد سنت ڪنور رام'' سنڌي سوانحي ادب سان تعلق رکندڙ هڪ تصنيف آهي. ڪتاب جو موضوع اهڙي شخصيت آهي، جنهن جو تعلق سنڌ جي مذهبي موسيقي، ڀڳتي روايت ۽ هندو مسلم سماجي لاڳاپن سان رهيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KanwarMission&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ طرفان هن ڪتاب کي تحقيق تي ٻڌل سوانح عمري قرار ڏيڻ ان جي ڪتابياتي سڃاڻپ جو حصو آهي. تنهن هوندي به ڪتاب جي اصل متن جو جائزو وٺڻ کان سواءِ ان جي تحقيقي معيار، تاريخي دليلن يا ٻين سوانحن کان ان جي امتيازي حيثيت جو تفصيلي جائزو پيش نٿو ڪري سگهجي.

== ڀڳت ڪنور رام جي يادگيري ==

[[فائل:The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil releasing a postage stamp of Kanwar Ram Sahib, in New Delhi on April 26, 2010.jpg|thumb|260px|26 اپريل 2010ع تي نئين دهليءَ ۾ ڀڳت ڪنور رام جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪرڻ جي تقريب.]]

ڀڳت ڪنور رام جي ياد ۾ ڀارت جي حڪومت 26 اپريل 2010ع تي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي. ان جي جاري ٿيڻ واري تقريب ۾ ڀارت جي صدر پرتيڀا پاٽل شرڪت ڪئي.&lt;ref name=&quot;StampCommons&quot;&gt;{{cite web
 |title=Stamp of India - 2010 - Kanwar Ram Sahib
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stamp_of_India_-_2010_-_Colnect_259570_-_Kanwar_Ram_Sahib.jpeg
 |website=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
هيءَ يادگاري ٽڪلي ڪنور رام جي تاريخي ۽ ثقافتي يادگيريءَ سان تعلق رکي ٿي، نه ڪي 1977ع واري ڪتاب جي اشاعت سان.

== پڻ ڏسو ==

* [[ڀڳت ڪنور رام]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي سوانحي ادب]]
* [[سنڌي صوفي موسيقي]]
* [[رڪ ريلوي اسٽيشن]]
* [[سنڌ جي تاريخ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://drpathan.com/bhagat-kanwar-ram/ ڀڳت ڪنور رام بابت تاريخي مواد — ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ]
* [https://www.skrmission.com/manavta_ka_maseeha.html سنت ڪنور رام مشن — سوانحي مضمون]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhagat_Kanwar_Ram ڀڳت ڪنور رام بابت تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1977ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي سوانح عمريون]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]]
[[زمرو:ڀڳت ڪنور رام]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>sg9cjxawzw9louguimg5cgs2o755siq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊورسيٽ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104324</id>
    <revision>
      <id>422294</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:28:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="hh7hej28nnu9i2tvmzgjwu20gjo74rg" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>hh7hej28nnu9i2tvmzgjwu20gjo74rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊيوون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104325</id>
    <revision>
      <id>422296</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="hh7hej28nnu9i2tvmzgjwu20gjo74rg" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>hh7hej28nnu9i2tvmzgjwu20gjo74rg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امرت واڻي (1987ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104326</id>
    <revision>
      <id>422297</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:31:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سترامداس سائل جو 1987ع ۾ شايع ٿيل ڀڳوت گيتا جو سنڌي عروضي منظوم ترجمو}}  {{Infobox book | name = امرت واڻي | title_orig = Amrit Vaanee | image = | caption = | author = [[سترامداس سائل]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[منظوم ترجمو]]، [[مذهبي ادب]] | subject = [[ڀڳوت گيتا]]، [[هندو فلسفو]] | pub_date = 1987ع | media_type = ڇپي...</comment>
      <origin>422297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9879" sha1="jfghxp3nupqmhgpiw93mmy009l6zevq" xml:space="preserve">
{{Short description|سترامداس سائل جو 1987ع ۾ شايع ٿيل ڀڳوت گيتا جو سنڌي عروضي منظوم ترجمو}}

{{Infobox book
| name = امرت واڻي
| title_orig = Amrit Vaanee
| image =
| caption =
| author = [[سترامداس سائل]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[منظوم ترجمو]]، [[مذهبي ادب]]
| subject = [[ڀڳوت گيتا]]، [[هندو فلسفو]]
| pub_date = 1987ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''امرت واڻي''' (انگريزي: ''Amrit Vaanee''؛ متبادل رومن صورت: ''Amrit Vani'') سنڌي شاعر [[سترامداس سائل]] جو [[ڀڳوت گيتا]] جو منظوم سنڌي ترجمو آهي، جيڪو 1987ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ گيتا جي ترجمي لاءِ سنڌي شاعريءَ جي عربي-فارسي عروضي روايت، يعني [[علم عروض]] جي وزنن ۽ بحرن، کي اختيار ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ ''امرت واڻي'' کي گيتا جو اهڙو ترجمو ڄاڻايو آهي، جيڪو سنڌيءَ جي عربي-فارسي عروضي شاعريءَ ۾ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== تاريخي ۽ ادبي پسمنظر ==

[[فائل:Krishna Arjuna Gita.jpg|thumb|260px|تقريباً 1830ع جي مصوريءَ ۾ ڪرشن، ارجن کي اپديش ڏيندي. هيءَ تصوير ڀڳوت گيتا جي موضوع سان لاڳاپيل آهي، ''امرت واڻي'' جي اصل سرورق جي ناهي.&lt;ref name=&quot;CommonsKrishna&quot;&gt;{{cite web
 |title=Krishna Arjuna Gita.jpg
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Krishna_Arjuna_Gita.jpg
 |website=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;]]
[[ڀڳوت گيتا]] [[هندومت]] جي اهم مذهبي ۽ فلسفياڻن متنن مان هڪ آهي. اها سنسڪرت جي مهاڪاوَيه [[مهاڀارت]] جو حصو آهي، جنهن ۾ ڪرشن ۽ ارجن جي وچ ۾ گفتگوءَ ذريعي فرض، عمل، علم، ڀڳتي، روح ۽ نجات جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;BritannicaGita&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Bhagavadgita
 |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica
 |url=https://www.britannica.com/topic/Bhagavadgita
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ڀڳوت گيتا ۾ روايتي طور 18 اڌياءَ ۽ لڳ ڀڳ 700 شلوڪ شمار ڪيا ويندا آهن. ان جا ڪيترين ئي ٻولين ۾ نثري، منظوم ۽ تشريحي ترجما ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;BritannicaGita&quot;/&gt;
''امرت واڻي'' انهيءَ ترجمي واري روايت جي هڪ سنڌي تصنيف آهي، جنهن ۾ سنسڪرت متن جي ترجمي لاءِ سنڌيءَ جي عروضي شاعريءَ جو طريقو اختيار ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ترجمي جي ادبي خصوصيت ==

=== عربي-فارسي علم عروض جو استعمال ===

''امرت واڻي'' جي سڀ کان نمايان ادبي خصوصيت [[علم عروض]] جي شعري نظام ۾ گيتا جو ترجمو ڪرڻ آهي. جوتواڻيءَ پنهنجي بيان ۾ ان کي ''Perso-Sindhi 'ilm 'aruz verse'' سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
علم عروض شاعريءَ جي وزنن ۽ بحرن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب جو علم آهي. سنڌي شاعريءَ ۾ عربي ۽ فارسي ادبي اثرن سان گڏ عروضي شاعريءَ جي هڪ روايت پڻ موجود آهي.
سترامداس سائل جي هن ترجمي ۾ گيتا جي متن کي انهيءَ روايت سان لاڳاپيل منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويو. تنهن هوندي به ڪتاب جي اصل متن جي مطالعي کان سواءِ اهو طئي ڪرڻ ممڪن ناهي ته شاعر ڪهڙا مخصوص بحر، وزن يا شعري هيئتون استعمال ڪيون.

=== سنسڪرت متن ۽ سنڌي شاعري ===

ڀڳوت گيتا جو اصل متن سنسڪرت ٻوليءَ ۾ آهي، جڏهن ته ''امرت واڻي'' ان جو سنڌي منظوم ترجمو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BritannicaGita&quot;/&gt;
سنسڪرت جي شلوڪن کي سنڌي عروضي شاعريءَ ۾ منتقل ڪرڻ ٻه الڳ ادبي روايتون گڏ آڻي ٿو: هڪ طرف سنسڪرت جي مذهبي ۽ فلسفياڻي شاعري، ٻئي طرف سنڌيءَ جي عربي-فارسي عروض تي ٻڌل شعري اظهار.
هيءَ خاصيت ڪتاب کي سنڌي منظوم ترجمن جي مطالعي لاءِ لاڳاپيل بڻائي ٿي.

== سنڌي ٻوليءَ ۾ گيتا جي ترجمن جي روايت ==

ڀڳوت گيتا جي سنڌيءَ ۾ ترجمي جي روايت ۾ مختلف ليکڪن نثر ۽ نظم جا طريقا اختيار ڪيا آهن. انهن مان هري دلگير جو ''امر گيت'' ۽ سترامداس سائل جو ''امرت واڻي'' ٻه الڳ منظوم تصنيفون آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B8D0;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ڀڳوت گيتا جا چونڊ سنڌي منظوم ترجما'''
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | مترجم
! style=&quot;background:#E5EFFA;color:#244A70;&quot; | ادبي خصوصيت
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1981ع
| [[امر گيت]]
| [[هري دلگير]]
| ڀڳوت گيتا جو منظوم ترجمو
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1987ع
| '''امرت واڻي'''
| '''سترامداس سائل'''
| '''سنڌي عربي-فارسي علم عروض ۾ منظوم ترجمو'''
|}

ٻنهي تصنيفن جي اشاعت جا سال، ليکڪ ۽ منظوم ترجمي جي نوعيت جوتواڻيءَ جي ڪتاب مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|سترامداس سائل}}

'''سترامداس «سائل»''' سنڌي شاعر ۽ مترجم هو، جنهن جي تصنيف ''امرت واڻي'' جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي ادبي لغت ۾ ملي ٿو. جوتواڻيءَ موجب هن 1987ع ۾ ڀڳوت گيتا جو سنڌي عروضي منظوم ترجمو پيش ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ليکڪ جي ڄمڻ ۽ وفات جي تاريخن، جنم ڀومي، تعليم، ٻين تصنيفن ۽ ادبي سرگرمين بابت وڌيڪ مستند سوانحي ماخذن جي ضرورت آهي.

== ادبي اهميت ==

''امرت واڻي'' سنڌي مذهبي ادب ۽ منظوم ترجمي جي تاريخ سان لاڳاپيل تصنيف آهي. ان جي خصوصيت گيتا جي ترجمي ۾ سنڌيءَ جي عربي-فارسي عروض واري روايت کي استعمال ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هي ڪتاب سنڌي مذهبي ترجمن، علم عروض ۽ مختلف ادبي روايتن جي وچ ۾ لاڳاپن جي مطالعي لاءِ هڪ ڪتابياتي مثال مهيا ڪري ٿو.
ڪتاب جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ ۾ ان جي ترجمي جي مڪمل صحت، استعمال ٿيل بحرن، فلسفياڻي تشريح يا ادبي استقبال بابت قطعي تنقيدي راءِ ڏيڻ ممڪن ناهي.

== ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#304D7B;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | '''امرت واڻي — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E4EEFA;color:#25486F;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E4EEFA;color:#25486F;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| امرت واڻي
|-
| style=&quot;background:#F3EAF9;&quot; | رومن عنوان
| ''Amrit Vaanee''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| سترامداس سائل
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | اشاعت جو سال
| 1987ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اصل متن
| ڀڳوت گيتا
|-
| style=&quot;background:#F3EAF9;&quot; | ترجمي جي ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | شعري نظام
| عربي-فارسي علم عروض
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

مٿين ڄاڻ جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت مان ورتل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سترامداس سائل]]
* [[ڀڳوت گيتا]]
* [[امر گيت]]
* [[هري دلگير]]
* [[علم عروض]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[منظوم ترجمو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bhagavad_Gita ڀڳوت گيتا جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]
* [https://www.britannica.com/topic/Bhagavadgita ڀڳوت گيتا — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]

[[زمرو:1987ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي مذهبي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:منظوم ترجما]]
[[زمرو:ڀڳوت گيتا]]</text>
      <sha1>jfghxp3nupqmhgpiw93mmy009l6zevq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انار ڪلي (1953ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104327</id>
    <revision>
      <id>422298</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:34:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ارجن سڪايل جو انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي عشق بابت سنڌي رزميه نظم}}  {{Infobox book | name = انار ڪلي | title_orig = Anaar Kalee | image = | caption = | author = [[ارجن سڪايل]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[رزميه شاعري]]، عشقيه داستان، [[بيانيه شاعري]] | subject = [[انارڪلي]] ۽ جهانگير|شهزادي...</comment>
      <origin>422298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11162" sha1="0mz1vvxj8r72qanmju6kodelpjdjz74" xml:space="preserve">
{{Short description|ارجن سڪايل جو انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي عشق بابت سنڌي رزميه نظم}}

{{Infobox book
| name = انار ڪلي
| title_orig = Anaar Kalee
| image =
| caption =
| author = [[ارجن سڪايل]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[رزميه شاعري]]، عشقيه داستان، [[بيانيه شاعري]]
| subject = [[انارڪلي]] ۽ [[جهانگير|شهزادي سليم]] جو عشقيه داستان
| pub_date = 1953ع (جوتواڻي موجب)؛ 1954ع (ڀاڳچنداڻي موجب)
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''انار ڪلي''' (انگريزي: ''Anaar Kalee'' يا ''Anarkali'') سنڌي شاعر ۽ اديب [[ارجن سڪايل]] جو مختصر رزميه نظم آهي، جنهن جو موضوع [[مغل سلطنت]] جي شهزادي [[جهانگير|سليم]] ۽ انارڪليءَ جي مشهور عشقيه داستان تي ٻڌل آهي. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ هن تصنيف جي اشاعت جو سال 1953ع ڄاڻايو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ڀڳوان ڀاڳچنداڻيءَ جي ڪتاب ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' (2003ع) ۾ ساڳي تصنيف جو عنوان ''Anarkali'' ۽ اشاعت جو سال 1954ع ڄاڻايو ويو آهي. ان ڪري ڪتاب جي پهرين اشاعت جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;&gt;{{cite book
 |last=Bhagchandani
 |first=Bhagwan
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |publisher=Bhagwan Bhagchandani
 |location=Mumbai
 |year=2003
 |page=28
 |language=en
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== موضوع ۽ ادبي پسمنظر ==

''انار ڪلي'' جو موضوع مغل شهزادي سليم ۽ انارڪليءَ جي عشق جو مشهور داستان آهي. جوتواڻيءَ ان کي مختصر رزميه نظم (انگريزي: ''Short epical poem'') قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن داستان ۾ سليم مغل شاهي خاندان جو شهزادو آهي، جڏهن ته انارڪليءَ کي مختلف ادبي روايتن ۾ عام گهراڻي جي عورت، درٻاري خادمه يا رقاصه طور پيش ڪيو ويو آهي. ٻنهي جي محبت کي شاهي اقتدار، سماجي حيثيت ۽ ذاتي جذبن جي وچ ۾ ٽڪراءَ جي صورت ۾ بيان ڪيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;Desoulieres&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Désoulières
 |first=Alain
 |title=The Press Reading Room of the Punjab Public Library, Lahore
 |url=https://www.tufs.ac.jp/documents/collaboration/CAAS/9_Alain_DESOULIERES.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== انارڪليءَ جو تاريخي داستان ==

[[فائل:Anarkali tomb 20180731 095823av.jpg|thumb|260px|لاهور ۾ انارڪليءَ سان منسوب تاريخي مقبرو. مقبري جي اصل سڃاڻپ بابت تاريخدانن ۾ اختلاف آهي.]]
انارڪلي ۽ شهزادي سليم جي محبت جو داستان ڏکڻ ايشيا جي ادب، ڊرامي ۽ فلم ۾ مشهور رهيو آهي. سليم تاريخي طور مغل شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] جو پٽ هو، جيڪو پوءِ [[جهانگير]] جي نالي سان مغل سلطنت جو حڪمران بڻيو.
انارڪليءَ جي تاريخي وجود ۽ سليم سان سندس محبت بابت قطعي ثبوت موجود ناهن. سترهين صديءَ جي انگريز سياح وليم فنچ جي بيان ۾ هن داستان جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخدانن ان روايت جي اعتبار بابت سوال اٿاريا آهن.&lt;ref name=&quot;Farooqi&quot;&gt;{{cite web
 |last=Farooqi
 |first=N. R.
 |title=Anarkali: Separating History from Legend
 |url=https://nrfarooqi.com/anarkali-separating-history-from-legend/
 |website=Reminiscences of an Academic
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
لاهور ۾ انارڪليءَ سان منسوب مقبرو موجود آهي، پر ان ۾ دفن ٿيل عورت جي سڃاڻپ بابت مختلف تاريخي رايا آهن. ڪن محققن ان کي جهانگير جي گهرواري صاحب جمال سان پڻ منسوب ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;ImaginingLahore&quot;&gt;{{cite book
 |last=Khalid
 |first=Haroon
 |title=Imagining Lahore: The City That Is, the City That Was
 |publisher=Penguin Random House India
 |year=2018
 |language=en
 |url=https://apnaorg.com/books/english/imagining-lahore/imagining-lahore.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
تنهنڪري ارجن سڪايل جي نظم جو موضوع تاريخي طور ثابت ٿيل واقعي بدران هڪ مشهور ادبي ۽ عوامي روايت طور سمجهڻ گهرجي.

== رزميه ۽ بيانيه شاعري ==

''انار ڪلي'' کي جوتواڻيءَ مختصر رزميه نظم قرار ڏنو آهي. رزميه يا بيانيه شاعريءَ ۾ ڪنهن واقعي، ڪردار يا داستان کي منظوم صورت ۾ پيش ڪيو ويندو آهي.
هن نظم جو مرڪزي موضوع عشقيه داستان آهي، جنهن ڪري ان کي سنڌي عشقيه بيانيه شاعريءَ سان پڻ لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل نظم جي مڪمل متن کان سواءِ ان جي وزن، بحر، بندن جي ترتيب، ڪردارن جي گفتگو يا داستان جي انجام بابت تفصيلي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== ليکڪ ==

{{Main|ارجن سڪايل}}

'''ارجن سڪايل'''، جنهن جو اصل نالو '''ارجن ڏيتارام ناٿاڻي''' هو، 5 نومبر 1919ع تي سنڌ جي اڳوڻي [[نوابشاهه ضلعو|نوابشاهه ضلعي]] جي ڳوٺ سڌوجا ۾ پيدا ٿيو. هو سنڌي شاعر، ناول نويس، سوانح نگار، صحافي ۽ ايووريدڪ معالج هو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
ورهاڱي کان پوءِ هو ڀارت ۾ آباد ٿيو. هن شاعريءَ کان سواءِ ناول، سوانح عمريون ۽ يادگيريون پڻ لکيون. ڀاڳچنداڻيءَ جي 2003ع واري سوانحي ڪتاب موجب سندس تصنيفن جو تعداد 25 هو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
ارجن سڪايل 1973ع کان 1978ع تائين ممبئيءَ جي روزاني اخبار ''سنڌو سماچار'' جو اسسٽنٽ ايڊيٽر ۽ 1982ع کان 1992ع تائين الهه نگر جي روزاني اخبار ''نگر نيوز'' جو انچارج ايڊيٽر رهيو.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
هن کي 2009ع ۾ ''اُتم ساهت ايوارڊ'' سان پڻ نوازيو ويو.&lt;ref name=&quot;UttamAward&quot;&gt;{{cite web
 |title=Uttam Sahit Award |url=https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ارجن سڪايل جون چونڊ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #9DAFC9;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#304B79;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''ارجن سڪايل جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#24486C;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#24486C;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#24486C;&quot; | صنف
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1953ع / 1954ع
| '''انار ڪلي'''
| '''رزميه ۽ عشقيه شاعري'''
|-
| style=&quot;background:#EBF5FC;&quot; | 1963ع
| هڪ مرد ٽي عورتون (''Hik Purush Tre Istriyun'')
| ناول
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | 1968ع
| لينن (''Lenin'')
| سوانح عمري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1985ع
| امر شهيد اندرا گانڌي
| سوانح عمري
|-
| style=&quot;background:#FFF2E0;&quot; | 1989ع
| غفائن جي ياترا (''Ghufaun-Ji-Yaatra'')
| سفر جون يادگيريون
|}

مٿين فهرست ڀاڳچنداڻيءَ جي ڪتاب مطابق آهي؛ ''انار ڪلي'' جي سال بابت جوتواڻيءَ جو اختلاف پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اشاعت جي سال بابت اختلاف ==

''انار ڪلي'' جي اشاعت بابت ٻن ڪتابياتي ماخذن ۾ اختلاف آهي:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CF;text-align:right;&quot;
! style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;&quot; | ماخذ
! style=&quot;background:#284A78;color:#FFFFFF;&quot; | درج ٿيل عنوان
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;&quot; | 1953ع
| موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع)
| ''Anaar Kalee''
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1954ع
| ڀڳوان ڀاڳچنداڻي، ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat'' (2003ع)
| ''Anarkali''
|}

هن اختلاف کي حل ڪرڻ لاءِ ڪتاب جي اصل ڇاپي جو عنواني صفحو، ناشر جي معلومات يا ڪنهن معتبر لائبريريءَ جي ڪتابياتي رڪارڊ جي تصديق ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

''انار ڪلي'' سنڌي ٻوليءَ ۾ مغل دور سان منسوب هڪ مشهور عشقيه داستان جي منظوم پيشڪش آهي. هن تصنيف جو ذڪر سنڌي ادب جي ڪتابياتي ۽ سوانحي ماخذن ۾ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Bhagchandani2003&quot;/&gt;
نظم جي تفصيلي ادبي قدر، بيان جي اسلوب ۽ ٻين ٻولين جي انارڪليءَ بابت تخليقن سان ڀيٽ لاءِ اصل متن جي مطالعي جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[ارجن سڪايل]]
* [[انارڪلي]]
* [[جهانگير]]
* [[اڪبر اعظم]]
* [[انارڪليءَ جو مقبرو]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf Promoters &amp; Preservers of Sindhyat — ڪتاب]
* [https://ajuttam.sindhisangat.com/uttam-sahit-award.php اُتم ساهت ايوارڊ — ارجن سڪايل]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Anarkali انارڪليءَ جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1950ع واري ڏهاڪي جا سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:عشقيه شاعري]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>0mz1vvxj8r72qanmju6kodelpjdjz74</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏکڻ يارڪشائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104328</id>
    <revision>
      <id>422300</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="by8co81pp8fdr6g9nn4926i5ngks7m8" xml:space="preserve">[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>by8co81pp8fdr6g9nn4926i5ngks7m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اتر يارڪشائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104329</id>
    <revision>
      <id>422305</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="by8co81pp8fdr6g9nn4926i5ngks7m8" xml:space="preserve">[[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>by8co81pp8fdr6g9nn4926i5ngks7m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪمبريا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104330</id>
    <revision>
      <id>422307</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:48:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="pvvl556qveh64yvymn1eft9nln44h7y" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>pvvl556qveh64yvymn1eft9nln44h7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪيمبرج شائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104331</id>
    <revision>
      <id>422311</id>
      <timestamp>2026-10-17T04:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="jwqpurko23titw1khu069hxm5jw2xdt" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>jwqpurko23titw1khu069hxm5jw2xdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:گريٽر مانچسٽر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104332</id>
    <revision>
      <id>422313</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:00:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="pvvl556qveh64yvymn1eft9nln44h7y" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>pvvl556qveh64yvymn1eft9nln44h7y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٽائين ۽ ويئر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104333</id>
    <revision>
      <id>422316</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="fmy2vsq3iu5jp7cfadem1imo0v8mvb0" xml:space="preserve">[[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>fmy2vsq3iu5jp7cfadem1imo0v8mvb0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اسٽيفورڊ شائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104334</id>
    <revision>
      <id>422319</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:09:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf" xml:space="preserve">[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:هيرفورڊشائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104335</id>
    <revision>
      <id>422322</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf" xml:space="preserve">[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عناصرن جي سازش ( ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104336</id>
    <revision>
      <id>422323</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|موتي لال جوتواڻيءَ جو 1968ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}}  {{Infobox book | name = عناصرن جي سازش | title_orig = Anaasir Jee Saazish | image = | caption = | author = [[موتي لال جوتواڻي]] | country = [[ڀارت]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، جديد سنڌي شاعري | pub_date = 1968ع | media_type = ڇپيل ڪتاب }}  '''عناصرن جي ساز...</comment>
      <origin>422323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13333" sha1="dl6snjbpzx06qq31qkpzuzjzv3sgcax" xml:space="preserve">
{{Short description|موتي لال جوتواڻيءَ جو 1968ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}}

{{Infobox book
| name = عناصرن جي سازش
| title_orig = Anaasir Jee Saazish
| image =
| caption =
| author = [[موتي لال جوتواڻي]]
| country = [[ڀارت]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[شاعري]]، جديد سنڌي شاعري
| pub_date = 1968ع
| media_type = ڇپيل ڪتاب
}}

'''عناصرن جي سازش''' (انگريزي: ''Anaasir Jee Saazish''؛ ڪتابياتي رومن صورت: ''Anāsaran Jī Sāzish'') [[سنڌي ٻولي]] جي شاعر، اديب ۽ نقاد [[موتي لال جوتواڻي]] جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1968ع ۾ شايع ٿيو. هن مجموعي ۾ شامل نظم ''ڪافي هائوس ۾'' (انگريزي: ''Coffee House Mein'') ۾ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جي سورمين کي جديد ادبي ۽ نفسياتي نقطه نظر سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن مجموعي جي شاعريءَ جي هڪ خصوصيت طور مختصر لفظي ٽڪرن ۽ ٽٽل جملي بنديءَ ذريعي پيدا ٿيندڙ صوتي ۽ تالياتي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== عنوان ۽ اشاعت ==

''عناصرن جي سازش'' جي اشاعت جو سال 1968ع آهي. اهو سال موتي لال جوتواڻيءَ جي سوانحي ويب سائيٽ ۽ سندس ادبي خدمتن بابت ٻين ماخذن ۾ پڻ درج آهي.&lt;ref name=&quot;JotwaniLife&quot;&gt;{{cite web
 |title=A short biography on Motilal
 |url=https://padmashridrmotilaljotwani.weebly.com/achievements.html
 |website=Padmashri Dr Motilal Jotwani
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr. Motilal Jotwani
 |url=https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_07_01.html
 |website=Sindhishaan
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ڪتابن جي ڪتابياتي ويب سائيٽ ''Sindhi Sanchaya'' ۾ هن تصنيف جون رومن صورتون ''Anāsaran Jī Sāzish'' ۽ ''Anāsaranī Jī Sāzishī: Nayūn Kavitāūn'' ملن ٿيون. پوئين صورت ۾ ''نيون ڪويتائون'' ذيلي عنوان طور درج آهي.&lt;ref name=&quot;SanchayaJotwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Motilal Jotwani
 |url=https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaWadhumal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Motilal Wadhumal Jotwani
 |url=https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Wadhumal%20Jotwani
 |website=Sindhi Sanchaya
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

اصل عنواني صفحي جي تصديق کان سواءِ عنوان جي سنڌي املا ۽ ذيلي عنوان جي قطعي صورت طئي ڪرڻ ممڪن ناهي.

== شعري موضوع ۽ اسلوب ==

=== جديد سنڌي شاعريءَ جو تجربو ===

''عناصرن جي سازش'' جديد سنڌي شاعريءَ سان لاڳاپيل مجموعو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب هن مجموعي ۾ شاعراڻي اظهار جا اهڙا تجربا ملن ٿا، جن ۾ روايتي ڊگهي جملي بنديءَ بدران مختصر لفظن ۽ ٽٽل اظهار کي پڻ استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هن طريقي سان شاعريءَ جي پڙهڻ واري رفتار، آواز ۽ تال ۾ تبديلي پيدا ٿئي ٿي.

=== ڪافي هائوس ۾ ===

مجموعي ۾ شامل نظم '''ڪافي هائوس ۾''' (''Coffee House Mein'') بابت جوتواڻيءَ لکيو آهي ته ان ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي سورمين کي ''Dissociation of Sensibility'' جي نقطه نظر سان ڏٺو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي اصطلاح جديد ادبي تنقيد سان تعلق رکي ٿو ۽ عام طور احساس، فڪر ۽ تجربن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ ڌارائپ يا اڻهڪجهڙائيءَ کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.

جوتواڻيءَ جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن نظم ۾ شاهه لطيف جي روايتي سورمين کي جديد احساساتي ۽ فڪري صورتحال سان لاڳاپي ۾ پيش ڪيو ويو آهي. بهرحال، نظم جي اصل متن کان سواءِ مخصوص سورمين، واقعن يا استعارن جي نشاندهي نٿي ڪري سگهجي.

=== مختصر لفظي ٽڪرا ۽ صوتي اثر ===

جوتواڻيءَ موجب شاعر ڪڏهن ڪڏهن مڪمل جملي جي وهڪري کي هڪ يا ٻن لفظن جي مختصر ٽڪرن سان تبديل ڪري ٿو، جنهن سان ''Staccato'' جهڙو اثر پيدا ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

''Staccato'' اصل ۾ موسيقيءَ جو اصطلاح آهي، جنهن ۾ سُرن کي هڪ ٻئي کان الڳ ۽ مختصر انداز سان ادا ڪيو ويندو آهي. ادبي تنقيد ۾ اهو اصطلاح اهڙي نثري يا شعري اظهار لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ مختصر جملن، وقفن ۽ ٽٽل تال ذريعي خاص صوتي اثر پيدا ٿئي.

== شاهه لطيف جي سورمين جو ادبي پسمنظر ==

[[فائل:Shah Abdul Latif Bhitai.jpg|thumb|260px|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو مجسمو. ''عناصرن جي سازش'' جي نظم ''ڪافي هائوس ۾'' ۾ شاهه لطيف جي سورمين جي جديد نقطه نظر سان تعبير جو ذڪر ملي ٿو.]]

[[شاهه جو رسالو]] سنڌي صوفي شاعريءَ جو اهم مجموعو آهي، جنهن ۾ سنڌ جي لوڪ داستانن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي عورت ڪردارن کي علامتي ۽ فلسفياڻي حيثيت حاصل آهي.

شاهه لطيف جي مشهور سورمين ۾ [[سسئي]]، [[سهڻي]]، [[مارئي]]، [[مومل]]، [[ليلا]]، [[نوري]] ۽ [[سورٺ]] شامل آهن. انهن ڪردارن کي محبت، وفاداري، جدوجهد، مزاحمت ۽ انساني قدرن جي علامتن طور پڙهيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;ShahWomen&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Images of Women's Feeling in the Poetry of Shah
 |url=https://www.researchgate.net/publication/357511061_Images_of_women%27s_feeling_in_the_poetry_of_Shah
 |year=2022
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

شاهه لطيف جي شاعريءَ ۾ عورتن جي ڪردارن بابت تحقيقي مطالعي ۾ انهن جي سماجي، اخلاقي ۽ علامتي حيثيت تي پڻ بحث ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;HumeraNaz&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Naz
 |first=Humera
 |title=Women as Symbol of Non-Conformism in Shah Abdul Latif's Poetry
 |url=https://www.krjsalbc.org.pk/index_htm_files/09-Humera%20Naz.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

''ڪافي هائوس ۾'' بابت جوتواڻيءَ جي مختصر تنقيدي راءِ هن روايت کي جديد شاعريءَ سان لاڳاپي ۾ سمجهڻ لاءِ هڪ اشارو مهيا ڪري ٿي، پر نظم جي تفصيلي متن شناسيءَ جو متبادل ناهي.

== ليکڪ ==

{{Main|موتي لال جوتواڻي}}

'''موتي لال جوتواڻي''' (13 جنوري 1936ع – 28 جنوري 2008ع) سنڌي، هندي ۽ انگريزي ٻولين جو شاعر، اديب، نقاد، محقق ۽ استاد هو. سندس جنم [[روهڙي]]، سنڌ ۾ ٿيو. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

هن دهلي يونيورسٽيءَ مان انگريزي ادب ۾ اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ تي تحقيقي ڪم ڪيو. هو دهليءَ جي ديش بندھو ڪاليج سان پڻ وابسته رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ سنڌي، هندي ۽ انگريزيءَ ۾ شاعري، افسانا، ناول، تنقيد ۽ تحقيقي ڪتاب لکيا. سندس مشهور تصنيفن ۾ ''A Dictionary of Sindhi Literature''، ''Shah Abdul Latif Bhitai: His Life and Work''، ''Sufis of Sindh'' ۽ ''Sindhis Through Centuries'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

ڀارت سرڪار کيس 2003ع ۾ [[پدم شري]] سان نوازيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldJotwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Motilal Jotwani
 |url=https://thesindhuworld.com/motilal-jotwani-padam/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== موتي لال جوتواڻيءَ جون چونڊ ادبي تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CF;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#294C7D;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''موتي لال جوتواڻيءَ جون چونڊ تصنيفون'''
! style=&quot;background:#DFECFA;color:#21496F;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DFECFA;color:#21496F;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DFECFA;color:#21496F;&quot; | صنف
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1968ع
| '''عناصرن جي سازش'''
| '''شعري مجموعو'''
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1970ع
| پرمپرا هين
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1982ع
| سَنڌانڌني جي سرڪڻي تي
| شعري مجموعو
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | 1985ع
| ڪوٺا
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1992ع
| سڃاڻپ جو سنڪٽ
| ڪهاڻين جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1996ع
| ''A Dictionary of Sindhi Literature''
| ادبي لغت
|}

مٿين تصنيفن جي سڃاڻپ ۽ اشاعت جا سال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ سندس سوانحي ماخذن مطابق آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhishaanJotwani&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

''عناصرن جي سازش'' موتي لال جوتواڻيءَ جي سنڌي شعري تخليقن مان هڪ آهي. هن مجموعي جي خاص اهميت جوتواڻيءَ جي بيان موجب ٻن فني پهلوئن سان لاڳاپيل آهي: شاهه لطيف جي سورمين جي جديد احساساتي تعبير ۽ مختصر لفظي ٽڪرن ذريعي صوتي اثرن جي تخليق.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هي مجموعو جديد سنڌي شاعريءَ ۾ موضوع، اسلوب ۽ شعري اظهار جي تجربن جي مطالعي لاءِ هڪ لاڳاپيل تصنيف آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CF;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#294C7D;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | '''عناصرن جي سازش — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244B72;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244B72;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| عناصرن جي سازش
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Anaasir Jee Saazish''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | متبادل ڪتابياتي عنوان
| ''Anāsaranī Jī Sāzishī: Nayūn Kavitāūn''
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ليکڪ
| موتي لال جوتواڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اشاعت
| 1968ع
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | مشهور نظم
| ڪافي هائوس ۾
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F2EBFA;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[موتي لال جوتواڻي]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[جديد سنڌي ادب]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي ادب]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://sindhisanchaya.online/authors/Motilal%20Jotwani سنڌي سنچيه — موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتابياتي فهرست]
* [https://padmashridrmotilaljotwani.weebly.com/achievements.html موتي لال جوتواڻيءَ جي سوانحي ويب سائيٽ]
* [https://sindhishaan.com/article/personalities/pers_07_01.html سنڌي شان — موتي لال جوتواڻي]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Shah_Abdul_Latif_Bhittai شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:1968ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شعري مجموعا]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>dl6snjbpzx06qq31qkpzuzjzv3sgcax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شروپشائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104337</id>
    <revision>
      <id>422325</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf" xml:space="preserve">[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اناهت ناد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104338</id>
    <revision>
      <id>422326</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:15:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هندستاني يوگ ۽ روحاني روايتن ۾ اڻوڄايل يا اندروني آواز جو تصور}}  '''اناهت ناد''' (سنسڪرت: {{lang|sa|अनाहत नाद}}؛ انگريزي: ''Anahata Nada'') هندستاني [[يوگ]]، [[ناد يوگ]] ۽ مذهبي فلسفي ۾ اهڙي روحاني آواز جو تصور آهي، جيڪو روايتي عقيدي موجب ڪنهن ٻن شين جي ٽڪرائڻ يا ڪنهن...</comment>
      <origin>422326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6109" sha1="evfs2djm3hymz87t1lxldu4pbiktpv7" xml:space="preserve">
{{Short description|هندستاني يوگ ۽ روحاني روايتن ۾ اڻوڄايل يا اندروني آواز جو تصور}}

'''اناهت ناد''' (سنسڪرت: {{lang|sa|अनाहत नाद}}؛ انگريزي: ''Anahata Nada'') هندستاني [[يوگ]]، [[ناد يوگ]] ۽ مذهبي فلسفي ۾ اهڙي روحاني آواز جو تصور آهي، جيڪو روايتي عقيدي موجب ڪنهن ٻن شين جي ٽڪرائڻ يا ڪنهن ساز جي وڄڻ کان سواءِ پيدا ٿئي ٿو. ان کي '''اڻوڄايل سُر'''، '''اڻوڄايل آواز''' يا '''اندروني ناد''' پڻ سڏيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;BeckNada&quot;&gt;{{cite journal
 |title=The Breathing Body, Whistling Flute, and Sonic Divine: Oneness and Distinction in Bengal Vaishnavism’s Devotional Aesthetics
 |journal=Religions
 |year=2021
 |volume=12
 |issue=9
 |pages=743
 |url=https://www.mdpi.com/2077-1444/12/9/743
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هي تصور خاص طور مراقبي، روحاني ڌيان ۽ آواز جي فلسفي سان لاڳاپيل آهي. [[سک مت]] جي مذهبي ادب ۾ ان سان لاڳاپيل اصطلاح ''انهد شبد'' ۽ ''انهد ناد'' پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;SikhShabad&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Shabad
 |encyclopedia=The Sikh Encyclopedia
 |url=https://www.thesikhencyclopedia.com/shabad/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لفظي معنيٰ ==

''اناهت'' سنسڪرت لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ «بنا ڌڪ لڳڻ جي» يا «اڻوڄايل» آهي، جڏهن ته ''ناد'' جي معنيٰ آواز، سُر يا گونج آهي. ٻنهي لفظن مان ٺهيل اصطلاح ''اناهت ناد'' اهڙي آواز لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جنهن کي روحاني روايتن ۾ عام جسماني آواز کان مختلف سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BeckNada&quot;/&gt;

== ناد يوگ ۾ تصور ==

[[ناد يوگ]] ۾ آواز کي مراقبي ۽ ذهني يڪسوئيءَ جو ذريعو سمجهيو ويندو آهي. هن روايت ۾ عام طور ٻن قسمن جي ناد ۾ فرق ڪيو ويندو آهي:

* '''آهت ناد:''' اهڙو آواز، جيڪو جسماني حرڪت، ساز جي وڄڻ يا ٻين مادي عملن سان پيدا ٿئي.
* '''اناهت ناد:''' اهڙو اندروني يا لطيف آواز، جنهن کي يوگي روايت ۾ عام ٻاهرين سبب کان آزاد سمجهيو وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;BeckNada&quot;/&gt;

''هٺ يوگ پرديپڪا'' ۽ ''ناد بندو اپنشد'' جهڙن روايتي متنن ۾ اندروني آواز تي ڌيان ڏيڻ جي مشق جو ذڪر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;NadaYoga&quot;&gt;{{cite web
 |title=Nāda Yoga
 |url=https://hatha.es/en/dhyana/nada-yoga/
 |website=Hatha.es
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

انهن بيانن کي روحاني ۽ مراقباتي روايتن جي تناظر ۾ سمجهڻ گهرجي؛ اهي ڪنهن ٻاهرين مادي سبب کان سواءِ آواز پيدا ٿيڻ جي سائنسي تصديق ناهن.

== سک مت ۾ انهد شبد ==

[[سک مت]] ۾ ''انهد شبد'' ۽ ''انهد ناد'' روحاني آواز سان لاڳاپيل اصطلاح آهن. ''گرو گرنٿ صاحب'' ۾ انهن جو استعمال خدائي ڪلام، روحاني تجربي ۽ اندروني يڪسوئيءَ جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;SikhShabad&quot;/&gt;

سک مذهبي روايت ۾ ''شبد'' کي رڳو جسماني آواز نه، پر روحاني هدايت ۽ خدائي ڪلام جي حيثيت سان پڻ سمجهيو ويندو آهي. ان ڪري سک مت جي ''انهد شبد'' کي يوگ جي سڀني نظرين سان مڪمل طور هڪجهڙو قرار ڏيڻ مناسب ناهي.

== اناهت ناد ۽ اناهت چڪر ==

[[فائل:Chakra4.svg|thumb|220px|اناهت چڪر جي روايتي علامتي تصوير. ان کي اناهت ناد جي سڌي تصوير نه سمجهڻ گهرجي.]]

يوگي ۽ تانترڪ روايتن ۾ ''اناهت'' نالو دل سان لاڳاپيل چوٿين [[چڪر]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو آهي. ''اناهت چڪر'' ۽ ''اناهت ناد'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن: پهريون لطيف جسم جي هڪ علامتي مرڪز سان، جڏهن ته ٻيو اندروني روحاني آواز سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;CommonsChakra&quot;&gt;{{cite web
 |title=Category:Anahata chakra (heart)
 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Anahata_chakra_(heart)
 |website=Wikimedia Commons
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== مذهبي ۽ ادبي اهميت ==

اناهت ناد جو تصور هندستاني روحاني ادب ۾ آواز، مراقبي ۽ خدائي تجربي جي وچ ۾ لاڳاپي کي ظاهر ڪري ٿو. يوگ ۽ ڀڳتيءَ جي مختلف روايتن ۾ ان جي تشريح الڳ الڳ انداز ۾ ڪئي وئي آهي.&lt;ref name=&quot;BeckNada&quot;/&gt;

هي اصطلاح سنت ڪبير ۽ سک گرون جي ڪلام جي مطالعي ۾ پڻ لاڳاپيل آهي، جتي اندروني يا اڻوڄايل آواز کي روحاني تجربي جي علامت طور استعمال ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SikhShabad&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[ناد يوگ]]
* [[علم يوگ]]
* [[مراقبو]]
* [[ڪبير]]
* [[گرو گرنٿ صاحب]]
* [[سک مت]]
* [[اناهت چڪر]]
* [[ڀڳتي تحريڪ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.thesikhencyclopedia.com/shabad/ شبد — سک انسائيڪلوپيڊيا]
* [https://www.mdpi.com/2077-1444/12/9/743 آواز ۽ روحانيت بابت علمي مقالو]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Anahata_chakra_(heart) اناهت چڪر جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:يوگ]]
[[زمرو:هندو فلسفو]]
[[زمرو:سک مت]]
[[زمرو:مذهبي اصطلاح]]
[[زمرو:مراقبو]]</text>
      <sha1>evfs2djm3hymz87t1lxldu4pbiktpv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ووسٽرشائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104339</id>
    <revision>
      <id>422328</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf" xml:space="preserve">[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:واروڪشائر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104340</id>
    <revision>
      <id>422330</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf" xml:space="preserve">[[زمرو:اولهه مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>e09wj3kq1q0tfx13zu436nnrf6qp3cf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اوڀر سسيڪس</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104341</id>
    <revision>
      <id>422334</id>
      <timestamp>2026-10-17T05:26:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="ij9cv774mrcsttiivv1zvhvszc74uua" xml:space="preserve">[[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ij9cv774mrcsttiivv1zvhvszc74uua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تلسي آننداڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104342</id>
    <revision>
      <id>422335</id>
      <timestamp>2026-10-17T06:46:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي شاعره ۽ مضمون نگار، پيدائش 1941ع}}  {{Infobox writer | name = تلسي آننداڻي | native_name = تلسي آننداڻي | native_name_lang = sd | birth_date = 1941ع | occupation = شاعره، مضمون نگار | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[شاعري]]، مضمون نگاري | notableworks = ''ڪٿي ويهي ڳايان'' (1989ع) }}  '''تلسي آننداڻي''' (انگريزي: ''Tulsi Ana...</comment>
      <origin>422335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5443" sha1="p1gaif1kqpc52kazk0l6ur1d815cou9" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعره ۽ مضمون نگار، پيدائش 1941ع}}

{{Infobox writer
| name = تلسي آننداڻي
| native_name = تلسي آننداڻي
| native_name_lang = sd
| birth_date = 1941ع
| occupation = شاعره، مضمون نگار
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[شاعري]]، مضمون نگاري
| notableworks = ''ڪٿي ويهي ڳايان'' (1989ع)
}}

'''تلسي آننداڻي''' (انگريزي: ''Tulsi Anandani''؛ پيدائش: 1941ع) سنڌي ٻوليءَ جي شاعره ۽ مضمون نگار آهي. سندس شعري مجموعو '''''ڪٿي ويهي ڳايان''''' (رومن سنڌي: ''Kithe Vehee G'aayaan'') 1989ع ۾ شايع ٿيو. سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] موجب تلسي آننداڻي مختلف وقتائتن موضوعن تي مضمون پڻ لکندي رهي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي سرگرميون ==

تلسي آننداڻيءَ جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع ۾ شايع ٿيل ادبي لغت ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ملي ٿو. جوتواڻيءَ کيس شاعره ۽ مضمون نگار طور متعارف ڪرايو آهي. سندس لکڻين ۾ شاعريءَ سان گڏ وقتائتن موضوعن بابت مضمون پڻ شامل رهيا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته 1996ع تائين سندس مضمون مختلف اشاعتن ۾ ڇپجندا رهيا، پر انهن رسالن يا اخبارن جا نالا هن مختصر داخلا ۾ ڄاڻايل ناهن.

== ڪٿي ويهي ڳايان ==

{{Main|ڪٿي ويهي ڳايان}}

'''''ڪٿي ويهي ڳايان''''' (انگريزي رومن صورت: ''Kithe Vehee G'aayaan'') تلسي آننداڻيءَ جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1989ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جي عنوان جي لفظي معنيٰ «ڪٿي ويهي ڳايان؟» آهي. ان جي شاعريءَ جي موضوعن، صنفن، وزنن ۽ ادبي اسلوب بابت تفصيلي راءِ ڏيڻ لاءِ اصل ڪتاب جو مطالعو ضروري آهي.

== تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B9CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284C78;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''تلسي آننداڻيءَ جي تصنيف'''
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#E4EFFB;color:#244A70;&quot; | ماخذ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1989ع
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ڪٿي ويهي ڳايان
| شاعريءَ جو مجموعو
| جوتواڻي، 1996ع، ص 15&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|}

== مضمون نگاري ==

جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب تلسي آننداڻيءَ جي نالي سان وقتائتن موضوعن تي مضمون شايع ٿيندا رهيا. هن بيان مان سندس ادبي سرگرمين ۾ مضمون نگاريءَ جي موجودگي ثابت ٿئي ٿي، پر مضمونن جي عنوانن، ڇپجڻ جي تاريخن ۽ اشاعتي ادارن بابت وڌيڪ ڪتابياتي شاهدي گهربل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A9B9CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#31567E;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | '''ڪٿي ويهي ڳايان — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| ڪٿي ويهي ڳايان
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Kithe Vehee G'aayaan''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪا
| تلسي آننداڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو سال
| 1989ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[ڪٿي ويهي ڳايان]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي عورت ليکڪائون]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع]

[[زمرو:1941ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي شاعرائون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي مضمون نگار]]</text>
      <sha1>p1gaif1kqpc52kazk0l6ur1d815cou9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هندو جئانند</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104343</id>
    <revision>
      <id>422336</id>
      <timestamp>2026-10-17T06:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي رومانوي ڪهاڻيڪار، پيدائش 1937ع}}  {{Infobox writer | name = هندو جئانند | native_name = هندو جئانند | native_name_lang = sd | pseudonym = آنند | birth_date = 1937ع | occupation = ڪهاڻيڪار، اديب | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، رومانوي ادب | notableworks = ''زندگيءَ جو مرڪز'' (1993ع) }}  '''هندو جئانند''' (ان...</comment>
      <origin>422336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6906" sha1="ebxlmvsbik08ip7wmg28179c3ixqf36" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي رومانوي ڪهاڻيڪار، پيدائش 1937ع}}

{{Infobox writer
| name = هندو جئانند
| native_name = هندو جئانند
| native_name_lang = sd
| pseudonym = آنند
| birth_date = 1937ع
| occupation = ڪهاڻيڪار، اديب
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، رومانوي ادب
| notableworks = ''زندگيءَ جو مرڪز'' (1993ع)
}}

'''هندو جئانند''' (انگريزي: ''Hindujanand''؛ ادبي نالو: '''آنند'''؛ پيدائش: 1937ع) سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار آهي، جنهن جي ادبي سڃاڻپ رومانوي موضوعن تي لکيل ڪهاڻين سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪهاڻين جو مجموعو '''''زندگيءَ جو مرڪز''''' (رومن سنڌي: ''Zindagee-a jo Markaz'') 1993ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ادب جي محقق موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن ليکڪ جون ڪهاڻيون نوجوان پڙهندڙن لاءِ اهڙن روين ۽ فيصلن جي نشاندهي ڪن ٿيون، جن کان زندگيءَ ۾ پاسو ڪرڻ گهرجي. اها جوتواڻيءَ جي تنقيدي راءِ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي نالو ۽ سڃاڻپ ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن اديب جو نالو ''‘Anand’, HINDUJANAND'' لکيو آهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس ادبي نالو '''آنند''' هو، جڏهن ته ''هندو جئانند'' سندس سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيل نالو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

نالي جي سنڌي املا جي اصل ڪتاب يا ڪنهن معتبر سنڌي سوانحي ماخذ سان وڌيڪ تصديق جي ضرورت آهي.

== ادبي خدمتون ==

هندو جئانند رومانوي ڪهاڻين جي ليکڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. جوتواڻيءَ جي بيان موجب سندس ڪهاڻيون محبت ۽ انساني لاڳاپن سان لاڳاپيل موضوعن تي ٻڌل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ انهن ڪهاڻين کي نوجوانن لاءِ سبق آموز قرار ڏنو آهي، خاص طور زندگيءَ ۾ اهڙن عملن ۽ فيصلن جي حوالي سان، جن کان بچڻ گهرجي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪهاڻين جي اصل متن جي غيرموجودگيءَ ۾ انهن جي پلاٽ، ڪردارن، سماجي پسمنظر ۽ انجام بابت تفصيلي دعوائون ڪرڻ ممڪن ناهي.

== زندگيءَ جو مرڪز ==

'''''زندگيءَ جو مرڪز''''' (انگريزي رومن صورت: ''Zindagee-a jo Markaz'') هندو جئانند «آنند» جي رومانوي ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1993ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مجموعي بابت جوتواڻيءَ جي مختصر تنقيدي راءِ موجب ان ۾ شامل ڪهاڻيون نوجوان پڙهندڙن کي زندگيءَ ۾ نامناسب فيصلن ۽ روين کان بچڻ بابت سوچڻ جو موقعو فراهم ڪن ٿيون.

ڪتاب جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ ڪهاڻين جي مڪمل فهرست جي تصديق اڃا گهربل آهي.

== تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#294C7C;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''هندو جئانند جون تصديق ٿيل تصنيفون'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#24496F;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#24496F;&quot; | عنوان
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#24496F;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#24496F;&quot; | ماخذ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | 1993ع
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | '''زندگيءَ جو مرڪز'''
| رومانوي ڪهاڻين جو مجموعو
| جوتواڻي، 1996ع، ص 15&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|}

== ادبي موضوع ۽ تنقيدي جائزو ==

جوتواڻيءَ جي راءِ موجب هندو جئانند جي رومانوي ڪهاڻين ۾ نوجوانن جي زندگيءَ سان لاڳاپيل اخلاقي ۽ عملي پهلو نمايان آهن. سندس تنقيدي بيان مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڪهاڻيون رڳو محبت جي اظهار تائين محدود نه، پر نوجوان پڙهندڙن لاءِ زندگيءَ جي چونڊن ۽ انهن جي نتيجن بابت تنبيهي اهميت پڻ رکن ٿيون.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

اهو جائزو جوتواڻيءَ جي راءِ تي ٻڌل آهي؛ ڪتاب جي مڪمل ادبي تجزيي لاءِ اصل ڪهاڻين جو مطالعو ضروري آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B8CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315780;color:#FFFFFF;padding:9px;&quot; | '''زندگيءَ جو مرڪز — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| زندگيءَ جو مرڪز
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Zindagee-a jo Markaz''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| هندو جئانند «آنند»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو سال
| 1993ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صنف
| رومانوي مختصر ڪهاڻيون
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[زندگيءَ جو مرڪز]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي افسانو]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي، 1996ع]

[[زمرو:1937ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>ebxlmvsbik08ip7wmg28179c3ixqf36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايشور شرما, آنچل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104344</id>
    <revision>
      <id>422337</id>
      <timestamp>2026-10-17T06:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد (1928ع–1998ع)}}  {{Infobox writer | name = ايشور آنچل | native_name = ايشور نارائڻداس شرما | native_name_lang = sd | pseudonym = آنچل | birth_name = ايشور نارائڻداس شرما | birth_date = {{Birth date|1928|10|2|df=yes}} | birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1998|7|5|1928|10|2|d...</comment>
      <origin>422337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11612" sha1="2368whkcdzr3lgvegq68jt2bundp8mc" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد (1928ع–1998ع)}}

{{Infobox writer
| name = ايشور آنچل
| native_name = ايشور نارائڻداس شرما
| native_name_lang = sd
| pseudonym = آنچل
| birth_name = ايشور نارائڻداس شرما
| birth_date = {{Birth date|1928|10|2|df=yes}}
| birth_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{Death date and age|1998|7|5|1928|10|2|df=yes}}
| death_place = [[الهاس نگر]]، [[مهاراشٽر]]، [[ڀارت]]
| occupation = شاعر، ڪهاڻيڪار، نقاد
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| nationality = ڀارتي
| genre = شاعري، [[غزل]]، آزاد نظم، ڪهاڻي
| notableworks = ''پاڇولا سانجهيءَ جا''، ''پنڌ تتل واريءَ تي''، ''آتم جي تلاش''، ''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1997ع)
}}

'''ايشور آنچل''' (انگريزي: ''Ishwar Anchal''؛ 2 آڪٽوبر 1928ع – 5 جولاءِ 1998ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد هو. سندس اصل نالو '''ايشور نارائڻداس شرما''' هو، جڏهن ته ادبي دنيا ۾ هو '''آنچل''' جي تخلص سان مشهور ٿيو. سندس جنم [[ڪراچي]]، سنڌ ۾ ٿيو ۽ وفات [[الهاس نگر]]، مهاراشٽر ۾ ٿي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ايشور آنچل
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |volume=1
 |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشور%20آنچل
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

ايشور آنچل کي سندس شعري مجموعي '''''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''''' (1994ع) تي 1997ع جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو. ڀارت جي ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري فهرست ۾ هن ڪتاب جو رومن عنوان ''Tandana (Andheri Raat Mein)'' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Sahitya1997&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards: Sindhi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ==

=== جنم ۽ ابتدائي زندگي ===

ايشور نارائڻداس شرما 2 آڪٽوبر 1928ع تي ڪراچيءَ ۾ پيدا ٿيو. سندس ابتدائي زندگيءَ جو تعلق سنڌ سان هو. 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سندس خاندان ڀارت لڏي ويو ۽ مهاراشٽر جي شهر الهاس نگر ۾ آباد ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ishwar Anchal
 |url=https://thesindhuworld.com/ishwar-anchal/
 |website=The Sindhu World
 |date=2021-04-27
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== ادبي سرگرميون ===

ايشور آنچل شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻي نويسيءَ ۾ پڻ دلچسپي رکندو هو. سندس ادبي تخليقن ۾ غزل، آزاد نظم ۽ مختصر ڪهاڻيون شامل آهن. سنڌي ادبي حلقن ۾ کيس '''يوگي ڪوي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

سندس شاعريءَ ۾ انساني ڏک، احساس، روحاني فڪر، زندگيءَ جي معنويت ۽ اميد جهڙا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== وفات ===

ايشور آنچل 5 جولاءِ 1998ع تي الهاس نگر، مهاراشٽر ۾ وفات ڪئي. سندس عمر 69 سال هئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

== ادبي خدمتون ==

=== شاعري ===

ايشور آنچل جديد سنڌي شاعريءَ جي انهن شاعرن مان هو، جن جي ڪلام ۾ داخلي احساسن، درد، روحاني سوالن ۽ انساني زندگيءَ جي تجربن کي اهميت حاصل آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ آنچل کي هڪ نمايان شاعر قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ موجب سندس شاعريءَ ۾ دردناڪي، گهري اداسي ۽ ڪڏهن ڪڏهن طنز جا پهلو موجود آهن. بعد واري دور جي شاعريءَ ۾ اميد، زندگيءَ جي اثبات ۽ خدا جي رضا آڏو پنهنجي مرضيءَ جي سپردگيءَ جو احساس وڌيڪ نمايان ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== روحاني فڪر ===

ايشور آنچل جي شاعريءَ ۾ انسان ۽ خدا جي لاڳاپي، روح ۽ پرماتما جي تصور ۽ ذاتي وجود جي معنويت بابت فڪر پڻ ملي ٿو. انهيءَ روحاني لاڙي سبب کيس ادبي حلقن ۾ «يوگي ڪوي» جي نالي سان پڻ ياد ڪيو ويندو هو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي موجب شاعر جي بعد واري ڪلام ۾ پنهنجي مرضيءَ کي خدائي مرضيءَ جي تابع ڪرڻ جو احساس موجود آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ورهاڱي جو احساس ===

ايشور آنچل جي شاعريءَ ۾ سنڌ مان لڏپلاڻ ۽ وطن کان جدا ٿيڻ جي درد کي پڻ اهميت حاصل آهي. 1947ع جي ورهاڱي کان پوءِ بي وطن ٿيڻ ۽ نئين ماحول ۾ زندگي گذارڻ جا احساس سندس ادبي تخليقن جي پسمنظر سان لاڳاپيل رهيا.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldAnchal&quot;/&gt;

=== ڪهاڻي نويسي ===

ايشور آنچل مختصر ڪهاڻيون پڻ لکيون. سنڌي ادب بابت تحقيقي ويب سائيٽ ''Sahapedia'' جي مضمون ''The Post-Partition Sindhi Short Story'' ۾ سندس ڪهاڻي '''«ڇهاءُ»''' (''Chuao''؛ انگريزي: ''A Touch'') جو ذڪر ملي ٿو.

هن ڪهاڻيءَ ۾ رومانوي ڇهاءَ سان لاڳاپيل انساني احساسن کي موضوع بڻايو ويو آهي. مضمون ۾ آنچل کي پنهنجي دور جو نمايان شاعر پڻ قرار ڏنو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SahapediaStories&quot;&gt;{{cite web
 |title=The Post-Partition Sindhi Short Story
 |url=https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story
 |website=Sahapedia
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تصنيفون ==

انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ايشور آنچل جون هيٺيون تصنيفون مشهور آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284E7E;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''ايشور آنچل جون تصنيفون'''
! style=&quot;background:#DFEBF9;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#DFEBF9;color:#244A70;&quot; | تصنيف
! style=&quot;background:#DFEBF9;color:#244A70;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اڻڄاتل
| '''پيار ۽ پئسو'''
| ادبي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1967ع
| '''گهنڊ پيو گُڙي'''
| ادبي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1974ع
| '''خاڪ لپ'''
| ادبي تصنيف
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1982ع
| '''پاڇولا سانجهيءَ جا'''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1990ع
| '''پنڌ تتل واريءَ تي'''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1993ع
| '''آتم جي تلاش'''
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1994ع
| '''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾'''
| شاعري؛ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته
|}

جوتواڻيءَ جي لغت ۾ ''پنڌ تتل واريءَ تي'' جو مختصر عنوان ''Pandhu'' ۽ ''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾'' جو مختصر عنوان ''Taandanaa'' درج آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي انعام ==

[[ساهتيه اڪيڊمي]] ڀارت جي قومي ادبي اداري طور مختلف تسليم ٿيل ٻولين جي نمايان ادبي تصنيفن تي ساليانا انعام ڏيندي آهي.

ايشور آنچل کي 1997ع ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ ساهتيه اڪيڊمي انعام سندس شعري مجموعي '''''ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾''''' تي ڏنو ويو. ڪتاب 1994ع ۾ شايع ٿيو هو.&lt;ref name=&quot;Sahitya1997&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaAnchal&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#305A7F;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1997ع'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | انعام جو سال
| 1997ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | انعام يافته
| ايشور آنچل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ڪتاب
| ٽانڊاڻا انڌيري رات ۾
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ڪتاب جو سال
| 1994ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | انعام ڏيندڙ ادارو
| ساهتيه اڪيڊمي، ڀارت
|}

== ادبي اهميت ==

ايشور آنچل جي ادبي اهميت سندس شاعريءَ جي احساساتي شدت، داخلي فڪر ۽ اسلوبي تنوع سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪلام ۾ اداسي ۽ طنز سان گڏ اميد ۽ روحاني اطمينان جا پهلو پڻ ملن ٿا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

سندس 1994ع واري شعري مجموعي کي 1997ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام ملڻ، جديد سنڌي ادب ۾ سندس ادبي سڃاڻپ جو هڪ اهم حوالو آهي.&lt;ref name=&quot;Sahitya1997&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي غزل]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايشور%20آنچل انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ايشور آنچل]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊميءَ جي سرڪاري انعامي فهرست]
* [https://thesindhuworld.com/ishwar-anchal/ The Sindhu World — Ishwar Anchal]
* [https://www.sahapedia.org/the-post-partition-sindhi-short-story Sahapedia — The Post-Partition Sindhi Short Story]

[[زمرو:1928ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1998ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:ڪراچيءَ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي نقاد]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>2368whkcdzr3lgvegq68jt2bundp8mc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انڌو دونهون (شاعري)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104345</id>
    <revision>
      <id>422338</id>
      <timestamp>2026-10-17T06:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ارجن شاد جو 1982ع ۾ شايع ٿيل، ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته سنڌي شعري مجموعو}}  {{Infobox book | name = انڌو دونهون | title_orig = انڌو دونهون | author = [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، جديد نظم | publisher = موهني ميرچند...</comment>
      <origin>422338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15119" sha1="buzkxdub1oipyhdpbngcqwx97g1hudl" xml:space="preserve">
{{Short description|ارجن شاد جو 1982ع ۾ شايع ٿيل، ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته سنڌي شعري مجموعو}}

{{Infobox book
| name = انڌو دونهون
| title_orig = انڌو دونهون
| author = [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[شاعري]]، [[غزل]]، جديد نظم
| publisher = موهني ميرچنداڻي
| pub_date = 1982ع
| pub_place = [[ممبئي|بمبئي]]
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (1983ع)
}}

'''انڌو دونهون''' (انگريزي رومن صورت: ''Andho Doonhon''؛ انگريزي ترجمو: ''Blind Smoke'') سنڌي شاعر [[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] جو شعري مجموعو آهي، جيڪو 1982ع ۾ بمبئيءَ مان موهني ميرچنداڻيءَ جي نالي سان شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ غزل، جديد نظم ۽ ساڳئي عنوان وارو هڪ ڊگهو نظم «انڌو دونهون» شامل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;&gt;{{cite web
 |title=Arjan Mirchandani 'Shad' — Sindhi Writer
 |url=https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/arjanmirchandani.html
 |website=The South Asian Literary Recordings Project
 |publisher=Library of Congress
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هن مجموعي کي 1983ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;Sahitya1983&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards — Sindhi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |website=Sahitya Akademi
 |publisher=Sahitya Akademi
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ موجب مجموعي جو مرڪزي نظم «انڌو دونهون» 1947ع جي [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ مان ڀارت لڏي ويل سنڌين جي پراڻي نسل جي اجتماعي احساسن کي ظاهر ڪري ٿو. نظم ۾ وطن کان جدائي، تاريخي حالتن سبب لڏپلاڻ، معاشي ترقيءَ باوجود بي پاڙائپ ۽ پنهنجي اصلي وطن سان جذباتي لاڳاپي جا موضوع نمايان آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|ارجن شاد}}

[[ارجن شاد|ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»]] (17 ڊسمبر 1924ع – 2006ع) سنڌي ٻوليءَ جو شاعر، نقاد ۽ تعليمي ماهر هو. سندس جنم [[سکر]]، سنڌ ۾ ٿيو. هن سنڌي غزل ۽ جديد سنڌي شاعريءَ ۾ نمايان ادبي خدمتون سرانجام ڏنيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaShad&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=ارجن شاد
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

ارجن شاد جي ٻين شعري تصنيفن ۾ ''آءٌ گهٽين جو ڳائيندڙ'' (1957ع)، ''ڏاهيون ڏک ڏسن''، ''تپسيا جون روشنيون'' (1974ع) ۽ ''ڌرتيءَ جو درد'' (1997ع) شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhianaShad&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhiSangatShad&quot;&gt;{{cite web
 |title=(Late) Arjan Gobindram Mirchandani
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/arjan-shad/
 |website=Sindhi Sangat
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ ==

آمريڪا جي [[لائبريري آف ڪانگريس]] جي ''South Asian Literary Recordings Project'' ۾ ڪتاب ''Andho doonhon'' جي اشاعت بابت ڄاڻ موجود آهي. انهيءَ رڪارڊ موجب ڪتاب 1982ع ۾ بمبئيءَ مان موهني ميرچنداڻيءَ جي نالي سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284D7A;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''انڌو دونهون — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EEFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ڪتاب جو نالو
| '''انڌو دونهون'''
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Andho Doonhon''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| ارجن گوبندرام ميرچنداڻي «شاد»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | صنف
| غزل ۽ جديد نظمن جو مجموعو
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اشاعت جو سال
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| بمبئي، ڀارت
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ڪتابياتي رڪارڊ ۾ ناشر
| موهني ميرچنداڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | مرڪزي تخليق
| ڊگهو نظم «انڌو دونهون»
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ادبي انعام
| ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1983ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | بنيادي ڪتابياتي ماخذ
| لائبريري آف ڪانگريس&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;/&gt;
|}

== مواد ۽ شعري صنفون ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''انڌو دونهون'' ۾ غزلن سان گڏ جديد نظم پڻ شامل آهن. انهن مان هڪ ڊگهو نظم ڪتاب جي عنوان سان آهي، جنهن کي جوتواڻيءَ هن مجموعي جي بنيادي تخليق قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

مجموعي ۾ روايتي سنڌي غزل ۽ جديد نظم جي گڏيل موجودگي ارجن شاد جي شعري سرگرمين جي صنفي وسعت کي ظاهر ڪري ٿي. ڊگهو نظم «انڌو دونهون» موضوع جي لحاظ کان ورهاڱي کان پوءِ جي سنڌي اجتماعي تجربي سان لاڳاپيل آهي.

== ڊگهو نظم «انڌو دونهون» ==

=== تاريخي پسمنظر ===

[[فائل:Partition of India-sd.svg|thumb|250px|1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي جو سنڌي ٻوليءَ ۾ نقشو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان ڪيترائي سنڌي هندو ڀارت لڏي ويا.]]

1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌ پاڪستان جو حصو بڻجي وئي. انهيءَ سياسي تبديليءَ ۽ ان سان لاڳاپيل حالتن سبب سنڌ جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو ڀارت لڏي ويو.

ڀارت پهتل سنڌي مختلف شهرن ۽ رياستن ۾ آباد ٿيا. سندن نئين زندگيءَ ۾ روزگار، ڪاروبار ۽ سماجي بحاليءَ جا تجربا شامل هئا، پر ڪيترن لڏپلاڻ ڪندڙن لاءِ سنڌ سان لاڳاپيل وطن، ٻولي، يادگيريون ۽ ثقافتي سڃاڻپ اهم رهي.

جوتواڻيءَ جي تشريح موجب نظم «انڌو دونهون» خاص طور انهيءَ نسل جي ذهني ڪيفيت جو عڪس آهي، جنهن ورهاڱي کان اڳ سنڌ ۾ زندگي گذاري هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== تاريخي حالتن جو شڪار ٿيڻ جو احساس ===

جوتواڻيءَ موجب نظم ۾ ظاهر ٿيندڙ اجتماعي احساس اهو آهي ته لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌي پاڻ کي تاريخي قوتن جو شڪار سمجهندا رهيا، ڇاڪاڻ ته ورهاڱي کان پوءِ پيدا ٿيل حالتن کين پنهنجي اباڻي وطن کان جدا ڪري ڇڏيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

هيءَ ڳالهه شاعر جي پيش ڪيل اجتماعي احساس جي ادبي تشريح آهي، نه ته سڀني لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين جي سوچ بابت ڪو سروي يا شمارياتي نتيجو.

=== بي پاڙائپ جو احساس ===

نظم جي تشريح ۾ هڪ اهم موضوع '''بي پاڙائپ''' (انگريزي: ''rootlessness'') آهي. ان مان مراد اهڙي ڪيفيت آهي، جنهن ۾ ماڻهو نئين سماج ۾ آباد ٿيڻ باوجود پنهنجي تاريخي ۽ ثقافتي پاڙن کان جدا ٿيڻ جو احساس رکي.

جوتواڻيءَ موجب ڀارت جي مختلف رياستن ۾ پکڙيل سنڌين لاءِ مادي ترقي لازمي طور وطن کان جدائيءَ جي احساس جو مڪمل ازالو نه ڪري سگهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== معاشي ترقي ۽ وطن جي ياد ===

جوتواڻيءَ جي تنقيدي جائزي ۾ نظم جي هڪ اهم خصوصيت مادي ڪاميابي ۽ جذباتي محروميءَ جي وچ ۾ تضاد آهي.

هڪ طرف لڏپلاڻ کان پوءِ نئين زندگيءَ ۾ معاشي ۽ سماجي ترقيءَ جا امڪان پيدا ٿيا؛ ٻئي طرف پنهنجي وطن سنڌ سان لاڳاپيل يادگيرين ۽ سڃاڻپ جي احساس کي مڪمل طور وسارڻ ممڪن نه ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ادبي ۽ موضوعاتي جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#305A82;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''انڌو دونهون — مرڪزي موضوع'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | جوتواڻيءَ جي تشريح موجب اهميت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | وطن کان جدائي
| ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ڇڏڻ جي اجتماعي تجربي جو اظهار
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | تاريخي مجبوري
| لڏپلاڻ کي پنهنجي مرضيءَ بدران تاريخي حالتن جي نتيجي طور محسوس ڪرڻ
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | بي پاڙائپ
| نئين ماحول ۾ آباد ٿيڻ باوجود اصلي وطن کان جدا ٿيڻ جو احساس
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | معاشي ترقي
| مادي ڪاميابيءَ ۽ جذباتي محروميءَ جي وچ ۾ تضاد
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | اجتماعي يادگيري
| ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ ۽ پراڻي نسل جي تجربن سان تعلق
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | سنڌي سڃاڻپ
| جاگرافيائي پکڙاءَ جي باوجود ٻوليءَ ۽ ثقافتي پاڙن سان لاڳاپو
|}

اهي موضوع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي جائزي جي بنياد تي مرتب ڪيا ويا آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ساهتيه اڪيڊمي انعام ==

[[ساهتيه اڪيڊمي]] جي سرڪاري انعامي فهرست موجب 1983ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪيڊمي انعام ارجن ميرچنداڻي «شاد» کي سندس شعري مجموعي ''انڌو دونهون'' تي ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Sahitya1983&quot;/&gt;

اهو انعام ڪتاب جي ادبي اهميت جي هڪ اهم ادارتي سڃاڻپ آهي.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B9CE;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#285B75;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ساهتيه اڪيڊمي انعام، 1983ع'''
! style=&quot;background:#E0F0F5;color:#20566B;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E0F0F5;color:#20566B;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | انعام جو سال
| 1983ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | انعام يافته
| ارجن ميرچنداڻي «شاد»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ڪتاب
| انڌو دونهون
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ڪتاب جي اشاعت
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ادبي صنف
| شاعري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | انعام ڏيندڙ ادارو
| ساهتيه اڪيڊمي، ڀارت
|}

== شاعر جي آواز ۾ نظم جي رڪارڊنگ ==

آمريڪي لائبريري آف ڪانگريس جي ''South Asian Literary Recordings Project'' ۾ ارجن شاد جي آواز ۾ سندس شاعريءَ جون رڪارڊنگون درج آهن.

انهيءَ منصوبي ۾ ''انڌو دونهون'' جي عنوان واري نظم جا رڪارڊ ڪيل اقتباس پڻ موجود آهن. فهرست ۾ ڪتاب جي صفحن 5، 8–14 ۽ 16–23 سان لاڳاپيل اقتباس ڄاڻايل آهن.&lt;ref name=&quot;LOCAndho&quot;/&gt;

هي رڪارڊنگون ڪتاب جي متن ۽ شاعر جي پڙهڻ جي انداز بابت تحقيق لاءِ اهم صوتي ماخذ آهن.

== سنڌي لڏپلاڻ واري ادب ۾ اهميت ==

''انڌو دونهون'' کي ورهاڱي کان پوءِ ڀارت ۾ سنڌي ادب جي انهن تخليقن جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو، جن ۾ وطن کان جدائي، اجتماعي يادگيري ۽ ثقافتي سڃاڻپ جا سوال اڀرن ٿا.

جوتواڻيءَ جي جائزي موجب هن ڪتاب جي مرڪزي نظم جي اهميت ان ۾ آهي ته اهو لڏپلاڻ ڪندڙ سنڌين جي پراڻي نسل جي داخلي احساسن کي شعري صورت ۾ پيش ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[ارجن شاد]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي غزل]]
* [[هندستان جي ورهاڱي]]
* [[ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
* [[سنڌي هندو]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.loc.gov/acq/overseas-offices/delhi/salrp/arjanmirchandani.html لائبريري آف ڪانگريس — ارجن شاد جي شاعريءَ جون صوتي رڪارڊنگون]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي — سنڌي ٻوليءَ جا انعام يافته]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ارجن+شاد انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — ارجن شاد]
* [https://sindhisangat.com/promoters/arjan-shad/ سنڌي سنگت — ارجن شاد]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Partition_of_India-sd.svg وڪيميڊيا ڪامنز — 1947ع جي ورهاڱي جو سنڌي نقشو]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته ڪتاب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]
[[زمرو:هندستان جي ورهاڱي بابت ادب]]</text>
      <sha1>buzkxdub1oipyhdpbngcqwx97g1hudl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انيڪانت واد (جين مت)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104346</id>
    <revision>
      <id>422339</id>
      <timestamp>2026-10-17T06:53:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|جين مت ۾ حقيقت جي گهڻ رخي هجڻ جو فلسفياڻو اصول}}  [[فائل:Medieval Jain temple Anekantavada doctrine artwork.jpg|thumb|300px|جين مندر ۾ انڌن ماڻهن ۽ هاٿيءَ جي تمثيل جي تصوير، جيڪا انيڪانت واد جي گهڻ رخي حقيقت واري تصور کي واضح ڪري ٿي.]]  '''انيڪانت واد''' (سنسڪرت: {{lang|sa|अनेकान्तवाद}}؛ ا...</comment>
      <origin>422339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13928" sha1="b5lh4lirooxb6xjlek33z20qff6vc59" xml:space="preserve">
{{Short description|جين مت ۾ حقيقت جي گهڻ رخي هجڻ جو فلسفياڻو اصول}}

[[فائل:Medieval Jain temple Anekantavada doctrine artwork.jpg|thumb|300px|جين مندر ۾ انڌن ماڻهن ۽ هاٿيءَ جي تمثيل جي تصوير، جيڪا انيڪانت واد جي گهڻ رخي حقيقت واري تصور کي واضح ڪري ٿي.]]

'''انيڪانت واد''' (سنسڪرت: {{lang|sa|अनेकान्तवाद}}؛ انگريزي: ''Anekāntavāda'') [[جين مت]] جو هڪ بنيادي فلسفياڻو اصول آهي، جنهن موجب حقيقت گهڻ رخي آهي ۽ ڪنهن به هڪ محدود نقطه نظر سان ان جي سمورن پهلوئن کي مڪمل طور بيان نٿو ڪري سگهجي. هن نظريي کي انگريزيءَ ۾ ''many-sidedness'' يا ''non-one-sidedness'' پڻ چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=Jaina Philosophy
 |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy
 |publisher=Stanford University
 |url=https://plato.stanford.edu/entries/jaina-philosophy/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

انيڪانت واد موجب انسان جو علم عام طور مخصوص نقطه نظر ۽ حالتن سان محدود هوندو آهي. ڪنهن شيءِ بابت هڪ بيان هڪ لحاظ کان صحيح ٿي سگهي ٿو، پر اهو لازمي ناهي ته ان سان انهيءَ شيءِ جي سموري حقيقت بيان ٿي وڃي.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;/&gt;

سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن اصطلاح کي حقيقت جي گهڻ رخي هجڻ ۽ انساني فيصلن جي مشروط سچائيءَ جي نظريي طور بيان ڪيو آهي. سندس وضاحت موجب هر فيصلي سان «شايد» يا «ممڪن آهي» جهڙي قيد لڳائڻ جو تصور پڻ هن فلسفي سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

فلسفياڻي لحاظ کان اها آخري خصوصيت خاص طور [[سياد واد]] سان تعلق رکي ٿي، جيڪو انيڪانت واد جي شرطي اظهار جو منطقي طريقو آهي.&lt;ref name=&quot;Springer2024&quot;&gt;{{cite journal
 |title=In Some Ways: Syādvāda as the Synthesis of Anekāntavāda and Nayavāda in Akalaṅka’s Philosophical Treatises
 |journal=Journal of Indian Philosophy
 |date=2024-07-31
 |doi=10.1007/s10781-024-09575-7
 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10781-024-09575-7
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== لفظي معنيٰ ==

''انيڪانت واد'' ٽن سنسڪرت جزن مان ٺهيل اصطلاح آهي:

* '''انيڪ''' (''aneka''): هڪ کان وڌيڪ يا گهڻا.
* '''انت''' (''anta''): پاسو، حد يا رخ.
* '''واد''' (''vāda''): نظريو يا فلسفياڻو اصول.

اهڙيءَ طرح اصطلاح جي مجموعي معنيٰ «گهڻن رخن وارو نظريو» يا «هڪ طرفي مطلق دعويٰ جي مخالفت ڪندڙ فلسفو» آهي.&lt;ref name=&quot;JainInfo&quot;&gt;{{cite web
 |title=Anekantavada: The Jain Doctrine of Many-Sidedness
 |url=https://www.jainism.info/articles/anekantavada-the-jain-doctrine-of-many-sidedness
 |website=Jainism.info
 |date=2026-07-08
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== فلسفياڻو بنياد ==

=== حقيقت جا ڪيترائي پهلو ===

جين فلسفي موجب موجود شين ۾ ڪيترائي وصفون ۽ حالتون هونديون آهن. ڪنهن شيءِ کي رڳو هڪ خاصيت جي بنياد تي مڪمل طور سمجهڻ ممڪن ناهي.

مثال طور، هڪ سون جي زيور جي شڪل بدلجي سگهي ٿي، پر ان جو مادي بنياد سون رهي ٿو. انهيءَ ڪري اها شيءِ هڪ لحاظ کان مستقل ۽ ٻئي لحاظ کان تبديليءَ هيٺ سمجهي سگهجي ٿي.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;/&gt;

انيڪانت واد ۾ اهڙن مختلف پهلوئن کي حقيقت جي جامع فهم لاءِ اهم سمجهيو ويندو آهي.

=== علم جون حدون ===

جين فلسفي موجب عام انساني علم محدود آهي. انسان ڪنهن حقيقت کي پنهنجي مشاهدي، ڄاڻ ۽ نقطه نظر جي بنياد تي سمجهي ٿو.

انهيءَ نظريي ۾ جزوي علم ۽ مڪمل علم جي وچ ۾ فرق ڪيو ويندو آهي. جين مذهبي روايت ۾ مڪمل علم کي ''ڪيول گيان'' (''Kevala Jñāna'') چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;/&gt;

== انيڪانت واد، نيئي واد ۽ سياد واد ==

انيڪانت واد سان ٻه ٻيا فلسفياڻا اصطلاح ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل آهن: '''نيئي واد''' ۽ '''سياد واد'''. انهن کي هڪٻئي جا مترادف سمجهڻ بدران سندن جدا جدا ڪردار سمجهڻ ضروري آهي.&lt;ref name=&quot;Springer2024&quot;/&gt;

=== نيئي واد ===

''نيئي واد'' (سنسڪرت: {{lang|sa|नयवाद}}؛ ''Nayavāda'') مختلف جزوي نقطه نظرن جو نظريو آهي.

هن تصور موجب ڪنهن شيءِ بابت هر بيان هڪ مخصوص رخ يا پهلوءَ کي نمايان ڪري ٿو. جيڪڏهن ان جزوي بيان کي سموري حقيقت قرار ڏنو وڃي ته غلط فهمي پيدا ٿي سگهي ٿي.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;/&gt;

=== سياد واد ===

''سياد واد'' (سنسڪرت: {{lang|sa|स्याद्वाद}}؛ ''Syādvāda'') شرطي بيانن جو نظريو آهي.

ان ۾ لفظ ''سيات'' (''syāt'') جو استعمال ٿئي ٿو، جنهن جي معنيٰ «ڪنهن لحاظ کان»، «ڪنهن شرط هيٺ» يا «هڪ مخصوص نقطه نظر موجب» آهي.

جيتوڻيڪ ان جو عام ترجمو «شايد» پڻ ڪيو ويندو آهي، پر فلسفياڻي استعمال ۾ اهو لفظ محض شڪ يا غيريقينيءَ جي اظهار لاءِ نه، بلڪه بيان جي مخصوص شرطن کي واضح ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Springer2024&quot;/&gt;

== ستن شرطي بيانن جو نظريو ==

جين منطق ۾ ''سپت ڀنگي'' (''Saptabhaṅgī'') ستن قسمن جي شرطي بيانن جو نظام آهي. انهن بيانن جو مقصد ڪنهن شيءِ جي مختلف پهلوئن کي مخصوص شرطن هيٺ ظاهر ڪرڻ آهي.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28517E;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''سپت ڀنگي — ستن شرطي بيانن جو نظام'''
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244B73;&quot; | نمبر
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244B73;&quot; | سنسڪرت اصطلاح
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244B73;&quot; | سنڌي تشريح
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1
| ''Syād-asti''
| ڪنهن لحاظ کان شيءِ موجود آهي.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 2
| ''Syān-nāsti''
| ڪنهن ٻئي لحاظ کان شيءِ موجود ناهي.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 3
| ''Syād-asti-nāsti''
| مختلف لحاظن کان شيءِ موجود به آهي ۽ موجود به ناهي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 4
| ''Syād-avaktavyaḥ''
| ڪنهن لحاظ کان شيءِ کي لفظن ۾ مڪمل طور بيان نٿو ڪري سگهجي.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 5
| ''Syād-asti-avaktavyaḥ''
| ڪنهن لحاظ کان موجود آهي ۽ ڪنهن لحاظ کان بيان کان ٻاهر آهي.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 6
| ''Syān-nāsti-avaktavyaḥ''
| ڪنهن لحاظ کان موجود ناهي ۽ ڪنهن لحاظ کان بيان کان ٻاهر آهي.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 7
| ''Syād-asti-nāsti-avaktavyaḥ''
| مختلف لحاظن کان موجود به آهي، موجود به ناهي ۽ بيان کان ٻاهر پڻ آهي.
|}

هن نظام ۾ متضاد بيان هڪ ئي وقت، هڪ ئي معنيٰ ۽ ساڳين شرطن هيٺ درست قرار نٿا ڏنا وڃن؛ انهن جي معنيٰ مختلف تناظرن سان لاڳاپيل هوندي آهي.&lt;ref name=&quot;Springer2024&quot;/&gt;

== انڌن ماڻهن ۽ هاٿيءَ جي تمثيل ==

[[فائل:Medieval Jain temple Anekantavada doctrine artwork.jpg|thumb|300px|انڌن ماڻهن ۽ هاٿيءَ جي تمثيل جي جين مذهبي تصوير. هر شخص هاٿيءَ جي مختلف حصي کي ڇهي ان جي صورت بابت الڳ نتيجو ڪڍي ٿو.]]

انيڪانت واد کي سمجهائڻ لاءِ مشهور تمثيل '''انڌا ماڻهو ۽ هاٿي''' استعمال ڪئي ويندي آهي.

هن تمثيل موجب ڪجهه انڌا ماڻهو هڪ هاٿيءَ جي مختلف حصن کي هٿ لائي ان جي صورت بابت اندازو لڳائين ٿا:

* هاٿيءَ جي ٽنگ ڇهندڙ شخص ان کي ٿنڀي جهڙو سمجهي ٿو.
* سونڊ ڇهندڙ شخص ان کي ڊگهي شاخ جهڙو سمجهي ٿو.
* ڪن ڇهندڙ شخص ان کي پکي جهڙو سمجهي ٿو.
* پڇ ڇهندڙ شخص ان کي رسي جهڙو سمجهي ٿو.

هر شخص جو مشاهدو هاٿيءَ جي هڪ حصي بابت آهي، پر ڪنهن وٽ به سڄي هاٿيءَ جي مڪمل ڄاڻ ناهي.

جين فلسفي ۾ هن تمثيل جو مقصد اهو واضح ڪرڻ آهي ته هڪ جزوي مشاهدي کي مڪمل حقيقت قرار ڏيڻ غلط نتيجن جو سبب بڻجي سگهي ٿو.&lt;ref name=&quot;JainElephant&quot;&gt;{{cite web
 |title=Chapter 29 – Anekäntaväda – An Elephant and The Blind Men
 |url=https://jainsite.com/jainism_post/anekantavada-an-elephant-and-the-blind-men/
 |website=Jainsite
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هيءَ تمثيل رڳو جين مت تائين محدود ناهي، پر هندستان جي ٻين مذهبي ۽ ادبي روايتن ۾ پڻ ملي ٿي.

== تاريخي ارتقا ==

انيڪانت واد جو بنيادي تصور جين مذهبي روايت ۾ قديم آهي ۽ ان کي [[مهاوير]] جي تعليمات سان لاڳاپيل سمجهيو ويندو آهي.

بعد وارن جين فلسفين هن تصور کي وڌيڪ منظم منطقي صورت ڏني. خاص طور [[سمانت ڀدر]]، [[اڪلنڪ]] ۽ [[هري ڀدر]] جهڙن مفڪرن جي فلسفياڻي تصنيفن ۾ حقيقت جي مختلف پهلوئن، علم ۽ شرطي بيانن بابت بحث ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Springer2024&quot;/&gt;

اٺين صديءَ جي جين مفڪر اڪلنڪ جي فلسفي بابت 2024ع ۾ شايع ٿيل تحقيقي مقالي موجب سياد واد کي انيڪانت واد ۽ نيئي واد جي گڏيل منطقي اظهار طور سمجهي سگهجي ٿو.&lt;ref name=&quot;Springer2024&quot;/&gt;

== مذهبي ۽ اخلاقي اهميت ==

انيڪانت واد جين مت ۾ فڪري رواداري، اختلاف راءِ جي سمجهه ۽ هڪ طرفي مطلق دعوائن کان احتياط سان لاڳاپيل آهي.

هن نظريي موجب ڪنهن ٻئي شخص جي نقطه نظر ۾ حقيقت جو ڪو پهلو موجود ٿي سگهي ٿو، جيتوڻيڪ سندس بيان مڪمل نه هجي.

بهرحال، انيڪانت واد جو مطلب اهو ناهي ته هر خيال لازمي طور درست آهي. جين فلسفي ۾ مختلف بيانن جي درستي سندن شرطن، نقطه نظرن ۽ حقيقت سان لاڳاپي جي بنياد تي پرکي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SEPJain&quot;/&gt;

== فلسفياڻو جائزو ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''انيڪانت واد جا بنيادي تصور'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تصور
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | بنيادي وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | گهڻ رخي حقيقت
| حقيقت جا ڪيترائي پهلو آهن.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | جزوي نقطه نظر
| محدود مشاهدو حقيقت جو هڪ حصو ظاهر ڪري ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | شرطي بيان
| دعويٰ کي مخصوص تناظر ۽ شرطن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | فڪري رواداري
| ٻين نقطه نظرن کي سمجهڻ جي گنجائش پيدا ٿئي ٿي.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | منطقي احتياط
| جزوي ڄاڻ کي مڪمل ۽ مطلق حقيقت قرار ڏيڻ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو.
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[جين مت]]
* [[مهاوير]]
* [[سياد واد]]
* [[نيئي واد]]
* [[هندستاني فلسفو]]
* [[علميات]]
* [[منطق]]
* [[فلسفي ۾ حقيقت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://plato.stanford.edu/entries/jaina-philosophy/ Jaina Philosophy — Stanford Encyclopedia of Philosophy]
* [https://link.springer.com/article/10.1007/s10781-024-09575-7 Syādvāda, Anekāntavāda and Nayavāda — Journal of Indian Philosophy]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Medieval_Jain_temple_Anekantavada_doctrine_artwork.jpg انيڪانت واد جي تمثيلي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:جين مت]]
[[زمرو:هندستاني فلسفو]]
[[زمرو:علميات]]
[[زمرو:منطق]]
[[زمرو:مذهبي فلسفو]]</text>
      <sha1>b5lh4lirooxb6xjlek33z20qff6vc59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان (لوڪ ڪهاڻي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104347</id>
    <revision>
      <id>422340</id>
      <timestamp>2026-10-17T06:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هڪ هوشيار نينگري ۽ چور بابت سنڌي منظوم لوڪ ڪهاڻي}}  [[فائل:Charkha spinning.jpg|thumb|250px|روايتي چرخو، جيڪو هن منظوم لوڪ ڪهاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هيءَ ڪهاڻيءَ جي اصل تصوير نه آهي.]]  '''اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان''' (رومن سنڌي: ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'') [[سنڌي لوڪ ادب]]...</comment>
      <origin>422340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7982" sha1="k3zyf9xjzz3js2hh57q7x7sp9rrq4wt" xml:space="preserve">
{{Short description|هڪ هوشيار نينگري ۽ چور بابت سنڌي منظوم لوڪ ڪهاڻي}}

[[فائل:Charkha spinning.jpg|thumb|250px|روايتي چرخو، جيڪو هن منظوم لوڪ ڪهاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هيءَ ڪهاڻيءَ جي اصل تصوير نه آهي.]]

'''اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان''' (رومن سنڌي: ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'') [[سنڌي لوڪ ادب]] جي هڪ '''منظوم لوڪ ڪهاڻي''' آهي، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي، بهادر ۽ حاضر دماغ نينگري پنهنجي گهر ۾ رات جي وقت گهڙيل چور کي هوشياريءَ سان پڪڙائي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ نينگري چور کي ڏسڻ کان پوءِ پنهنجي چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز تي گهر جو ستل پهريدار جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻيءَ جو احوال ==

ڪهاڻيءَ جي مرڪزي ڪردار هڪ ننڍڙي نينگري آهي، جيڪا ذهانت، بهادري ۽ حاضر دماغيءَ سان ڏکئي وقت ۾ پنهنجي گهر کي چوريءَ کان بچائي ٿي.
هڪ رات گهر ۾ سڀ ماڻهو ستل هوندا آهن ته نينگري هڪ چور کي گهر اندر ڏسي ٿي. خطري کي محسوس ڪندي هوءَ چور سان سڌي مقابلي ڪرڻ بدران پنهنجي هوشياريءَ کان ڪم وٺي ٿي.
نينگري پنهنجو چرخو ڪڍي ان سان مخاطب ٿي منظوم انداز ۾ گيت ڳائڻ شروع ڪري ٿي. سندس آواز گهر ۾ ستل پهريدار. پيرل تائين پهچي ٿو، جيڪو ننڊ مان جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284F7C;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا مرڪزي ڪردار'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | ننڍڙي نينگري
| مرڪزي ڪردار؛ ذهانت ۽ حاضر دماغيءَ سان چور کي پڪڙائڻ جو سبب بڻجي ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | چور
| رات جي وقت گهر ۾ گهڙي ٿو ۽ آخرڪار پڪڙجي پوي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | پهريدار پيرل
| نينگريءَ جي گيت جي آواز تي جاڳي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.
|}

انهن ڪردارن جا ذاتي نالا جوتواڻيءَ جي مختصر بيان ۾ ڄاڻايل ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== منظوم بيان ۽ چرخو ==

هن لوڪ ڪهاڻيءَ جي نمايان خصوصيت اها آهي ته ان ۾ گيت ڪهاڻيءَ جي واقعن کي اڳتي وڌائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو. نينگري چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز سان پهريدار جاڳي ٿو.
اهڙيءَ طرح چرخو رڳو گهريلو اوزار نه، پر ڪهاڻيءَ جي اهم واقعي سان لاڳاپيل شيءِ بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل منظوم متن جي غيرموجودگيءَ ۾ گيت جي مڪمل لفظن، وزن، بحر يا قافيي بابت ڪا قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي.

== موضوعاتي جائزو ==

ڪهاڻيءَ جي بيان ڪيل واقعن مان هيٺيان موضوع سامهون اچن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا موضوع'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | تشريح
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | حاضر دماغي
| نينگري خطري جي حالت ۾ مناسب تدبير اختيار ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | بهادري
| ننڍي عمر هوندي به خطري کي منهن ڏيڻ جي همت ڏيکاري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ذهانت
| چور سان سڌي مقابلي بدران آواز ذريعي مدد حاصل ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | گيت جي اهميت
| منظوم اظهار پهريدار کي جاڳائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | گهريلو ماحول
| چرخو ۽ پهريدار ڪهاڻيءَ جي گهريلو پسمنظر جا اهم جزا آهن.
|}

هي موضوع ڪهاڻيءَ جي مختصر احوال مان اخذ ڪيل ادبي تشريح آهن، نه ته ڪنهن الڳ تحقيقي مقالي جا نتيجا.

== سنڌي لوڪ ادب ۾ پسمنظر ==

سنڌي لوڪ ادب ۾ نثري ۽ منظوم ڪهاڻين، لوڪ گيتن، پرولين ۽ ٻين زباني روايتن کي اهميت حاصل رهي آهي.
ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي نگرانيءَ ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي لوڪ ادب واري تحقيقي منصوبي تحت سنڌ جي زباني روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ شايع ڪرڻ جو وسيع ڪم ڪيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾ لوڪ ڪهاڻيون ۽ لوڪ شاعري الڳ الڳ صنفن طور شامل هيون.&lt;ref name=&quot;FarooqiFolklore&quot;&gt;{{cite web
 |last=Farooqi
 |first=Musharraf Ali
 |title=The Folktales of Sindh: An Introduction
 |url=https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/
 |website=Sindh Courier
 |date=2021-11-15
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
«اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان» جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ منظوم سنڌي لوڪ ڪهاڻيءَ طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن مخصوص ڪهاڻيءَ جي ڊاڪٽر بلوچ جي لوڪ ادب واري مجموعن ۾ شموليت جي تصديق اڃا گهربل آهي.

== عنوان ۽ متن بابت تحقيق ==

جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ ڪهاڻيءَ جو عنوان رومن صورت ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'' ۾ درج ڪيو آهي.
اصل سنڌي متن يا قديم ڇاپي جي تصديق نه ٿيڻ سبب عنوان جي سنڌي املا عارضي آهي. ساڳيءَ طرح ڪهاڻيءَ جي روايتي گيت جا مڪمل لفظ، راوي، پهريون لکت وارو ماخذ ۽ مختلف روايتي صورتون اڃا معلوم نه ٿي سگهيون آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
* [[سنڌي لوڪ گيت]]
* [[چرخو]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/ The Folktales of Sindh: An Introduction]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charkha_spinning.jpg روايتي چرخي جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي منظوم ڪهاڻيون]]</text>
      <sha1>k3zyf9xjzz3js2hh57q7x7sp9rrq4wt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422341</id>
      <parentid>422340</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T07:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[اڃا ته ايترا، مان نربيري آهيان (لوڪ ڪهاڻي)]] کي [[اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان (لوڪ ڪهاڻي)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>422340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7982" sha1="k3zyf9xjzz3js2hh57q7x7sp9rrq4wt" xml:space="preserve">
{{Short description|هڪ هوشيار نينگري ۽ چور بابت سنڌي منظوم لوڪ ڪهاڻي}}

[[فائل:Charkha spinning.jpg|thumb|250px|روايتي چرخو، جيڪو هن منظوم لوڪ ڪهاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هيءَ ڪهاڻيءَ جي اصل تصوير نه آهي.]]

'''اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان''' (رومن سنڌي: ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'') [[سنڌي لوڪ ادب]] جي هڪ '''منظوم لوڪ ڪهاڻي''' آهي، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي، بهادر ۽ حاضر دماغ نينگري پنهنجي گهر ۾ رات جي وقت گهڙيل چور کي هوشياريءَ سان پڪڙائي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ نينگري چور کي ڏسڻ کان پوءِ پنهنجي چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز تي گهر جو ستل پهريدار جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻيءَ جو احوال ==

ڪهاڻيءَ جي مرڪزي ڪردار هڪ ننڍڙي نينگري آهي، جيڪا ذهانت، بهادري ۽ حاضر دماغيءَ سان ڏکئي وقت ۾ پنهنجي گهر کي چوريءَ کان بچائي ٿي.
هڪ رات گهر ۾ سڀ ماڻهو ستل هوندا آهن ته نينگري هڪ چور کي گهر اندر ڏسي ٿي. خطري کي محسوس ڪندي هوءَ چور سان سڌي مقابلي ڪرڻ بدران پنهنجي هوشياريءَ کان ڪم وٺي ٿي.
نينگري پنهنجو چرخو ڪڍي ان سان مخاطب ٿي منظوم انداز ۾ گيت ڳائڻ شروع ڪري ٿي. سندس آواز گهر ۾ ستل پهريدار. پيرل تائين پهچي ٿو، جيڪو ننڊ مان جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284F7C;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا مرڪزي ڪردار'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | ننڍڙي نينگري
| مرڪزي ڪردار؛ ذهانت ۽ حاضر دماغيءَ سان چور کي پڪڙائڻ جو سبب بڻجي ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | چور
| رات جي وقت گهر ۾ گهڙي ٿو ۽ آخرڪار پڪڙجي پوي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | پهريدار پيرل
| نينگريءَ جي گيت جي آواز تي جاڳي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.
|}

انهن ڪردارن جا ذاتي نالا جوتواڻيءَ جي مختصر بيان ۾ ڄاڻايل ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== منظوم بيان ۽ چرخو ==

هن لوڪ ڪهاڻيءَ جي نمايان خصوصيت اها آهي ته ان ۾ گيت ڪهاڻيءَ جي واقعن کي اڳتي وڌائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو. نينگري چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز سان پهريدار جاڳي ٿو.
اهڙيءَ طرح چرخو رڳو گهريلو اوزار نه، پر ڪهاڻيءَ جي اهم واقعي سان لاڳاپيل شيءِ بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل منظوم متن جي غيرموجودگيءَ ۾ گيت جي مڪمل لفظن، وزن، بحر يا قافيي بابت ڪا قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي.

== موضوعاتي جائزو ==

ڪهاڻيءَ جي بيان ڪيل واقعن مان هيٺيان موضوع سامهون اچن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا موضوع'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | تشريح
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | حاضر دماغي
| نينگري خطري جي حالت ۾ مناسب تدبير اختيار ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | بهادري
| ننڍي عمر هوندي به خطري کي منهن ڏيڻ جي همت ڏيکاري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ذهانت
| چور سان سڌي مقابلي بدران آواز ذريعي مدد حاصل ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | گيت جي اهميت
| منظوم اظهار پهريدار کي جاڳائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | گهريلو ماحول
| چرخو ۽ پهريدار ڪهاڻيءَ جي گهريلو پسمنظر جا اهم جزا آهن.
|}

هي موضوع ڪهاڻيءَ جي مختصر احوال مان اخذ ڪيل ادبي تشريح آهن، نه ته ڪنهن الڳ تحقيقي مقالي جا نتيجا.

== سنڌي لوڪ ادب ۾ پسمنظر ==

سنڌي لوڪ ادب ۾ نثري ۽ منظوم ڪهاڻين، لوڪ گيتن، پرولين ۽ ٻين زباني روايتن کي اهميت حاصل رهي آهي.
ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي نگرانيءَ ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي لوڪ ادب واري تحقيقي منصوبي تحت سنڌ جي زباني روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ شايع ڪرڻ جو وسيع ڪم ڪيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾ لوڪ ڪهاڻيون ۽ لوڪ شاعري الڳ الڳ صنفن طور شامل هيون.&lt;ref name=&quot;FarooqiFolklore&quot;&gt;{{cite web
 |last=Farooqi
 |first=Musharraf Ali
 |title=The Folktales of Sindh: An Introduction
 |url=https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/
 |website=Sindh Courier
 |date=2021-11-15
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
«اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان» جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ منظوم سنڌي لوڪ ڪهاڻيءَ طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن مخصوص ڪهاڻيءَ جي ڊاڪٽر بلوچ جي لوڪ ادب واري مجموعن ۾ شموليت جي تصديق اڃا گهربل آهي.

== عنوان ۽ متن بابت تحقيق ==

جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ ڪهاڻيءَ جو عنوان رومن صورت ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'' ۾ درج ڪيو آهي.
اصل سنڌي متن يا قديم ڇاپي جي تصديق نه ٿيڻ سبب عنوان جي سنڌي املا عارضي آهي. ساڳيءَ طرح ڪهاڻيءَ جي روايتي گيت جا مڪمل لفظ، راوي، پهريون لکت وارو ماخذ ۽ مختلف روايتي صورتون اڃا معلوم نه ٿي سگهيون آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
* [[سنڌي لوڪ گيت]]
* [[چرخو]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/ The Folktales of Sindh: An Introduction]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charkha_spinning.jpg روايتي چرخي جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي منظوم ڪهاڻيون]]</text>
      <sha1>k3zyf9xjzz3js2hh57q7x7sp9rrq4wt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422343</id>
      <parentid>422341</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T07:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>422343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8092" sha1="0dvbv013x0fo73bprr60hcs22iiw8ov" xml:space="preserve">
{{Short description|هڪ هوشيار نينگري ۽ چور بابت سنڌي منظوم لوڪ ڪهاڻي}}

[[فائل:Charkha spinning.jpg|thumb|250px|روايتي چرخو، جيڪو هن منظوم لوڪ ڪهاڻيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هيءَ ڪهاڻيءَ جي اصل تصوير نه آهي.]]

'''اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان''' (رومن سنڌي: ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'') [[سنڌي لوڪ ادب]] جي هڪ '''منظوم لوڪ ڪهاڻي''' آهي، جنهن ۾ هڪ ننڍڙي، بهادر ۽ حاضر دماغ نينگري پنهنجي گهر ۾ رات جي وقت گهڙيل چور کي هوشياريءَ سان پڪڙائي ٿي. ڪهاڻيءَ ۾ نينگري چور کي ڏسڻ کان پوءِ پنهنجي چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز تي گهر جو ستل پهريدار جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي وٺي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |page=15
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻيءَ جو احوال ==

ڪهاڻيءَ جي مرڪزي ڪردار هڪ ننڍڙي نينگري آهي، جيڪا ذهانت، بهادري ۽ حاضر دماغيءَ سان ڏکئي وقت ۾ پنهنجي گهر کي چوريءَ کان بچائي ٿي.
هڪ رات گهر ۾ سڀ ماڻهو ستل هوندا آهن ته نينگري هڪ چور کي گهر اندر ڏسي ٿي. خطري کي محسوس ڪندي هوءَ چور سان سڌي مقابلي ڪرڻ بدران پنهنجي هوشياريءَ کان ڪم وٺي ٿي.
نينگري پنهنجو چرخو ڪڍي ان سان مخاطب ٿي منظوم انداز ۾ گيت ڳائڻ شروع ڪري ٿي. سندس آواز گهر ۾ ستل پهريدار. پيرل تائين پهچي ٿو، جيڪو ننڊ مان جاڳي پوي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284F7C;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا مرڪزي ڪردار'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ ڪردار
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | ننڍڙي نينگري
| مرڪزي ڪردار؛ ذهانت ۽ حاضر دماغيءَ سان چور کي پڪڙائڻ جو سبب بڻجي ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | چور
| رات جي وقت گهر ۾ گهڙي ٿو ۽ آخرڪار پڪڙجي پوي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | پهريدار پيرل
| نينگريءَ جي گيت جي آواز تي جاڳي ٿو ۽ چور کي پڪڙي ٿو.
|}

انهن ڪردارن جا ذاتي نالا جوتواڻيءَ جي مختصر بيان ۾ ڄاڻايل ناهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== منظوم بيان ۽ چرخو ==

هن لوڪ ڪهاڻيءَ جي نمايان خصوصيت اها آهي ته ان ۾ گيت ڪهاڻيءَ جي واقعن کي اڳتي وڌائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو. نينگري چرخي سان مخاطب ٿي گيت ڳائي ٿي، جنهن جي آواز سان پهريدار جاڳي ٿو.
اهڙيءَ طرح چرخو رڳو گهريلو اوزار نه، پر ڪهاڻيءَ جي اهم واقعي سان لاڳاپيل شيءِ بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اصل منظوم متن جي غيرموجودگيءَ ۾ گيت جي مڪمل لفظن، وزن، بحر يا قافيي بابت ڪا قطعي دعويٰ نٿي ڪري سگهجي.

== موضوعاتي جائزو ==

ڪهاڻيءَ جي بيان ڪيل واقعن مان هيٺيان موضوع سامهون اچن ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A8B9CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪهاڻيءَ جا موضوع'''
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E2EEFA;color:#244A70;&quot; | تشريح
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | حاضر دماغي
| نينگري خطري جي حالت ۾ مناسب تدبير اختيار ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | بهادري
| ننڍي عمر هوندي به خطري کي منهن ڏيڻ جي همت ڏيکاري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ذهانت
| چور سان سڌي مقابلي بدران آواز ذريعي مدد حاصل ڪري ٿي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | گيت جي اهميت
| منظوم اظهار پهريدار کي جاڳائڻ جو ذريعو بڻجي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | گهريلو ماحول
| چرخو ۽ پهريدار ڪهاڻيءَ جي گهريلو پسمنظر جا اهم جزا آهن.
|}

هي موضوع ڪهاڻيءَ جي مختصر احوال مان اخذ ڪيل ادبي تشريح آهن، نه ته ڪنهن الڳ تحقيقي مقالي جا نتيجا.

== سنڌي لوڪ ادب ۾ پسمنظر ==

سنڌي لوڪ ادب ۾ نثري ۽ منظوم ڪهاڻين، لوڪ گيتن، پرولين ۽ ٻين زباني روايتن کي اهميت حاصل رهي آهي.
ڊاڪٽر [[نبي بخش خان بلوچ]] جي نگرانيءَ ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي لوڪ ادب واري تحقيقي منصوبي تحت سنڌ جي زباني روايتن کي گڏ ڪرڻ ۽ شايع ڪرڻ جو وسيع ڪم ڪيو ويو. انهيءَ منصوبي ۾ لوڪ ڪهاڻيون ۽ لوڪ شاعري الڳ الڳ صنفن طور شامل هيون.&lt;ref name=&quot;FarooqiFolklore&quot;&gt;{{cite web
 |last=Farooqi
 |first=Musharraf Ali
 |title=The Folktales of Sindh: An Introduction
 |url=https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/
 |website=Sindh Courier
 |date=2021-11-15
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
«اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان» جو ذڪر موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت ۾ منظوم سنڌي لوڪ ڪهاڻيءَ طور ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن مخصوص ڪهاڻيءَ جي ڊاڪٽر بلوچ جي لوڪ ادب واري مجموعن ۾ شموليت جي تصديق اڃا گهربل آهي.
ھن منظوم لوڪ ڪھاڻي کي سنڌ جي مشھور ڳائڻي ماسٽر چندر ڳاتو آھي.

== عنوان ۽ متن بابت تحقيق ==

جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ۾ ڪهاڻيءَ جو عنوان رومن صورت ''Anjaa ta Aita, Maan Nadhiree Aahiyaan'' ۾ درج ڪيو آهي.
اصل سنڌي متن يا قديم ڇاپي جي تصديق نه ٿيڻ سبب عنوان جي سنڌي املا عارضي آهي. ساڳيءَ طرح ڪهاڻيءَ جي روايتي گيت جا مڪمل لفظ، راوي، پهريون لکت وارو ماخذ ۽ مختلف روايتي صورتون اڃا معلوم نه ٿي سگهيون آهن.

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي لوڪ ادب]]
* [[سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
* [[سنڌي لوڪ گيت]]
* [[چرخو]]
* [[نبي بخش خان بلوچ]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://sindhcourier.com/the-folktales-of-sindh-an-introduction/ The Folktales of Sindh: An Introduction]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charkha_spinning.jpg روايتي چرخي جي تصوير — وڪيميڊيا ڪامنز]

[[زمرو:سنڌي لوڪ ڪهاڻيون]]
[[زمرو:سنڌي لوڪ ادب]]
[[زمرو:سنڌي منظوم ڪهاڻيون]]</text>
      <sha1>0dvbv013x0fo73bprr60hcs22iiw8ov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڃا ته ايترا، مان نربيري آهيان (لوڪ ڪهاڻي)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104348</id>
    <redirect title="اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان (لوڪ ڪهاڻي)" />
    <revision>
      <id>422342</id>
      <timestamp>2026-10-17T07:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[اڃا ته ايترا، مان نربيري آهيان (لوڪ ڪهاڻي)]] کي [[اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان (لوڪ ڪهاڻي)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>422342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="fosn1leb2izd229uyb1z81uwtwtvin8" xml:space="preserve">#چوريو [[اڃا ته ائٽ، مان ننڍڙي آهيان (لوڪ ڪهاڻي)]]</text>
      <sha1>fosn1leb2izd229uyb1z81uwtwtvin8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انجليءَ جا گيت (شاعري)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104349</id>
    <revision>
      <id>422344</id>
      <timestamp>2026-10-17T07:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|جشن واسواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}}  {{Infobox book | name = انجليءَ جا گيت | title_orig = انجليءَ جا گيت | author = [[جشن واسواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[روحاني شاعري]]، عقيدت ڀريا نظم | pub_date = 1982ع | subject = [[ساڌو واسواڻي]] جي شخصيت ۽ روحاني تعليمات...</comment>
      <origin>422344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12249" sha1="pk1rblzl3yiw7vwv85ygy4qv7hxbznq" xml:space="preserve">
{{Short description|جشن واسواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل سنڌي شعري مجموعو}}

{{Infobox book
| name = انجليءَ جا گيت
| title_orig = انجليءَ جا گيت
| author = [[جشن واسواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[روحاني شاعري]]، عقيدت ڀريا نظم
| pub_date = 1982ع
| subject = [[ساڌو واسواڻي]] جي شخصيت ۽ روحاني تعليمات
}}

'''انجليءَ جا گيت''' (رومن سنڌي: ''Anjalee-a jaa Geeta'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ شعري مجموعو آهي، جيڪو 1982ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ '''100 نظم''' شامل آهن، جن جو مرڪزي موضوع سنڌي روحاني اڳواڻ [[ساڌو واسواڻي|ساڌو ٿانورداس ليلارام واسواڻي]] جي شخصيت آهي. مجموعي جو ليکڪ سندس شاگرد ۽ روحاني جانشين '''[[جشن واسواڻي|جشن پهلاج راءِ واسواڻي]]''' آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ليکڪ پنهنجي روحاني شاعريءَ ۾ '''«انجلي»''' جو تخلص استعمال ڪندو هو. هن لفظ جي معنيٰ عقيدت ڀري پيشڪش يا نذرانو آهي.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;&gt;{{cite web
 |title=Revered Dada J. P. Vaswani: 1918–2018
 |url=https://sadhuvaswanicenter.com/wp-content/uploads/2024/04/Dada-Biography-Updated.pdf
 |publisher=Sadhu Vaswani Center for World Peace
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|جشن واسواڻي}}

[[فائل:Dada Vaswani.jpg|thumb|250px|«انجليءَ جا گيت» جو ليکڪ جشن پهلاج راءِ واسواڻي، جيڪو دادا جي. پي. واسواڻي جي نالي سان مشهور هو. تصوير 2013ع جي آهي.]]

'''جشن پهلاج راءِ واسواڻي''' (2 آگسٽ 1918ع – 12 جولاءِ 2018ع) سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، روحاني شاعر، مقرر ۽ مذهبي اڳواڻ هو. سندس جنم [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، سنڌ ۾ ٿيو. هو '''دادا جي. پي. واسواڻي''' جي نالي سان مشهور هو.&lt;ref name=&quot;GovtIndiaVaswani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dada J. P. Vaswani
 |url=https://postagestamps.gov.in/Pdf/2023/Dada_JP_Vaswani_BROCHURE.pdf
 |publisher=Department of Posts, Government of India
 |year=2023
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جشن واسواڻي، ساڌو ٿانورداس ليلارام واسواڻيءَ جو شاگرد ۽ ڀائٽيو هو. 1966ع ۾ ساڌو واسواڻيءَ جي وفات کان پوءِ هن ساڌو واسواڻي مشن جي اڳواڻي سنڀالي.&lt;ref name=&quot;SadhuMission&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dada J. P. Vaswani
 |url=https://www.sadhuvaswanicenter.com/dada-jp-vaswani
 |website=Sadhu Vaswani Center for World Peace
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جشن واسواڻي سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب لکيا. سندس تصنيفن ۾ روحاني تعليم، اخلاقي زندگي، محبت، عدم تشدد ۽ انسانيت جي خدمت جهڙا موضوع شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GovtIndiaVaswani&quot;/&gt;

== ساڌو واسواڻي ==

{{Main|ساڌو واسواڻي}}

'''ساڌو ٿانورداس ليلارام واسواڻي''' (25 نومبر 1879ع – 16 جنوري 1966ع) سنڌ جو روحاني مفڪر، تعليمدان ۽ سماجي سڌارڪ هو. سندس تعليمات ۾ محبت، انسانيت جي خدمت، روحاني زندگي ۽ جاندارن سان همدرديءَ کي اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;SadhuMission&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SadhuSindhi&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sadhu Vaswani
|url=https://learnsindhi.com/html5/Prose/SadhuVaswani
 |website=Learn Sindhi Language
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
جشن واسواڻيءَ جي زندگيءَ ۽ ادبي سرگرمين تي سندس استاد جو گهرو اثر هو. ''انجليءَ جا گيت'' انهيءَ استاد ۽ شاگرد جي روحاني لاڳاپي جي ادبي پسمنظر ۾ لکيل مجموعو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪتاب جو موضوع ==

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ ''انجليءَ جا گيت'' کي 100 نظمن جو مجموعو ڄاڻايو آهي، جن جو بنيادي موضوع ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
مجموعي جي انهيءَ بنيادي تعارف مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب جو تعلق ساڌو واسواڻيءَ جي شخصيت سان عقيدت ۽ سندس روحاني ورثي جي شعري اظهار سان آهي.
بهرحال، ڪتاب جي سمورن نظمن جو متن دستياب نه هجڻ سبب انهن جي انفرادي عنوانن، شاعراڻي صنفن، بحر، قافيي يا مخصوص موضوعن بابت وڌيڪ تفصيلي دعويٰ ڪرڻ مناسب ناهي.

== عنوان جي معنيٰ ==

«انجلي» سنسڪرتي بنياد وارو لفظ آهي، جيڪو عقيدت ڀري پيشڪش يا نذراني جي مفهوم سان لاڳاپيل آهي.
جشن واسواڻي پنهنجي سنڌي روحاني شاعريءَ ۾ '''«انجلي»''' جو تخلص اختيار ڪيو هو. ساڌو واسواڻي مشن جي سوانحي بيان موجب اهو تخلص روحاني عقيدت ۽ نذراني جي تصور سان لاڳاپيل هو.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح ڪتاب جي عنوان ''انجليءَ جا گيت'' کي ليکڪ جي ادبي سڃاڻپ ۽ روحاني شاعريءَ سان ڳنڍي پڙهي سگهجي ٿو، جيتوڻيڪ اصل عنوان جي چونڊ بابت ليکڪ جو سڌو بيان اڃا تصديق ٿيل ناهي.

== اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284E7D;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''انجليءَ جا گيت — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | عنوان
| انجليءَ جا گيت
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | رومن عنوان
| ''Anjalee-a jaa Geeta''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | ليکڪ
| جشن پهلاج راءِ واسواڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | اشاعت جو سال
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | ادبي صنف
| روحاني شاعري
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | نظمن جو تعداد
| 100
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | مرڪزي شخصيت
| ساڌو ٽي. ايل. واسواڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}
ڪتاب جي اشاعت جو سال، نظمن جو تعداد، ليکڪ ۽ مرڪزي موضوع موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري ادبي لغت مان ورتل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== موضوعاتي اهميت ==

''انجليءَ جا گيت'' کي سنڌي روحاني شاعريءَ جي تناظر ۾ پڙهي سگهجي ٿو. ڪتاب جي تصديق ٿيل بنيادي موضوع ۽ ليکڪ جي روحاني پسمنظر جي بنياد تي هيٺيان پهلو ان جي مطالعي لاءِ اهم آهن:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B81;color:#FFFFFF;padding:10px;&quot; | '''ڪتاب جي مطالعي جا اهم پهلو'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | پهلو
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | وضاحت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | استاد ۽ شاگرد جو لاڳاپو
| ليکڪ ۽ ساڌو واسواڻيءَ جي روحاني وابستگي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | عقيدت ڀري شاعري
| مرڪزي روحاني شخصيت بابت منظوم اظهار
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | سنڌي ٻولي
| روحاني تجربن ۽ عقيدت جي اظهار لاءِ سنڌي شاعريءَ جو استعمال
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ادبي تخلص
| ليکڪ جي «انجلي» واري تخلص ۽ ڪتاب جي عنوان جو تعلق
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | روحاني ورثو
| ساڌو واسواڻيءَ جي شخصيت سان لاڳاپيل يادگيري ۽ عقيدت
|}

هيءَ جدول ڪتاب جي دستياب تعارف ۽ ليکڪ جي سوانحي پسمنظر تي ٻڌل آهي؛ ان کي 100 نظمن جي مڪمل متن جو تجزيو نه سمجهڻ گهرجي.

== انجلي سنگره سان تعلق ==

جشن واسواڻيءَ جا ڪيترائي سنڌي روحاني گيت ۽ نظم بعد ۾ '''''انجلي سنگره''''' (''Anjali Sangraha'') نالي وڏي مجموعي ۾ گڏ ڪيا ويا.
ساڌو واسواڻي مشن جي سوانحي ماخذ موجب هي مجموعو 1,001 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان ۾ جشن واسواڻيءَ جي سنڌي روحاني شاعريءَ کي محفوظ ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;/&gt;
بهرحال، ''انجليءَ جا گيت'' (1982ع) جا سمورا 100 نظم انهيءَ بعد واري مجموعي ۾ شامل آهن يا نه، ان جي الڳ تصديق گهربل آهي. ٻنهي ڪتابن کي هڪ ئي تصنيف سمجهڻ درست نه ٿيندو.

== سنڌي روحاني ادب ۾ پسمنظر ==

جشن واسواڻيءَ جي ادبي زندگيءَ ۾ سنڌي ٻوليءَ کي اهميت حاصل هئي. سندس روحاني شاعريءَ ۾ «انجلي» جو تخلص استعمال ٿيندو هو، جڏهن ته سندس استاد ساڌو واسواڻي پڻ سنڌي ٻوليءَ ۽ ثقافتي ورثي سان گهري وابستگي رکندو هو.&lt;ref name=&quot;DadaBiography&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SadhuSindhi&quot;/&gt;
''انجليءَ جا گيت'' انهيءَ سنڌي روحاني ادبي روايت سان لاڳاپيل مجموعو آهي، جنهن ۾ استاد جي شخصيت ۽ سندس يادگيريءَ کي شاعريءَ جو مرڪزي موضوع بڻايو ويو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[جشن واسواڻي]]
* [[ساڌو واسواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[روحاني شاعري]]
* [[سنڌي هندو]]
* [[ساڌو واسواڻي مشن]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://www.sadhuvaswanicenter.com/dada-jp-vaswani Sadhu Vaswani Center — Dada J. P. Vaswani]
* [https://sadhuvaswanicenter.com/wp-content/uploads/2024/04/Dada-Biography-Updated.pdf Dada J. P. Vaswani — سوانحي ڪتابچو]
* [https://postagestamps.gov.in/Pdf/2023/Dada_JP_Vaswani_BROCHURE.pdf Government of India — Dada J. P. Vaswani]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dada_Vaswani.jpg وڪيميڊيا ڪامنز — جشن واسواڻيءَ جي تصوير]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي شاعريءَ جا مجموعا]]
[[زمرو:سنڌي روحاني ادب]]
[[زمرو:ڀارت ۾ سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>pk1rblzl3yiw7vwv85ygy4qv7hxbznq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انمول موتي (ٻاراڻو ناٽڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104350</id>
    <revision>
      <id>422345</id>
      <timestamp>2026-10-17T07:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هوندراج بلواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ٻن ايڪٽن وارو سنڌي ٻاراڻو ناٽڪ}}  {{Infobox book | name = انمول موتي | title_orig = انمول موتي | author = [[هوندراج بلواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[ناٽڪ]] | pub_date = 1982ع | subject = اسڪولي ٻارن جي تربيت ۽ رويي ۾ سڌارو }}  ''...</comment>
      <origin>422345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10072" sha1="lyexu0ohdsm3onig5i5ow0f668xn2b0" xml:space="preserve">
{{Short description|هوندراج بلواڻيءَ جو 1982ع ۾ شايع ٿيل ٻن ايڪٽن وارو سنڌي ٻاراڻو ناٽڪ}}

{{Infobox book
| name = انمول موتي
| title_orig = انمول موتي
| author = [[هوندراج بلواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[ناٽڪ]]
| pub_date = 1982ع
| subject = اسڪولي ٻارن جي تربيت ۽ رويي ۾ سڌارو
}}

'''انمول موتي''' (رومن سنڌي: ''Anmol Motee'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ '''ٻن ايڪٽن تي مشتمل ٻاراڻو ناٽڪ''' آهي، جنهن جو ليکڪ [[هوندراج بلواڻي]] آهي. هي ناٽڪ 1982ع ۾ شايع ٿيو. ان جي ڪهاڻي هڪ اسڪول جي استاد ۽ ڪجهه شرارتي شاگردن جي چوڌاري ڦري ٿي. استاد انهن شاگردن جي رويي ۾ سڌارو آڻي ٿو. ناٽڪ ۾ ٻارن جي تربيت ۽ وندر کي گڏ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ليکڪ هوندراج بلواڻيءَ جي تصنيفن جي هڪ ٻي فهرست ۾ پڻ ''انمول موتي'' جو نالو موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBalwani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Hundraj Balwani
 |url=https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/
 |website=The Sindhu World
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ليکڪ ==

{{Main|هوندراج بلواڻي}}

'''هوندراج بلواڻي''' سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، مترجم، ٻاراڻي ادب جو محقق ۽ ناٽڪ نويس آهي. هن سنڌي ٻارن لاءِ ڪهاڻيون، ناٽڪ ۽ ٻيو تعليمي ادب لکيو آهي.
سندس ادبي سرگرمين ۾ ٻارن لاءِ لکڻ، سنڌي ٻوليءَ جي واڌاري ۽ ٻاراڻي ادب جي اشاعت کي اهميت حاصل رهي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBalwani&quot;/&gt;
بلواڻيءَ ٻاراڻي ادب بابت ''Bal Sahitya ke Vividh Aayam'' نالي تحقيقي ڪتاب پڻ لکيو، جيڪو دهلي يونيورسٽيءَ جي سنڌي ٻاراڻي ادب واري نصاب جي لازمي مطالعي ۾ شامل آهي.&lt;ref name=&quot;DelhiUniversity&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sindhi Syllabus for Undergraduate Courses
 |url=https://www.du.ac.in/uploads/executive_council/30082019/21072019/annexures/Annexure-151.%20%28Sindhi%20Syllabus%20for%20UG%20Courses%29.pdf
 |publisher=University of Delhi
 |year=2019
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻيءَ جو احوال ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب ''انمول موتي'' جي ڪهاڻي هڪ اسڪول جي استاد ۽ ڪجهه شرارتي ڇوڪرن بابت آهي.
ناٽڪ ۾ استاد انهن شاگردن جي غلط روين کي سڌارڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿو. ڪهاڻيءَ جي بيان ۾ اخلاقي تربيت کي دلچسپ ڊرامائي انداز سان گڏايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
جوتواڻيءَ جي مختصر بيان ۾ شاگردن جا نالا، شرارتن جي نوعيت، استاد جي استعمال ڪيل طريقن يا ٻنهي ايڪٽن جي واقعن جو تفصيل موجود ناهي. انهيءَ ڪري انهن بابت وڌيڪ دعوائون ڪرڻ لاءِ اصل ناٽڪ جي متن جو مطالعو ضروري آهي.

== ناٽڪ جي بناوت ==

''انمول موتي'' ٻن ايڪٽن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ٻن ايڪٽن واري بناوت سبب هن کي هڪ مختصر ڊرامائي تصنيف طور سڃاڻي سگهجي ٿو. البت هر ايڪٽ جي منظرن، ڪردارن جي داخلا، مڪالمن ۽ ڊرامائي عروج بابت تفصيلي ڄاڻ دستياب ناهي.

== موضوعاتي جائزو ==

جوتواڻيءَ جي بيان موجب ناٽڪ ۾ تعليم ۽ وندر جو ميلاپ آهي. ڪهاڻيءَ جي تصديق ٿيل احوال جي بنياد تي هيٺيان موضوع نمايان ٿين ٿا:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#284E7D;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:110%;&quot; | '''انمول موتي — اهم موضوع'''
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#E2EDFA;color:#244A70;&quot; | ڪهاڻيءَ سان تعلق
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | ٻارن جي تربيت
| استاد شاگردن جي رويي ۾ سڌارو آڻي ٿو.
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;font-weight:bold;&quot; | اسڪولي ماحول
| ڪهاڻيءَ جو مرڪز استاد ۽ سندس اسڪول جا شاگرد آهن.
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | شرارت ۽ سڌارو
| ناٽڪ ۾ شرارتي شاگردن جي رويي ۾ تبديلي ڏيکاري وئي آهي.
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;font-weight:bold;&quot; | تعليم سان گڏ وندر
| اخلاقي پيغام کي ڊرامائي دلچسپيءَ سان پيش ڪيو ويو آهي.
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | استاد جو ڪردار
| استاد شاگردن جي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.
|}

هي جدول جوتواڻيءَ جي ڏنل ڪهاڻيءَ جي احوال مان اخذ ڪيل موضوعاتي تشريح آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ پسمنظر ==

سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ ڪهاڻين، نظمن ۽ ناٽڪن وسيلي ٻارن جي ذهني، لساني ۽ اخلاقي تربيت جي روايت موجود آهي.
هوندراج بلواڻي سنڌي ٻاراڻي ادب جي ليکڪن مان هڪ آهي. سندس ادبي سرگرمين ۾ ٻارن لاءِ ناٽڪ لکڻ ۽ انهن جي اسٽيج تي پيشڪش پڻ شامل رهي آهي.
انڊين انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي 2013ع واري بليٽن ۾ بلواڻيءَ جي لکيل ٻن ٻين ٻاراڻن ناٽڪن، ''سزا يا انعام'' ۽ ''انصاف جو فيصلو''، جي پيشڪش جو ذڪر موجود آهي.&lt;ref name=&quot;SindhologyBulletin&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Sindhology
 |journal=Sindhology
 |publisher=Indian Institute of Sindhology
 |volume=12
 |issue=44–45
 |date=January–June 2013
 |url=https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

هي حوالو بلواڻيءَ جي ناٽڪ نويسيءَ بابت آهي؛ ان مان ''انمول موتي'' جي اسٽيج تي پيش ٿيڻ جي تصديق نٿي ٿئي.

== اشاعت ۽ ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:10px;font-size:110%;&quot; | '''انمول موتي — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFB;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| انمول موتي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن عنوان
| ''Anmol Motee''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| هوندراج بلواڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت جو سال
| 1982ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | صنف
| ٻاراڻو ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ايڪٽن جو تعداد
| ٻه
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | مرڪزي موضوع
| استاد ۽ شرارتي شاگردن جي تربيت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== ادبي اهميت ==

''انمول موتي'' جي ادبي اهميت بابت جوتواڻيءَ جو بنيادي مشاهدو اهو آهي ته ناٽڪ ٻارن کي تفريح فراهم ڪرڻ سان گڏ تربيت جو مقصد پڻ پورو ڪري ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

ڪتاب جو موضوع استاد ۽ شاگردن جي لاڳاپي سان تعلق رکي ٿو. انهيءَ ڪري هن تصنيف کي سنڌي ٻاراڻي ناٽڪ ۽ تعليمي ادب جي مطالعي ۾ شامل ڪري سگهجي ٿو.

بهرحال، ناٽڪ جي اصل متن ۽ آزاد ادبي تنقيد جي غيرموجودگيءَ ۾ ان جي ٻولي، مڪالمن، ڪردار نگاري ۽ ڊرامائي فني معيار بابت قطعي نتيجا ڏيڻ مناسب ناهي.

== پڻ ڏسو ==

* [[هوندراج بلواڻي]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[ٻارن جي تعليم]]
* [[سنڌي ٻولي]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]
* [https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/ The Sindhu World — هوندراج بلواڻي]
* [https://www.sindhology.org/webfiles/SindhologyBulletin/PDF/jan-jun13.pdf Indian Institute of Sindhology — بليٽن، 2013ع]
* [https://www.du.ac.in/uploads/executive_council/30082019/21072019/annexures/Annexure-151.%20%28Sindhi%20Syllabus%20for%20UG%20Courses%29.pdf دهلي يونيورسٽي — سنڌي نصاب]

[[زمرو:1982ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>lyexu0ohdsm3onig5i5ow0f668xn2b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عثمان علي انصاري (1901ع–1962ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104351</id>
    <revision>
      <id>422346</id>
      <timestamp>2026-10-17T07:13:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌ جو تعليمدان، اديب، محقق ۽ سچل سرمست جي رسالي جو مرتب (1901ع–1962ع)}}  {{Infobox person | name = عثمان علي انصاري | native_name = عثمان علي انصاري | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date|1901|10|21|df=y}} | birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | death_date = {{Death date and age|1962|9|2|1901|10|21|df=y}} | death_pla...</comment>
      <origin>422346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21368" sha1="5br2l7ierl8o08oj7islk6ezyr5h938" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌ جو تعليمدان، اديب، محقق ۽ سچل سرمست جي رسالي جو مرتب (1901ع–1962ع)}}

{{Infobox person
| name = عثمان علي انصاري
| native_name = عثمان علي انصاري
| native_name_lang = sd
| birth_date = {{Birth date|1901|10|21|df=y}}
| birth_place = [[شڪارپور]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date = {{Death date and age|1962|9|2|1901|10|21|df=y}}
| death_place = [[ڪراچي]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
| nationality = پاڪستاني
| occupation = تعليمدان، محقق، اديب، مترجم، ادبي مرتب
| education = بي. اي. (1923ع)
| alma_mater = [[بمبئي يونيورسٽي]]
| notable_works = ''[[رسالو سچل سرمست]]''، ''[[شاهه جو رسالو]]'' (ترتيب)
| known_for = سنڌي صوفي شاعريءَ جي تحقيق ۽ تدوين
| father = هدايت علي انصاري
}}

'''عثمان علي انصاري''' (21 آڪٽوبر 1901ع – 2 سيپٽمبر 1962ع) سنڌ جو ناميارو [[تعليمدان]]، [[اديب]]، [[محقق]]، مترجم ۽ سنڌي صوفي ادب جو شارح هو. هن سنڌ جي تعليمي کاتي ۾ استاد، هيڊماستر، پرنسپال، تعليمي انسپيڪٽر ۽ ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. هو [[سنڌي ادبي بورڊ]] سان پڻ لاڳاپيل رهيو ۽ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي تحقيق ۽ تدوين ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=عثمان علي انصاري
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عثمان+علي+انصاري
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس اهم تحقيقي ڪارنامن ۾ [[سچل سرمست]] جي سنڌي ڪلام تي مشتمل ''رسالو سچل سرمست'' جي ترتيب ۽ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي ''شاهه جو رسالو'' جي نسخن جي ڀيٽ ۽ تدوين شامل آهن. سچل جو مرتب ڪيل رسالو 1958ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته شاهه جي رسالي بابت سندس ڪم سندس وفات کان پوءِ 1997ع ۾ ڇپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ عثمان علي انصاريءَ جي فڪر کي مذهبي رواداري ۽ سنڌ جي گڏيل صوفي ثقافت سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ابتدائي زندگي ۽ خاندان ==

عثمان علي انصاري 21 آڪٽوبر 1901ع تي [[شڪارپور]] ۾ ڄائو. سندس والد هدايت علي انصاري اصل ۾ برطانوي هندستان جي سهارنپور ضلعي جي جنت آباد، انبهٽه، جو رهاڪو هو، جيڪو 1870ع ڌاري ملازمت جي سلسلي ۾ سنڌ آيو هو.
سندس والد پوليس کاتي ۾ ملازم هو ۽ 1901ع ۾ سيوهڻ ۾ پوليس انسپيڪٽر جي حيثيت سان ڪم ڪندي وفات ڪيائين. عثمان علي انصاريءَ جي ولادت کان اڳ سندس والد جو انتقال ٿي چڪو هو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;
سندس خاندان جي مستقل رهائش شڪارپور ۾ هئي. والد جي وفات کان پوءِ سندس پرورش ۽ تعليم ۾ خاندان جي ٻين بزرگن، خاص طور چاچي شيخ صادق عليءَ، اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== تعليم ==

عثمان علي انصاريءَ ابتدائي تعليم شڪارپور جي سنڌي اسڪول نمبر ٻئي مان حاصل ڪئي.
بعد ۾ چاچي شيخ صادق عليءَ کيس ميهڙ گهرائي اتي جي سنڌي اسڪول ۾ داخل ڪرايو. ڪجهه عرصي کان پوءِ هو شڪارپور موٽي آيو، جتي قاضي بهادر عليءَ وٽ فارسي ٻوليءَ جي تعليم حاصل ڪيائين.
ان کان پوءِ خيرپور ميرس ۽ شڪارپور ۾ انگريزي تعليم حاصل ڪيائين. 1918ع ۾ شڪارپور هاءِ اسڪول مان مئٽرڪ جو امتحان ڏنائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== اعليٰ تعليم ===

مئٽرڪ کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ جهوناڳڙهه ڪاليج ۾ داخل ٿيو، پر اتي تعليم جاري نه رکيائين.
1918ع ۾ [[عليڳڙهه]] ويو، جتي 1921ع ۾ انٽرميڊيئيٽ پاس ڪيائين.
بعد ۾ ڪراچيءَ جي ڊي. جي. سنڌ ڪاليج ۽ بڙودا ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪيائين. 1923ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ مان بي. اي. جي ڊگري حاصل ڪيائين. صحافت جو ڊپلوما پڻ حاصل ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== خلافت تحريڪ سان لاڳاپو ==

عليڳڙهه ۾ تعليم دوران عثمان علي انصاري [[خلافت تحريڪ]] جي سياسي ۽ مذهبي سرگرمين کان متاثر ٿيو.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، مهاتما گانڌي، مولانا محمد علي جوهر ۽ مولانا شوڪت عليءَ جون تقريرون ٻڌڻ کان پوءِ هو هجرت جي تحريڪ کان متاثر ٿي پشاور ويو.
اتي مختلف مشڪلاتن کي منهن ڏيڻ کان پوءِ ٻارهن ڏينهن اندر شڪارپور واپس موٽي آيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== صحافتي زندگي ==

اعليٰ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ عثمان علي انصاريءَ ڪجهه عرصو ''بامبي ڪرانيڪل'' اخبار ۾ سيد عبدالله بريلويءَ جي نگرانيءَ هيٺ ڪم ڪيو.

صحافت سان اها وابستگي سندس عملي زندگيءَ جي شروعاتي مرحلن مان هڪ هئي، جنهن کان پوءِ هن تعليم جي شعبي کي پنهنجي مستقل پيشاور سرگرمي بڻايو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== تعليمي خدمتون ==

عثمان علي انصاريءَ پنهنجي پيشاور زندگيءَ جو وڏو حصو سنڌ جي تعليمي ادارن ۽ تعليمي انتظاميا ۾ گذاريو.

=== ميرپورخاص ۽ نوشهرو فيروز ===

27 نومبر 1925ع تي هن ميرپورخاص مدرسي اسڪول جي هيڊماستر طور ذميواريون سنڀاليون.

1927ع ۾ سندس بدلي نوشهري فيروز مدرسي هاءِ اسڪول ۾ ٿي، جتي 1933ع تائين پرنسپال رهيو.

ان کان پوءِ کيس ٻيهر ميرپورخاص هاءِ اسڪول جو هيڊماستر مقرر ڪيو ويو، جتي 1940ع تائين ڪم ڪيائين.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== ڪراچيءَ ۾ تعليمي انتظاميا ===

1940ع ۾ عثمان علي انصاري ڪراچيءَ ۾ ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر مقرر ٿيو.

ڊسمبر 1947ع کان پوءِ کيس ڪراچيءَ جي ايس. ٽي. ڪاليج جو پرنسپال مقرر ڪيو ويو.

1950ع ڌاري هو سنڌ جو ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن مقرر ٿيو. 1957ع ۾ انهيءَ عهدي تان رٽائر ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''عثمان علي انصاريءَ جي تعليمي ۽ انتظامي خدمتن جو خاڪو'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال يا دور
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | عهدو يا سرگرمي
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ادارو يا هنڌ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1925ع–1927ع
| هيڊماستر
| ميرپورخاص مدرسي اسڪول
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1927ع–1933ع
| پرنسپال
| نوشهرو فيروز مدرسي هاءِ اسڪول
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | 1933ع–1940ع
| هيڊماستر
| ميرپورخاص هاءِ اسڪول
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | 1940ع–1947ع
| تعليمي انسپيڪٽر
| ڪراچي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | 1947ع کان پوءِ
| پرنسپال
| ايس. ٽي. ڪاليج، ڪراچي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | 1950ع–1957ع
| ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن
| سنڌ
|}

== سنڌي ادبي بورڊ سان وابستگي ==

عثمان علي انصاري سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي اداراتي ترقيءَ ۾ پڻ سرگرم رهيو.
1940ع ۾ جڏهن [[جي ايم سيد]] سنڌ حڪومت جو تعليم ۽ محنت وارو وزير ٿيو، تڏهن عثمان علي انصاريءَ کي سنڌي ادب جي مرڪزي صلاحڪار بورڊ جو سيڪريٽري مقرر ڪيو ويو.
انصاريءَ کي ٻين سنڌي عالمن سان گڏ سنڌي لغت جي تياريءَ جي ڪم ۾ پڻ شامل ڪيو ويو. هن مختلف تعليمي ۽ ثقافتي ڪميٽين ۾ سيڪريٽري طور ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;
1951ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي نئين سر تنظيم کان پوءِ هن جي. ايم. سيد ۽ [[محمد ابراهيم جويو]] سان گڏ بورڊ جي ادبي ۽ تحقيقي سرگرمين ۾ حصو ورتو.
1958ع کان 1960ع جي عرصي ۾، جڏهن جي. ايم. سيد نظربند هو، عثمان علي انصاري بورڊ جي اهم ميمبرن مان رهيو. ڪجهه عرصي لاءِ هن بورڊ جي اعزازي سيڪريٽريءَ جون ذميواريون پڻ سنڀاليون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== سچل سرمست جي رسالي جي تدوين ==

{{Main|رسالو سچل سرمست}}

[[فائل:Shrine of Sachal Sarmast.jpg|thumb|260px|[[سچل سرمست]] جي درگاهه، درازا شريف، ضلعو خيرپور. عثمان علي انصاريءَ سچل جي سنڌي ڪلام جي تحقيق ۽ ترتيب تي اهم ڪم ڪيو.]]

عثمان علي انصاريءَ جي تحقيقي زندگيءَ جو هڪ اهم ڪارنامو [[سچل سرمست]] جي سنڌي ڪلام کي گڏ ڪري مستند متن جي صورت ۾ ترتيب ڏيڻ هو.

1952ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ کيس سچل سرمست جي سنڌي ڪلام جي تدوين جو ڪم سونپيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== نسخن جي ڳولا ۽ ڀيٽ ===

انصاريءَ سچل سرمست جي ڪلام جا اڳ ۾ ڇپيل ۽ دستياب مختلف نسخا گڏ ڪيا.

انهن ۾ هيٺيان ماخذ شامل هئا:

* مرزا علي قلي بيگ وارو رسالو؛
* پوڪرداس وارو رسالو؛
* هريسنگهه وارو رسالو؛
* آغا غلام نبي صوفيءَ وارو رسالو؛
* نماڻي فقير وارو رسالو؛
* نظر محمد شڪارپوريءَ جي هٿ اکرن وارو ڪلام؛
* صفر فقير درازيءَ جي گڏ ڪيل شاعري.

هن مختلف نسخن جي ڀيٽ ڪندي اهڙا بيت ۽ ڪافيون پڻ هٿ ڪيون، جيڪي اڳ ۾ ڇپيل ڪجهه مجموعن ۾ موجود نه هيون.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== تصوف جو تحقيقي مطالعو ===

سچل سرمست جي ڪلام جي تشريح لاءِ عثمان علي انصاريءَ اسلامي تصوف ۽ فلسفي جو وسيع مطالعو ڪيو.
هن [[ابن عربي]] جي ''فصوص الحڪم'' سميت تصوف ۽ توحيد بابت ڪيترن ڪتابن مان استفادو ڪيو.
سندس مرتب ڪيل رسالي ۾ «عرض حال» ۽ مقدمي کان سواءِ «حقيقت الوجود» ۽ «وحدت الشهود» جهڙن عنوانن هيٺ سچل سرمست جي فڪر جي تشريح شامل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRisalo&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=رسالو سچل سرمست
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رسالو+سچل+سرمست
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

=== رسالي جي اشاعت ===

''رسالو سچل سرمست'' جو پهريون ڇاپو سنڌي ادبي بورڊ 1958ع ۾ شايع ڪيو.
بعد ۾ ان جا وڌيڪ ڇاپا شايع ٿيا. 1997ع ۾ گل محمد تنيي جي سنوار سان روشني پبليڪيشن ڪنڊياري طرفان ڇاپو شايع ٿيو.
2012ع ۾ ڊاڪٽر مخمور بخاريءَ جي ترتيب ۽ سنوار سان سنڌي ادبي بورڊ طرفان پڻ رسالو شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== مذهبي رواداري ۽ سنڌي تصوف بابت فڪر ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي بيان موجب عثمان علي انصاريءَ جو فڪري رويو مذهبي رواداريءَ ۽ سنڌ جي گڏيل ثقافتي ورثي سان لاڳاپيل هو.
جوتواڻيءَ، ''رسالو سچل سرمست'' جي مقدمي جو حوالو ڏيندي، انصاريءَ جي هڪ خيال جو خلاصو پيش ڪيو آهي ته سنڌ جا هندو ۽ مسلمان پنهنجي پيدائش سبب الڳ مذهبي برادرين سان واسطو رکن ٿا، پر سندن گڏيل روزمرهه روحاني ۽ ثقافتي زندگيءَ ۾ تصوف جو اثر نمايان آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
انهيءَ خيال ۾ سنڌ جي مختلف مذهبي برادرين وچ ۾ موجود گڏيل ثقافتي ۽ صوفي روايت کي اهميت ڏني وئي آهي.
اهو انصاريءَ جي فڪر بابت جوتواڻيءَ جي پيش ڪيل تشريح آهي؛ ان کي سڀني سنڌي هندن ۽ مسلمانن جي مذهبي عمل بابت هڪ قطعي سماجي حقيقت طور پيش نه ڪرڻ گهرجي.

=== سچل سرمست جي فڪر سان تعلق ===

سچل سرمست جي شاعريءَ ۾ مذهبي ظاهرداريءَ جي تنقيد، روحاني محبت ۽ وحدت الوجود جا موضوع نمايان آهن.
عثمان علي انصاريءَ پنهنجي مرتب ڪيل رسالي جي مقدمي ۾ انهن موضوعن کي تصوف جي فلسفياڻي پسمنظر سان سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaRisalo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SindhianaSachal&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=سچل سرمست
 |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سچل+سرمست
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== شاهه جي رسالي تي تحقيق ==

{{Main|شاهه جو رسالو}}

عثمان علي انصاريءَ [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي شاعريءَ جي تحقيق ۽ تدوين تي پڻ ڪم ڪيو.
1947ع ۾ هڪ حادثي کان پوءِ حيدرآباد جي اسپتال ۾ علاج دوران سندس شاهه لطيف جي ڪلام سان دلچسپي وڌيڪ گهري ٿي.
انهيءَ عرصي ۾ هو شاهه جي ڪافين کي ٻڌندو ۽ رسالي جو مطالعو ڪندو رهيو. بعد ۾ هن مختلف قلمي ۽ ڇپيل نسخن کي ڀيٽي شاهه جي ڪلام جو معياري متن ترتيب ڏيڻ جو ارادو ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== قلمي ۽ ڇپيل نسخا ===

شاهه جي رسالي جي ترتيب لاءِ انصاريءَ ڪيترائي نسخا استعمال ڪيا، جن ۾:

* بلڙيءَ وارو نسخو؛
* ڀٽ وارو نسخو؛
* سيوهڻ وارو نسخو؛
* ٺٽي وارو نسخو؛
* درٻيلي جي مخدومن وارو نسخو؛
* بمبئيءَ وارو رسالو؛
* ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ وارو رسالو؛
* مرزا قليچ بيگ وارو رسالو؛
* ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ وارو رسالو؛
* محمد عثمان ڏيپلائيءَ وارو رسالو؛
* شاهواڻيءَ وارو رسالو.

انهن نسخن جي ڀيٽ ڪندي هن بيتن جي پڙهڻين، لفظن ۽ متن جي درستيءَ تي خاص ڌيان ڏنو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

=== وفات کان پوءِ اشاعت ===

عثمان علي انصاريءَ شاهه جي رسالي جي ترتيب جو ڪم پنهنجي حياتيءَ ۾ مڪمل ڪيو، پر ان کي شايع ڪرائي نه سگهيو.
سندس ترتيب ڏنل ''شاهه جو رسالو'' 1997ع ۾ ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز ۽ سنڌي ادبي بورڊ جي سهڪار سان شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== تصنيفون ۽ تحقيقي ڪم ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;font-size:115%;&quot; | '''عثمان علي انصاريءَ جون اهم تصنيفون ۽ مرتب ڪيل ڪتاب'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | سال
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | نوعيت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ''درس عمل''
| 1936ع
| تصنيف
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ''گمراهه دوست''
| 1939ع
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ''ادبي انتخاب''
| 1944ع
| ادبي انتخاب
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ''يوناني فلسفو''
| غير تصديق ٿيل
| ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ''جرم وفا''
| غير تصديق ٿيل
| ناٽڪ جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | ''پنج''
| غير تصديق ٿيل
| خليل جبران جي ڪهاڻين جو ترجمو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ''سنڌي نثر''
| غير تصديق ٿيل
| ادبي ڪم
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ''رسالو سچل سرمست''
| 1958ع
| تحقيق ۽ تدوين
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ''شاهه جو رسالو''
| 1997ع
| تحقيق ۽ تدوين؛ وفات کان پوءِ اشاعت
|}

مٿين فهرست انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا جي سوانحي داخلا تي ٻڌل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== وفات ==

عثمان علي انصاري 2 سيپٽمبر 1962ع تي ڪراچيءَ ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;
سندس وفات کان پوءِ پڻ سنڌي ڪلاسيڪي ادب بابت سندس تحقيقي ڪم شايع ٿيندو رهيو. خاص طور شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي رسالي جي سندس ترتيب ڏنل متن جي 1997ع واري اشاعت سندس علمي ورثي جو اهم حصو آهي.

== علمي ۽ ادبي اهميت ==

عثمان علي انصاريءَ جي علمي زندگيءَ جا ٻه نمايان پاسا هئا: سنڌ جي تعليمي نظام ۾ انتظامي ۽ تدريسي خدمتون، ۽ سنڌي ڪلاسيڪي شاعريءَ جي متن تي تحقيقي ڪم.
سچل سرمست ۽ شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام جي ترتيب ۾ هن مختلف قلمي ۽ ڇپيل نسخن جي ڀيٽ، پڙهڻين جي ڇنڊڇاڻ ۽ فلسفياڻي تشريح کي اهميت ڏني.
سنڌي ادبي بورڊ سان سندس وابستگي سنڌي ادب جي اشاعت ۽ اداراتي ترقيءَ ۾ پڻ اهم رهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaAnsari&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سچل سرمست]]
* [[رسالو سچل سرمست]]
* [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[سنڌي ادبي بورڊ]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[تصوف]]
* [[محمد ابراهيم جويو]]
* [[جي ايم سيد]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عثمان+علي+انصاري انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — عثمان علي انصاري]
* [https://books.sindhsalamat.com/author/617 سنڌ سلامت ڪتاب گهر — عثمان علي انصاري]
* [https://books.sindhsalamat.com/book/1024/view رسالو سچل سرمست — ڊجيٽل ڪتاب]
* [https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=رسالو+سچل+سرمست انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — رسالو سچل سرمست]
* [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Shrine_of_Sachal_Sarmast.jpg وڪيميڊيا ڪامنز — سچل سرمست جي درگاهه]

[[زمرو:1901ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1962ع ۾ وفات ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي محقق]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌ جا تعليمدان]]
[[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي صوفي ادب]]</text>
      <sha1>5br2l7ierl8o08oj7islk6ezyr5h938</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بدر، سعودي عرب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104352</id>
    <revision>
      <id>422347</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:02:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1374961412|Badr, Saudi Arabia]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>422347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1737" sha1="dlppqwe4bibilms2a9myzfoca7agmil" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=بدر، سعودي عرب|native_name={{lang|ar|بَـدْر}}|official_name=|image=Badr city.jpg|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|caption=Badr from the [[Jabal e-Malaika|Mountain of the Angels]]|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|governing_body=[[Badr Municipality]]|established_title=|established_date=|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=58,259|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|coordinates={{coord|23|46|48|N|38|47|26|E|type:city_region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}'''بدر''' ( {{Langx|ar|بدر حنين|Badr Hunayn}}) [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]]، [[حجاز]]، [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو [[مدينه منوره]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر (81 ميل) جي مفاصلي تي آهي. اهو [[غزوہ بدر|بدر جي جنگ]] جو هنڌ هو، جيڪا [[قريش]] جي اڳواڻي ۾ [[شرڪ|مشرڪن]] ۽ پيغمبر [[محمد ﷺ]]  جي اڳواڻي ۾ [[مسلمان|مسلمانن]] جي وچ ۾ 624 عيسوي ۾ وڙهي وئي هئي.</text>
      <sha1>dlppqwe4bibilms2a9myzfoca7agmil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422348</id>
      <parentid>422347</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:02:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:مدينه صوبو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1771" sha1="5pjol02bb848i94bkkulvatbmqyb18s" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=بدر، سعودي عرب|native_name={{lang|ar|بَـدْر}}|official_name=|image=Badr city.jpg|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|caption=Badr from the [[Jabal e-Malaika|Mountain of the Angels]]|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|governing_body=[[Badr Municipality]]|established_title=|established_date=|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=58,259|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|coordinates={{coord|23|46|48|N|38|47|26|E|type:city_region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}'''بدر''' ( {{Langx|ar|بدر حنين|Badr Hunayn}}) [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]]، [[حجاز]]، [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو [[مدينه منوره]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر (81 ميل) جي مفاصلي تي آهي. اهو [[غزوہ بدر|بدر جي جنگ]] جو هنڌ هو، جيڪا [[قريش]] جي اڳواڻي ۾ [[شرڪ|مشرڪن]] ۽ پيغمبر [[محمد ﷺ]]  جي اڳواڻي ۾ [[مسلمان|مسلمانن]] جي وچ ۾ 624 عيسوي ۾ وڙهي وئي هئي.

[[زمرو:مدينه صوبو]]</text>
      <sha1>5pjol02bb848i94bkkulvatbmqyb18s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422349</id>
      <parentid>422348</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1822" sha1="tozajm25rib43hjnoip7z1zubiarqn2" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|name=بدر، سعودي عرب|native_name={{lang|ar|بَـدْر}}|official_name=|image=Badr city.jpg|type=[[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]|image_size=|caption=Badr from the [[Jabal e-Malaika|Mountain of the Angels]]|image_map=|image_seal=|pushpin_map=Saudi Arabia|pushpin_label_position=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{SAU}}|subdivision_type1=[[Provinces of Saudi Arabia|Province]]|subdivision_name1=[[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]|subdivision_type2=|subdivision_name2=|government_footnotes=|government_type=[[Municipality]]|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|governing_body=[[Badr Municipality]]|established_title=|established_date=|area_total_sq_mi=|area_metro_km2=|population_as_of=2022|population_footnotes=|population_total=58,259|population_density_km2=auto|population_urban=|population_density_urban_km2=|coordinates={{coord|23|46|48|N|38|47|26|E|type:city_region:SA|display=inline,title}}|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|utc_offset=+03:00|postal_code_type=|postal_code=|area_code=014|website=|footnotes=}}'''بدر''' ( {{Langx|ar|بدر حنين|Badr Hunayn}}) [[مدينہ صوبو|مديني صوبي]]، [[حجاز]]، [[سعودي عرب]] ۾ هڪ [[سعودي عرب جي گورنریٽ جي فهرست|گورنريٽ]] آهي. اهو [[مدينه منوره]] کان لڳ ڀڳ 130 ڪلوميٽر (81 ميل) جي مفاصلي تي آهي. اهو [[غزوہ بدر|بدر جي جنگ]] جو هنڌ هو، جيڪا [[قريش]] جي اڳواڻي ۾ [[شرڪ|مشرڪن]] ۽ پيغمبر [[محمد ﷺ]]  جي اڳواڻي ۾ [[مسلمان|مسلمانن]] جي وچ ۾ 624 عيسوي ۾ وڙهي وئي هئي.

[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>tozajm25rib43hjnoip7z1zubiarqn2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>العلا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104353</id>
    <revision>
      <id>422351</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:09:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:ur:Special:Redirect/revision/9013274|العلا]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>422351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="571" sha1="1lezhcnaxsu37yvrs1s33xup5n8vima" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.</text>
      <sha1>1lezhcnaxsu37yvrs1s33xup5n8vima</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422352</id>
      <parentid>422351</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="666" sha1="ah8h8vrt2nnhwxub69wtf7zbgs4cre3" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>ah8h8vrt2nnhwxub69wtf7zbgs4cre3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422355</id>
      <parentid>422352</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:15:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1080" sha1="rgfis5i886kuruhzodd6ch0a9yzifeo" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Pre-Islamic Arabia|state=collapsed}}{{Ottoman Hajj Routes}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>rgfis5i886kuruhzodd6ch0a9yzifeo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422358</id>
      <parentid>422355</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>422358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1295" sha1="rf460pmsu6uoe2hbyecsdsmxvaxg6zh" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Pre-Islamic Arabia|state=collapsed}}{{Ottoman Hajj Routes}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:حجاز جي تاريخ]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب جا نخلستان]] 
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>rf460pmsu6uoe2hbyecsdsmxvaxg6zh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422359</id>
      <parentid>422358</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:سعودي عرب جا نخلستان]]; added [[Category:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1292" sha1="pxadqqczec9mreggey8j46lcaio89fa" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Pre-Islamic Arabia|state=collapsed}}{{Ottoman Hajj Routes}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:حجاز جي تاريخ]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>pxadqqczec9mreggey8j46lcaio89fa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422360</id>
      <parentid>422359</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1339" sha1="niztw24jbxllprakw4jlk9bevvuhpw4" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Pre-Islamic Arabia|state=collapsed}}{{Ottoman Hajj Routes}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آثار قديمه جا ماڳ]] [[زمرو:حجاز جي تاريخ]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]</text>
      <sha1>niztw24jbxllprakw4jlk9bevvuhpw4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422361</id>
      <parentid>422360</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>422361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="dlehuoh18ue88eo684fr8mzdittl1vc" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Pre-Islamic Arabia|state=collapsed}}{{Ottoman Hajj Routes}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:قديم آثار]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:حجاز جي تاريخ]] 
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]
[[زمرو:ايشيا ۾ قديم آثار جا ماڳ]]</text>
      <sha1>dlehuoh18ue88eo684fr8mzdittl1vc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422377</id>
      <parentid>422361</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>422377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1249" sha1="lzmrx7e4f7i7dunj0163ccpxfvbrv3z" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Pre-Islamic Arabia|state=collapsed}}{{Ottoman Hajj Routes}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>lzmrx7e4f7i7dunj0163ccpxfvbrv3z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422378</id>
      <parentid>422377</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:39:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>422378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1187" sha1="ly346mnyp3x307zit8nf9z159a09c2l" xml:space="preserve">[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]

'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>ly346mnyp3x307zit8nf9z159a09c2l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422379</id>
      <parentid>422378</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12761" sha1="947xpac6whgel8fv6jp36v9y3fnyqqj" xml:space="preserve">{{Short description|Governorate of Medina Region, Saudi Arabia}}
{{Lowercase title}}
{{Infobox settlement
| name = al-Ula
| native_name = {{lang|ar|العلا}}
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]
| image = {{Multiple image
 |total_width = 300
 |image1      = Al Ula (6748577917).jpg
 |image2      = Al-Ula Old Town 2021.jpg
 |image3      = 
 |image4      = Elephant Rock 2020.jpg
 |image5      = Wadi Ashar in Al-'Ula.jpg
 |image6      = Al Ula 9.jpg
 |image7      = 
 |image8      = AlUla Hot Air Balloon (2023).jpg
 |caption1    = Aerial view of the city
 |caption2    = [[Old Town, Al-Ula|Old Town]]
 |caption3    = Qasr al-Farid tomb in [[Hegra]]
 |caption4    = [[Elephant Rock (Saudi Arabia)|The Elephant Rock]]
 |caption5    = Wadi Ashar
 |caption6    = Maraya Concert Hall
 |caption7    = [[Lihyan|Dadanite]] statues found in a funerary temple in al-Ula
 |caption8    = AlUla [[hot air balloon]]
 |perrow      = 1/2/2/2
 |border      = infobox
 }}
| image_size = 285
| image_seal = AlUla_Logo.svg
| image_blank_emblem = Al Ula Seal.svg
| blank_emblem_type = [[Wordmark]]
| nickname = 
| motto = 
| map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
| image_map1 = Al Madinah Al Munawwarah - Al Ula.svg
| map_caption1 = Location of al-Ula within Medina Province
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia#World
| pushpin_label_position = left
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = Location of al-Ula within Saudi Arabia
| coordinates = {{coord|region:SA|format=dms|display=inline,title}}
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type2 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name2 = [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| subdivision_type3 = Region
| subdivision_name3 = [[Hejaz]]
| subdivision_type4 = Governorate
| subdivision_name4 = al-Ula
| government_type = Royal Commission
| governing_body = [[Royal Commission for Al-Ula|Royal Commission for al-Ula]]
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = Governor of al-Ula
| leader_name1 = [[Bader bin Abdullah Al Saud|Bader bin Abdullah]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date= |script-title=ar: محافظة اللا |trans-title=Governate of AlUla |url=https://investmadinah.sa/Home/aloula |language=ar |work=Madinah Investments |location= |access-date=6 May 2024 }}&lt;/ref&gt;
| area_magnitude = 
| area_total_km2 = 22,561
| elevation_m = 692
| elevation_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elevation Finder |url=https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |access-date=14 May 2021 |website=www.freemaptools.com |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420193017/https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 60,103
| population_as_of = 2022
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |script-title=ar:بوابة الهيئة - الصفحة الرئيسية |language=ar |website=portal.saudicensus.sa |title=GASTAT Portal |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010040/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_note = 
| postal_code_type = Postal Code
| postal_code = (5 digits)
| area_code = 014
| website = {{URL|https://www.experiencealula.com/en}}
| custom_label3_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2021)
| custom_data3_sec1 = 0.875&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603142348/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| module = {{Infobox designation list
 |embed                   = yes
 |designation1            = WHS
 |designation1_offname    = [[Hegra|Hegra Archaeological Site (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ)]]
 |designation1_date       = 2008 (32nd [[World Heritage Committee|session]])
 |designation1_type       = Cultural
 |designation1_criteria   = ii, iii
 |designation1_number     = [https://whc.unesco.org/en/list/1293 1293]
 |designation1_free1name  = Region
 |designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in the Arab States|the Arab States]]
}}
}}
[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]
'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

'''al-Ula''' ({{langx|ar|ٱلْعُلَا‎|al-ʿUlā}}), officially '''AlUla''', is an ancient Arabian [[oasis]] city and [[List of governorates of Saudi Arabia|governorate]] located in [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], Saudi Arabia, {{convert|350|km|miles}} northwest of the city of [[Medina]]. Situated in the [[Hejaz]], a region that features prominently in the history of Islam as well as several pre-Islamic Semitic civilizations, al-Ula was a market city on the historic [[incense trade route]] that linked India and the [[Persian Gulf]] to the [[Levant]] and Europe.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Heritage Sites in AlUla, Saudi Arabia {{!}} ExperienceAlUla.com |url=https://experiencealula.com/en/Discover_Al-'Ula/Heritage/Pages/default.aspx |access-date=3 June 2020 |website=experiencealula.com}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

From an archaeological perspective, the immediate vicinity contains a unique concentration of precious artifacts, including well-preserved ancient stone inscriptions that illustrate the development of the Arabic language, and a concentration of rock dwellings and tombs that date from the [[Nabataeans|Nabatean]] and [[Lihyan|Dedanite]] periods that coincided with Greco-Roman influence during [[classical antiquity]]. Saudi Arabia's first [[UNESCO]] World Heritage Site, [[Hegra (Mada'in Salih)|Hegra]] (also known as al-Hijr, or Mada'in Ṣalih), is located {{cvt|22|km|mile}} north of the city, in al-Ula governorate. Built more than 2,000 years ago by the Nabataeans, Hegra is often compared with its sister city of [[Petra]], in Jordan. Meanwhile, the ancient walled oasis city of al-Ula, locally known as al-Dirah, situated near the oasis's palm grove that allowed for its settlement, contains a dense cluster of mudbrick and stone houses.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chowdhury |first=Arka Roy |date=16 April 2018 |title=Saudi Arabia is planning to open the region of AlUla for tourists |newspaper=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115163613/https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-date=15 January 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; al-Ula was also the capital of the ancient Lihyanites (Dedanites).

The Jabal Ikmah [[Epigraphy|epigraphs]] and [[petroglyph]]s are located in the mountains around '''al-Ula'''. In 2023, they have been inscribed on the [[UNESCO]] [[Memory of the World Programme|Memory of the World International Register]]. Dating back to the second half of the first millennium BCE, they played a significant role in the evolution of [[Old Arabic]] languages and dialects.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNESCO |title=Arabian Chronicles in Stone: Jabal Ikmah |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/arabian-chronicles-stone-jabal-ikmah?hub=1081 |access-date=2025-06-16 |website=UNESO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt; Carved in sandstone, these nearly 300 inscriptions are written in the pre-[[Nabataean Arabic]] languages [[Aramaic]], [[Dadanitic]], [[Thamudic]], and [[Minaean language|Minaic]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNESCO |title=Documentary Heritage in AlUla |url=https://www.unesco.org/en/alula/documentary-heritage?hub=158596 |access-date=2025-06-16 |website=AlUla: Renaissance of an Oasis}}&lt;/ref&gt;

Today, the city of al-Ula is within the Governorate of al-Ula, one of seven constituent counties of Medina province. The city is located {{cvt|110|km|mile}} southwest of [[Tayma]] and {{cvt|300|km|mile}} north of [[Medina]].&lt;ref name=&quot;Encyc-Ocean&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |script-title=ar:محافظة العلا في السعودية |trans-title=Al-Ola Governorate in Saudi Arabia |date=11 August 2018 |encyclopedia=موسوعة المحيط [The Encyclopedia of the Ocean] |url=http://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |access-date=15 January 2019 |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801143654/https://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; The city (municipality) covers {{Convert|2391|sqkm|sqmi|0}},&lt;ref name=&quot;Madina&quot;&gt;{{Cite news |script-title=ar:العلا.. عروس الجبال.. عاصمة الآثار.. مدينة الأربعين عينًا |trans-title=Al-ʿUla .. Bride of the mountains .. The capital of monuments .. The city of forty Ain |date=1 December 2013 |newspaper=Al Madina |url=https://www.al-madina.com:80/article/269347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113150238/http://www.al-madina.com/article/269347 |archive-date=13 January 2018 |url-status=live |access-date=10 May 2019 }}&lt;/ref&gt; and has a population of 60,103 {{as of|2022|lc=y}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Places in AlUla (Medina Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |access-date=3 March 2024 |website=www.citypopulation.de |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303184745/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madina&quot; /&gt; In addition to the ancient old town al-Dīrah, a more recent historical and adjacent settlement, al-Judaydah, displaying the settlement patterns of Arabic-Islamic urbanism, remains occupied and is currently experiencing a redesign. Since the 1980s, the oasis of al-Ula has experienced significant agricultural and urban growth. Since then, the settled Bedouins have been added to the population of Sedentary people and, as in the rest of the kingdom, a large population of immigrant workers.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Vincent |last1=Battesti |first2=Léo |last2=Marty |title=Bedouins and Sedentaries today in AlUla (Kingdom of Saudi Arabia): al-diyâr and al-Dîra in the rear-view mirror |journal=Arabian Humanities |volume=17 |date=2023 |issn=2308-6122 |doi=10.4000/cy.10103 |url=https://hal.science/hal-04169079v1/file/B%C3%A9douins%20et%20S%C3%A9dentaires%20aujourd%E2%80%99hui%20%C3%A0%20al-%E2%80%98Ul%C3%A2%20%28Royaume%20d%E2%80%99Arabie%20saoudite%29%2C%20al-diy%C3%A2r%20et%20al-D%C3%AEra%20dans%20le%20r%C3%A9troviseur%2C%20V.%20Battesti%20%26%20L.%20Marty%20%282023%29.pdf }}&lt;/ref&gt;

The area is also known for its striking landscape of rocks, canyons, and [[wadi]]s, and the contrast between these dry surroundings and the lush, palm-filled oases near the city's centre.
The oasis of al-Ula was once a key stop on the [[Hejaz railway]], linking [[Damascus]] to Medina.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]</text>
      <sha1>947xpac6whgel8fv6jp36v9y3fnyqqj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422380</id>
      <parentid>422379</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:42:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12802" sha1="duwvl7jzl0yb804bhfkpsrfp7if9oc7" xml:space="preserve">{{Short description|Governorate of Medina Region, Saudi Arabia}}
{{Lowercase title}}
{{Infobox settlement
| name = al-Ula
| native_name = {{lang|ar|العلا}}
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]
| image = {{Multiple image
 |total_width = 300
 |image1      = Al Ula (6748577917).jpg
 |image2      = Al-Ula Old Town 2021.jpg
 |image3      = 
 |image4      = Elephant Rock 2020.jpg
 |image5      = Wadi Ashar in Al-'Ula.jpg
 |image6      = Al Ula 9.jpg
 |image7      = 
 |image8      = AlUla Hot Air Balloon (2023).jpg
 |caption1    = Aerial view of the city
 |caption2    = [[Old Town, Al-Ula|Old Town]]
 |caption3    = Qasr al-Farid tomb in [[Hegra]]
 |caption4    = [[Elephant Rock (Saudi Arabia)|The Elephant Rock]]
 |caption5    = Wadi Ashar
 |caption6    = Maraya Concert Hall
 |caption7    = [[Lihyan|Dadanite]] statues found in a funerary temple in al-Ula
 |caption8    = AlUla [[hot air balloon]]
 |perrow      = 1/2/2/2
 |border      = infobox
 }}
| image_size = 285
| image_seal = AlUla_Logo.svg
| image_blank_emblem = Al Ula Seal.svg
| blank_emblem_type = [[Wordmark]]
| nickname = 
| motto = 
| map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
| image_map1 = Al Madinah Al Munawwarah - Al Ula.svg
| map_caption1 = Location of al-Ula within Medina Province
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia#World
| pushpin_label_position = left
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = Location of al-Ula within Saudi Arabia
| coordinates = {{coord|region:SA|format=dms|display=inline,title}}
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type2 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name2 = [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| subdivision_type3 = Region
| subdivision_name3 = [[Hejaz]]
| subdivision_type4 = Governorate
| subdivision_name4 = al-Ula
| government_type = Royal Commission
| governing_body = [[Royal Commission for Al-Ula|Royal Commission for al-Ula]]
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = Governor of al-Ula
| leader_name1 = [[Bader bin Abdullah Al Saud|Bader bin Abdullah]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date= |script-title=ar: محافظة اللا |trans-title=Governate of AlUla |url=https://investmadinah.sa/Home/aloula |language=ar |work=Madinah Investments |location= |access-date=6 May 2024 }}&lt;/ref&gt;
| area_magnitude = 
| area_total_km2 = 22,561
| elevation_m = 692
| elevation_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elevation Finder |url=https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |access-date=14 May 2021 |website=www.freemaptools.com |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420193017/https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 60,103
| population_as_of = 2022
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |script-title=ar:بوابة الهيئة - الصفحة الرئيسية |language=ar |website=portal.saudicensus.sa |title=GASTAT Portal |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010040/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_note = 
| postal_code_type = Postal Code
| postal_code = (5 digits)
| area_code = 014
| website = {{URL|https://www.experiencealula.com/en}}
| custom_label3_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2021)
| custom_data3_sec1 = 0.875&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603142348/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| module = {{Infobox designation list
 |embed                   = yes
 |designation1            = WHS
 |designation1_offname    = [[Hegra|Hegra Archaeological Site (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ)]]
 |designation1_date       = 2008 (32nd [[World Heritage Committee|session]])
 |designation1_type       = Cultural
 |designation1_criteria   = ii, iii
 |designation1_number     = [https://whc.unesco.org/en/list/1293 1293]
 |designation1_free1name  = Region
 |designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in the Arab States|the Arab States]]
}}
}}
[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]
'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

'''al-Ula''' ({{langx|ar|ٱلْعُلَا‎|al-ʿUlā}}), officially '''AlUla''', is an ancient Arabian [[oasis]] city and [[List of governorates of Saudi Arabia|governorate]] located in [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], Saudi Arabia, {{convert|350|km|miles}} northwest of the city of [[Medina]]. Situated in the [[Hejaz]], a region that features prominently in the history of Islam as well as several pre-Islamic Semitic civilizations, al-Ula was a market city on the historic [[incense trade route]] that linked India and the [[Persian Gulf]] to the [[Levant]] and Europe.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Heritage Sites in AlUla, Saudi Arabia {{!}} ExperienceAlUla.com |url=https://experiencealula.com/en/Discover_Al-'Ula/Heritage/Pages/default.aspx |access-date=3 June 2020 |website=experiencealula.com}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

From an archaeological perspective, the immediate vicinity contains a unique concentration of precious artifacts, including well-preserved ancient stone inscriptions that illustrate the development of the Arabic language, and a concentration of rock dwellings and tombs that date from the [[Nabataeans|Nabatean]] and [[Lihyan|Dedanite]] periods that coincided with Greco-Roman influence during [[classical antiquity]]. Saudi Arabia's first [[UNESCO]] World Heritage Site, [[Hegra (Mada'in Salih)|Hegra]] (also known as al-Hijr, or Mada'in Ṣalih), is located {{cvt|22|km|mile}} north of the city, in al-Ula governorate. Built more than 2,000 years ago by the Nabataeans, Hegra is often compared with its sister city of [[Petra]], in Jordan. Meanwhile, the ancient walled oasis city of al-Ula, locally known as al-Dirah, situated near the oasis's palm grove that allowed for its settlement, contains a dense cluster of mudbrick and stone houses.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chowdhury |first=Arka Roy |date=16 April 2018 |title=Saudi Arabia is planning to open the region of AlUla for tourists |newspaper=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115163613/https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-date=15 January 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; al-Ula was also the capital of the ancient Lihyanites (Dedanites).

The Jabal Ikmah [[Epigraphy|epigraphs]] and [[petroglyph]]s are located in the mountains around '''al-Ula'''. In 2023, they have been inscribed on the [[UNESCO]] [[Memory of the World Programme|Memory of the World International Register]]. Dating back to the second half of the first millennium BCE, they played a significant role in the evolution of [[Old Arabic]] languages and dialects.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNESCO |title=Arabian Chronicles in Stone: Jabal Ikmah |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/arabian-chronicles-stone-jabal-ikmah?hub=1081 |access-date=2025-06-16 |website=UNESO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt; Carved in sandstone, these nearly 300 inscriptions are written in the pre-[[Nabataean Arabic]] languages [[Aramaic]], [[Dadanitic]], [[Thamudic]], and [[Minaean language|Minaic]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNESCO |title=Documentary Heritage in AlUla |url=https://www.unesco.org/en/alula/documentary-heritage?hub=158596 |access-date=2025-06-16 |website=AlUla: Renaissance of an Oasis}}&lt;/ref&gt;

Today, the city of al-Ula is within the Governorate of al-Ula, one of seven constituent counties of Medina province. The city is located {{cvt|110|km|mile}} southwest of [[Tayma]] and {{cvt|300|km|mile}} north of [[Medina]].&lt;ref name=&quot;Encyc-Ocean&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |script-title=ar:محافظة العلا في السعودية |trans-title=Al-Ola Governorate in Saudi Arabia |date=11 August 2018 |encyclopedia=موسوعة المحيط [The Encyclopedia of the Ocean] |url=http://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |access-date=15 January 2019 |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801143654/https://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; The city (municipality) covers {{Convert|2391|sqkm|sqmi|0}},&lt;ref name=&quot;Madina&quot;&gt;{{Cite news |script-title=ar:العلا.. عروس الجبال.. عاصمة الآثار.. مدينة الأربعين عينًا |trans-title=Al-ʿUla .. Bride of the mountains .. The capital of monuments .. The city of forty Ain |date=1 December 2013 |newspaper=Al Madina |url=https://www.al-madina.com:80/article/269347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113150238/http://www.al-madina.com/article/269347 |archive-date=13 January 2018 |url-status=live |access-date=10 May 2019 }}&lt;/ref&gt; and has a population of 60,103 {{as of|2022|lc=y}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Places in AlUla (Medina Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |access-date=3 March 2024 |website=www.citypopulation.de |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303184745/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madina&quot; /&gt; In addition to the ancient old town al-Dīrah, a more recent historical and adjacent settlement, al-Judaydah, displaying the settlement patterns of Arabic-Islamic urbanism, remains occupied and is currently experiencing a redesign. Since the 1980s, the oasis of al-Ula has experienced significant agricultural and urban growth. Since then, the settled Bedouins have been added to the population of Sedentary people and, as in the rest of the kingdom, a large population of immigrant workers.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Vincent |last1=Battesti |first2=Léo |last2=Marty |title=Bedouins and Sedentaries today in AlUla (Kingdom of Saudi Arabia): al-diyâr and al-Dîra in the rear-view mirror |journal=Arabian Humanities |volume=17 |date=2023 |issn=2308-6122 |doi=10.4000/cy.10103 |url=https://hal.science/hal-04169079v1/file/B%C3%A9douins%20et%20S%C3%A9dentaires%20aujourd%E2%80%99hui%20%C3%A0%20al-%E2%80%98Ul%C3%A2%20%28Royaume%20d%E2%80%99Arabie%20saoudite%29%2C%20al-diy%C3%A2r%20et%20al-D%C3%AEra%20dans%20le%20r%C3%A9troviseur%2C%20V.%20Battesti%20%26%20L.%20Marty%20%282023%29.pdf }}&lt;/ref&gt;

The area is also known for its striking landscape of rocks, canyons, and [[wadi]]s, and the contrast between these dry surroundings and the lush, palm-filled oases near the city's centre.
The oasis of al-Ula was once a key stop on the [[Hejaz railway]], linking [[Damascus]] to Medina.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]</text>
      <sha1>duwvl7jzl0yb804bhfkpsrfp7if9oc7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422381</id>
      <parentid>422380</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سعودي عرب جا گورنريٽ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12853" sha1="1jafsykh06hpafhuieft2fyiywvyy1u" xml:space="preserve">{{Short description|Governorate of Medina Region, Saudi Arabia}}
{{Lowercase title}}
{{Infobox settlement
| name = al-Ula
| native_name = {{lang|ar|العلا}}
| type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] and [[List of governorates of Saudi Arabia|Governorate]]
| image = {{Multiple image
 |total_width = 300
 |image1      = Al Ula (6748577917).jpg
 |image2      = Al-Ula Old Town 2021.jpg
 |image3      = 
 |image4      = Elephant Rock 2020.jpg
 |image5      = Wadi Ashar in Al-'Ula.jpg
 |image6      = Al Ula 9.jpg
 |image7      = 
 |image8      = AlUla Hot Air Balloon (2023).jpg
 |caption1    = Aerial view of the city
 |caption2    = [[Old Town, Al-Ula|Old Town]]
 |caption3    = Qasr al-Farid tomb in [[Hegra]]
 |caption4    = [[Elephant Rock (Saudi Arabia)|The Elephant Rock]]
 |caption5    = Wadi Ashar
 |caption6    = Maraya Concert Hall
 |caption7    = [[Lihyan|Dadanite]] statues found in a funerary temple in al-Ula
 |caption8    = AlUla [[hot air balloon]]
 |perrow      = 1/2/2/2
 |border      = infobox
 }}
| image_size = 285
| image_seal = AlUla_Logo.svg
| image_blank_emblem = Al Ula Seal.svg
| blank_emblem_type = [[Wordmark]]
| nickname = 
| motto = 
| map_caption = Location in the Kingdom of Saudi Arabia
| image_map1 = Al Madinah Al Munawwarah - Al Ula.svg
| map_caption1 = Location of al-Ula within Medina Province
| pushpin_map = Saudi Arabia#Asia#World
| pushpin_label_position = left
| pushpin_relief = yes
| pushpin_map_size = 
| pushpin_caption = Location of al-Ula within Saudi Arabia
| coordinates = {{coord|region:SA|format=dms|display=inline,title}}
| subdivision_type = Country
| subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}}
| subdivision_type2 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]]
| subdivision_name2 = [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]]
| subdivision_type3 = Region
| subdivision_name3 = [[Hejaz]]
| subdivision_type4 = Governorate
| subdivision_name4 = al-Ula
| government_type = Royal Commission
| governing_body = [[Royal Commission for Al-Ula|Royal Commission for al-Ula]]
| leader_title = 
| leader_name = 
| leader_title1 = Governor of al-Ula
| leader_name1 = [[Bader bin Abdullah Al Saud|Bader bin Abdullah]]
| unit_pref = Metric
| area_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date= |script-title=ar: محافظة اللا |trans-title=Governate of AlUla |url=https://investmadinah.sa/Home/aloula |language=ar |work=Madinah Investments |location= |access-date=6 May 2024 }}&lt;/ref&gt;
| area_magnitude = 
| area_total_km2 = 22,561
| elevation_m = 692
| elevation_footnotes = &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Elevation Finder |url=https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |access-date=14 May 2021 |website=www.freemaptools.com |archive-date=20 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200420193017/https://www.freemaptools.com/elevation-finder.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_total = 60,103
| population_as_of = 2022
| population_footnotes = &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |script-title=ar:بوابة الهيئة - الصفحة الرئيسية |language=ar |website=portal.saudicensus.sa |title=GASTAT Portal |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010040/https://portal.saudicensus.sa/portal/public/1/15/45?type=DASHBOARD |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_metro = 
| population_note = 
| postal_code_type = Postal Code
| postal_code = (5 digits)
| area_code = 014
| website = {{URL|https://www.experiencealula.com/en}}
| custom_label3_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] (2021)
| custom_data3_sec1 = 0.875&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab |access-date=4 May 2024 |archive-date=3 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240603142348/https://globaldatalab.org/shdi/table/shdi/SAU/?levels=1+4&amp;years=2021&amp;interpolation=0&amp;extrapolation=0 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; – &lt;span style=&quot;color:#090;&quot;&gt;very high&lt;/span&gt;
| time_zone = [[Saudi Arabia Standard Time|SAST]]
| utc_offset = +03:00
| module = {{Infobox designation list
 |embed                   = yes
 |designation1            = WHS
 |designation1_offname    = [[Hegra|Hegra Archaeological Site (al-Hijr / Madā ͐ in Ṣāliḥ)]]
 |designation1_date       = 2008 (32nd [[World Heritage Committee|session]])
 |designation1_type       = Cultural
 |designation1_criteria   = ii, iii
 |designation1_number     = [https://whc.unesco.org/en/list/1293 1293]
 |designation1_free1name  = Region
 |designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in the Arab States|the Arab States]]
}}
}}
[[فائل:Al_Ula_old_town,_Saudi_Arabia_2011.jpg|thumb|العلا جو قديم علائقو ]]
'''العلا''' (عربي: ) سعودي عرب جي شهر [[تيماء]] کان تقريباً 110 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۽ [[مدينه منوره]] کان تقريباً 380 ڪلوميٽر اتر ۾ واقع آهي. هي علائقو ڪڏهن قديم بنو لحيان جي نبطي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ هو ۽ پنهنجي 2,000 سال پراڻي [[قديم آثار|آثار قديمه جي جڳهن]] لاءِ پڻ مشهور آهي.

'''al-Ula''' ({{langx|ar|ٱلْعُلَا‎|al-ʿUlā}}), officially '''AlUla''', is an ancient Arabian [[oasis]] city and [[List of governorates of Saudi Arabia|governorate]] located in [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], Saudi Arabia, {{convert|350|km|miles}} northwest of the city of [[Medina]]. Situated in the [[Hejaz]], a region that features prominently in the history of Islam as well as several pre-Islamic Semitic civilizations, al-Ula was a market city on the historic [[incense trade route]] that linked India and the [[Persian Gulf]] to the [[Levant]] and Europe.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Heritage Sites in AlUla, Saudi Arabia {{!}} ExperienceAlUla.com |url=https://experiencealula.com/en/Discover_Al-'Ula/Heritage/Pages/default.aspx |access-date=3 June 2020 |website=experiencealula.com}}{{Dead link|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

From an archaeological perspective, the immediate vicinity contains a unique concentration of precious artifacts, including well-preserved ancient stone inscriptions that illustrate the development of the Arabic language, and a concentration of rock dwellings and tombs that date from the [[Nabataeans|Nabatean]] and [[Lihyan|Dedanite]] periods that coincided with Greco-Roman influence during [[classical antiquity]]. Saudi Arabia's first [[UNESCO]] World Heritage Site, [[Hegra (Mada'in Salih)|Hegra]] (also known as al-Hijr, or Mada'in Ṣalih), is located {{cvt|22|km|mile}} north of the city, in al-Ula governorate. Built more than 2,000 years ago by the Nabataeans, Hegra is often compared with its sister city of [[Petra]], in Jordan. Meanwhile, the ancient walled oasis city of al-Ula, locally known as al-Dirah, situated near the oasis's palm grove that allowed for its settlement, contains a dense cluster of mudbrick and stone houses.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Chowdhury |first=Arka Roy |date=16 April 2018 |title=Saudi Arabia is planning to open the region of AlUla for tourists |newspaper=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115163613/https://timesofindia.indiatimes.com/travel/things-to-do/saudi-arabia-is-planning-to-open-the-region-of-al-ula-for-tourists/as63783817.cms |archive-date=15 January 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; al-Ula was also the capital of the ancient Lihyanites (Dedanites).

The Jabal Ikmah [[Epigraphy|epigraphs]] and [[petroglyph]]s are located in the mountains around '''al-Ula'''. In 2023, they have been inscribed on the [[UNESCO]] [[Memory of the World Programme|Memory of the World International Register]]. Dating back to the second half of the first millennium BCE, they played a significant role in the evolution of [[Old Arabic]] languages and dialects.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNESCO |title=Arabian Chronicles in Stone: Jabal Ikmah |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/arabian-chronicles-stone-jabal-ikmah?hub=1081 |access-date=2025-06-16 |website=UNESO Memory of the World Programme}}&lt;/ref&gt; Carved in sandstone, these nearly 300 inscriptions are written in the pre-[[Nabataean Arabic]] languages [[Aramaic]], [[Dadanitic]], [[Thamudic]], and [[Minaean language|Minaic]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=UNESCO |title=Documentary Heritage in AlUla |url=https://www.unesco.org/en/alula/documentary-heritage?hub=158596 |access-date=2025-06-16 |website=AlUla: Renaissance of an Oasis}}&lt;/ref&gt;

Today, the city of al-Ula is within the Governorate of al-Ula, one of seven constituent counties of Medina province. The city is located {{cvt|110|km|mile}} southwest of [[Tayma]] and {{cvt|300|km|mile}} north of [[Medina]].&lt;ref name=&quot;Encyc-Ocean&quot;&gt;{{Cite encyclopedia |script-title=ar:محافظة العلا في السعودية |trans-title=Al-Ola Governorate in Saudi Arabia |date=11 August 2018 |encyclopedia=موسوعة المحيط [The Encyclopedia of the Ocean] |url=http://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |access-date=15 January 2019 |archive-date=1 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801143654/https://almoheet.net/%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; The city (municipality) covers {{Convert|2391|sqkm|sqmi|0}},&lt;ref name=&quot;Madina&quot;&gt;{{Cite news |script-title=ar:العلا.. عروس الجبال.. عاصمة الآثار.. مدينة الأربعين عينًا |trans-title=Al-ʿUla .. Bride of the mountains .. The capital of monuments .. The city of forty Ain |date=1 December 2013 |newspaper=Al Madina |url=https://www.al-madina.com:80/article/269347 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113150238/http://www.al-madina.com/article/269347 |archive-date=13 January 2018 |url-status=live |access-date=10 May 2019 }}&lt;/ref&gt; and has a population of 60,103 {{as of|2022|lc=y}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Places in AlUla (Medina Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |access-date=3 March 2024 |website=www.citypopulation.de |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303184745/https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/madina/0303__al_ul%C4%81/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Madina&quot; /&gt; In addition to the ancient old town al-Dīrah, a more recent historical and adjacent settlement, al-Judaydah, displaying the settlement patterns of Arabic-Islamic urbanism, remains occupied and is currently experiencing a redesign. Since the 1980s, the oasis of al-Ula has experienced significant agricultural and urban growth. Since then, the settled Bedouins have been added to the population of Sedentary people and, as in the rest of the kingdom, a large population of immigrant workers.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Vincent |last1=Battesti |first2=Léo |last2=Marty |title=Bedouins and Sedentaries today in AlUla (Kingdom of Saudi Arabia): al-diyâr and al-Dîra in the rear-view mirror |journal=Arabian Humanities |volume=17 |date=2023 |issn=2308-6122 |doi=10.4000/cy.10103 |url=https://hal.science/hal-04169079v1/file/B%C3%A9douins%20et%20S%C3%A9dentaires%20aujourd%E2%80%99hui%20%C3%A0%20al-%E2%80%98Ul%C3%A2%20%28Royaume%20d%E2%80%99Arabie%20saoudite%29%2C%20al-diy%C3%A2r%20et%20al-D%C3%AEra%20dans%20le%20r%C3%A9troviseur%2C%20V.%20Battesti%20%26%20L.%20Marty%20%282023%29.pdf }}&lt;/ref&gt;

The area is also known for its striking landscape of rocks, canyons, and [[wadi]]s, and the contrast between these dry surroundings and the lush, palm-filled oases near the city's centre.
The oasis of al-Ula was once a key stop on the [[Hejaz railway]], linking [[Damascus]] to Medina.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{commons category-inline}}
* [https://www.rcu.gov.sa/en Royal Commission for AlUla website]
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:AlUla}}
[[زمرو:العلا]]
[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:حجاز جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]]
[[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]]</text>
      <sha1>1jafsykh06hpafhuieft2fyiywvyy1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٻہ ڀائر (سنڌي ناول)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104354</id>
    <revision>
      <id>422353</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|هرجس راءِ سکراماڻيءَ جو 1930ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ناول}}  {{Infobox book | name = ٻه ڀائر | title_orig = ٻه ڀائر | author = هرجس راءِ سکراماڻي | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = [[ناول]]، سماجي ناول | pub_date = 1930ع | subject = ڀائپي، خانداني لاڳاپا، انساني غلطيون ۽ اخلاقي سڌار...</comment>
      <origin>422353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9102" sha1="8j1gn7iwstwyfpphm1jedipgnsmpn4o" xml:space="preserve">
{{Short description|هرجس راءِ سکراماڻيءَ جو 1930ع ۾ شايع ٿيل سنڌي ناول}}

{{Infobox book
| name = ٻه ڀائر
| title_orig = ٻه ڀائر
| author = هرجس راءِ سکراماڻي
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| genre = [[ناول]]، سماجي ناول
| pub_date = 1930ع
| subject = ڀائپي، خانداني لاڳاپا، انساني غلطيون ۽ اخلاقي سڌارو
}}

'''ٻه ڀائر''' (رومن: ''B'aBhaar''؛ انگريزي: ''Two Brothers'') سنڌي ٻوليءَ جو هڪ سماجي ناول آهي، جيڪو '''هرجس راءِ سکراماڻي''' (''Harjasrai Sukhramani'') لکيو. موتي لال جوتواڻيءَ جي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب ناول 1930ع ۾ شايع ٿيو. هن ناول ۾ عام ماڻهوءَ جي روزمرهه زندگي، اميدن، مايوسين، ڪاميابين، ناڪامين ۽ خانداني لاڳاپن کي موضوع بڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
ناول جي ڪهاڻيءَ ۾ ٻن ڀائرن، '''گوپالداس''' ۽ '''گوبندداس'''، جا لاڳاپا اهم حيثيت رکن ٿا. وڏو ڀاءُ گوپالداس پنهنجي ننڍي ڀاءُ گوبندداس سان ناانصافي ڪري ٿو، پر ڪهاڻيءَ جي پڇاڙيءَ ۾ کيس پنهنجي رويي جي غلطيءَ جو احساس ٿئي ٿو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪهاڻيءَ جو احوال ==

''ٻه ڀائر'' ۾ عام انساني زندگيءَ جي واقعن کي ڪهاڻيءَ جو بنياد بڻايو ويو آهي.
ناول جا ڪردار زندگيءَ ۾ مختلف تجربن مان گذرن ٿا. انهن کي ڪڏهن ڪاميابي حاصل ٿئي ٿي ته ڪڏهن ناڪاميءَ ۽ مايوسيءَ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. هو غلطيون ڪن ٿا، انهن جا نتيجا ڀوڳين ٿا ۽ پنهنجي تجربن مان سکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.
ڪهاڻيءَ ۾ گوپالداس پنهنجي ننڍي ڀاءُ گوبندداس سان غيرمنصفاڻي روش اختيار ڪري ٿو. سندس اهو رويو ٻنهي ڀائرن جي لاڳاپن ۾ اهم مسئلو بڻجي ٿو.
ناول جي آخر ۾ گوپالداس پنهنجي غلطيءَ کي سمجهي ٿو ۽ سندس سوچ ۾ تبديلي اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== اهم ڪردار ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''ٻه ڀائر — اهم ڪردار'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڪردار
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تعارف
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڪهاڻيءَ ۾ حيثيت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;font-weight:bold;&quot; | گوپالداس
| گوبندداس جو وڏو ڀاءُ
| ننڍي ڀاءُ سان ناانصافي ڪري ٿو؛ آخر ۾ پنهنجي غلطي سمجهي ٿو
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;font-weight:bold;&quot; | گوبندداس
| گوپالداس جو ننڍو ڀاءُ
| وڏي ڀاءُ جي غيرمنصفاڻي رويي کي منهن ڏئي ٿو
|}

== موضوع ۽ فڪري پهلو ==

ناول جا اهم موضوع عام ماڻهوءَ جي زندگي، خانداني رشتا، انساني ڪمزوريون ۽ اخلاقي سڌارو آهن.

=== ڀائپي ۽ خانداني لاڳاپا ===

گوپالداس ۽ گوبندداس جا لاڳاپا ناول جي اهم حصي جو بنياد آهن.
انهن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ اختلافن ذريعي ليکڪ خانداني رشتن ۾ انصاف ۽ ٻين جي حقن کي سمجهڻ جي اهميت کي پيش ڪري ٿو.

=== اميد ۽ مايوسي ===

جوتواڻيءَ موجب ناول ۾ عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ جون اميدون، مايوسيون، ڪاميابيون ۽ ناڪاميون بيان ڪيون ويون آهن.
انهن تجربن وسيلي انساني زندگيءَ جي مختلف ڪيفيتن جي عڪاسي ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== غلطي ۽ اصلاح ===

ناول ۾ ڪردار مڪمل طور مثالي يا بي عيب نه آهن.
هو پنهنجي فيصلن ۾ غلطيون ڪن ٿا ۽ تجربن مان سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
گوپالداس جو آخر ۾ پنهنجي ناانصافيءَ کي سمجهڻ انهيءَ فڪري پهلو جو اهم مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪردارنگاري ==

موتي لال جوتواڻيءَ ناول جي ڪردارن کي '''گهڻ رخي ڪردار''' (''Round Characters'') قرار ڏنو آهي.
ادبي تنقيد ۾ گهڻ رخي ڪردار اهڙن افسانوي ڪردارن کي چيو ويندو آهي، جن جي شخصيت ۾ مختلف ۽ ڪڏهن متضاد پهلو موجود هجن. اهڙا ڪردار ڪهاڻيءَ جي واقعن دوران سکڻ ۽ بدلجڻ جي صلاحيت رکن ٿا.
''ٻه ڀائر'' ۾ گوپالداس جي سوچ ۽ رويي ۾ تبديلي انهيءَ قسم جي ڪردارنگاريءَ جو مثال آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== سنڌي ناول جي تاريخي پسمنظر ۾ ==

''ٻه ڀائر'' 1930ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن سنڌي نثري ادب ۾ سماجي مسئلن، اخلاقي سوالن ۽ روزمرهه زندگيءَ بابت افسانوي لکڻين جي روايت موجود هئي.
ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌي نثر ۽ ڪهاڻيءَ جي ترقيءَ سان گڏ سماجي ۽ اخلاقي موضوعن کي خاص اهميت حاصل هئي. سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ جي تحقيقي رسالي ''سنڌي ٻولي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مطالعي موجب انهيءَ دور جي سنڌي افسانوي ادب ۾ گهريلو مسئلا، سماجي اڻبرابري، معاشي حالتون ۽ اخلاقي اصلاح نمايان موضوع هئا.&lt;ref name=&quot;SindhiBoliStudy&quot;&gt;{{cite journal
 |title=1942ع کان 1947ع تائين جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جا اهم مجموعا: هڪ اڀياس
 |journal=سنڌي ٻولي
 |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي
 |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-73-analytical-discourse-on-important-anthologies-of-modern-sindhi-short-stories-from-1942-1947
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
''ٻه ڀائر'' کي پنهنجي خانداني ۽ اخلاقي موضوعن جي لحاظ کان انهيءَ وسيع ادبي پسمنظر ۾ سمجهي سگهجي ٿو. البت انهيءَ تحقيقي مقالي ۾ ناول جو سڌو تنقيدي جائزو شامل نه آهي.

== ڪتابياتي ڄاڻ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#315B80;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''ٻه ڀائر — ڪتابياتي تفصيل'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | عنوان
| ٻه ڀائر (املا جي اصل ڇاپي مان تصديق باقي)
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | رومن صورت
| ''B'aBhaar''
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | ليکڪ
| هرجس راءِ سکراماڻي
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | اشاعت
| 1930ع
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | ٻولي
| سنڌي
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | صنف
| سماجي ناول
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | اهم ڪردار
| گوپالداس، گوبندداس
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اشاعت جو هنڌ
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | صفحن جو تعداد
| غير تصديق ٿيل
|}

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ناول]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي نثر]]
* [[سماجي ناول]]
* [[ڪردارنگاري]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf موتي لال جوتواڻي — سنڌي ادب جي لغت، 1996ع]
* [https://journal.sindhila.org/sindhi/article-73-analytical-discourse-on-important-anthologies-of-modern-sindhi-short-stories-from-1942-1947 سنڌي لئنگئيج اٿارٽي — سنڌي افسانوي ادب جو تاريخي مطالعو]

[[زمرو:1930ع جا ناول]]
[[زمرو:سنڌي ناول]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي سماجي ناول]]</text>
      <sha1>8j1gn7iwstwyfpphm1jedipgnsmpn4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بچاء (گجراتي ناٽڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104355</id>
    <revision>
      <id>422354</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|پرڀداس ڪندناڻيءَ جو 1987ع ۾ شايع ٿيل گجراتي ناٽڪ جو سنڌي ترجمو}}  {{Infobox book | name = بچاءُ | title_orig = پرित्राण | author = [[منوڀائي پنچولي]] | translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[ڀارت]] | genre = [[ناٽڪ]]، ترجمو، اساطيري ناٽڪ | pub_date = 1987ع | preceded_by = اصل گجراتي...</comment>
      <origin>422354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6820" sha1="q03c36ehbhwx2nnsef9hfilg3zgoa7k" xml:space="preserve">
{{Short description|پرڀداس ڪندناڻيءَ جو 1987ع ۾ شايع ٿيل گجراتي ناٽڪ جو سنڌي ترجمو}}

{{Infobox book
| name = بچاءُ
| title_orig = پرित्राण
| author = [[منوڀائي پنچولي]]
| translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ناٽڪ]]، ترجمو، اساطيري ناٽڪ
| pub_date = 1987ع
| preceded_by = اصل گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' (1967ع)
| subject = [[مهاڀارت]] تي ٻڌل ناٽڪ
}}

'''بچاءُ''' (رومن سنڌي: ''Bachaau'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيل ناٽڪ آهي، جيڪو '''پرڀداس ڪندناڻيءَ''' گجراتي اديب ۽ ناٽڪ نويس '''[[منوڀائي پنچولي]] «درشڪ»''' جي ناٽڪ ''پريتراڻ'' (گجراتي: ''પરિત્રાણ''؛ رومن: ''Paritrāṇa'') تان ترجمو ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب سنڌي ترجمو 1987ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
اصل گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' [[مهاڀارت]] تي ٻڌل آهي ۽ ان جي اشاعت جو سال 1967ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Acharya2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Acharya
 |first=Anita Dineshchandra
 |title=“Darshak” – The Philosophical Vision of the Mahabharata According to Manubhai Pancholi
 |journal=Research Review Journal of Indian Knowledge Systems
 |volume=2
 |issue=2
 |pages=185–193
 |year=2025
 |doi=10.31305/rrjiks.2025.v2.n2.019
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اصل گجراتي ناٽڪ ==

''پريتراڻ'' (''Paritran'') گجراتي اديب منوڀائي پنچولي «درشڪ» جي مشهور ناٽڪن مان هڪ آهي.
هن ناٽڪ جو موضوع هندستان جي قديم رزميه داستان ''مهاڀارت'' سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;BookPratha&quot;&gt;{{cite web
 |title=Paritran
 |url=https://www.bookpratha.com/gujarati-book/paritran-
 |website=BookPratha
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ درشڪ جي مهاڀارت بابت فلسفياڻي نظرئي تي بحث ڪيو ويو آهي. انهيءَ مطالعي موجب درشڪ مهاڀارت کي انساني قدرن، اخلاقي مسئلن ۽ سماجي زندگيءَ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Acharya2025&quot;/&gt;
اهو فلسفياڻو پسمنظر ليکڪ جي ادبي سوچ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر سنڌي ترجمي جي مخصوص منظرن ۽ مڪالمن بابت سڌي شاهدي نه آهي.

== ليکڪ ==

{{Main|منوڀائي پنچولي}}

'''منوڀائي پنچولي «درشڪ»''' (2 نومبر 1914ع – 29 آگسٽ 2001ع) گجراتي ٻوليءَ جو ناول نگار، ناٽڪ نويس، تعليمدان، تاريخ جو محقق ۽ سماجي ڪارڪن هو.
هن گجراتي ادب ۾ ناولن، ناٽڪن، مضمونن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪتاب لکيا.&lt;ref name=&quot;RekhtaDarshak&quot;&gt;{{cite web
 |title=Manubhai Pancholi 'Darshak'
 |url=https://rekhtagujarati.org/writers/manubhai-pancholi-darshak/profile
 |website=RekhtaGujarati
 |language=gu
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس مشهور ناٽڪن ۾ ''پريتراڻ''، ''جليانوالا''، ''اٺارهن سؤ ستاون'' ۽ ''انتيم اڌيائ'' شامل آهن.

== سنڌي ترجمو ==

گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' کي پرڀداس ڪندناڻيءَ سنڌيءَ ۾ '''''بچاءُ''''' جي عنوان سان ترجمو ڪيو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان جي اشاعت جو سال 1987ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ترجمي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل گجراتي متن سان لفظي مطابقت بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق دستياب نه آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''بچاءُ — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سنڌي عنوان
| بچاءُ
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | اصل گجراتي عنوان
| پرित्रاڻ (પરિત્રાણ)
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | اصل ليکڪ
| منوڀائي پنچولي «درشڪ»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | سنڌي مترجم
| پرڀداس ڪندناڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اصل گجراتي ناٽڪ
| 1967ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | سنڌي ترجمو
| 1987ع
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | صنف
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | بنيادي ادبي ماخذ
| مهاڀارت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سنڌي ڇاپي جو ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | سنڌي ڇاپي جا صفحا
| غير تصديق ٿيل
|}

== اصل ناٽڪ جا بعد وارا ڇاپا ==

گجراتي ڪتابن جي فهرست ''BookPratha'' موجب ''پريتراڻ'' جو 2020ع وارو ڇاپو 104 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان جو ISBN 9788194819974 آهي.&lt;ref name=&quot;BookPratha&quot;/&gt;
اهي تفصيل اصل گجراتي ڪتاب جي جديد ڇاپي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي 1987ع جي سنڌي ترجمي جا تفصيل نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي ترجمو]]
* [[گجراتي ادب]]
* [[منوڀائي پنچولي]]
* [[مهاڀارت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.bookpratha.com/gujarati-book/paritran- اصل گجراتي ناٽڪ پريتراڻ بابت ڪتابياتي ڄاڻ]
* [https://rekhtagujarati.org/writers/manubhai-pancholi-darshak/profile ريخته گجراتي — منوڀائي پنچولي «درشڪ»]
* [https://www.rrjiks.co.in/index.php/RRJIKS/article/view/96 منوڀائي پنچوليءَ جي مهاڀارت بابت فلسفياڻي نظرئي تي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:1987ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ترجما]]
[[زمرو:گجراتي ادب مان ترجما]]</text>
      <sha1>q03c36ehbhwx2nnsef9hfilg3zgoa7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422356</id>
      <parentid>422354</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Intisar Ali صفحي [[بچاء (سنڌي ناٽڪ)]] کي [[بچاء (گجراتي ناٽڪ)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>422354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6820" sha1="q03c36ehbhwx2nnsef9hfilg3zgoa7k" xml:space="preserve">
{{Short description|پرڀداس ڪندناڻيءَ جو 1987ع ۾ شايع ٿيل گجراتي ناٽڪ جو سنڌي ترجمو}}

{{Infobox book
| name = بچاءُ
| title_orig = پرित्राण
| author = [[منوڀائي پنچولي]]
| translator = [[پرڀداس ڪندناڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[ڀارت]]
| genre = [[ناٽڪ]]، ترجمو، اساطيري ناٽڪ
| pub_date = 1987ع
| preceded_by = اصل گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' (1967ع)
| subject = [[مهاڀارت]] تي ٻڌل ناٽڪ
}}

'''بچاءُ''' (رومن سنڌي: ''Bachaau'') سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ٿيل ناٽڪ آهي، جيڪو '''پرڀداس ڪندناڻيءَ''' گجراتي اديب ۽ ناٽڪ نويس '''[[منوڀائي پنچولي]] «درشڪ»''' جي ناٽڪ ''پريتراڻ'' (گجراتي: ''પરિત્રાણ''؛ رومن: ''Paritrāṇa'') تان ترجمو ڪيو. موتي لال جوتواڻيءَ موجب سنڌي ترجمو 1987ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
}}&lt;/ref&gt;
اصل گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' [[مهاڀارت]] تي ٻڌل آهي ۽ ان جي اشاعت جو سال 1967ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Acharya2025&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Acharya
 |first=Anita Dineshchandra
 |title=“Darshak” – The Philosophical Vision of the Mahabharata According to Manubhai Pancholi
 |journal=Research Review Journal of Indian Knowledge Systems
 |volume=2
 |issue=2
 |pages=185–193
 |year=2025
 |doi=10.31305/rrjiks.2025.v2.n2.019
 |language=en
}}&lt;/ref&gt;

== اصل گجراتي ناٽڪ ==

''پريتراڻ'' (''Paritran'') گجراتي اديب منوڀائي پنچولي «درشڪ» جي مشهور ناٽڪن مان هڪ آهي.
هن ناٽڪ جو موضوع هندستان جي قديم رزميه داستان ''مهاڀارت'' سان لاڳاپيل آهي.&lt;ref name=&quot;BookPratha&quot;&gt;{{cite web
 |title=Paritran
 |url=https://www.bookpratha.com/gujarati-book/paritran-
 |website=BookPratha
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
2025ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيقي مقالي ۾ درشڪ جي مهاڀارت بابت فلسفياڻي نظرئي تي بحث ڪيو ويو آهي. انهيءَ مطالعي موجب درشڪ مهاڀارت کي انساني قدرن، اخلاقي مسئلن ۽ سماجي زندگيءَ جي وسيع پسمنظر ۾ ڏسندو هو.&lt;ref name=&quot;Acharya2025&quot;/&gt;
اهو فلسفياڻو پسمنظر ليکڪ جي ادبي سوچ کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو، پر سنڌي ترجمي جي مخصوص منظرن ۽ مڪالمن بابت سڌي شاهدي نه آهي.

== ليکڪ ==

{{Main|منوڀائي پنچولي}}

'''منوڀائي پنچولي «درشڪ»''' (2 نومبر 1914ع – 29 آگسٽ 2001ع) گجراتي ٻوليءَ جو ناول نگار، ناٽڪ نويس، تعليمدان، تاريخ جو محقق ۽ سماجي ڪارڪن هو.
هن گجراتي ادب ۾ ناولن، ناٽڪن، مضمونن ۽ تاريخي موضوعن تي ڪتاب لکيا.&lt;ref name=&quot;RekhtaDarshak&quot;&gt;{{cite web
 |title=Manubhai Pancholi 'Darshak'
 |url=https://rekhtagujarati.org/writers/manubhai-pancholi-darshak/profile
 |website=RekhtaGujarati
 |language=gu
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
سندس مشهور ناٽڪن ۾ ''پريتراڻ''، ''جليانوالا''، ''اٺارهن سؤ ستاون'' ۽ ''انتيم اڌيائ'' شامل آهن.

== سنڌي ترجمو ==

گجراتي ناٽڪ ''پريتراڻ'' کي پرڀداس ڪندناڻيءَ سنڌيءَ ۾ '''''بچاءُ''''' جي عنوان سان ترجمو ڪيو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ ان جي اشاعت جو سال 1987ع ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
ترجمي جي ناشر، اشاعت جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل گجراتي متن سان لفظي مطابقت بابت وڌيڪ ڪتابياتي تصديق دستياب نه آهي.

== ڪتابياتي تفصيل ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border:1px solid #A7B8CC;border-collapse:collapse;text-align:right;&quot;
|+ style=&quot;background:#28527E;color:#FFFFFF;padding:11px;&quot; | '''بچاءُ — ڪتابياتي ڄاڻ'''
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | تفصيل
! style=&quot;background:#E3EFFA;color:#244A70;&quot; | ڄاڻ
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سنڌي عنوان
| بچاءُ
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | اصل گجراتي عنوان
| پرित्रاڻ (પરિત્રાણ)
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | اصل ليکڪ
| منوڀائي پنچولي «درشڪ»
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | سنڌي مترجم
| پرڀداس ڪندناڻي
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | اصل گجراتي ناٽڪ
| 1967ع
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | سنڌي ترجمو
| 1987ع
|-
| style=&quot;background:#EAF6F0;&quot; | صنف
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#FFF0D9;&quot; | بنيادي ادبي ماخذ
| مهاڀارت
|-
| style=&quot;background:#EDF5FC;&quot; | سنڌي ڇاپي جو ناشر
| غير تصديق ٿيل
|-
| style=&quot;background:#F3EBFA;&quot; | سنڌي ڇاپي جا صفحا
| غير تصديق ٿيل
|}

== اصل ناٽڪ جا بعد وارا ڇاپا ==

گجراتي ڪتابن جي فهرست ''BookPratha'' موجب ''پريتراڻ'' جو 2020ع وارو ڇاپو 104 صفحن تي مشتمل آهي ۽ ان جو ISBN 9788194819974 آهي.&lt;ref name=&quot;BookPratha&quot;/&gt;
اهي تفصيل اصل گجراتي ڪتاب جي جديد ڇاپي سان تعلق رکن ٿا؛ انهن کي 1987ع جي سنڌي ترجمي جا تفصيل نه سمجهڻ گهرجي.

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[سنڌي ترجمو]]
* [[گجراتي ادب]]
* [[منوڀائي پنچولي]]
* [[مهاڀارت]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://www.bookpratha.com/gujarati-book/paritran- اصل گجراتي ناٽڪ پريتراڻ بابت ڪتابياتي ڄاڻ]
* [https://rekhtagujarati.org/writers/manubhai-pancholi-darshak/profile ريخته گجراتي — منوڀائي پنچولي «درشڪ»]
* [https://www.rrjiks.co.in/index.php/RRJIKS/article/view/96 منوڀائي پنچوليءَ جي مهاڀارت بابت فلسفياڻي نظرئي تي تحقيقي مقالو]

[[زمرو:1987ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:سنڌي ترجما]]
[[زمرو:گجراتي ادب مان ترجما]]</text>
      <sha1>q03c36ehbhwx2nnsef9hfilg3zgoa7k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بچاء (سنڌي ناٽڪ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104356</id>
    <redirect title="بچاء (گجراتي ناٽڪ)" />
    <revision>
      <id>422357</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>Intisar Ali صفحي [[بچاء (سنڌي ناٽڪ)]] کي [[بچاء (گجراتي ناٽڪ)]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان</comment>
      <origin>422357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="o7m05t22sjvjynw2uwtpql9n8caoeod" xml:space="preserve">#چوريو [[بچاء (گجراتي ناٽڪ)]]</text>
      <sha1>o7m05t22sjvjynw2uwtpql9n8caoeod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:العلا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104357</id>
    <revision>
      <id>422365</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:23:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]] [[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]]</comment>
      <origin>422365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="170" sha1="soyrrb7dz4xs3miufnemoxssrjp655a" xml:space="preserve">[[زمرو:سعودي عرب ۾ نخلستان]]
[[زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ]]</text>
      <sha1>soyrrb7dz4xs3miufnemoxssrjp655a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مدينه صوبي ۾ آباد جڳهيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104358</id>
    <revision>
      <id>422366</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  [[زمرو:مدينه صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد جڳهيون]]</comment>
      <origin>422366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="io9mcedbl04jtomipobjyka29646i1b" xml:space="preserve">
[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباد جڳهيون]]</text>
      <sha1>io9mcedbl04jtomipobjyka29646i1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422367</id>
      <parentid>422366</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T08:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:سعودي عرب ۾ آباد جڳهيون]]; added [[Category:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="5o7srsd1walbwxlbkkjgaievmzyh2jx" xml:space="preserve">
[[زمرو:مدينه صوبو]]
[[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]]</text>
      <sha1>5o7srsd1walbwxlbkkjgaievmzyh2jx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سعودي عرب ۾ قديم آثار جا ماڳ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104359</id>
    <revision>
      <id>422369</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا ۾ قديم آثار جا ماڳ]] [[زمرو:سعودي عرب جي فطري تاريخ]]</comment>
      <origin>422369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="miag0otlivrxqej1xjrwbdqg4umtkj7" xml:space="preserve">[[زمرو:ايشيا ۾ قديم آثار جا ماڳ]]
[[زمرو:سعودي عرب جي فطري تاريخ]]</text>
      <sha1>miag0otlivrxqej1xjrwbdqg4umtkj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:حجاز جي تاريخ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104360</id>
    <revision>
      <id>422370</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:28:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:حجاز]]  [[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]</comment>
      <origin>422370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="ccyhmpv523zzym0yzoc68fh2x0c7uhu" xml:space="preserve">[[زمرو:حجاز]] 
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]</text>
      <sha1>ccyhmpv523zzym0yzoc68fh2x0c7uhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:حجاز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104361</id>
    <revision>
      <id>422374</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ثقافتي علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جي تاريخي جاگرافي]]</comment>
      <origin>422374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="b6dp37ec9nfcrmdnsrj10vi1za7i7bu" xml:space="preserve">[[زمرو:ثقافتي علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جا تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخي جاگرافي]]</text>
      <sha1>b6dp37ec9nfcrmdnsrj10vi1za7i7bu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سعودي عرب جا تاريخي علائقا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104362</id>
    <revision>
      <id>422375</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]</comment>
      <origin>422375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="iz50w74of1hlis9w6ieu2p49266mn3o" xml:space="preserve">[[زمرو:تاريخي علائقا]]
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]</text>
      <sha1>iz50w74of1hlis9w6ieu2p49266mn3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سعودي عرب جي تاريخي جاگرافي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104363</id>
    <revision>
      <id>422376</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:تاريخي جاگرافي]] [[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]] [[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]</comment>
      <origin>422376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="138" sha1="foc7tl45wtshqsbfou6zopb1tfpyjlk" xml:space="preserve">[[زمرو:تاريخي جاگرافي]]
[[زمرو:سعودي عرب جي تاريخ]]
[[زمرو:سعودي عرب جي جاگرافي]]</text>
      <sha1>foc7tl45wtshqsbfou6zopb1tfpyjlk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سامونڊي بگهڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104364</id>
    <redirect title="سامونڊي ٻگهه" />
    <revision>
      <id>422384</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:53:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[سامونڊي بگهڙو]] کي [[سامونڊي ٻگهه]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="m8kuz1hcu8g5zhxpemonu2rjtp4zmx1" xml:space="preserve">#چوريو [[سامونڊي ٻگهه]]</text>
      <sha1>m8kuz1hcu8g5zhxpemonu2rjtp4zmx1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سامونڊي ٻگهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104365</id>
    <redirect title="ڪينو پکي" />
    <revision>
      <id>422390</id>
      <timestamp>2026-10-17T08:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>Ibne maryam صفحي [[سامونڊي ٻگهه]] کي [[ڪينو پکي]] ڏانھن چوريو</comment>
      <origin>422390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="hgnxsz0jgeunzu61gb5ha7mgr72fva2" xml:space="preserve">#چوريو [[ڪينو پکي]]</text>
      <sha1>hgnxsz0jgeunzu61gb5ha7mgr72fva2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:لاريڊائي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104366</id>
    <revision>
      <id>422397</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پکين جا خاندان]]</comment>
      <origin>422397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="ed8cksjq1hjh99yblgvgpm0lp38seq7" xml:space="preserve">[[زمرو:پکين جا خاندان]]</text>
      <sha1>ed8cksjq1hjh99yblgvgpm0lp38seq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بجاجين جو ناٽڪ (1921ع)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104367</id>
    <revision>
      <id>422398</id>
      <timestamp>2026-10-17T09:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو 1921ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مزاحيه ناٽڪ}}  {{Infobox book | name = بجاجين جو ناٽڪ | title = بجاجين جو ناٽڪ | author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | country = [[برطانوي هندستان]] | genre = [[مزاحيه ناٽڪ]] | published = 1921ع | subject = ڪپڙو وڪڻندڙ گهمندڙ بجاجين جي ز...</comment>
      <origin>422398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="3idm115242tes3tjdbewrqxh4zz5oeh" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو 1921ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مزاحيه ناٽڪ}}

{{Infobox book
| name = بجاجين جو ناٽڪ
| title = بجاجين جو ناٽڪ
| author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| genre = [[مزاحيه ناٽڪ]]
| published = 1921ع
| subject = ڪپڙو وڪڻندڙ گهمندڙ بجاجين جي زندگي ۽ ڪاروبار
}}

'''بجاجين جو ناٽڪ''' (انگريزي: ''Bajaajun jo Naatak''؛ ''Bazaziyun Jo Natak'') [[سنڌي ادب]] جو هڪ [[مزاحيه ناٽڪ]] آهي، جيڪو مشهور سنڌي اديب، محقق، تاريخدان ۽ ٻوليءَ جي ماهر [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]ءَ لکيو. هي ناٽڪ 1921ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندڙ بجاجين جي ظاهري صورت، ڪاروباري سرگرمين ۽ روزمره جي زندگيءَ کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ پڻ هن تصنيف جو عنوان «بجاجين جو ناٽڪ» درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaIndex&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

هن ناٽڪ جو مصنف [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] (1875ع–1950ع) سنڌي ادب جي اهم اديبن ۽ محققن مان هو. هن سنڌي ٻوليءَ، تاريخ، لسانيات، ثقافت، شاعري، ڪهاڻي، ناول ۽ ناٽڪ جي صنفن ۾ لکيو. سندس تصنيفن ۾ ''غريب اللغات''، ''سنڌي ٻولي''، ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' ۽ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
ڀيرومل پنهنجي ادبي سرگرمين دوران ڊراما پڻ لکيا، جن ۾ ''بجاجين جو ناٽڪ'' سندس مزاحيه ڊرامائي تصنيفن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو خاڪو ==

''بجاجين جو ناٽڪ'' جو بنيادي موضوع ڪپڙي جو واپار ڪندڙ گهمندڙ بجاج آهن. اهي واپاري ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندا هئا.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناٽڪ کي مزاحيه تصنيف قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب ناٽڪ ۾ ٿلهي پيٽ وارن ڪپڙي جي واپارين جي تصويرڪشي ڪئي وئي آهي، جيڪي مختلف وسندين ۾ گهمي پنهنجو مال وڪڻندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن موضوع جي بنياد تي ناٽڪ کي روزمره جي واپاري زندگيءَ جي مزاحيه عڪاسي ڪندڙ ادبي تصنيف طور بيان ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، ناٽڪ جي اصل متن جي دستيابي کان سواءِ ان جي مڪمل ڪهاڻي، مڪالمن، ڪردارن يا منظرن بابت تفصيل بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== ادبي صنف ۽ خصوصيتون ==

هي تصنيف سنڌي مزاحيه ناٽڪ جي صنف سان تعلق رکي ٿي. ان جي موضوع ۾ عام ماڻهن جي روزاني زندگي ۽ واپاري سرگرمين کي جاءِ ڏني وئي آهي.
جوتواڻيءَ هن ناٽڪ کي ڀيرومل جي ٻن مختصر ناٽڪن مان هڪ ڄاڻايو آهي ۽ ٻئي ناٽڪ طور ''پنگتي مقدمو'' (1927ع) جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڀيرومل جون ٻيون ناٽڪي تصنيفون ==

گجراتي وشوڪوش ۾ ڀيرومل جي ناٽڪي تصنيفن مان هيٺيان نالا ڏنل آهن:&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #B5C9DC; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ناٽڪ
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | صنف يا موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 1919ع
| درو ڀڳت
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F0F8F3;text-align:center;&quot; | 1921ع
| '''بجاجين جو ناٽڪ'''
| مزاحيه ناٽڪ؛ ڪپڙي جا گهمندڙ واپاري
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 1925ع
| مڙس جي مڙسي
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F0F8F3;text-align:center;&quot; | 1927ع
| پنگتي مقدمو
| ناٽڪ
|}

== اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ ==

''بجاجين جو ناٽڪ'' جي اشاعت جو سال 1921ع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ گجراتي وشوڪوش ٻنهي ۾ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
هن ناٽڪ جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل نسخي جي موجوده محفوظ هنڌ بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[مزاحيه ناٽڪ]]

== حوالا ==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |chapter=Bajaajun jo Naatak
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=અડવાણી, ભેરુમલ મહેરચંદ
 |encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ
 |trans-title=آڏواڻي، ڀيرومل مهرچند
 |url=https://gujarativishwakosh.org/અડવાણી-ભેરુમલ-મહેરચંદ/
 |language=gu
 |publisher=Gujarati Vishwakosh Trust
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;SindhianaIndex&quot;&gt;{{cite web
 |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ب اکر هيٺ داخلائون
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/alpha.php?Alpha=ب
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]

{{DEFAULTSORT:بجاجين جو ناٽڪ}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:مزاحيه ناٽڪ]]
[[زمرو:1921ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>3idm115242tes3tjdbewrqxh4zz5oeh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422399</id>
      <parentid>422398</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T09:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>422399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6986" sha1="1cyl083fwosnin57y2y7osyjex69xi2" xml:space="preserve">
{{Short description|ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ جو 1921ع ۾ شايع ٿيل سنڌي مزاحيه ناٽڪ}}

{{Infobox book
| name = بجاجين جو ناٽڪ
| title = بجاجين جو ناٽڪ
| author = [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| country = [[برطانوي هندستان]]
| genre = [[مزاحيه ناٽڪ]]
| published = 1921ع
| subject = ڪپڙو وڪڻندڙ گهمندڙ بجاجين جي زندگي ۽ ڪاروبار
}}

'''بجاجين جو ناٽڪ''' (انگريزي: ''Bajaajun jo Naatak''؛ ''Bazaziyun Jo Natak'') [[سنڌي ادب]] جو هڪ [[مزاحيه ناٽڪ]] آهي، جيڪو مشهور سنڌي اديب، محقق، تاريخدان ۽ ٻوليءَ جي ماهر [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]ءَ لکيو. هي ناٽڪ 1921ع ۾ شايع ٿيو. ان ۾ ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندڙ بجاجين جي ظاهري صورت، ڪاروباري سرگرمين ۽ روزمره جي زندگيءَ کي مزاحيه انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
[[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] ۾ پڻ هن تصنيف جو عنوان «بجاجين جو ناٽڪ» درج ٿيل آهي.&lt;ref name=&quot;SindhianaIndex&quot;/&gt;

== ليکڪ ==

هن ناٽڪ جو مصنف [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] (1875ع–1950ع) سنڌي ادب جي اهم اديبن ۽ محققن مان هو. هن سنڌي ٻوليءَ، تاريخ، لسانيات، ثقافت، شاعري، ڪهاڻي، ناول ۽ ناٽڪ جي صنفن ۾ لکيو. سندس تصنيفن ۾ ''غريب اللغات''، ''سنڌي ٻولي''، ''وڏو سنڌي وياڪرڻ'' ۽ ''سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ'' شامل آهن.&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
ڀيرومل پنهنجي ادبي سرگرمين دوران ڊراما پڻ لکيا، جن ۾ ''بجاجين جو ناٽڪ'' سندس مزاحيه ڊرامائي تصنيفن مان هڪ آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== موضوع ۽ ڪهاڻيءَ جو خاڪو ==

''بجاجين جو ناٽڪ'' جو بنيادي موضوع ڪپڙي جو واپار ڪندڙ گهمندڙ بجاج آهن. اهي واپاري ڳوٺن ۽ شهرن ۾ گهر گهر وڃي ڪپڙو وڪڻندا هئا.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ هن ناٽڪ کي مزاحيه تصنيف قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب ناٽڪ ۾ ٿلهي پيٽ وارن ڪپڙي جي واپارين جي تصويرڪشي ڪئي وئي آهي، جيڪي مختلف وسندين ۾ گهمي پنهنجو مال وڪڻندا هئا.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن موضوع جي بنياد تي ناٽڪ کي روزمره جي واپاري زندگيءَ جي مزاحيه عڪاسي ڪندڙ ادبي تصنيف طور بيان ڪري سگهجي ٿو. بهرحال، ناٽڪ جي اصل متن جي دستيابي کان سواءِ ان جي مڪمل ڪهاڻي، مڪالمن، ڪردارن يا منظرن بابت تفصيل بيان ڪرڻ ممڪن نه آهي.

== ادبي صنف ۽ خصوصيتون ==

هي تصنيف سنڌي مزاحيه ناٽڪ جي صنف سان تعلق رکي ٿي. ان جي موضوع ۾ عام ماڻهن جي روزاني زندگي ۽ واپاري سرگرمين کي جاءِ ڏني وئي آهي.
جوتواڻيءَ هن ناٽڪ کي ڀيرومل جي ٻن مختصر ناٽڪن مان هڪ ڄاڻايو آهي ۽ ٻئي ناٽڪ طور ''پنگتي مقدمو'' (1927ع) جو ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڀيرومل جون ٻيون ناٽڪي تصنيفون ==

گجراتي وشوڪوش ۾ ڀيرومل جي ناٽڪي تصنيفن مان هيٺيان نالا ڏنل آهن:&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;width:100%; border:1px solid #B5C9DC; border-collapse:collapse;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | ناٽڪ
! style=&quot;background:#245487;color:white;&quot; | صنف يا موضوع
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 1919ع
| درو ڀڳت
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F0F8F3;text-align:center;&quot; | 1921ع
| '''بجاجين جو ناٽڪ'''
| مزاحيه ناٽڪ؛ ڪپڙي جا گهمندڙ واپاري
|-
| style=&quot;background:#EAF3FC;text-align:center;&quot; | 1925ع
| مڙس جي مڙسي
| ناٽڪ
|-
| style=&quot;background:#F0F8F3;text-align:center;&quot; | 1927ع
| پنگتي مقدمو
| ناٽڪ
|}

== اشاعت ۽ ڪتابياتي ڄاڻ ==

''بجاجين جو ناٽڪ'' جي اشاعت جو سال 1921ع موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۽ گجراتي وشوڪوش ٻنهي ۾ ڄاڻايل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;/&gt;
هن ناٽڪ جي پهرئين ڇاپي جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ اصل نسخي جي موجوده محفوظ هنڌ بابت وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق جي ضرورت آهي.

== پڻ ڏسو ==
* [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ناٽڪ]]
* [[مزاحيه ناٽڪ]]

== حوالا ==
{{reflist|refs=

&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |chapter=Bajaajun jo Naatak
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;GujaratiVishwakosh&quot;&gt;{{cite encyclopedia
 |title=અડવાણી, ભેરુમલ મહેરચંદ
 |encyclopedia=ગુજરાતી વિશ્વકોશ
 |trans-title=آڏواڻي، ڀيرومل مهرچند
 |url=https://gujarativishwakosh.org/અડવાણી-ભેરુમલ-મહેરચંદ/
 |language=gu
 |publisher=Gujarati Vishwakosh Trust
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;SindhianaIndex&quot;&gt;{{cite web
 |title=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا: ب اکر هيٺ داخلائون
 |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا
 |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو
 |url=https://encyclopediasindhiana.org/alpha.php?Alpha=ب
 |language=sd
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

}}

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://encyclopediasindhiana.org/ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]
* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]

{{DEFAULTSORT:بجاجين جو ناٽڪ}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ناٽڪ]]
[[زمرو:مزاحيه ناٽڪ]]
[[زمرو:1921ع جا ڪتاب]]</text>
      <sha1>1cyl083fwosnin57y2y7osyjex69xi2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لاريڊائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104368</id>
    <revision>
      <id>422410</id>
      <timestamp>2026-10-17T10:54:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1374732281|Laridae]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>422410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="651" sha1="2glfthijwd90uzo70sezth5hxuvm8vz" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|image=[[European herring gull]]|Name=لاريڊائي}}'''لاريڊائي''' (Laridae) چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|ترتيب]] ۾ سامونڊي پکين جو هڪ [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[ڪينو پکي|گل]]، ٽرن ( سفيد ٽرن سميت)، نوڊي ۽ اسڪيمر شامل آهن. ان ۾ 105 [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن جيڪي 23 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ ورهايل آهن. اهي دنيا ۾ ملندڙ اڪثر فضا ۾ اڏامندڙ پکين جو هڪ موافقت پذير گروپ آهن.</text>
      <sha1>2glfthijwd90uzo70sezth5hxuvm8vz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422412</id>
      <parentid>422410</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:لاريڊائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="682" sha1="mg4gq8t04363x7i9mmieahj7ear1y14" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|image=[[European herring gull]]|Name=لاريڊائي}}'''لاريڊائي''' (Laridae) چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|ترتيب]] ۾ سامونڊي پکين جو هڪ [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[ڪينو پکي|گل]]، ٽرن ( سفيد ٽرن سميت)، نوڊي ۽ اسڪيمر شامل آهن. ان ۾ 105 [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن جيڪي 23 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ ورهايل آهن. اهي دنيا ۾ ملندڙ اڪثر فضا ۾ اڏامندڙ پکين جو هڪ موافقت پذير گروپ آهن.

[[زمرو:لاريڊائي]]</text>
      <sha1>mg4gq8t04363x7i9mmieahj7ear1y14</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>422413</id>
      <parentid>422412</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T10:55:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:پکين جا خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>422413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="722" sha1="bbr0kbahvlklk2e5bcvgcs9oc01fkpa" xml:space="preserve">{{Automatic taxobox|image=[[European herring gull]]|Name=لاريڊائي}}'''لاريڊائي''' (Laridae) چاراڊريفارمز جي [[ترتيب (حياتيات)|ترتيب]] ۾ سامونڊي پکين جو هڪ [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[ڪينو پکي|گل]]، ٽرن ( سفيد ٽرن سميت)، نوڊي ۽ اسڪيمر شامل آهن. ان ۾ 105 [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن جيڪي 23 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ ورهايل آهن. اهي دنيا ۾ ملندڙ اڪثر فضا ۾ اڏامندڙ پکين جو هڪ موافقت پذير گروپ آهن.

[[زمرو:لاريڊائي]]
[[زمرو:پکين جا خاندان]]</text>
      <sha1>bbr0kbahvlklk2e5bcvgcs9oc01fkpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خيال ايس. بالاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104369</id>
    <revision>
      <id>422418</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگاريءَ ۾ طبع آزمائي ڪندڙ اديب (1930ع–1970ع)}}  {{Infobox writer | name = خيال ايس. بالاڻي | native_name = خيال ايس. بالاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = 1930ع | death_date = 1970ع | occupation = [[ڪهاڻيڪار]]، اديب | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ناول]] | notableworks = ''...</comment>
      <origin>422418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6287" sha1="nst7od8yp60ez77i8cd2gmue7ci3o1f" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ڪهاڻيڪار ۽ ناول نگاريءَ ۾ طبع آزمائي ڪندڙ اديب (1930ع–1970ع)}}

{{Infobox writer
| name = خيال ايس. بالاڻي
| native_name = خيال ايس. بالاڻي
| native_name_lang = sd
| birth_date = 1930ع
| death_date = 1970ع
| occupation = [[ڪهاڻيڪار]]، اديب
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ناول]]
| notableworks = ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' (1971ع)
}}

'''خيال ايس. بالاڻي''' (انگريزي: ''Khial S. Balani''؛ 1930ع–1970ع) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو هڪ ڪهاڻيڪار هو، جنهن [[ناول]] نگاريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم حوالو ڪهاڻين جو مجموعو '''''ڪاٺ جي سانچي ۾''''' (''Kaath je Saanche Mein'') آهي، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1971ع ۾ شايع ٿيو. [[موتي لال جوتواڻي]] موجب هن مجموعي سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي لکڻ واري رجحان کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balani, Khial S.
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ ادبي سڃاڻپ ==

خيال ايس. بالاڻي 1930ع ۾ ڄائو ۽ 1970ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ادبي سرگرمين جو بنيادي ميدان [[افسانو|افسانه نگاري]] يا مختصر ڪهاڻي هو. هن ناول لکڻ جي صنف ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي، پر موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت ۾ سندس ڪنهن ناول جو عنوان بيان ٿيل نه آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
بالاڻيءَ جي ڄمڻ جي جاءِ، تعليم، خانداني پسمنظر ۽ ادبي زندگيءَ جي تفصيلي احوال بابت وڌيڪ مستند ماخذن جي ضرورت آهي.

== ادبي خدمتون ==

=== مختصر ڪهاڻي ===

خيال ايس. بالاڻيءَ جو نالو سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ جي تاريخ سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪهاڻين جو مجموعو ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' سندس وفات کان پوءِ شايع ٿيو.
موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' ۾ بالاڻيءَ کي مختصر ڪهاڻيڪار طور متعارف ڪرايو آهي. جوتواڻيءَ جي راءِ موجب ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' جي اشاعت سنڌيءَ ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي تخليق کي نئون اتساهه ڏنو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ناول نگاري ===

بالاڻيءَ مختصر ڪهاڻين سان گڏ ناول نگاريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. تنهن هوندي به دستياب لغتي احوال مان سندس ناولن جا نالا، اشاعت جا سال يا انهن جو تعداد معلوم نٿو ٿئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== ڪاٺ جي سانچي ۾ ==

'''''ڪاٺ جي سانچي ۾''''' (انگريزي نقلِ حرفي: ''Kaath je Saanche Mein'') خيال ايس. بالاڻيءَ جي مختصر ڪهاڻين جو مجموعو آهي، جيڪو 1971ع ۾ سندس وفات کان پوءِ ڇپيو.
موتي لال جوتواڻيءَ جي ادبي لغت موجب هن ڪتاب سنڌي ادب ۾ جديد مختصر ڪهاڻيءَ جي رجحان کي هٿي ڏني.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
هن ڪتاب جي پهرين ڇاپي جي ناشر، ڇپائيءَ جي هنڌ، صفحن جي تعداد ۽ مجموعي ۾ شامل ڪهاڻين جي فهرست بابت وڌيڪ ببليوگرافڪ تصديق گهربل آهي.

== تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | صنف
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | اشاعت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ''ڪاٺ جي سانچي ۾''
| [[مختصر ڪهاڻي|ڪهاڻين جو مجموعو]]
| 1971ع
| وفات کان پوءِ شايع ٿيل مجموعو، جنهن کي جوتواڻيءَ جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ لاءِ اهم قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|}

== ادبي اهميت ==

خيال ايس. بالاڻيءَ جي ادبي اهميت بابت دستياب لغتي احوال جو بنيادي نڪتو سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''ڪاٺ جي سانچي ۾'' جو جديد سنڌي مختصر ڪهاڻيءَ سان تعلق آهي.
جوتواڻيءَ جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن بالاڻيءَ جي وفات کان پوءِ ڇپيل مجموعي کي جديد سنڌي ڪهاڻيءَ جي ارتقا ۾ اثرائتو سمجهيو. بهرحال، بالاڻيءَ جي انفرادي ڪهاڻين جي موضوعن، فني خصوصيتن ۽ ٻين ڪهاڻيڪارن تي اثر بابت وڌيڪ تفصيلي ادبي تحقيق جي ضرورت آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[مختصر ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: Sampark Prakashan، 1996ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — موتي لال جوتواڻي]

{{DEFAULTSORT:بالاڻي، خيال ايس}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1930ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:1970ع ۾ وفات ڪندڙ]]</text>
      <sha1>nst7od8yp60ez77i8cd2gmue7ci3o1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104370</id>
    <revision>
      <id>422421</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:05:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|موتيرام ايس. رامواڻيءَ جي ترتيب ڏنل بلديو گاجرا جي چونڊ لکڻين جو مجموعو (1990ع)}}  {{Infobox book | name = بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون | title_orig = Baldev Gajra ain Sandasi Choonda Rachanaaoon | author = [[بلديو گاجرا]] | editor = [[موتيرام ايس. رامواڻي]] | language = [[سنڌي ٻولي]] | genre = چونڊ لکڻيون، ادبي ا...</comment>
      <origin>422421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9073" sha1="iyj36mph3lpzfhf3atmvflfko5fj6m6" xml:space="preserve">
{{Short description|موتيرام ايس. رامواڻيءَ جي ترتيب ڏنل بلديو گاجرا جي چونڊ لکڻين جو مجموعو (1990ع)}}

{{Infobox book
| name = بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون
| title_orig = Baldev Gajra ain Sandasi Choonda Rachanaaoon
| author = [[بلديو گاجرا]]
| editor = [[موتيرام ايس. رامواڻي]]
| language = [[سنڌي ٻولي]]
| genre = چونڊ لکڻيون، ادبي اڀياس
| pub_date = 1990ع
| subject = بلديو گاجرا جي شخصيت، ادبي خدمتون ۽ چونڊ تحريرون
}}

'''''بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون''''' (انگريزي نقلِ حرفي: ''Baldev Gajra ain Sandasi Choonda Rachanaaoon'') [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو هڪ ادبي ڪتاب آهي، جيڪو 1990ع ۾ شايع ٿيو. هن ڪتاب ۾ سنڌي شاعر، ادبي نقاد، صحافي ۽ تاريخي موضوعن تي لکندڙ [[بلديو گاجرا]] جون چونڊ لکڻيون گڏ ڪيون ويون آهن. ڪتاب جي ترتيب ۽ تدوين [[موتيرام ايس. رامواڻي]] ڪئي. [[موتي لال جوتواڻي]] جي ادبي لغت موجب ڪتاب ٻن بنيادي حصن تي مشتمل آهي: پهرئين حصي ۾ گاجرا جي شخصيت ۽ سندس مختلف ادبي ۽ سماجي خدمتن جو جائزو، جڏهن ته ٻئي حصي ۾ سندس چونڊ تحريرون شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Baldev Gajra ain Sandasi Choonda Rachanaaoon
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ڪتاب جو پسمنظر ==

هن ڪتاب جو موضوع بلديو گاجرا جي شخصيت ۽ سندس ادبي ڪم آهي. گاجرا جو پورو نالو بلديو تاراچند گاجرا هو. هو 9 نومبر 1909ع تي [[شڪارپور]] ۾ ڄائو ۽ 1991ع ۾ وفات ڪيائين. سندس ادبي تخلص «گمنام» هو. هو شاعر، ادبي نقاد، صحافي ۽ آزاديءَ جي تحريڪ سان لاڳاپيل ڪارڪن هو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;&gt;{{cite web
 |title=Baldev Tarachand Gajra
 |website=Sindhi Sangat
 |url=https://sindhisangat.com/promoters/baldev-tarachand-gajra/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;HindwiGajra&quot;&gt;{{cite web
 |title=Baldev Gajra 'Gumnam'
 |website=Hindwi
 |url=https://www.hindwi.org/poets/baldev-gajra-gumnam
 |language=hi
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
گاجرا شاعري، ادبي تنقيد، صحافت ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ بابت لکيو. هن 1953ع ۾ سنڌي هفتيوار اخبار ''ڀارتواسي'' شروع ڪئي ۽ پنهنجي زندگيءَ جي آخري وقت تائين ان جي ادارت سان لاڳاپيل رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhiSangat&quot;/&gt;
انهن مختلف سرگرمين جي ڪري سندس شخصيت جي مطالعي ۾ ادب، صحافت، سماجي خدمت ۽ تاريخ نگاريءَ جا موضوع شامل ٿين ٿا.

== ترتيب ۽ مواد ==

موتي لال جوتواڻيءَ جي ''A Dictionary of Sindhi Literature'' موجب ڪتاب ٻن حصن تي مشتمل آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== پهريون حصو: شخصيت ۽ خدمتن جو جائزو ===

ڪتاب جي پهرئين حصي ۾ بلديو گاجرا جي شخصيت ۽ ڪم جي مختلف رخن جو جائزو ورتو ويو آهي. جوتواڻيءَ جي بيان موجب هن حصي ۾ گاجرا کي هڪ انسان، شاعر، نقاد، سماجي ڪارڪن، ناشر ۽ تاريخدان جي حيثيت سان پرکيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
اهڙيءَ طرح ڪتاب جو هي حصو رڳو سندس ادبي تحريرن تائين محدود نه آهي، پر سندس سماجي ۽ علمي سرگرمين کي پڻ مطالعي جو موضوع بڻائي ٿو.

=== ٻيو حصو: چونڊ تحريرون ===

ڪتاب جي ٻئي حصي ۾ بلديو گاجرا جي لکڻين مان چونڊ تحريرون شامل ڪيون ويون آهن. انهن تحريرن جي چونڊ ۽ ڪتاب جي ترتيب موتيرام ايس. رامواڻيءَ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
دستياب لغتي احوال ۾ چونڊ تحريرن جا انفرادي عنوان، تعداد يا صفحا بيان ٿيل نه آهن.

== ڪتاب جي جوڙجڪ ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | حصو
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
|-
! style=&quot;background:#DCEBFA;color:#183B61;&quot; | پهريون حصو
| شخصيت ۽ خدمتن جو جائزو
| بلديو گاجرا جي انساني شخصيت، شاعري، ادبي تنقيد، سماجي خدمت، اشاعتي ڪم ۽ تاريخ نگاريءَ جو اڀياس
|-
! style=&quot;background:#DDF2E7;color:#18543A;&quot; | ٻيو حصو
| چونڊ رچنائون
| بلديو گاجرا جي تحريرن مان مرتب ڪيل چونڊ
|}

&lt;small&gt;ماخذ: موتي لال جوتواڻي، ''A Dictionary of Sindhi Literature''، 1996ع.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;&lt;/small&gt;

== بلديو گاجرا جو ادبي ڪم ==

بلديو گاجرا جي ٻين تصنيفن ۾ شاعريءَ جو مجموعو ''گمنام صدا'' (1954ع)، ''ڦول ۽ ترانا'' (1956ع)، ''زندگيءَ جا ورق'' (1982ع) ۽ ''ادبي تنقيد'' (1984ع) شامل آهن. هن مهاتما گانڌيءَ جي سوانح ۽ سنڌ جي آزاديءَ واري جدوجهد بابت پڻ لکيو.&lt;ref name=&quot;SindhyatPromoters&quot;&gt;{{cite book
 |title=Promoters &amp; Preservers of Sindhyat
 |chapter=Baldev Gajra
 |pages=192–193
 |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

سنڌي ڪتابن جي ڊجيٽل فهرست ''سنڌي سنچيه'' ۾ پڻ گاجرا جي نالي سان ادبي تنقيد ۽ شاعريءَ سان لاڳاپيل ڪتابن جا رڪارڊ موجود آهن.&lt;ref name=&quot;SanchayaTanqid&quot;&gt;{{cite web
 |title=Adbī Tanfīq
 |website=Sindhi Sanchaya
 |url=https://sindhisanchaya.online/books/12755
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SanchayaTarana&quot;&gt;{{cite web
 |title=Jangī Tarānā Aīn Mutafarrika Gīt
 |website=Sindhi Sanchaya
 |url=https://sindhisanchaya.in/books/1050
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;
''ريخته'' جي ڊجيٽل ڪتابي فهرست ۾ گاجرا سان لاڳاپيل ''روهاڻي رهاڻ'' جو 1985ع وارو رڪارڊ پڻ موجود آهي.&lt;ref name=&quot;RekhtaRuhani&quot;&gt;{{cite web
 |title=Ruhani Rihaan
 |website=Rekhta
 |url=https://rekhta.org/ebooks/detail/ruhani-rihaan-ebooks?lang=ur
 |year=1985
 |language=ur
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== ادبي اهميت ==

''بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون'' جي اهميت ان جي ٻٽي جوڙجڪ ۾ آهي. ڪتاب جو پهريون حصو گاجرا جي شخصيت ۽ مختلف خدمتن جي اڀياس لاءِ وقف آهي، جڏهن ته ٻيو حصو سندس چونڊ لکڻين تي مشتمل آهي.
اهڙي ترتيب ذريعي پڙهندڙ کي ليکڪ بابت تنقيدي احوال ۽ سندس اصل تحريرن جي چونڊ هڪ ئي ڪتاب ۾ ملي ٿي. موتي لال جوتواڻيءَ هن ڪتاب جي تدوين جو مثبت ذڪر ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[بلديو گاجرا]]
* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[سنڌي ادبي تنقيد]]
* [[سنڌي صحافت]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: Sampark Prakashan، 1996ع.
* ''Promoters &amp; Preservers of Sindhyat''، بلديو گاجرا بابت احوال، صفحا 192–193.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf A Dictionary of Sindhi Literature — مڪمل ڪتاب]
* [https://sindhisangat.com/promoters/baldev-tarachand-gajra/ بلديو تاراچند گاجرا — سنڌي سنگت]
* [https://www.rekhta.org/authors/baldev-gajra/ebooks?lang=ur بلديو گاجرا جا ڪتاب — ريخته]
* [https://www.hindwi.org/poets/baldev-gajra-gumnam بلديو گاجرا «گمنام» — هندوي]

{{DEFAULTSORT:بلديو گاجرا ۽ سندس چونڊ رچنائون}}
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:1990ع جا ڪتاب]]
[[زمرو:ادبي تنقيد]]</text>
      <sha1>iyj36mph3lpzfhf3atmvflfko5fj6m6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هوندراج بالاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>104371</id>
    <revision>
      <id>422422</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:08:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو:  {{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار، مترجم ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب}}  {{Infobox writer | name = هوندراج بالاڻي | native_name = هوندراج ڪشنچند بالاڻي | native_name_lang = sd | birth_date = {{Birth date and age|1946|1|9|df=y}} | birth_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]] | occupation = ليکڪ، ش...</comment>
      <origin>422422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16024" sha1="og71rdvc1071zwqqz4v4p4973qokgak" xml:space="preserve">
{{Short description|سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ، ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار، مترجم ۽ ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته اديب}}

{{Infobox writer
| name = هوندراج بالاڻي
| native_name = هوندراج ڪشنچند بالاڻي
| native_name_lang = sd
| birth_date = {{Birth date and age|1946|1|9|df=y}}
| birth_place = [[لاڙڪاڻو]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| occupation = ليکڪ، شاعر، مترجم، ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار، تعليمي ماهر
| language = [[سنڌي ٻولي]]، [[گجراتي ٻولي]]، [[هندي ٻولي]]
| genre = [[ٻاراڻو ادب]]، [[مختصر ڪهاڻي]]، [[ناول]]، شاعري، ادبي تنقيد، ترجمو
| notableworks = ''ٻال ساهتيه جو وڪاس''، ''نئون نرالو جهنگل''، ''پرزو''، ''ميرا ياگنڪ جي ڊائري''
| awards = [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] (2024ع)، [[ساهتيه اڪيڊمي ٻاراڻي ادب جو انعام]] (2011ع)، ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام (2005ع)
}}

'''هوندراج ڪشنچند بالاڻي''' (انگريزي: ''Hundraj Kishinchand Balwani''؛ پيدائش: 9 جنوري 1946ع) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو ليکڪ، شاعر، ڪهاڻيڪار، مترجم، ٻاراڻي ادب جو تخليقڪار ۽ تعليمي ماهر آهي. سندس پيدائش [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۾ ٿي. هن سنڌيءَ سان گڏ هندي ۽ گجراتي ٻولين ۾ پڻ ادبي ڪم ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;&gt;{{cite web
 |title=Dr Hundraj Balwani
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

[[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ بالاڻيءَ کي ٻارن لاءِ وڏي تعداد ۾ ڪتاب لکندڙ ممتاز اديب قرار ڏنو آهي. جوتواڻيءَ موجب بالاڻيءَ [[گجرات]] جي راڄيه شالا پاٺيه پستڪ منڊل، [[گانڌي نگر]] ۾ سنڌي مضمون جي ماهر طور خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ سنڌي درسي ڪتابن جي معياري تدوين ۽ اشاعت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;&gt;{{cite book
 |last=Jotwani
 |first=Motilal
 |author-link=موتي لال جوتواڻي
 |title=A Dictionary of Sindhi Literature
 |publisher=Sampark Prakashan
 |location=New Delhi
 |year=1996
 |language=en
 |chapter=Balwani, Hundraj
 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/A_Dictionary_of_Sindhi_Literature-Motilal_Jotwani-1996-cs.pdf
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

بالاڻيءَ کي 2005ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جو ترجمو انعام، 2011ع ۾ ٻاراڻي ادب جو انعام ۽ 2024ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جو [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]] مليو.&lt;ref name=&quot;AkademiTranslation&quot;&gt;{{cite web
 |title=Akademi Translation Prizes (1989–2024)
 |website=Sahitya Akademi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiBal&quot;&gt;{{cite web
 |title=Bal Sahitya Puraskar
 |website=Sahitya Akademi
 |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;&gt;{{cite web
 |title=Sahitya Akademi Awards
 |website=Sahitya Akademi
 |url=https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== زندگي ۽ تعليم ==

هوندراج بالاڻي 9 جنوري 1946ع تي سنڌ جي شهر لاڙڪاڻي ۾ ڪشنچند بالاڻيءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس جنم [[هندستان جي ورهاڱي]] کان اڳ ٿيو. ورهاڱي کان پوءِ سندس زندگي ۽ ادبي سرگرمين جو تعلق ڀارت سان رهيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;

سوانحي احوال موجب هن اعليٰ تعليم حاصل ڪئي ۽ بي. ايڊ. (B.Ed.) جي ڊگري پڻ ورتي. هن پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات پرائمري اسڪول جي استاد طور ڪئي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldCareer&quot;&gt;{{cite web
 |title=Hundraj Balwani
 |website=The Sindhu World
 |url=https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani/
 |language=en
 |access-date=2026-10-17
}}&lt;/ref&gt;

== تعليمي ۽ سرڪاري خدمتون ==

بالاڻيءَ جي عملي زندگيءَ جو اهم حصو تعليم ۽ درسي ڪتابن جي تياريءَ سان لاڳاپيل رهيو.

موتي لال جوتواڻيءَ موجب هن گجرات راڄيه شالا پاٺيه پستڪ منڊل، گانڌي نگر ۾ سنڌي مضمون جي ماهر جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس خدمتن ۾ سنڌي درسي ڪتابن جي تدوين ۽ اشاعت کي خاص اهميت حاصل هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

بعد واري سوانحي احوال موجب هو گجرات جي درسي ڪتابن واري اداري ۾ تعليمي سيڪريٽري (''Academic Secretary'') جي عهدي تائين پهتو ۽ سرڪاري ملازمت تان انهيءَ عهدي تي رٽائر ٿيو. هن گجرات ساهتيه اڪيڊميءَ جي چيئرمين طور پڻ ڪم ڪيو.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldCareer&quot;/&gt;

== ادبي سفر ==

هوندراج بالاڻيءَ جي ادبي ڪم جو دائرو ٻاراڻي ادب، ڪهاڻي، ناول، شاعري، ادبي تنقيد، ترجمي ۽ تعليمي تحريرن تائين پکڙيل آهي.

سندس پهريون ڪتاب ''ديش پڪاري ٿو''، ڪهاڻين جو مجموعو، 1966ع ۾ شايع ٿيو. سندس تصنيفن ۾ ''زندگيءَ جو هڪ هڪ پل'' (2013ع) ۽ ''ٻج، سلا ۽ ٻوٽا'' (2019ع) جهڙا ڪتاب پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;

سوانحي ويب ماخذ ''دي سنڌو ورلڊ'' موجب سندس لکيل ۽ ترجمو ڪيل ڪتابن جو تعداد 250 کان وڌيڪ آهي؛ هن انگ کي ماخذ جي بيان طور سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سڀني ڪتابن جي مڪمل آزاد ببليوگرافڪ فهرست هتي موجود نه آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;

== ٻاراڻي ادب ۾ خدمتون ==

هوندراج بالاڻي سنڌي ٻاراڻي ادب جي تخليق، تدوين ۽ تاريخي مطالعي ۾ ڪم ڪيو آهي. هن ٻارن لاءِ ڪهاڻيون، ناول ۽ ٻيون تخليقون لکيون ۽ ٻاراڻي ادب بابت تحقيقي ۽ تنقيدي ڪتاب پڻ ترتيب ڏنا.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ بالاڻيءَ کي سنڌي ٻاراڻي ادب جي نمايان ليکڪن مان شمار ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ٻال سنڌي ڪٿائون ===

'''''ٻال سنڌي ڪٿائون''''' (''B'aal Sindhi Kathaoon'') ٻارن جي ڪهاڻين جو ڪتاب آهي، جنهن جي تدوين هوندراج بالاڻيءَ ڪئي. اهو ڪتاب 1969ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ٻال ساهتيه سنڌيءَ ۾ ان جي اهميت ===

'''''ٻال ساهتيه سنڌيءَ ۾ ان جي اهميت''''' (''B'aal Saahitai Sindhi-a mein unaje Ahammiyat'') 1980ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي. موتي لال جوتواڻيءَ موجب ان ۾ سنڌي ٻاراڻي ادب ۽ ان جي اهميت بابت مختلف ليکڪن جا ست مضمون شامل آهن، جن جي تدوين هوندراج بالاڻيءَ ڪئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== ٻال ساهتيه جو وڪاس ===

'''''ٻال ساهتيه جو وڪاس''''' (''B'aal Saahitya jo Vikaas'') 1986ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب آهي، جنهن ۾ سنڌي ٻاراڻي ادب جي تاريخ جو مطالعو پيش ڪيو ويو آهي.

موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ هن ڪتاب کي سنڌي ٻاراڻي ادب جي تاريخ بابت ڀروسي جوڳو ڪم قرار ڏنو آهي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

=== نئون نرالو جهنگل ===

'''''نئون نرالو جهنگل''''' (''Naon Niralo Jungle'') هوندراج بالاڻيءَ جو ٻاراڻو ناول آهي، جنهن تي کيس 2011ع ۾ سنڌي ٻوليءَ لاءِ ساهتيه اڪيڊمي ٻاراڻي ادب جو انعام مليو.&lt;ref name=&quot;AkademiBal&quot;/&gt;

== ترجمي نگاري ==

هوندراج بالاڻيءَ گجراتي ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪرڻ ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي.

سندس ترجمو ڪيل ڪتابن ۾ ''ميرا ياگنڪ جي ڊائري''، ''شرابي نگاهون''، ''ناٽڪ ۾ ناٽڪ''، ''راجا جي بلبل''، ''نانيءَ جي عجيب ڪرسي''، ''ست جادوگر'' ۽ ''وير ناريون'' شامل ڄاڻايا وڃن ٿا.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldCareer&quot;/&gt;

=== ميرا ياگنڪ جي ڊائري ===

'''''ميرا ياگنڪ جي ڊائري''''' گجراتي ليکڪا [[بندو ڀٽ]] جي ناول ''Meera Yagnik Nee Diary'' جو سنڌي ترجمو آهي.

هن ترجمي تي هوندراج بالاڻيءَ کي 2005ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جو سنڌي ترجمو انعام مليو.&lt;ref name=&quot;AkademiTranslation&quot;/&gt;

== ڪهاڻي ۽ شاعري ==

بالاڻيءَ ٻاراڻي ادب سان گڏ عام پڙهندڙن لاءِ ڪهاڻيون ۽ شاعري پڻ لکي.

سندس ڪهاڻين جي مجموعي ''پرزو'' کي 2024ع ۾ ساهتيه اڪيڊميءَ جو سنڌي ٻوليءَ وارو ادبي انعام مليو.&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;

سندس ٻين ادبي ڪتابن ۾ ''گرم ماس جا سوداگر''، ''ساڳيو شهر''، ''ٻي ماسو''، ''هوندراج بالاڻيءَ جون چونڊ ڪهاڻيون''، ''ادبي جائزو'' ۽ ''زندگيءَ جو هڪ هڪ پل'' جهڙا عنوان پڻ شامل آهن.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;

== چونڊ تصنيفون ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪتاب
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | صنف يا موضوع
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | تفصيل
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ''ديش پڪاري ٿو''
| ڪهاڻيون
| 1966ع
| پهريون شايع ٿيل ڪتاب&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | ''ٻال سنڌي ڪٿائون''
| ٻاراڻيون ڪهاڻيون
| 1969ع
| مرتب ڪيل ڪتاب&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | ''ٻال ساهتيه سنڌيءَ ۾ ان جي اهميت''
| ٻاراڻي ادب بابت مضمون
| 1980ع
| ست مضمونن جو مرتب ڪيل مجموعو&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;font-weight:bold;&quot; | ''ٻال ساهتيه جو وڪاس''
| ٻاراڻي ادب جي تاريخ
| 1986ع
| سنڌي ٻاراڻي ادب جو تاريخي اڀياس&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ''ميرا ياگنڪ جي ڊائري''
| ترجمو
| —
| 2005ع جو ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام&lt;ref name=&quot;AkademiTranslation&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | ''نئون نرالو جهنگل''
| ٻاراڻو ناول
| —
| 2011ع جو ٻاراڻي ادب جو انعام&lt;ref name=&quot;AkademiBal&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | ''زندگيءَ جو هڪ هڪ پل''
| شاعري
| 2013ع
| شاعريءَ جو مجموعو&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#F3E9F9;font-weight:bold;&quot; | ''ٻج، سلا ۽ ٻوٽا''
| ادبي ڪتاب
| 2019ع
| سوانحي ڪتابي فهرست ۾ ڄاڻايل&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | ''پرزو''
| ڪهاڻيون
| —
| 2024ع جو ساهتيه اڪيڊمي انعام&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;
|}

== انعام ۽ اعزاز ==

هوندراج بالاڻيءَ کي سندس ادبي ۽ ترجمي وارين خدمتن تي مختلف انعام مليا آهن.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #B7C9DA;&quot;
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | سال
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | انعام
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ڪتاب يا خدمت
! style=&quot;background:#245487;color:#FFFFFF;&quot; | ادارو
|-
| style=&quot;background:#E7F0FB;font-weight:bold;&quot; | 2005ع
| ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعام
| ''ميرا ياگنڪ جي ڊائري''
| [[ساهتيه اڪيڊمي]]&lt;ref name=&quot;AkademiTranslation&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#E5F4EA;font-weight:bold;&quot; | 2011ع
| ساهتيه اڪيڊمي ٻاراڻي ادب جو انعام
| ''نئون نرالو جهنگل''
| [[ساهتيه اڪيڊمي]]&lt;ref name=&quot;AkademiBal&quot;/&gt;
|-
| style=&quot;background:#FFF1DC;font-weight:bold;&quot; | 2024ع
| [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
| ''پرزو''، ڪهاڻيون
| [[ساهتيه اڪيڊمي]]&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;
|}

مختلف سوانحي احوالن ۾ بالاڻيءَ کي گجرات ساهتيه اڪيڊميءَ جي گورو پرسڪار ۽ ٻين ادبي اعزازن سان پڻ نوازيل ڄاڻايو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;SindhuWorldBio&quot;/&gt;

== ادبي اهميت ==

هوندراج بالاڻيءَ جي ادبي خدمتن جا ٻه نمايان پهلو آهن: سنڌي ٻاراڻي ادب جي تخليق ۽ سنڌي ٻوليءَ جي تعليمي واڌاري لاءِ ڪم.

موتي لال جوتواڻيءَ جي 1996ع واري احوال ۾ سندس ٻاراڻي ادب ۽ گجرات جي درسي ڪتابن جي تدوين واري ڪم کي خاص اهميت ڏني وئي هئي.&lt;ref name=&quot;Jotwani1996&quot;/&gt;

بعد واري دور ۾ ترجمي، ٻاراڻي ناول ۽ ڪهاڻين تي مليل ساهتيه اڪيڊميءَ جي انعامن مان سندس ادبي ڪم جي مختلف صنفن ۾ مڃتا ظاهر ٿئي ٿي.&lt;ref name=&quot;AkademiTranslation&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiBal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AkademiAwards&quot;/&gt;

== پڻ ڏسو ==

* [[سنڌي ادب]]
* [[سنڌي ٻاراڻو ادب]]
* [[سنڌي ڪهاڻي]]
* [[سنڌي ناول]]
* [[سنڌي ترجمو]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي]]
* [[ساهتيه اڪيڊمي انعام]]
* [[موتي لال جوتواڻي]]

== حوالا ==
{{reflist}}

== وڌيڪ مطالعو ==

* جوتواڻي، موتي لال. ''A Dictionary of Sindhi Literature''. نئين دهلي: Sampark Prakashan، 1996ع.
* بالاڻي، هوندراج. ''ٻال ساهتيه جو وڪاس''. 1986ع.
* بالاڻي، هوندراج (مرتب). ''ٻال ساهتيه سنڌيءَ ۾ ان جي اهميت''. 1980ع.

== ٻاهريان ڳنڍڻا ==

* [https://thesindhuworld.com/hundraj-balwani-saa/ هوندراج بالاڻي — دي سنڌو ورلڊ]
* [https://sahitya-akademi.gov.in/awards/bal%20sahitya%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي ٻاراڻي ادب جي انعام يافتن جي فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي انعام يافتن جي سرڪاري فهرست]
* [https://www.sahitya-akademi.gov.in/awards/anuvad_samman_suchi.jsp ساهتيه اڪيڊمي ترجمو انعامن جي فهرست]

{{DEFAULTSORT:بالاڻي، هوندراج}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جا ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي مترجم]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:ساهتيه اڪيڊمي انعام يافته]]
[[زمرو:لاڙڪاڻي جا ماڻهو]]
[[زمرو:1946ع ۾ ڄاول]]
[[زمرو:زنده ماڻهو]]</text>
      <sha1>og71rdvc1071zwqqz4v4p4973qokgak</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:رٽلينڊ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104372</id>
    <revision>
      <id>422424</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ndmckodrng4yj9xot5rk42mi1pzh7eu" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر مڊلينڊز جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>ndmckodrng4yj9xot5rk42mi1pzh7eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سفوڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104373</id>
    <revision>
      <id>422428</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="jwqpurko23titw1khu069hxm5jw2xdt" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>jwqpurko23titw1khu069hxm5jw2xdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نارفوڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>104374</id>
    <revision>
      <id>422432</id>
      <timestamp>2026-10-17T11:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</comment>
      <origin>422432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="jwqpurko23titw1khu069hxm5jw2xdt" xml:space="preserve">[[زمرو:اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]]</text>
      <sha1>jwqpurko23titw1khu069hxm5jw2xdt</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>